Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
30.08.1997
I BOʻLIM. UMUMIY QOIDALAR
1-BOB. ASOSIY QOIDALAR
1-modda. Sud orqali himoyalanish huquqi
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq har bir shaxsga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining, mansabdor shaxslarning, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi.
Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqi yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun qonunda belgilangan tartibda sudga murojaat qilishga haqli.
Sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish haqiqiy emas.
Sudga murojaat qilish ushbu Kodeksda belgilangan shakllarda amalga oshiriladi. Murojaat va unga ilova qilinadigan hujjatlar sudga axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.
2-modda. Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari
Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Kodeks va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.
Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari buyruq tartibidagi ishlarni, daʼvo tartibidagi ishlarni, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar boʻyicha ishlarni hamda alohida tartibda yuritiladigan ishlarni koʻrib chiqish va hal etish tartibini belgilaydi.
21-modda. Maʼmuriy sudlarda sud ishlarini yuritish
Maʼmuriy sudlarda sud ishlarini yuritish fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi.
3-modda. Xalqaro shartnomalar
Basharti Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlaridagidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.
4-modda. Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari
Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini, erkinliklari va manfaatlarini, shuningdek, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining* huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida fuqarolik ishlarini toʻgʻri, oʻz vaqtida koʻrib chiqish va hal etishdan iboratdir.
* Bundan keyin matnda “tashkilotlar” deb yuritiladi.
Fuqarolik sud ishlarini yuritish qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, demokratiyani, ijtimoiy adolatni, fuqarolar oʻrtasida tinchlik va milliy totuvlikni taʼminlashga koʻmaklashishi lozim.
5-modda. Sudda fuqarolik ishi qoʻzgʻatish
Sud fuqarolik ishini quyidagi hollarda qoʻzgʻatadi:
1) oʻzining huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilishni soʻrab murojaat qilgan shaxsning arizasi boʻyicha;
2) prokurorning arizasi boʻyicha;
3) agar davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunga muvofiq boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga murojaat etishga haqli boʻlsalar, ularning bergan arizalari boʻyicha.
6-modda. Odil sudlovning faqat sud tomonidan hamda fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshirilishi
Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlov faqat sud tomonidan hamda barcha fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, eʼtiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyi, shuningdek boshqa holatlardan qatʼi nazar, qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshiriladi.
7-modda. Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga boʻysunishi
Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlovni amalga oshirishda sudyalar mustaqildirlar va faqat qonunga boʻysunadilar. Sudyalar ishlarni qonun asosida, ishning holatiga muvofiq, sudyalarga chetdan taʼsir koʻrsatish mumkin boʻlmaydigan sharoitda hal qiladilar.
Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yoʻl qoʻyilmaydi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarlikka sabab boʻladi.
8-modda. Taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi
Fuqarolik sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi asosida amalga oshiriladi.
9-modda. Sud ishlari yuritiladigan til
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolik sud ishlari oʻzbek tilida, qoraqalpoq tilida yoki muayyan joydagi koʻpchilik aholi soʻzlashadigan tilda yuritiladi.
Sud ishlari yuritiladigan tilni bilmaydigan shaxslarga ishga taalluqli materiallar bilan oʻz ona tilida toʻliq tanishib chiqish, ona tilida koʻrsatuv va tushuntirishlar berish, sudda soʻzlash, arz bilan murojaat etish va iltimosnomalar taqdim etish, shuningdek ushbu Kodeksda belgilangan tartibda tarjimonning xizmatidan foydalanish huquqi taʼminlanadi.
Sud hujjatlari ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning ona tillariga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilib topshiriladi.
10-modda. Sudda ish koʻrishning oshkoraligi
Barcha sudlarda ishlar oshkora koʻriladi, davlat yoki tijorat sirlarini saqlash manfaatlariga zid boʻlgan hollar bundan mustasno.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning hayotiga taalluqli maʼlumotlar oshkor boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, shuningdek farzandlikka olish siri va yozishmalar siri saqlanishini taʼminlash maqsadida sudning asoslantirilgan ajrimiga binoan, ish sudning yopiq majlisida koʻrilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Ish sudning yopiq majlisida koʻrilganida ishda ishtirok etayotgan shaxslar, zarur hollarda esa, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar ham qatnashadilar.
Ish sudning yopiq majlisida sudlov ishlari yuritishning barcha qoidalariga rioya qilingan holda koʻriladi.
Sudning hal qiluv qarori barcha hollarda oshkora eʼlon qilinadi.
11-modda. Sudda ishni koʻrishning bevositaligi va ogʻzakiligi
Birinchi instansiya sudi fuqarolik ishini koʻrayotganida ishga oid dalillarni bevosita tekshirishi: ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini, guvohlarning koʻrsatmalarini, ekspertlar va mutaxassislarning xulosalarini eshitishi, yozma dalillar bilan tanishishi, ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirishi shart.
Ishni koʻrish ogʻzaki ravishda oʻtadi. Ishni koʻrish jarayonida sudya almashtirilgan taqdirda, ish boshidan qayta koʻrilishi kerak.
12-modda. Ishlarni amaldagi qonun hujjatlari asosida hal qilish
Sud ishlarni Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari asosida hal qilishi shart. Sud, agar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va boshqa qonunlariga zid boʻlmasa, boshqa normativ hujjatlarni ham qoʻllanadi.
Sud qonunga va Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasiga muvofiq chet davlatning huquq normalarini ham qoʻllaydi.
Nizoli munosabatni tartibga soladigan qonun boʻlmagan taqdirda, sud shunga oʻxshash munosabatlarni tartibga soladigan qonunni tatbiq etadi, bordi-yu, bunday qonun ham boʻlmasa, respublika qonun hujjatlarining umumiy asoslari va maʼnosiga tayanadi.
13-modda. Fuqarolik ishlarining yakka tartibda va hayʼat tomonidan koʻrilishi
Barcha birinchi instansiya sudlarida ishlar sudyaning yakka oʻzi tomonidan koʻriladi. Ishni sudyaning yakka oʻzi koʻrganida, u sud nomidan ish yuritadi.
Ishni apellatsiya va kassatsiya tartibida koʻrish Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida uch nafar sudyadan iborat tarkibda amalga oshiriladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida ishlar apellatsiya, kassatsiya tartibida va nazorat tartibida uch nafar sudyadan iborat tarkibda, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatida — Rayosat aʼzolarining koʻpchiligi hozir boʻlgan taqdirda koʻriladi.
14-modda. Sud tomonidan masalalarni hal qilish tartibi
Ishni koʻrish chogʻida kelib chiqadigan hamma masalalar sudyaning yakka oʻzi tomonidan, ishni sudyalar hayʼati koʻrayotgan hollarda esa, sudyalarning koʻpchilik ovozi bilan hal etiladi. Sud qarorlari maslahatxonada chiqariladi va yozma ravishda tuziladi. Qaror chiqarish vaqtida boshqa shaxslarning hozir boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir masala hayʼat tomonidan hal qilinayotganida sudyalarning birortasi ham ovoz berishda betaraf qolishga haqli emas. Raislik qiluvchi hammadan keyin ovoz beradi. Ozchilik tomonida qolgan sudya oʻzining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqli, uning bu fikri ishga qoʻshib qoʻyiladi, biroq eʼlon qilinmaydi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudyaning alohida fikri bilan tanishtirilmaydi.
Alohida fikr bayon qilingan sud qarori u qonuniy kuchga kirganidan keyin ish bilan birga qoʻshib, qarorga nisbatan protest keltirish masalasini hal qilish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga yuboriladi.
15-modda. Ishning haqiqiy holati, taraflarning huquq va majburiyatlari sud tomonidan aniqlanishi
Sud taqdim etilgan materiallar va tushuntirishlar bilan cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va majburiyatlarini har taraflama, toʻliq va xolisona aniqlash uchun qonunga asoslangan holda choralar koʻrishga haqli.
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirishi, ularni protsessual harakatlarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikning oqibatlari toʻgʻrisida ogohlantirishi hamda ularga oʻz huquqlarini roʻyobga chiqarishlarida yordam koʻrsatishi lozim.
16-modda. Sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrugʻining majburiyligi
Sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrugʻi barcha davlat organlari, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.
Sudning hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruqning majburiyligi manfaatdor shaxslarni oʻz huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni soʻrab, basharti bu huquqlar va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarga daxldor nizo sudda koʻrib chiqilmagan va hal etilmagan boʻlsa, sudga murojaat qilish imkoniyatidan mahrum etmaydi.
17-modda. Sud faoliyati ustidan yuqori sudlarning nazorati
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudining, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining, fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining va harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qilish huquqiga ega.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudi Qoraqalpogʻiston Respublikasining fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.
Fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari tegishli viloyat, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi okrug va hududiy harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qiladi.
2-BOB. SUD QARORLARI VA BAYoNNOMALARI
18-modda. Sud qarorlari
Koʻrilayotgan va hal etilayotgan masalalar boʻyicha sud hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruq qabul qiladi.
Sud hal qiluv qarorlari, ajrimlar, qarorlarni faqat sud majlisida tekshirilgan materiallar bilan asoslaydi.
Sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari, qarorlari qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi lozim.
19-modda. Sudning xususiy ajrimi (qarori)
Sud fuqarolik ishini koʻrayotganida ayrim mansabdor shaxslar yoki fuqarolar tomonidan qonuniylik va huquq-tartibot buzilganligini aniqlasa, xususiy ajrim (qaror) chiqarib, uni tegishli organlar va mansabdor shaxslarga yuboradi, bu shaxslar oʻzlari koʻrgan choralar toʻgʻrisida sudga xabar qilishlari shart. Bunday xabar xususiy ajrimning (qarorning) nusxasi olingan kundan eʼtiboran bir oylik muddat ichida maʼlum qilinishi lozim.
Agar sud fuqarolik ishini koʻrayotganida taraflarning yoki boshqa shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa, u jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar qiladi.
Birinchi instansiya sudining xususiy ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
20-modda. Bayonnoma yuritishning shartligi
Sudning har bir sud majlisi toʻgʻrisida, shuningdek sud majlisidan tashqari qilingan har bir alohida protsessual harakat toʻgʻrisida bayonnoma tuziladi.
21-modda. Bayonnomaning mazmuni
Sud majlisining bayonnomasida ishni koʻrishning yoki alohida protsessual harakatlarni amalga oshirishning barcha muhim jihatlari aks ettirilishi lozim. Sud majlisining bayonnomasida, xususan, quyidagilar koʻrsatiladi:
1) sud majlisi boʻlib oʻtgan yil, oy, kun va joy;
2) sud majlisi boshlangan va tamomlangan vaqt;
3) ishni koʻrayotgan sudning nomi, sud tarkibi va sud majlisining kotibi;
4) ishning nomi;
5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning va odil sudlovga koʻmaklashayotgan shaxslarning kelgan-kelmaganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
6) sudning taraflar va protsessning boshqa ishtirokchilariga ularning protsessual huquq va majburiyatlarini tushuntirganligi;
7) ushbu moddaning 5-bandida koʻrsatilgan shaxslarga chaqiruv qogʻozi topshirilganligi toʻgʻrisidagi va ular sud majlisiga kelmaganligining sabablari haqidagi maʼlumotlar;
8) raislik qiluvchining barcha farmoyishlari va sudning alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqmasdan chiqargan ajrimlari;
9) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizalari;
10) sudga taqdim etilgan hamma yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning yozma xulosalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
11) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, ekspertlarning oʻz xulosalarini ogʻzaki tushuntirishlari, mutaxassislarning fikrlari, ashyoviy va yozma dalillarni koʻzdan kechirishga taalluqli maʼlumotlar;
12) sud muzokaralarining mazmuni va prokurorning fikri;
13) sudning hal qiluv qarori, ajrimi yoki qarori oʻqib eshittirilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
22-modda. Bayonnoma tuzish
Bayonnoma kotib tomonidan sud majlisining oʻzida yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganida majlisdan tashqarida tuziladi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlari ish uchun ahamiyatli deb hisoblagan holatlarni bayonnomaga kiritish toʻgʻrisida iltimosnomalar taqdim etishga haqlidirlar.
Taraflarning, uchinchi shaxslarning oʻzlari qoʻygan talablardan butunlay yoki qisman voz kechganligi, qoʻyilgan talablarga iqrorligi, ishni kelishuv bitimi bilan tamomlash toʻgʻrisidagi arizalari bayonnomaga kiritilib, tegishli boʻlishiga qarab, taraflarning biri yoki ikkalasi tomonidan imzolanadi. Bayonnoma sud majlisi tamom boʻlganidan yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganidan keyin kechi bilan uch kunda raislik qiluvchi va sud majlisining kotibi tomonidan imzolanishi kerak. Kiritilgan barcha oʻzgarishlar, tuzatishlar, qoʻshimchalar haqida bayonnomada izoh berilishi lozim.
23-modda. Bayonnoma yuzasidan yozma fikr bildirish
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining bayonnomasi bilan tanishib chiqishga va u imzolangan kundan eʼtiboran besh kun ichida unda yoʻl qoʻyilgan notoʻgʻriliklarni yoki uning toʻliq emasligini koʻrsatib, bayonnoma yuzasidan yozma ravishda fikr bildirishga haqlidirlar.
Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlarni raislik qiluvchi koʻrib chiqib, ularga qoʻshilsa, bu fikrlarning toʻgʻriligini tasdiqlaydi va sud majlisining bayonnomasiga qoʻshib qoʻyadi.
Raislik qiluvchi bildirilgan yozma fikrlarga qoʻshilmasa, ular sud majlisida koʻrib chiqiladi. Bildirilgan yozma fikrlar hamma hollarda ham ishga qoʻshib qoʻyilishi kerak.
Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar ular topshirilgan kundan eʼtiboran yetti kun ichida ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda koʻrib chiqilishi kerak. Biroq ishda ishtirok etuvchi shaxslarning kelmasligi bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
24-modda. Yoʻqolgan sud ishini tiklash
Fuqarolik ishi boʻyicha yoʻqolgan sud ishini sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning, prokurorning arizasiga, shuningdek oʻz tashabbusiga binoan tiklashi mumkin.
Yoʻqolgan sud ishi toʻliq yoxud uning birinchi instansiya yoki yuqori instansiya sudi fikriga koʻra tiklanishi zarur boʻlgan qismi tiklanadi. Sudning hal qiluv qarori yoki ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimi, agar ular ish yuzasidan chiqarilgan boʻlsa, albatta tiklanishi shart.
Yoʻqolgan sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrgan sudga beriladi.
Arizada ishga doir maʼlumotlar toʻliq bayon etilishi lozim. Arizachida saqlanib qolgan va ishga daxldor boʻlgan hujjatlar yoki ularning nusxalari, garchi ular belgilangan tartibda tasdiqlanmagan boʻlsa ham, arizaga ilova qilinadi.
Sud ishni koʻrish vaqtida ishning saqlanib qolgan qismidan, sud ishi yoʻqolguniga qadar undan fuqarolar va tashkilotlarga olib berilgan hujjatlardan, bu hujjatlarning nusxalaridan, ishga daxldor boʻlgan boshqa maʼlumotlar va qogʻozlardan foydalanadi.
Sud protsessual harakatlarni bajarish vaqtida hozir boʻlgan shaxslarni, zarur hollarda esa, yoʻqolgan sud ishini koʻrgan sud tarkibiga kirgan shaxslarni ham guvoh sifatida soʻroq qilishi mumkin.
Toʻplangan materiallar yoʻqolgan sud ishini aniq tiklash uchun yetarli boʻlmasa, sud ajrim chiqarib, sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi arizani koʻrishni tugatadi. Bu holda arizachi umumiy tartibda daʼvo taqdim etishga haqli.
Arizachi yoʻqolgan sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi ishni koʻrish vaqtida sud tomonidan sarf qilingan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinadi. Bila turib yolgʻon ariza berilgan boʻlsa, sud xarajatlari arizachidan undirib olinadi.
3-BOB. SUDYA VA PROTSESSNING BOShQA IShTIROKChILARINI RAD QILISh
25-modda. Sudyani rad qilish asoslari
Quyidagi hollarda sudyaning ishni koʻrishi mumkin boʻlmaydi va u rad qilinadi, agar:
1) ishning pirovard natijasidan shaxsan, bevosita yoki bilvosita manfaatdor boʻlsa, yoxud uning xolisligiga shubha tugʻdiradigan boshqa holatlar mavjud boʻlsa;
2) shu ish ilgari koʻrilganida guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon, vakil, prokuror, sud majlisining kotibi sifatida qatnashgan boʻlsa;
3) ishda ishtirok etuvchi tarafning yoki boshqa shaxslarning qarindoshi boʻlsa.
Bir-biriga qarindosh shaxslar sud tarkibiga kirishi mumkin emas.
26-modda. Prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibini rad qilish asoslari
Ushbu Kodeksning 25-moddasi 1 va 3-bandlarida koʻrsatilgan rad qilish asoslari prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibiga nisbatan ham qoʻllaniladi.
Agar ekspert, mutaxassis va tarjimon ishda ishtirok etuvchi taraflarga yoki boshqa shaxslarga xizmat yuzasidan yoxud boshqacha tarzda qaram boʻlsa, ekspert va mutaxassis esa shuningdek, taftish oʻtkazgan yoki xulosa ham bergan boʻlib, ularning materiallari mazkur fuqarolik ishini qoʻzgʻatishga asos boʻlib xizmat qilgan boʻlsa, ularni rad qilish toʻgʻrisida arz qilinishi mumkin.
27-modda. Ishni koʻrishda sudyaning takror ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmasligi
Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya, agar sudning hal qiluv qarori apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi tomonidan yoxud sud nazorati tartibida bekor qilingan boʻlsa, bu ishni takror koʻrishi mumkin emas.
Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya shu ishni apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni apellatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni kassatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki apellatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
28-modda. Rad qilish haqida ariza berish
Ushbu Kodeksning 25, 26 va 27-moddalarida koʻrsatilgan holatlar mavjud boʻlsa, prokuror, sudya, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi bu haqda sudga arz qilishi (oʻz-oʻzini rad qilishi) shart. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ham yuqoridagi asoslar boʻyicha rad qilish haqida arz qilishlari mumkin.
Rad qilish haqidagi arz asoslangan boʻlishi va ishni mazmunan koʻrish boshlanguniga qadar maʼlum qilinishi lozim. Rad qilish haqida kechikib arz qilishga rad qilish uchun asoslar sudga yoki rad qilishni soʻrab arz qilgan shaxsga ishni koʻrish boshlab yuborilganidan soʻng maʼlum boʻlib qolgan hollardagina yoʻl qoʻyiladi.
29-modda. Rad qilish toʻgʻrisidagi arizani hal qilish tartibi
Rad qilish toʻgʻrisida arz qilingan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini, agar rad qilinishi talab qilinayotgan shaxs tushuntirish berishni xohlasa, uning soʻzlarini ham eshitishi kerak.
Sudyani rad qilish masalasi rad qilinishi talab qilingan sudyaning ishtirokisiz, qolgan sudyalar tomonidan hal qilinadi. Rad qilishni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlar soni teng boʻlib qolsa, sudya rad qilingan hisoblanadi.
Ikki sudyani yoki sudning butun tarkibini rad qilish talab qilinganida rad qilish masalasi shu sudning toʻliq tarkibida oddiy koʻpchilik ovoz bilan hal qilinadi.
Ishni yakka tartibda koʻradigan sudyani rad qilish masalasi sud raisi tomonidan, sud tarkibi bir kishidan iborat boʻlsa, shu sudya tomonidan hal etiladi.
Prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibini rad qilish masalasini ishni koʻrib chiqayotgan sud hal qiladi.
Rad qilish masalasini hal qilish uchun sudya (sud) alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqadi va rad qilish talabini qabul qilish yoki qabul qilmaslik toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
30-modda. Rad qilish toʻgʻrisidagi arizani qanoatlantirish oqibatlari
Sudya rad qilingan taqdirda ish fuqarolik ishlari boʻyicha shu tumanlararo, tuman (shahar) sudida, lekin boshqa sudya tomonidan koʻriladi yoki ish koʻrish uchun fuqarolik ishlari boʻyicha boshqa tumanlararo, tuman (shahar) sudiga oʻtkaziladi.
Ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudida koʻrilayotganida sudya yoki sudning butun tarkibi rad qilingan taqdirda ish shu sudning oʻzida, lekin boshqa sud tarkibida koʻriladi.
Agar Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyat sudida yoki fuqarolik ishlari boʻyicha Toshkent shahar sudida ushbu Kodeksning 27-moddasida koʻrsatilgan sabablarga koʻra rad qilish qanoatlantirilganidan keyin shu ishni koʻrish uchun sudning yangi tarkibini tashkil qilishga imkon boʻlmasa, ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga oʻtkazilishi lozim. Bunday hollarda ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan koʻriladi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisining farmoyishiga binoan koʻrish uchun boshqa tegishli sudga yuboriladi.
4-BOB. SUDGA TAALLUQLI IShLAR
31-modda. Fuqarolik ishlarining sudlarga taalluqliligi
Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarga quyidagi ishlar taalluqli:
1) taraflardan hech boʻlmaganda bittasi fuqaro boʻlgan nizolarga doir ishlar, bundan qonunda bunday nizolarni hal qilish boshqa sudlarga yoki boshqa organlarga topshirilgan hollar mustasno;
2) ushbu Kodeksning 279-moddasida sanab oʻtilgan alohida tartibda koʻriladigan ishlar;
3) qonun bilan ularning vakolatiga berilgan boshqa ishlar.
Maʼmuriy sudlarga davlat organlarining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining, shuningdek ular mansabdor shaxslarining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan, ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan shikoyat va arizalar boʻyicha ishlar taalluqlidir.
32-modda. Bir-biri bilan bogʻliq bir qancha talablarning sudga taalluqliligi
Bir-biri bilan bogʻliq boʻlib, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa, iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari boʻyicha sudda koʻrilishi kerak.
Bir-biri bilan bogʻliq boʻlib, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa, maʼmuriy sudga taalluqli boʻlgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari boʻyicha sudda koʻrilishi kerak.
5-BOB. PROTSESS IShTIROKChILARI
33-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar
Taraflar, uchinchi shaxslar, ularning vakillari, protsessda boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishda ishtirok etadigan prokuror, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar ishda ishtirok etuvchi shaxslar deb tan olinadi.
34-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning huquq va majburiyatlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish materiallari bilan tanishish, ulardan koʻchirmalar olish, nusxalar koʻchirish, rad etish toʻgʻrisida arz qilish, dalillar taqdim etish, dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga va odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashayotgan shaxslarga savollar berish, arz qilish, iltimosnomalar taqdim etish, sudga ogʻzaki va yozma tushuntirishlar berish, ishni sudda koʻrish davomida tugʻiladigan hamma masalalar boʻyicha oʻzlarining vajlarini bayon qilish, boshqa shaxslarning arzlari, iltimosnomalari, vajlariga qarshi eʼtirozlar bildirish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrugʻi ustidan shikoyat qilish, sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyruqning majburiy ijrosini talab qilish, davlat ijrochisining harakatlari vaqtida hozir boʻlish va oʻz huquqlarini amalga oshirish huquqiga egadirlar.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa protsessual huquqlardan ham foydalanadilar.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan insofli ravishda foydalanishlari va oʻz zimmalariga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishlari shart.
35-modda. Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar
Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, yozma va ashyoviy dalillarni saqlovchilar, xolislar va ijro ishlarini yuritishda mol-mulkni saqlovchilar odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar hisoblanadi.
36-modda. Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslarning huquq va majburiyatlari
Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar oʻz tushuntirishlarini ogʻzaki yoki yozma ravishda bayon qilishga, yozuvlardan foydalanishga, shuningdek ushbu Kodeksda oʻzlariga berilgan boshqa protsessual huquqlardan foydalanishga haqlidirlar.
Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar oʻz zimmalariga yuklatilgan protsessual majburiyatlarni bajarishlari lozim.
37-modda. Fuqarolik protsessual huquq layoqati
Barcha fuqarolar va tashkilotlarning fuqarolik protsessual huquq va majburiyatlarga ega boʻlish layoqati (huquq layoqati) tengligi eʼtirof etiladi.
38-modda. Fuqarolik protsessual muomala layoqati
Sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqati voyaga yetgan fuqarolar va tashkilotlarga tegishlidir.
Voyaga yetmagan, yaʼni yoshi oʻn toʻrtdan oʻn sakkizgacha boʻlgan fuqarolarning, shuningdek muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari sudda ularning ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar tomonidan himoya qilinadi. Ammo bu hol voyaga yetmaganlarni va muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarni bunday ishlarda shaxsan ishtirok etish huquqidan mahrum qilmaydi.
Mehnat bilan bogʻliq huquqiy munosabatlardan va olingan ish haqini yoki boshqa daromadni tasarruf etish bilan bogʻliq bitimlardan kelib chiqadigan ishlar boʻyicha voyaga yetmaganlar sudda oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini shaxsan himoya qilish huquqiga egadirlar. Bunday ishlarda voyaga yetmaganlarga yordam berish uchun ularning ota-onalarini, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylarni jalb qilish masalasini sud hal etadi.
Oʻn olti yoshga toʻlgan voyaga yetmagan shaxs qonun hujjatlarida belgilangan tartibda muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilingan (emansipatsiya) taqdirda sudda oʻz huquqlari va majburiyatlarini shaxsan amalga oshirishi mumkin.
Yosh bolalarning, yaʼni oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan fuqarolarning, shuningdek ruhiy kasallik yoki aqli zaifligi tufayli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari — ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar himoya qiladilar.
39-modda. Taraflar
Daʼvogar va javobgar fuqarolik protsessining taraflaridir.
Daʼvogar — oʻzining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat etgan yoinki manfaatini koʻzlab ish qoʻzgʻatilgan shaxs.
Javobgar — sud tomonidan daʼvogarning buzilgan huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari yuzasidan javob berish uchun jalb qilingan shaxs.
40-modda. Taraflarning protsessual huquq va majburiyatlari
Taraflar protsessual huquqlardan teng foydalanadilar va teng majburiyatlarga ega boʻladilar.
Daʼvogar oʻz arzida bayon qilingan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, daʼvo talablarining miqdorini oshirishga yoki kamaytirishga, ulardan butunlay yoki qisman voz kechishga haqli.
Javobgar daʼvogarning talabini toʻliq yoki qisman tan olishga haqli.
Daʼvo ishining taraflari protsessning istalgan bosqichida kelishuv bitimi tuzish orqali ishni yakunlashga haqlidirlar.
Agar daʼvogarning daʼvodan voz kechishi, javobgarning daʼvoni tan olishi va taraflarning kelishuv bitimi qonunga xilof boʻlsa yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzsa, sud daʼvodan voz kechishni, daʼvoni tan olishni qabul qilmaydi va kelishuv bitimini tasdiqlamaydi.
41-modda. Protsessda birgalikda ishtirok etish
Sudga bir necha daʼvogar (sherik daʼvogarlar) tomonidan birgalikda yoki bir necha javobgarga (sherik javobgarlarga) nisbatan talab qoʻyilgan ariza berilishi mumkin.
Daʼvogarlar va javobgarlardan har biri boshqa tarafga nisbatan protsessda mustaqil ravishda ishtirok etadi. Uchinchi shaxslar ham protsessda birgalikda ishtirok etishlari mumkin.
Protsessda birgalikda ishtirok etishga daʼvo ishlarida, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat hamda arizalar boʻyicha ishlarda va alohida tartibda koʻriladigan ishlarda yoʻl qoʻyiladi.
Birgalikda ishtirok etuvchilar ishni olib borishni sherik ishtirokchilardan biriga topshirishlari mumkin.
42-modda. Ishga daxldor boʻlmagan tarafni almashtirish
Sud arz qilingan talab uni ilgari surish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan yoki daʼvogarning arizasi boʻyicha javob berishi lozim boʻlmagan shaxsga nisbatan taqdim etilganligini aniqlasa, daʼvogarning roziligi bilan dastlabki daʼvogar yoki javobgar ishga daxldor daʼvogar yoki javobgar bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyishi mumkin.
Agar daʼvogar oʻzining boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi boʻlmasa, bu shaxs nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs sifatida ishga kirishishga haqli.
Agar daʼvogar javobgarning boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi boʻlmasa, sud bu shaxsni ikkinchi javobgar sifatida ishga jalb qilishga haqli.
Ishga daxli boʻlmagan tarafni almashtirish haqida sud ajrim chiqaradi.
Taraf almashtirilganidan yoki nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs ishga kirishganidan yoxud ikkinchi javobgar jalb qilinganidan keyin ishni koʻrish yangidan boshlanadi.
Agar protsessga mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs kirishmasa, ishga daxldor boʻlmagan daʼvogar esa, arz qilgan talablaridan voz kechmasa, ish mazmunan koʻriladi.
43-modda. Protsessual huquqiy vorislik
Nizoli yoki sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil etilishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga oʻtkazilishi va h. k.) sud bu shaxslar ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyadi. Huquqiy vorislik protsessning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkin. Huquqiy vorisning protsessga kirishganligi haqida sud ajrim chiqaradi.
Huquqiy voris protsessga kirishguniga qadar amalga oshirilgan barcha harakatlar huquqiy vorisga oʻrnini boʻshatib bergan shaxsga qay darajada majburiy boʻlgan boʻlsa, huquqiy vorisga ham shu darajada majburiydir. Protsessual huquqiy vorislik amalga oshirilganida oʻz huquqini topshirgan shaxs sud protsessining qaysi bosqichidan chiqib ketgan boʻlsa, ishni koʻrib chiqish shu bosqichdan davom ettiriladi, lekin huquqiy voris ishga doir hamma materiallar bilan tanishishga haqli.
44-modda. Mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar sud hal qiluv qarorini chiqarguniga qadar ishga kirishishlari mumkin. Ular daʼvogarning hamma huquqlaridan foydalanadilar va uning hamma majburiyatlarini oʻz zimmalariga oladilar.
45-modda. Mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar, agar ish boʻyicha chiqariladigan hal qiluv qarori ularning taraflardan biriga nisbatan boʻlgan huquq va majburiyatlariga taʼsir etadigan boʻlsa, sud hal qiluv qarori chiqarguniga qadar daʼvogar yoki javobgar tomonida ishga kirishishlari mumkin. Shuningdek ular taraflarning, prokurorning, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasi boʻyicha yoki sudning tashabbusi bilan ishda ishtirok etishga jalb qilinishlari mumkin.
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar taraflarning protsessual huquqlaridan foydalanadilar va ularning protsessual majburiyatlarini oʻz zimmalariga oladilar, arz qilingan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, ulardan voz kechish bundan mustasno.
Agar mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻz harakati yoki harakatsizligi oqibatida daʼvogarning huquqlari buzilganligi toʻgʻrisida arz qilingan talablarni tan olsa, sud majburiyatni bajarishni uchinchi shaxs zimmasiga yuklash toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarishga haqli. Aynan shunday hollarda, daʼvogar va mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻrtasida kelishuv bitimi tuzilishiga yoʻl qoʻyiladi.
46-modda. Protsessda prokurorning ishtiroki
Prokuror boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun ariza bilan sudga murojaat etish huquqiga ega. Shuningdek prokuror boshqa shaxslar tashabbusi bilan qoʻzgʻatilgan ishni koʻrishda boshidan ishtirok etish huquqiga ega.
Qonunda nazarda tutilgan yoki sud ishda prokurorning qatnashishini zarur deb topgan hollarda fuqarolik ishini koʻrishda, shuningdek prokurorning arizasi bilan qoʻzgʻatilgan ishlarda prokuror ishtirok etishi shart.
47-modda. Prokurorning protsessual huquq va majburiyatlari
Prokuror ushbu Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadi va majburiyatlarni oʻz zimmasiga oladi hamda bundan tashqari, bergan arizasidan butunlay yoki qisman voz kechish, boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzi arz qilgan talablar boʻyicha sudga tushuntirishlar berish, ish mazmuni yuzasidan, shuningdek ishni koʻrish vaqtida kelib chiqqan ayrim masalalar boʻyicha oʻz fikrini bayon etish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori yuzasidan protest keltirish huquqiga ega.
Agar daʼvogar rozi boʻlmasa, prokuror oʻzi arz qilgan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirish yoxud kamaytirishga haqli emas.
Prokurorning boshqa shaxsning huquqini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun bergan oʻz arizasidan voz kechishi, bu shaxsni suddan ushbu Kodeks 104-moddasining qoidalariga rioya etgan holda ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.
48-modda. Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilayotgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning fuqarolik protsessida ishtirok etishi
Davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat etish huquqiga egadirlar.
Davlat boshqaruvi organlari oʻz zimmalariga yuklatilgan vazifalarni bajarish, fuqarolar va davlatning huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish yuzasidan xulosalar berish uchun sud tomonidan protsessda ishtirok etishga jalb qilinishlari yoki oʻz tashabbuslari bilan protsessga kirishishlari mumkin.
49-modda. Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilayotgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning protsessual huquq va majburiyatlari
Ushbu Kodeksning 48-moddasida koʻrsatilgan protsess ishtirokchilari Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadilar, shuningdek boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun arz qilingan talablarni toʻliq yoki qisman qoʻllab-quvvatlash, ulardan voz kechish, oʻzlari arz qilgan talablar boʻyicha tushuntirishlar berish huquqiga egalar. Koʻrsatilgan organlar, tashkilotlar va fuqarolarning boshqa shaxsning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga bergan oʻz arizalaridan voz kechishlari ana shu shaxsni ushbu Kodeks 104-moddasining talablariga rioya qilgan holda ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.
50-modda. Sudda vakillik qilish
Fuqarolar oʻz ishlarini sudda shaxsan va oʻz vakillari orqali yuritishlari mumkin. Fuqaroning ishda shaxsan qatnashuvi uni shu ish boʻyicha vakilga ega boʻlish huquqidan mahrum etmaydi.
Tashkilotlar ishlarni oʻz rahbarlari yoki oʻz vakillari orqali yuritadilar.
51-modda. Qonuniy vakillik
Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, vasiylar yoki homiylar) himoya qiladilar.
Belgilangan tartibda bedarak yoʻqolgan deb topilgan fuqaro ishtirok etishi lozim boʻlgan ish boʻyicha uning vakili sifatida mazkur fuqaroning mol-mulkini qoʻriqlash va boshqarish hamda shaxsiy huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun tayinlangan shaxs qatnashadi.
Vafot etgan yoki belgilangan tartibda oʻlgan deb eʼlon qilingan shaxsning merosxoʻri qatnashishi lozim boʻlgan ish boʻyicha, agar merosni hali hech kim qabul qilib olmagan boʻlsa, merosxoʻrning vakili sifatida vasiy yoxud meros mol-mulkni saqlash va boshqarish uchun tayinlangan saqlovchi shaxs qatnashadi.
Qonuniy vakil sudda ish olib borishni vakil sifatida oʻzi tanlagan boshqa shaxsga topshirish huquqiga ega.
52-modda. Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillik
Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillikka binoan ishonch bildiruvchi oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish boʻyicha sudda ish yuritishni vakilga topshiradi.
Quyidagilar shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakil boʻla oladilar:
1) advokatlar;
2) nasl-nasab shajarasi boʻyicha toʻgʻri tutashgan yoki yon shajara boʻyicha qarindoshlar, shuningdek er (xotin) yoxud uning qarindoshlari;
3) yuridik shaxslarning xodimlari — shu yuridik shaxslarning ishlari boʻyicha;
4) notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari — shu tashkilotlar aʼzolarining ishlari boʻyicha;
5) qonunga binoan boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish huquqi berilgan notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari;
6) birgalikda ishtirok etuvchilardan biri boshqa ishtirokchilarning topshirigʻi boʻyicha;
7) ishni koʻrayotgan sud tomonidan ishda jismoniy shaxslarning vakillari sifatida qatnashishga ruxsat berilgan shaxslar.
Sudda ish yuritish boʻyicha vakil sifatida professional faoliyat bilan faqat advokatlar shugʻullanishi mumkin.
Vakilning vakolatlari qonunga muvofiq berilgan va rasmiylashtirilgan ishonchnomada ifoda etilgan boʻlishi lozim.
Fuqarolar beradigan ishonchnomalarni notariuslar yoki notarial harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan boshqa mansabdor shaxslar tasdiqlaydilar.
Fuqarolar vakillarining sudda ish yuritish vakolatlari ishonch bildirayotgan shaxsning ogʻzaki arizasi bilan ham tasdiqlanishi mumkin, bu hol sud majlisining bayonnomasiga kiritilishi lozim.
Davlat boshqaruvi organlarining, mansabdor shaxslarning vakillari tegishli organ rahbarining yoki mansabdor shaxsning imzosi bilan beriladigan ishonchnoma boʻyicha ish yuritadilar.
Tashkilot nomidan beriladigan ishonchnoma tashkilot rahbari tomonidan imzolanib, imzo tashkilot muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanadi.
Tashkilotlarning rahbarlari sudga oʻzlarining xizmat lavozimlari yoki vakolatlarini tasdiqlaydigan hujjatlar taqdim etadilar.
Advokatning vakolatlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasdiqlanadi.
54-modda. Vakilning vakolatlari
Sudda ish yuritish vakolatlari vakilga hamma protsessual harakatlarni vakolat beruvchi nomidan amalga oshirish huquqini beradi.
Shartnoma boʻyicha vakillik qiluvchining arz qilingan talablardan butunlay yoki qisman voz kechish, ularning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, daʼvogarning talablarini tan olish, kelishuv bitimi tuzish, vakolatlarni boshqa shaxsga oʻtkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish), sudning hal qiluv qarori (ajrimi) ustidan shikoyat berish, ijro varaqasini undiruvga qaratish, daʼvo taqdim etuvchiga tegishli deb qaror chiqarilgan mol-mulk yoki pulni olish vakolati toʻgʻrisida har bir alohida holda vakolat beruvchi tomonidan topshirilgan vakolatnomada maxsus izoh berilishi kerak.
55-modda. Sudda vakillik qilishi mumkin boʻlmagan shaxslar
Quyidagilar sudda vakillik qilishi mumkin emas:
1) voyaga yetmagan shaxslar;
2) vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxslar;
3) sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar, ular qonuniy vakil (ota-onalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar) sifatida, shuningdek, tegishli sud, prokuratura, surishtiruv va tergov organining vakili sifatida qatnashgan hollar bundan mustasno.
6-BOB. DALILLAR
56-modda. Isbotlash vositalari
Taraflarning talablari va eʼtirozlarini asoslaydigan holatlar mavjudligi yoki mavjud emasligini sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos boʻladigan har qanday faktik maʼlumot va ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa holatlar fuqarolik ishi boʻyicha dalil hisoblanadi. Bu maʼlumotlar quyidagi vositalar, yaʼni: taraflar va uchinchi shaxslar hamda ularning qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning xulosasi bilan aniqlanadi.
Muallifi koʻrsatilmagan xatlar va manbai nomaʼlum boʻlgan yoki gʻayriqonuniy tarzda olingan boshqa maʼlumotlar dalil boʻla olmaydi.
57-modda. Isbotlash va dalillarni taqdim qilish majburiyati
Har bir taraf oʻzining talablari va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlarni isbotlashi shart.
Sud qanday holatlar ish uchun ahamiyatga ega ekanligini, ularni taraflardan qaysi biri isbotlashi kerakligini aniqlaydi, hatto taraflar bu holatlarni dalil qilib keltirmagan boʻlsalar ham, ularni muhokamaga qoʻyadi.
Dalillar taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan taqdim etiladi. Sud ularga qoʻshimcha dalillar taqdim qilishni taklif etishi mumkin. Agar qoʻshimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qiyinchilik tugʻdirsa, sud ularning iltimosnomasiga koʻra dalillar toʻplashda ularga yordam koʻrsatadi.
58-modda. Dalillarning daxldorligi
Sud faqat ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan dalillarnigina koʻrishga qabul qiladi.
Sudning dalillar qabul qilishni yoki talab qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi asoslantirilgan boʻlishi lozim.
59-modda. Isbotlash vositalariga yoʻl qoʻyilishi
Qonun boʻyicha ishning muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi lozim boʻlgan holatlarini boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlash mumkin emas.
60-modda. Isbotlashdan ozod qilish asoslari
Sud hammaga maʼlum deb topgan holatlar isbotlashga muhtoj emas.
Bir fuqarolik ishi boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar oʻsha shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlarini koʻrayotganda yangidan isbot qilinmaydi.
Jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan yoki sodir etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilgan yoki etilmaganligi masalalari yuzasidangina majburiydir.
61-modda. Dalillarni taʼminlash
Oʻzlari uchun zarur boʻlgan dalillarni keyinchalik taqdim etish mumkin boʻlmay qoladi yoki qiyinlashadi dyeyishga asosi boʻlgan shaxslar ariza berishidan oldin ham, keyin ham sudyadan bu dalillarni taʼminlashni iltimos qilishlari mumkin.
Xorijiy davlatlarning organlarida ish yuritish uchun zarur dalillar bilan taʼminlash davlat notarial idoralari tomonidan amalga oshiriladi.
62-modda. Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza
Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza dalillarni taʼminlash bilan bogʻliq protsessual harakatlar amalga oshirilishi kerak boʻlgan hududda faoliyat olib borayotgan sudga beriladi.
Arizada taʼminlanishi zarur boʻlgan dalillar, bu dalillar bilan tasdiqlanishi kerak boʻlgan holatlar, dalillarni taʼminlash toʻgʻrisida arizachini iltimos bilan murojaat qilishga undagan sabablar, shuningdek taʼminlanadigan dalillar zarur boʻlgan yoki ular keyinchalik asqotishi mumkin boʻlgan ish koʻrsatilishi kerak.
63-modda. Dalillarni taʼminlash tartibi
Dalillarni taʼminlash ushbu Kodeksda belgilangan dalillarni toʻplash va tekshirish qoidalari boʻyicha sud tomonidan amalga oshiriladi. Arizachi va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga dalillarni taʼminlash vaqti va joyi haqida maʼlum qilinadi, biroq ularning kelmasligi dalillarni taʼminlash haqidagi ariza koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi. Kechiktirish, shuningdek keyinchalik arizachi bilan kimning oʻrtasida nizo kelib chiqishini aniqlash mumkin boʻlmagan hollarda, dalillarni taʼminlash faqat birgina arizachining oʻzini xabardor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Dalillarni taʼminlash tartibida taraflarning, uchinchi shaxslarning tushuntirishlari eshitiladi, guvohlar soʻroq qilinadi, ekspertiza tayinlanadi, yozma va ashyoviy dalillar talab qilib olinadi yoki koʻzdan kechiriladi, joyga borib koʻzdan kechirish oʻtkaziladi.
Dalillarni taʼminlash tartibida toʻplangan barcha materiallar ishni koʻrayotgan sudga yuboriladi yoki arizachiga beriladi.
64-modda. Dalillarni taʼminlash masalalari boʻyicha chiqarilgan ajrim ustidan shikoyat qilish
Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan shikoyat qilish mumkin emas.
Dalillarni taʼminlashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat berish yoki unga nisbatan xususiy protest keltirish mumkin.
65-modda. Sud topshiriqlari
Ishni koʻrayotgan sud dalillarni boshqa tuman yoki shaharda toʻplash zarur boʻlgan taqdirda, tegishli sudga muayyan protsessual harakatlarni amalga oshirishni topshiradi.
Sud topshirigʻi ajrim bilan rasmiylashtirilib, unda koʻrilayotgan ishning mohiyati, aniqlanishi zarur boʻlgan holatlar, topshiriqni bajaradigan sud toʻplashi lozim boʻlgan dalillar koʻrsatiladi. Bu ajrim qaysi sud nomiga yozilgan boʻlsa, oʻsha sud uchun majburiy boʻlib, oʻn besh kunlik muddat ichida bajarilishi lozim.
66-modda. Sud topshirigʻini bajarish tartibi
Sud topshirigʻini bajarish sud majlisida ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi. Ishda ishtirok etayotgan shaxslarga majlis vaqti va joyi toʻgʻrisida maʼlum qilinadi, biroq ularning kelmasligi topshiriqni bajarishga toʻsqinlik qilmaydi.
Sud topshirigʻi tartibida taraflar va uchinchi shaxslar yoxud ular qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish hamda tekshirish orqali aniqlanadigan faktik maʼlumotlar toʻplanishi mumkin.
Bayonnomalar va topshiriqni bajarish vaqtida toʻplangan materiallar ishni koʻrib chiqayotgan sudga darhol yuboriladi.
Agar topshiriqni bajarayotgan sudga tushuntirishlar yoxud koʻrsatuvlar bergan ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki guvohlar ishni koʻrayotgan sudga kelsalar, ular umumiy tartibda tushuntirishlar yoki koʻrsatuvlar beradilar.
67-modda. Dalillarga baho berish
Sud dalillarga ishning hamma holatlarini jamlab, ularni sud majlisida qonunga amal qilgan holda, har taraflama, toʻliq va xolis koʻrib chiqish asosida ichki ishonch boʻyicha baho beradi.
Har bir dalil ishga daxldorligi, maqbulligi va ishonchliligi nuqtai nazaridan, dalillarning hammasi esa, yetarli darajada toʻplangan yoki toʻplanmaganligi nuqtai nazaridan baholanishi lozim.
Agar tekshirish natijasida dalilning haqiqatga toʻgʻri kelishi aniqlansa, u ishonchli deb eʼtirof etiladi.
Hech qanday dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas.
68-modda. Taraflar va uchinchi shaxslarning tushuntirishlari
Taraflar va uchinchi shaxslarning hamda ular qonuniy vakillarining oʻzlariga maʼlum va ish uchun ahamiyatli boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi tushuntirishlari ish yuzasidan toʻplangan boshqa dalillar qatori tekshirilishi va baholanishi lozim.
Taraflardan biri oʻzining talablari yoki eʼtirozlariga asos qilib olgan faktlarni boshqa tarafning tan olishi birinchi tarafni bu faktlar isbotini davom ettirish zaruriyatidan ozod qiladi. Agar muayyan fakt xususida sudning shubhasi boʻlsa, bu fakt umumiy asoslarga koʻra isbotlanishi lozim.
Faktni tan olish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va tan olgan taraf uni imzolaydi. Agar faktni tan olish yozma arizada bayon etilgan boʻlsa, mazkur ariza ishga qoʻshib qoʻyiladi.
69-modda. Guvohlar
Ishga doir biror holatdan xabardor boʻlgan har qanday shaxs guvoh boʻla oladi.
Quyidagilar guvoh sifatida chaqirilishi va soʻroq qilinishi mumkin emas:
1) vakil yoki himoyachi vazifalarini bajarishlari munosabati bilan oʻzlariga maʼlum boʻlgan holatlar toʻgʻrisida — fuqarolik ishlari boʻyicha vakillar yoki jinoyat ishlari boʻyicha himoyachilar;
2) jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli faktlarni toʻgʻri idrok qilishga yoki ular haqida toʻgʻri koʻrsatuv berishga layoqatsiz shaxslar.
70-modda. Guvoh chaqirish toʻgʻrisidagi iltimosnoma
Guvoh chaqirish haqida iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs guvohning ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni tasdiqlay olishini koʻrsatishi, ismi, otasining ismi va familiyasini hamda yashash yoki ishlash joyini sudga maʼlum qilishi shart.
71-modda. Guvohning majburiyatlari va javobgarligi
Guvoh sifatida chaqirilgan shaxs sudga kelishi va toʻgʻri koʻrsatuv berishi shart.
Bila turib yolgʻon koʻrsatuvlar berganlik, sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra koʻrsatuv berishni rad etganlik yoki undan boʻyin tovlaganlik uchun guvoh Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238 va 240-moddalariga muvofiq javobgar boʻladi.
72-modda. Guvohlarni turar joylarida soʻroq qilish
Ishni koʻrayotgan sud joylashgan yerdan tashqarida doimiy yashaydigan va uzrli sabablarga koʻra sud majlisiga kelish imkoniga ega boʻlmagan guvohlar sudning tashabbusi bilan, taraflar yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosi yoxud guvohning oʻzi qilgan iltimos boʻyicha ishni koʻrayotgan sudning topshirigʻiga binoan, oʻzlari yashab turgan joydagi sud tomonidan soʻroq qilinishi mumkin. Bu guvohlar ishni koʻrayotgan sud majlisiga kelsalar, sud tomonidan soʻroq qilinadilar.
73-modda. Yozma dalillar
Yozma dalillar ish uchun ahamiyatli boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan hujjatlardan, xizmatga daxldor va shaxsiy yozishmalardan, shu jumladan faks, elektron yoki oʻzga aloqa vositasida yoxud hujjatning toʻgʻriligini aniqlash imkonini beruvchi boshqa usulda olingan hujjatlardan iborat boʻladi.
74-modda. Yozma dalillar taqdim etish va talab qilib olish
Yozma dalil taqdim etuvchi shaxs dalil bilan ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkin ekanligini koʻrsatishi, talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etilganda esa, bu qanday dalil ekanligini koʻrsatishi va yozma dalil muayyan shaxsda deb hisoblashi uchun qanday asosi borligini ham bayon etishi shart.
Sud davlat organlari, tashkilotlar yoki fuqarolardan talab qilgan yozma dalillar bevosita sudga yuboriladi.
Sud yozma dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan soʻrov xati ham topshirishi mumkin.
75-modda. Yozma dalillarni taqdim etish majburiyati
Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar sud talab qilgan yozma dalillarni taqdim etish imkoniga ega boʻlmasalar, buni sudga maʼlum qilib, sababini koʻrsatishlari shart.
Sudga maʼlum qilinmagan taqdirda, shuningdek yozma dalil taqdim etish uzrli sababsiz rad qilingan taqdirda, sud bunda aybdor boʻlgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga, shuningdek fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solishi mumkin.
Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan yozma dalilni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.
76-modda. Yozma dalillarning aslini taqdim qilish
Qoida tariqasida, yozma dalillarning asli taqdim qilinadi. Agar hujjatning nusxasi taqdim etilgan boʻlsa, sud zarurat tugʻilsa, hujjatning aslini taqdim etishni talab qilishga haqli.
77-modda. Yozma dalillarni ular saqlanayotgan joyda koʻzdan kechirish va tekshirish
Yozma dalillarni sudga taqdim etish qiyin boʻlsa, masalan, ular nihoyatda koʻp boʻlsa yoki ulardan faqat bir qismi ish uchun ahamiyatli boʻlsa, sud ularning tegishli ravishda tasdiqlangan koʻchirmasini talab qilishi yoki dalillarni ular saqlanayotgan joyda koʻzdan kechirishi va tekshirishi mumkin.
78-modda. Hujjatlarning aslini qaytarish
Ishdagi hujjatning asli uni taqdim etgan shaxsning iltimosiga koʻra sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin qaytarib berilishi mumkin, bunday holda ishda hujjatning sudya tomonidan tasdiqlangan nusxasi qoldiriladi.
79-modda. Ashyoviy dalillar
Ishni mazmunan hal qilish uchun ahamiyatli holatlarni aniqlash vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkin boʻlgan narsalar ashyoviy dalillar hisoblanadi.
Ashyoviy dalilni taqdim etuvchi yoki talab qilib olishni iltimos qilayotgan shaxs shu dalil orqali ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkinligini koʻrsatishi shart.
80-modda. Ashyoviy dalillarni talab qilib olish va taqdim etish tartibi
Ishda ishtirok etuvchi yoki ishtirok etmayotgan shaxslardan dalil sifatida biror ashyoni talab qilib olish haqida sudga iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs shu ashyoni taʼriflab berishi va bu ashyo u yoki bu shaxsda deb hisoblash uchun qanday asoslari borligini bayon etishi lozim.
Sud tashkilotlar va fuqarolardan talab qilgan ashyoviy dalillar bevosita sudga yuboriladi.
Sud ashyoviy dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan soʻrov xati ham topshirishi mumkin.
81-modda. Ashyoviy dalillarni taqdim etish majburiyati
Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar talab qilinayotgan ashyoni taqdim etish yoki sud belgilagan muddatda keltirish imkoniga ega boʻlmasalar, buni sudga maʼlum qilib, sababini koʻrsatishlari shart.
Sudga maʼlum qilinmagan taqdirda, shuningdek sudning ashyoni taqdim etish toʻgʻrisidagi talabi sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra bajarilmagan taqdirda, bunda aybdor boʻlgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga va fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.
Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan ashyoni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.
82-modda. Tez buziladigan ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish
Oziq-ovqatlar va tez buziladigan boshqa ashyolar ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda, sud tomonidan darhol koʻzdan kechiriladi. Bunday ashyolar koʻzdan kechirilganidan keyin kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytariladi yoxud ulardan oʻz oʻrnida foydalanishi mumkin boʻlgan boshqa shaxslarga topshiriladi. Ashyo boshqa shaxsga berilgan taqdirda uning egasiga oʻsha xil va oʻsha sifatdagi buyumlar yoki qaytarish vaqtidagi bahosi boʻyicha ularning qiymati qaytarib berilishi kerak.
83-modda. Ashyoviy dalillarni saqlash va qaytarib berish
Ashyoviy dalillar sudning ajrimiga binoan ishga qoʻshib qoʻyiladi va ishda saqlanadi yoki alohida roʻyxat qilinib, sudning ashyoviy dalillar saqlanadigan xonasiga topshiriladi.
Sudga keltirib boʻlmaydigan ashyolar turgan joyida saqlanadi. Ular batafsil taʼriflanishi, surgʻuchlangan, zarur hollarda esa, foto yoki video suratga ham olingan boʻlishi lozim.
Ashyoviy dalillar sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytarib beriladi yoki sud shu ashyolarga kimning huquqi bor deb topgan boʻlsa, oʻsha shaxslarga beriladi.
Ayrim hollarda sud ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirib va tekshirib chiqqanidan keyin basharti, ashyoviy dalillarni taqdim etgan shaxslar ularni qaytarib berish haqida iltimosnoma taqdim etgan boʻlsalar va bunday iltimosnomani qanoatlantirish ishni koʻrish va hal qiluv qarorini ijro etish uchun zarar keltirmasa, ish tamom boʻlguniga qadar ular kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytarib berilishi mumkin.
Qonun boʻyicha fuqarolarning egaligida turishi mumkin boʻlmagan buyumlar tegishli tashkilotlarga topshiriladi.
84-modda. Ekspertiza
Ishni koʻrish vaqtida kelib chiqqan, fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan masalalarni tushuntirish uchun sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan ekspertiza tayinlashi mumkin.
Ekspertiza sudda oʻtkaziladi yoki tekshirishning xususiyati taqozo etsa yoxud tekshiriladigan buyumni sudga keltirishning imkoni boʻlmasa yoki keltirish qiyin boʻlsa, suddan tashqarida oʻtkaziladi.
Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda qanday masalalar boʻyicha ekspertlarning xulosasi talab qilinayotganligi va ekspertiza oʻtkazish kimga topshirilayotganligi koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
Ekspertlarni tayinlashda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini eʼtiborga oladi.
841-modda. Ekspert
Xulosa berish uchun zarur fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarga ega boʻlgan jismoniy shaxs ekspert sifatida tayinlanishi mumkin.
Ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin.
Belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar ekspert sifatida jalb etilishi mumkin emas.
85-modda. Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini belgilash
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ekspertlar tomonidan tushuntirilishi lozim boʻlgan masalalarni sudga taqdim etishga haqli.
Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini sud uzil-kesil belgilaydi. Sud taklif qilingan masalalarni rad qilsa, buni asoslab berishi shart.
86-modda. Ekspertning majburiyatlari va javobgarligi
Ekspert: ushbu Kodeksning 25 va 26-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda oʻzini oʻzi rad etishi haqida darhol arz qilishi; oʻziga taqdim etilgan tekshirish obyektlarini har tomonlama va toʻliq tekshirishdan oʻtkazishi, oʻz oldiga qoʻyilgan savollar yuzasidan asosli va xolisona yozma xulosa berishi; sudning chaqiruviga binoan sud majlisida shaxsan ishtirok etish uchun kelishi; oʻzi oʻtkazgan ekspertiza xususida koʻrsatuvlar berishi va oʻzi bergan xulosani tushuntirish uchun qoʻshimcha savollarga javob berishi; ekspertizani oʻtkazishi munosabati bilan oʻziga maʼlum boʻlib qolgan maʼlumotlarni oshkor qilmasligi; taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallarining saqlanishini taʼminlashi; sud muhokamasi vaqtida tartibga rioya qilishi shart.
Agar ekspert sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sudning chaqiruvi boʻyicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinadi.
Bila turib yolgʻon xulosa berganlik, sud uzrsiz deb topgan sababga koʻra shuningdek xulosa berishni rad etganlik yoki bu ishdan boʻyin tovlaganlik uchun ekspert Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishincha 238 va 240-moddalari boʻyicha javobgar boʻladi.
87-modda. Ekspertning huquqlari
Ekspert: ekspertiza predmetiga oid ish materiallari bilan tanishish, ulardan zarur maʼlumotlarni yozib olish yoki koʻchirma nusxalar olish; joyida koʻzdan kechirishda ishtirok etish va ekspertizani oʻtkazish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha materiallar va tekshirish obyektlari taqdim etilishi haqida iltimosnomalar berish; sud muhokamasida ekspertiza predmetiga oid dalillarni tekshirishda ishtirok etish hamda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va guvohlarga sudning ruxsati bilan savollar berish; ashyoviy dalillar va hujjatlarni koʻzdan kechirish; oʻz xulosasida nafaqat oʻzining oldiga qoʻyilgan savollar boʻyicha, balki ekspertiza predmetiga oid va ish uchun ahamiyatga molik boshqa masalalar boʻyicha ham fikrlarini bayon etish; uning xulosasi yoki koʻrsatuvlari ishda ishtirok etuvchi shaxslar va guvohlar tomonidan notoʻgʻri talqin qilinganligi xususida sud majlisi bayonnomasiga kiritilishi lozim boʻlgan bayonotlar berish; agar u sud muhokamasi yuritilayotgan tilni bilmasa yoki yetarlicha bilmasa, oʻz ona tilida xulosa taqdim etish va koʻrsatuvlar berish hamda bunday holda tarjimon xizmatidan foydalanish; agar ishni yuritayotgan sudning qarorlari, sudyaning harakatlari (harakatsizligi) ekspertning huquq va erkinliklarini buzayotgan boʻlsa, bu qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish huquqiga egadir.
Agar ekspert qoʻyilgan savollarni uning maxsus bilimlari asosida hal qilish mumkin boʻlmasligiga yoki unga taqdim etilgan tekshirish obyektlarining yoxud materiallarning yaroqsizligiga yoki xulosa berish uchun yetarli emasligiga va ularni toʻldirib boʻlmasligiga yoxud fan va sud-ekspertlik amaliyotining holati qoʻyilgan savollarga javob topish imkoniyatini bermasligiga ishonch hosil qilsa, u xulosa berishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisida asoslantirilgan hujjat tuzadi hamda uni ekspertizani tayinlagan sudga yuboradi.
88-modda. Ekspertning yoki ekspertlar komissiyasining xulosasi
Ekspert yoki ekspertlar komissiyasi tekshirishlarni oʻtkazib boʻlganidan keyin tegishincha ekspert yoxud ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiruvchi har bir ekspert imzosi bilan tasdiqlanadigan xulosa tuzadi.
Sud ekspertga oʻz xulosasini ogʻzaki tushuntirib berishni taklif qilish huquqiga ega. Ogʻzaki tushuntirish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi, ekspertga oʻqib beriladi va ekspert tomonidan imzolanadi.
Xulosada: ekspertiza oʻtkazilgan sana va joy; ekspertizani oʻtkazish asosi; ekspertizani tayinlagan sudya toʻgʻrisida maʼlumotlar; ekspert (familiyasi, ismi, otasining ismi, maʼlumoti, ixtisosligi, ish staji, ilmiy darajasi, ilmiy unvoni, egallab turgan lavozimi) va ekspertizani oʻtkazish topshirilgan tashkilot haqida maʼlumotlar; ekspertning bila turib notoʻgʻri xulosa berganligi, xulosa berishni rad etganligi yoki bu ishdan boʻyin tovlaganligi uchun jinoiy javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilganligi; ekspertning oldiga qoʻyilgan savollar; ekspertga taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallari; ekspertiza oʻtkazilayotganda hozir boʻlgan shaxslar haqida maʼlumotlar; qoʻllanilgan usullar koʻrsatilgan holda tekshirishlarning mazmuni va natijalari, shuningdek bu tekshirishlar, agar ekspertlar komissiyasi ishlagan boʻlsa, kim tomonidan oʻtkazilganligi; tekshirish natijalarining baholanishi, qoʻyilgan savollarga berilgan asosli javoblar; ish uchun ahamiyatga molik boʻlgan va ekspertning tashabbusiga koʻra aniqlangan holatlar koʻrsatilishi lozim.
Xulosani va uning natijalarini tasvirlovchi materiallar ushbu xulosaga ilova qilinadi hamda uning tarkibiy qismi boʻlib xizmat qiladi. Tekshirishning olib borilishi, shart-sharoitlari va natijalarini hujjatlashtiradigan materiallar davlat sud-ekspertiza muassasasida yoki boshqa korxona, muassasa, tashkilotda qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda saqlanadi. Ular ekspertizani tayinlagan sudning talabiga binoan ishga qoʻshib qoʻyish uchun taqdim etiladi.
Agar taqdim etilgan tekshirish obyektlarining, materiallarning yoki ekspertning maxsus bilimlari yetarli emasligi tekshirish davomida maʼlum boʻlib qolsa, xulosa ayrim qoʻyilgan savollarga javob berishni rad etish asosini oʻz ichiga olgan boʻlishi lozim.
Tekshirish tugaganidan soʻng xulosa, tekshirish obyektlari va ish materiallari ekspertizani tayinlagan sudga yuboriladi.
Sudning xulosaga qoʻshilmaganligi ish yuzasidan chiqarilgan hal qiluv qarorida yoki ajrimda asoslab berilgan boʻlishi lozim.
89-modda. Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi
Ekspertiza bir xil (komissiyaviy ekspertiza) yoki turli xil (kompleks ekspertiza) sud-ekspert ixtisosligidagi bir necha ekspert tomonidan oʻtkazilishi mumkin.
Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi ekspertizani tayinlagan sud yoki mazkur ekspertizaning oʻtkazilishini tashkil etuvchi davlat sud-ekspertiza muassasasi yoxud boshqa korxona, muassasa, tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.
Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi oʻz oldiga qoʻyilgan masalalarni hal etish zarurligidan kelib chiqib, oʻtkaziladigan tekshirishlarning maqsadi, ketma-ketligi va hajmini kelishib oladi.
Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi tarkibidagi har bir ekspert tekshirishlarni mustaqil va alohida olib boradi, shaxsan oʻzi va komissiyaning boshqa aʼzolari tomonidan olingan natijalarni baholaydi hamda qoʻyilgan savollar yuzasidan oʻz maxsus bilimlari doirasida fikrlarini shakllantiradi.
Tekshirishlarning ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiritilmagan shaxslar tomonidan toʻliq yoki qisman oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
891-modda. Komissiyaviy ekspertiza
Komissiyaviy ekspertiza oʻtkazilayotganda ekspertlarning har biri tekshirishlarni toʻliq hajmda oʻtkazadi va ular olingan natijalarni birgalikda tahlil qiladi.
Ekspertlar umumiy fikrga kelganidan soʻng birgalikdagi xulosani yoki xulosa berishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisidagi hujjatni tuzadi va imzolaydi.
Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.
892-modda. Kompleks ekspertiza
Kompleks ekspertiza ish uchun ahamiyatga molik holatlarni turli ilm sohalaridan foydalangan holda bir necha tekshirish oʻtkazish yoʻli bilangina aniqlash mumkin boʻlgan hollarda tayinlanadi.
Kompleks ekspertizani oʻtkazishda ekspertlarning har biri oʻz vakolati doirasida tekshirishlar olib boradi. Kompleks ekspertizaning xulosasida ekspertlarning har biri qaysi tekshirishlarni va qancha hajmda olib borganligi, qaysi holatlarni shaxsan oʻzi aniqlaganligi hamda qanday fikrlarga kelganligi koʻrsatiladi. Ekspertlarning har biri xulosaning ushbu tekshirishlar bayon etilgan qismini imzolaydi va ular uchun javobgar boʻladi.
Umumiy fikrni (fikrlarni), olingan natijalarni baholashga va ushbu fikrni (fikrlarni) shakllantirishga vakolatli boʻlgan ekspertlar qiladi. Agar ekspertlar komissiyasi yakuniy fikrining yoki uning bir qismining asosi sifatida ekspertlardan birining (alohida ekspertlarning) aniqlagan holatlari olingan boʻlsa, bu haqda xulosada koʻrsatilishi kerak.
Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.
Agar kompleks ekspertizani oʻtkazish davlat sud-ekspertiza muassasasiga topshirilgan boʻlsa, unda ushbu ekspertizani tashkil qilish uning rahbari zimmasiga yuklatiladi.
90-modda. Sudda mutaxassisning ishtirok etishi
Sudga yoki sud majlisi ishtirokchilariga dalillarni tekshirishda fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilim va malaka talab qilingan hollarda, sudda ishni koʻrishda ishtirok etish uchun mutaxassis taklif qilinadi.
Sudning mutaxassis chaqirish haqidagi talabi mutaxassis ishlab turgan tashkilot rahbari uchun majburiydir.
91-modda. Mutaxassisning huquqlari va majburiyatlari
Mutaxassis oʻzining nima maqsadda sudga chaqirilayotganini bilish, agar zimmasiga yuklatilgan vazifani bajarish uchun zarur bilim va malakaga ega boʻlmasa, ishni yuritishda qatnashishdan bosh tortish huquqiga ega.
Mutaxassis sudning chaqiruvi boʻyicha kelishi, ishni koʻrishda qatnashishi, fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasidagi bilim va malakasiga asoslanib, oʻz fikrini bildirishi shart.
Agar mutaxassis sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud chaqiruvi boʻyicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.
7-BOB. ISh YuRITIShNI TOʻXTATIB TURISh
92-modda. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish majburiyati
Sud quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishi shart:
1) agar ishda taraf boʻlgan fuqaro vafot etib, nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻysa yoki ishda taraf boʻlgan yuridik shaxs qayta tashkil etilsa;
2) fuqaro (taraf) muomala layoqatini yoʻqotsa;
3) javobgar Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlsa yoki Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlgan daʼvogar iltimos qilsa;
4) fuqaroviy, jinoiy yoki maʼmuriy sud ishlarini yuritish tartibida koʻrilayotgan boshqa ish hal qilinmasdan oldin koʻrishning imkoni boʻlmasa.
93-modda. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish huquqi
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosi boʻyicha yoki oʻz tashabbusi bilan quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishga haqli:
1) taraf Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatni oʻtayotgan boʻlsa yoki mazkur shaxslar davlatning birorta majburiyatini bajarish uchun jalb qilingan boʻlsa;
2) taraf davolash muassasasida boʻlsa, shuningdek taraflardan birida sudga kelishga toʻsqinlik qiladigan, tibbiyot muassasasining maʼlumotnomasi bilan tasdiqlangan kasallik mavjud boʻlsa;
3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgar qidirilayotgan boʻlsa;
4) taraf uzoq muddatli xizmat safarida boʻlsa yoki boshqa uzrli sababga koʻra yoʻq boʻlsa;
5) sud tomonidan ekspertiza tayinlangan boʻlsa;
6) ushbu Kodeksning 65 va 390-moddalariga muvofiq sud tomonidan sud topshirigʻi yuborilgan boʻlsa.
94-modda. Ish yuritishni toʻxtatib turish vaqti
Ish yuritish quyidagi vaqtga qadar toʻxtatib turiladi:
1) ushbu Kodeksning 92-moddasi 1 va 2-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — huquqiy voris ishga kirishguniga yoki ishga jalb qilinguniga qadar yoxud muomalaga layoqatsiz shaxsga qonuniy vakil tayinlanguniga qadar;
2) ushbu Kodeksning 92-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlishi tugaguniga qadar;
3) ushbu Kodeksning 92-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — sudning hal qiluv qarori yoki hukmi qonuniy kuchga kirguniga qadar yoki maʼmuriy tartibda koʻrilayotgan ish boʻyicha qaror chiqarilguniga qadar;
4) ushbu Kodeksning 93-moddasi 1-bandida nazarda tutilgan hollarda — tegishlicha, tarafning Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatda boʻlishi tugaguniga yoki mazkur shaxslar davlat majburiyatini bajarib boʻlguniga qadar;
5) ushbu Kodeksning 93-moddasi 2-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf davolash muassasasidan chiqquniga yoki tarafning sudga kelishiga toʻsqinlik qilayotgan kasallik tuzalguniga qadar;
6) ushbu Kodeksning 93-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — javobgarni qidirish tamom boʻlguniga qadar;
7) ushbu Kodeksning 93-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf qaytguniga qadar;
8) ushbu Kodeksning 93-moddasi 5-bandida nazarda tutilgan hollarda — ekspertiza oʻtkazish tugaguniga qadar;
9) ushbu Kodeksning 93-moddasi 6-bandida nazarda tutilgan hollarda — sud topshirigʻini ijro etish boʻyicha harakatlar tugaguniga qadar.
95-modda. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan shikoyat qilish
Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat qilinishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
96-modda. Ish yuritishni tiklash
Ish yuritish uni toʻxtatib turishga sabab boʻlgan holatlar barham topgach, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga muvofiq yoki sudning tashabbusi bilan tiklanadi.
Ish yuritish tiklanganida sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni umumiy asoslarda chaqiradi.
8-BOB. ARIZANI KOʻRMASDAN QOLDIRISh
97-modda. Arizani koʻrmasdan qoldirish asoslari
Sud quyidagi hollarda arizani koʻrmasdan qoldiradi:
1) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
2) manfaatdor shaxs nomidan arizani ish yuritishga vakolati boʻlmagan shaxs bergan boʻlsa;
3) sud ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan ish yuritayotgan boʻlsa;
4) ishni oʻzlarining ishtirokisiz koʻrishni iltimos qilmagan taraflar ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham uzrli sabablarsiz sudga kelmasalar, sud esa ishga oid mavjud materiallar asosida ishni hal qilish mumkin emas, deb hisoblasa;
5) ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrishni iltimos qilmagan daʼvogar ikkinchi chaqiruv boʻyicha sudga kelmasa, javobgar esa, ishni mazmunan koʻrishni talab qilmasa.
98-modda. Sud ajrimining mazmuni
Ariza koʻrmasdan qoldirilgan hollarda ish yuritish sudning ajrimiga binoan tamomlanadi. Bu ajrimda sud ishning hal etilishiga toʻsqinlik qilayotgan, ushbu Kodeksning 97-moddasida sanab oʻtilgan holatlarni bartaraf etish yoʻllarini koʻrsatishi shart.
Arizani koʻrmasdan qoldirishga asos boʻlgan holatlar bartaraf etilganidan keyin manfaatdor shaxs sudga ariza bilan yana umumiy tartibda murojaat qilishga haqli.
Agar taraflar sud majlisiga uzrli sabablarga koʻra kela olmaganliklarini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etsalar, daʼvogar yoki javobgarning iltimosnomasiga binoan sud ushbu Kodeks 97-moddasining 4 va 5-bandlariga asosan arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida chiqargan oʻz ajrimini bekor qiladi. Sudning bunday iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish haqidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi va xususiy protest keltirilishi mumkin.
9-BOB. ISh YuRITIShNI TUGATISh
100-modda. Ish yuritishni tugatish asoslari
Sud quyidagi hollarda ish yuritishni tugatadi:
1) ish sudga taalluqli boʻlmasa;
2) ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoki daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishini qabul qilish toʻgʻrisidagi yoxud taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
3) daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechgan va sud bu voz kechishni qabul qilgan boʻlsa;
4) taraflar kelishuv bitimi tuzgan boʻlsalar va u sud tomonidan tasdiqlangan boʻlsa;
5) ishni sudda koʻrishga tayyorlash vaqtida javobgar daʼvogarning talablarini tan olgan boʻlsa va bu tan olish sudya tomonidan qabul qilingan boʻlsa;
6) taraflar oʻrtasida ushbu nizoni hal qilish uchun hakamlik sudiga topshirish haqida hakamlik bitimi tuzilgan boʻlsa;
7) ish boʻyicha taraflardan biri boʻlgan fuqaroning vafotidan soʻng nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa.
101-modda. Ish yuritishni tugatish tartibi
Ish yuritish sudning ajrimiga binoan tugatiladi. Agar ish yuritish ishning sudga taalluqli boʻlmaganligi sababli tugatilsa, sud arizachi qaysi organga murojaat qilishi kerakligini koʻrsatishi shart.
102-modda. Ish yuritishni tugatish oqibatlari
Ish yuritish tugatilgan taqdirda, ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan sudga ikkinchi marta murojaat qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.
10-BOB. SUD XARAJATLARI
103-modda. Sud xarajatlarining turlari
Sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iboratdir.
104-modda. Davlat boji
Sudlarga daʼvo arizalari, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan shikoyatlar, alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha arizalar, sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan apellatsiya, kassatsiya tartibida shikoyatlar va nazorat tartibida protest keltirish toʻgʻrisida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini bekor qilish toʻgʻrisida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisida arizalar berganlik uchun, shuningdek sudlar tomonidan hujjatlarning nusxalari berilganligi uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji undiriladi.
105-modda. Daʼvoning bahosi
Daʼvoning bahosi quyidagicha belgilanadi:
1) pul undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — undiriladigan summaga qarab;
2) mulk talab qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — daʼvo qilinayotgan mulkning qiymatiga qarab;
3) bir qancha mustaqil talablardan iborat daʼvolar boʻyicha — hamma talablarning umumiy summasiga qarab;
4) aliment undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — bir yillik toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;
5) muddatli toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki beriladigan pullarning yigʻindisiga qarab, lekin koʻpi bilan uch yillik yigʻindisiga qarab;
6) muddatsiz yoki umrbod toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki pullarning uch yil ichidagi yigʻindisiga qarab;
7) toʻlovlarni yoki pul berishni kamaytirish yoxud koʻpaytirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlar yoki beriladigan pullar kamaytiriladigan yoki koʻpaytiriladigan summaga, lekin koʻpi bilan bir yillik summaga qarab;
8) toʻlovlarni yoki pul berishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — qolgan toʻlovlar yoki pullar yigʻindisiga, lekin koʻpi bilan bir yillik yigʻindisiga qarab;
9) mulk ijarasi shartnomasini muddatidan ilgari bekor qilish haqidagi daʼvolar boʻyicha — shartnoma amal qilishining qolgan muddatida mulkdan foydalanish uchun toʻlanadigan toʻlovlarning, lekin koʻpi bilan uch yil ichidagi toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;
10) xususiy mulk huquqi asosida fuqarolarga tegishli imoratlarga egalik huquqi toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — imoratning haqiqiy qiymatiga qarab, lekin bu miqdor inventarizatsiya bahosidan, inventarizatsiya bahosi boʻlmaganida esa, majburiy sugʻurta bahosidan kam boʻlmasligi kerak, tashkilotlarga qarashli imoratlarga doir daʼvolar boʻyicha esa, imoratlarning haqiqiy bahosidan kam boʻlmasligi kerak.
106-modda. Daʼvoning bahosini belgilash tartibi
Daʼvoning bahosi daʼvogar tomonidan koʻrsatiladi. Daʼvogar koʻrsatgan baho daʼvo qilinayotgan mulkning haqiqiy qiymatiga muvofiq emasligi yaqqol boʻlsa, daʼvoning bahosini sudya belgilaydi.
Daʼvo taqdim etilgan vaqtda uning bahosini belgilash qiyin boʻlsa, davlat bojining miqdorini sudya dastlabki tarzda belgilaydi va keyinchalik ishni hal qilish vaqtida sud belgilagan daʼvo bahosiga muvofiq, bojning kam qismi undiriladi yoki ortiqcha olingan qismi qaytariladi.
107-modda. Daʼvoning bahosi oʻzgartirilganda davlat bojini hisoblash
Daʼvogar oʻzining talablarini kamaytirgan, arz qilgan talablaridan voz kechgan, taraflar ishni kelishuv bitimi bilan tamomlagan hollarda toʻlangan boj qaytarilmaydi.
Arz qilingan talablar koʻpaytirilganda yetishmagan summa daʼvoning koʻpaytirilgan bahosiga muvofiq ravishda qoʻshimcha tarzda toʻlanadi.
108-modda. Davlat bojini qaytarib berish
Toʻlangan davlat boji quyidagi hollarda qisman yoki toʻla qaytarilishi kerak:
1) qonun hujjatlari boʻyicha talab qilinganidan ortiq boj toʻlangan boʻlsa;
2) arizani (shikoyatni) qabul qilish rad etilgan boʻlsa;
3) arizalar (shikoyatlar) ushbu Kodeksning 154-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha daʼvogarga qaytarib berilsa;
4) ish sudga taalluqli boʻlmaganligi sababli (ushbu Kodeks 100-moddasining 1-bandi) ishni yuritish tugatilgan boʻlsa;
5) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilganligi sababli (ushbu Kodeks 97-moddasining 1-bandi) koʻrmasdan qoldirilgan boʻlsa.
Ushbu modda birinchi qismining 1-bandida nazarda tutilgan hollarda davlat bojining ortiqcha toʻlangan qismi qaytarib beriladi.
Davlat bojini qaytarish sudning ajrimi asosida moliya organlari tomonidan amalga oshiriladi.
109-modda. Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlar
Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlarga quyidagilar kiradi:
1) guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;
2) joyga borib koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;
3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda, javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;
4) sudning hal qiluv qarorini ijro etish bilan bogʻliq xarajatlar.
110-modda. Sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilish
Davlat bojini toʻlashdan ozod qilish qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Sud fuqaroning mulkiy ahvoliga qarab, uni davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilishga haqli.
111-modda. Sud xarajatlarini toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash va ularning miqdorini kamaytirish
Sud taraflarning mulkiy ahvoliga qarab, ulardan birining yoki ikkalasining davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini toʻlashni kechiktirishga yoki boʻlib-boʻlib toʻlashga yoʻl qoʻyishi, shuningdek bu xarajatlarning miqdorini kamaytirishi mumkin.
112-modda. Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga tegishli boʻlgan summalar toʻlanishi va ularning oʻrtacha ish haqi saqlab qolinishi
Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga tegishli boʻlgan summalar ular oʻz vazifalarini bajarib boʻlganlaridan soʻng, xarajat taraflardan undirib olingan-olinmaganidan qatʼi nazar, sud tomonidan toʻlanadi.
Toʻlash tartibi va toʻlanishi lozim boʻlgan summaning miqdori qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Ekspertlar va mutaxassislar sudning topshirigʻiga muvofiq bajargan ishlari uchun haqni bu ish ularning xizmat burchlari doirasiga kirmagan taqdirda oladilar.
Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan xodimlarning sudga borishi munosabati bilan ishda boʻlmagan vaqtida ish joyidagi oʻrtacha ish haqi qonunda belgilangan tartibda saqlanadi.
Mehnat munosabatlariga kirishmagan guvohlarga odatdagi mashgʻulotlaridan qoldirilganliklari uchun amalda sarflagan vaqtlarini va joriy etilgan eng kam ish haqini hisobga olib haq toʻlanadi.
113-modda. Sud chiqimlarini toʻlash uchun mablagʻlarni topshirish tartibi
Guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan pulni yoki joyga borib koʻzdan kechirishga ketadigan xarajatlar uchun zarur boʻlgan pulni tegishli iltimos bilan murojaat qilgan taraf oldindan toʻlab qoʻyadi. Agar bu iltimosni ikkala taraf qilgan boʻlsa yoki guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni, tarjimonlarni chaqirish, joyga borib koʻzdan kechirish sudning tashabbusi bilan amalga oshirilsa, buning uchun kerakli summani taraflar bab-baravar toʻlaydilar.
Ushbu moddada koʻrsatib oʻtilgan summalarni sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan taraf toʻlamaydi.
114-modda. Vakilning yordami uchun haq toʻlashga ketadigan xarajatlarni qoplash
Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan vakilning yordami uchun toʻlashga ketgan xarajatlarni oqilona miqdorlarda undirib beradi.
Agar hal qiluv qaroriga binoan haqli boʻlib chiqqan tarafga advokat belgilangan tartibga muvofiq bepul yordam koʻrsatgan boʻlsa, bu summa boshqa tarafdan advokatlar byurosi (hayʼati, firmasi) foydasiga undiriladi.
115-modda. Yoʻqotilgan vaqt uchun haq undirish
Sud insofsizlik bilan asossiz talablarni qoʻygan yoki arz qilingan talablarga qarshi nizolashgan yoxud ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishi va hal etilishiga muntazam qarshilik qilib kelgan taraf zimmasiga amalda yoʻqotilgan vaqt uchun ikkinchi taraf foydasiga haq toʻlash majburiyatini yuklashi mumkin. Undiriladigan haq sud tomonidan oqilona miqdorda belgilanadi.
116-modda. Sud xarajatlarini taraflar oʻrtasida taqsimlash
Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan, garchi bu taraf davlat daromadiga tushadigan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod etilgan boʻlsa-da, ish boʻyicha qilingan hamma xarajatlarni undirib beradi.
Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan boʻlsa, ushbu moddada koʻrsatilgan summalar javobgardan daʼvogarga talablarning sud qanoatlantirgan qismiga mutanosib ravishda, javobgarga esa, daʼvogardan u arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirib beriladi.
Ushbu moddada bayon qilingan qoidalar apellatsiya, kassatsiya shikoyati va nazorat tartibida protest keltirishni soʻrab ariza berganda taraflar toʻlagan davlat bojiga ham taalluqlidir.
Agar yuqori turuvchi sud ishni yangidan koʻrib chiqish uchun yubormay, chiqarilgan hal qiluv qarorini oʻzgartirsa yoki yangi hal qiluv qarori chiqarsa, u sud xarajatlari taqsimotini ham tegishlicha oʻzgartiradi.
117-modda. Shikoyatni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarni taqsimlash
Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (hal qiluv qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizani koʻrish bilan bogʻliq chiqimlar sud tomonidan, basharti sud fuqaroning shikoyati yoki arizasini qanoatlantirishni rad etish haqida hal qiluv qarori chiqarsa, ana shu fuqaroning zimmasiga yoki, agar organlar yoki mansabdor shaxs xatti-harakatlarining gʻayriqonuniyligini aniqlagan boʻlsa, ana shu organ yoki mansabdor shaxs zimmasiga yuklashi mumkin.
118-modda. Arz qilingan talablardan voz kechilganda va kelishuv bitimi tuzilganda sud xarajatlarini taqsimlash
Daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechsa, uning xarajatlarini javobgar toʻlamaydi. Lekin talab qoʻyilgandan soʻng ularni javobgar ixtiyoriy ravishda qanoatlantirganligi natijasida daʼvogar oʻz talablaridan voz kechgan boʻlsa, sud daʼvogarning iltimosi boʻyicha uning ish yuzasidan qilgan hamma sud xarajatlarini javobgardan undirib beradi.
Agar taraflar kelishuv bitimi tuzish vaqtida sud xarajatlarini taqsimlash tartibini nazarda tutmagan boʻlsalar, sud bu masalani ushbu Kodeksning 114, 116 va 120-moddalariga muvofiq ravishda hal qiladi.
119-modda. Sud xarajatlarini taraflarga qaytarish
Prokurorning, shuningdek boshqa shaxslar huquqlarini hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishni soʻrab sudga murojaat qilgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning arz talablari (ushbu Kodeksning 5-moddasi) butunlay yoki qisman rad etilganda, javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan toʻliq yoki daʼvogar arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda qaytarib beriladi.
Talablarni qanoatlantirish rad etilganida, ushbu Kodeksning 42-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan jalb etilgan javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan qaytariladi.
Mol-mulkni xatlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, daʼvogarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan qaytariladi.
120-modda. Sud xarajatlarini davlatga qaytarish
Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan va daʼvogar toʻlashdan ozod qilingan sud chiqimlari hamda davlat boji javobgardan arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.
Arz qilingan talablarni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari daʼvogardan davlat daromadiga undiriladi.
Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan, javobgar esa, sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinmagan daʼvogardan talablarining rad etilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.
Agar har ikki taraf ham sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari davlat hisobiga oʻtkaziladi.
Javobgarni qidirish eʼlon qilingan boʻlsa (ushbu Kodeksning 140-moddasi), sud qidiruv ishi boʻyicha qilingan xarajatlarni javobgardan davlat daromadiga undiradi.
121-modda. Sud xarajatlari bilan bogʻliq masalalar boʻyicha ajrim ustidan shikoyat qilish
Sud xarajatlari bilan bogʻliq masalalar boʻyicha sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
11-BOB. SUD JARIMALARI
122-modda. Sud jarimalari solish
Sud jarimalari ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va miqdorda solinadi.
Jarima solish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi va uning nusxasi darhol jarima solingan shaxsga joʻnatiladi.
123-modda. Jarimani undirish
Tashkilotlarning mansabdor shaxslariga sud tomonidan solingan jarimalar ularning shaxsiy mablagʻlaridan undiriladi.
124-modda. Jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirish
Jarima solingan shaxs sud ajrimining nusxasini olganidan keyin besh kun ichida jarima solgan suddan jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni iltimos qilishi mumkin. Bu ariza jarima solingan shaxsni chaqirgan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq uning sudga kelmasligi arizani koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
125-modda. Jarima solish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat qilish
Sudning jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
12-BOB. PROTSESSUAL MUDDATLAR
126-modda. Protsessual harakatlarni bajarish muddatlari
Protsessual harakatlar qonunda belgilangan muddatlarda bajariladi.
Protsessual muddatlar qonunda belgilanmagan hollarda, ularni sud tayinlaydi.
Protsessual harakatlarni bajarish muddatlari aniq kalendar sana bilan, albatta yuz berishi lozim boʻlgan voqeani koʻrsatgan holda yoki muayyan davr bilan belgilanadi. Muayyan davr bilan belgilanganda harakat butun davr mobaynida bajarilishi mumkin.
127-modda. Protsessual muddatlarni hisoblash
Protsessual muddatlar yillar, oylar va kunlar bilan hisoblanadi. Muddatning oʻtishi kalendar sananing yoki muddatning boshlanishi deb belgilangan voqea yuz bergan kunning ertasidan boshlanadi.
Yillar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi yilining tegishli oyi va kunida tamom boʻladi.
Oylar bilan hisoblanadigan muddat tegishli oyda va muddat oxirgi oyining tegishli kunida tamom boʻladi.
Agar oylar bilan hisoblanadigan muddatning oxiri tegishli kuni boʻlmagan oyga toʻgʻri kelsa, muddat shu oyning oxirgi kunida tamom boʻladi. Bu muddatning oxirgi kuni ish kuni boʻlmagan kunga toʻgʻri kelgan taqdirda undan keyingi birinchi ish kuni muddatning tamom boʻlish kuni hisoblanadi.
Muddati belgilangan protsessual harakat muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha bajarilishi mumkin.
Agar protsessual harakat sudda bajarilishi lozim boʻlsa, belgilangan qoidalarga muvofiq sudda ish tugagan soatda muddat tamom boʻlgan hisoblanadi.
Agar ariza, shikoyat, hujjatlar yoki pul summasi muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha aloqa tashkilotiga topshirilgan boʻlsa, muddat oʻtmagan hisoblanadi.
Protsessual harakatlarni bajarish huquqi qonunda belgilangan yoki sud tayinlagan muddatning oʻtishi bilan bekor boʻladi. Protsessual muddatlar oʻtgandan soʻng berilgan arizalar, shikoyatlar va hujjatlar koʻrilmaydi.
Ish yuritish toʻxtatib turilganida tugamagan hamma protsessual muddatlarning oʻtishi ham toʻxtatib turiladi. Muddatlarning toʻxtatib turilishi ish yuritishni toʻxtatib turishga asos boʻlgan holatlar kelib chiqqan vaqtdan boshlanadi. Ish yuritish tiklangan kundan eʼtiboran protsessual muddatlarning oʻtishi davom etadi.
130-modda. Protsessual muddatlarni kechiktirish va tiklash
Sud tayinlagan muddatlar sud tomonidan kechiktirilishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar qonunda belgilangan muddatni sud uzrli deb topgan sabablarga koʻra oʻtkazib yuborgan boʻlsalar, mazkur muddat tiklanadi.
Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash toʻgʻrisidagi ariza protsessual harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim boʻlgan sudga beriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning kelmasligi sud oldiga qoʻyilgan masalani hal etishga toʻsqinlik qilmaydi.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklash toʻgʻrisida ariza berish bilan bir vaqtda, muddati oʻtkazib yuborilgan harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrim ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
131-modda. Fuqarolik ishlarini sudda koʻrishga tayyorlash va koʻrish muddatlari
Fuqarolik ishlarini sudda koʻrishga tayyorlash ariza qabul qilingan kundan boshlab oʻn kunlik muddatdan kechiktirmay amalga oshirilishi lozim. Bu muddat alohida hollarda oʻta murakkab ishlar boʻyicha sudyaning asoslantirilgan ajrimiga binoan kechiktirilib, yigirma kunga yetkazilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan ishlar bundan mustasno.
Aliment undirish haqidagi, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi ishlar hamda mehnatga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha qoʻzgʻatilgan ishlar, basharti taraflar bir tuman yoki shaharda joylashgan boʻlsa, birinchi instansiya sudi tomonidan sudda koʻrishga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay, boshqa hollarda esa, yigirma kundan kechiktirmay koʻrilishi lozim.
Qolgan fuqarolik ishlari sudda koʻrishga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay koʻrilishi lozim. Oʻta murakkab ishlar boʻyicha mazkur muddat sudyaning asoslantirilgan ajrimiga koʻra ikki oygacha uzaytirilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan ishlar bundan mustasno.
13-BOB. SUD XABARNOMALARI VA ChAQIRUVLARI
132-modda. Sudning chaqiruv qogʻozlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, shuningdek guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar sud chaqiruv qogʻozlari, zarur hollarda esa telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqiriladi hamda sudning ayrim protsessual harakatlari toʻgʻrisida xabardor qilinadi.
Sudya chaqiruv qogʻozi bilan bir vaqtda javobgarga arizaning va arizaga ilova qilingan hujjatlarning nusxalarini ham yuboradi.
Agar javobgar sudga yozma tushuntirish bergan boʻlsa, sudya sudga murojaat qilgan shaxsga chaqiruv qogʻozi bilan birga ana shu tushuntirish xatining nusxasini ham yuboradi.
Telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqirilgan yoki sudning ayrim protsessual harakatlari toʻgʻrisida xabardor qilingan hollarda, telefonogrammalar, telegrammalar, axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilgan sud chaqiruv qogʻozining nusxasi ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.
1) sudning nomi, aniq manzili, telefon raqami, elektron manzili;
2) borish joyi va vaqti;
3) shaxs qanday ish yuzasidan chaqirilayotganligi;
4) shaxsning kim tariqasida chaqirilayotganligi;
5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ish boʻyicha oʻzlari ega boʻlgan hamma dalillarni taqdim etish toʻgʻrisida taklif;
6) chaqiriluvchining shaxsan oʻzi yoʻqligi sababli chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxsning imkoniyat boʻlishi bilanoq uni darhol chaqiriluvchiga topshirishga majburligi;
Axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilayotgan sud chaqiruv qogʻozida ushbu modda birinchi qismining 1 — 5, 7-bandlarida sanab oʻtilgan maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak.
134-modda. Chaqiruv qogʻozini topshirish muddati
Chaqiruv qogʻozi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va protsessning boshqa ishtirokchilariga sudga oʻz vaqtida kelish va ishga tayyorlanish uchun yetarli vaqtga ega boʻlishlarini moʻljallab topshirilishi kerak.
135-modda. Chaqiruv qogʻozini yetkazib berish
Chaqiruv qogʻozi chaqirilayotgan shaxsga taraf yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxs tomonidan koʻrsatilgan manzil boʻyicha yetkazib beriladi. Agar fuqaro sudga maʼlum qilingan manzilda amalda yashamasa, chaqiruv qogʻozi uning ish joyiga yuborilishi mumkin.
Chaqiruv qogʻozi aloqa tashkiloti orqali topshirilganligi toʻgʻrisida tilxat olish yoʻli bilan yoki xat-hujjat tashuvchi orqali yuboriladi.
Sudya ishda ishtirok etuvchi shaxsning roziligi bilan unga ish boʻyicha chaqirilayotgan boshqa shaxsga topshirish uchun chaqiruv qogʻozi berishi mumkin.
Sudya chaqiruv qogʻozini yetkazib berish vazifasini topshirgan shaxs chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasini chaqiriluvchining chaqiruv qogʻozini olganligi toʻgʻrisidagi imzosi bilan sudga qaytarishi shart.
Ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan elektron manzili koʻrsatilgan taqdirda chaqiruv qogʻozi axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.
136-modda. Chaqiruv qogʻozini topshirish
Chaqiruv qogʻozi fuqaroga topshirilganida, u chaqiruv qogʻozining sudga qaytariladigan ikkinchi nusxasiga qogʻozni olgan vaqtini koʻrsatib, imzo chekadi.
Tashkilot nomiga yozilgan chaqiruv qogʻozi tegishli mansabdor shaxsga topshiriladi, u chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasiga imzo chekadi.
Agar chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs ish boʻyicha chaqirilayotgan fuqaroni yashash yoki ish joyida topmasa, chaqiruv qogʻozi u bilan birga yashaydigan katta yoshdagi oila aʼzolarining biriga, ular ham boʻlmasa, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga yoki ish beruvchiga (ish joyi maʼmuriyatining mansabdor shaxsiga) topshiriladi. Bunday hollarda chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxs uning ikkinchi nusxasida oʻzining familiyasi, ismi va otasining ismini, shuningdek chaqiruv qogʻozi yuborilgan shaxsning kimi ekanligini (eri yoki xotini, otasi, onasi, oʻgʻli, qizi va hokazo) yoki egallab turgan lavozimini koʻrsatishi shart. Chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxs uni imkoniyat boʻlishi bilan darhol chaqiriluvchiga topshirishi shart.
Chaqiriluvchi vaqtincha biror joyga ketgan boʻlsa, chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs uning ikkinchi nusxasiga chaqiriluvchi qayerga ketganligi va qachon kelishi kutilayotganligi toʻgʻrisida yozib qoʻyadi. Bu maʼlumotlar tegishli fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari tomonidan yoki ish beruvchi vakilining imzosi bilan tasdiqlanishi va guvohlantirilishi lozim.
137-modda. Chaqiruv qogʻozini qabul qilishdan bosh tortish oqibatlari
Chaqiriluvchi oʻz nomiga yuborilgan sudning chaqiruv qogʻozini qabul qilishdan bosh tortsa, chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs buni chaqiruv qogʻozida qayd qilib, uni sudga qaytarib topshiradi. Chaqiriluvchi chaqiruv qogʻozini qabul qilib olishdan bosh tortganligi haqidagi qayd fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoki chaqiriluvchining ish beruvchisi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) tomonidan yoxud kamida ikki nafar fuqaroning imzosi bilan tasdiqlanadi.
Chaqiriluvchi chaqiruv qogʻozini qabul qilishdan bosh tortganligi yoki axborot tizimi orqali elektron shaklda xabardor qilingan shaxsning kelmaganligi ishni koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
138-modda. Ish yuritilayotgan vaqtda manzilni oʻzgartirish
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish yuritilayotgan vaqtda oʻz manzili oʻzgargani haqida sudga maʼlum qilishlari shart. Aks holda, chaqiruv qogʻozi sudga maʼlum boʻlgan oxirgi manzil boʻyicha yuboriladi va chaqiriluvchi bu manzilda yashamayotgan boʻlsa-da, chaqiruv qogʻozi unga topshirilgan hisoblanadi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar telefonlari va fakslarining raqamlarini, elektron manzilini sudga maʼlum qilgan taqdirda, ish yuritilayotgan vaqtda ularning oʻzgarganligi haqida sudni xabardor qilishi kerak.
139-modda. Javobgarning yashash joyi nomaʼlumligi
Javobgarning amaldagi yashash joyi nomaʼlum boʻlgan taqdirda, javobgarning oxirgi yashash joyidagi aloqa tashkiloti, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoxud oxirgi ish joyidagi ish beruvchi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasiga chaqiruv qogʻozi olinganligi va chaqiriluvchining qayerdaligi maʼlum emasligi sababli uni topshirishning imkoni boʻlmaganligi haqida yozib yuborgan maʼlumot sudga kelib tushgach, sud ishni koʻrishga kirishadi.
140-modda. Javobgarni (qarzdorni) qidirish
Aliment undirish haqidagi, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchisining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi daʼvolar boʻyicha javobgarning (qarzdorning) amaldagi yashash joyi nomaʼlum boʻlsa, javobgar (qarzdor) qidirilishi shart. Bunday hollarda sud ichki ishlar organlari javobgarni (qarzdorni) qidirishi toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
II BOʻLIM. BIRINChI INSTANSIYA SUDIDA ISh YuRITISh
1-KIChIK BOʻLIM. UMUMIY QOIDALAR
14-BOB. SUDLOVGA TAALLUQLILIK
141-modda. Fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudining sudloviga taalluqli ishlar
Sudlarga taalluqli fuqarolik ishlari fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarida koʻriladi, qonunda bunday ishlarni koʻrish boshqa sudlar vakolatiga berilgan hollar bundan mustasno.
142-modda. Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudining, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining sudloviga taalluqli ishlar
Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudi, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari qonunda oʻz vakolatlariga berilgan fuqarolik ishlarini, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib har qanday fuqarolik ishini Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida oʻzining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga oʻtkazishga haqli.
144-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudloviga taalluqli ishlar
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi qonunda oʻz vakolatiga berilgan fuqarolik ishlarini koʻrib chiqadi, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib, har qanday fuqarolik ishini Oʻzbekiston Respublikasining istalgan sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida oʻzining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga oʻtkazishga haqli.
145-modda. Sudlovga taalluqlilikning umumiy qoidalari
Arizalar javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudga beriladi.
Tashkilotlarga nisbatan ariza ularning organlari joylashgan hududdagi sudga beriladi.
146-modda. Sudning oʻz yuritishiga qabul qilib olgan ishni boshqa sudga oʻtkazishi
Sud sudlovga taalluqlilik qoidalariga rioya qilgan holda oʻzining yuritishiga qabul qilib olgan ishni, garchi keyinchalik bu ish boshqa sudning sudloviga taalluqli boʻlib qolsa ham, mazmunan hal qilishi lozim.
Sud quyidagi hollarda ishni koʻrish uchun boshqa sudga oʻtkazadi:
1) muayyan ish boshqa sudda, xususan dalillarning koʻpchilik qismi joylashgan yerdagi sudda oʻz vaqtida va har tomonlama koʻrib chiqiladi deb hisoblasa;
2) ilgari turar joyi nomaʼlum boʻlgan javobgar ishni oʻzi yashab turgan joydagi sudga oʻtkazishni iltimos qilsa;
3) bir yoki bir necha sudya rad qilingach, bu sudda ularni almashtirish mumkin boʻlmay qolsa;
4) ish muayyan sudda koʻrilayotganida bu ish sudlovga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda yuritishga qabul qilinganligi maʼlum boʻlib qolsa.
147-modda. Ishni bir suddan boshqasiga oʻtkazish tartibi
Ish bir suddan boshqasiga sudning ajrimiga asosan, bu ajrim ustidan shikoyat berish yoki unga nisbatan protest keltirish muddati oʻtganidan keyin, shikoyat berilgan yoki protest keltirilgan taqdirda esa, shikoyatni yoki protestni qanoatlantirmay qoldirish haqida ajrim chiqarilganidan keyin oʻtkaziladi.
Bir suddan boshqa sudga yuborilgan ish ana shu keyingi sud tomonidan koʻrish uchun qabul qilinishi kerak.
Sudlovga taalluqlilik toʻgʻrisida nizolarga yoʻl qoʻyilmaydi.
15-BOB. ISh QOʻZGʻATISh
148-modda. Ariza berish
Sudda fuqarolik ishlari yozma shaklda, shu jumladan axborot tizimi orqali elektron shaklda ariza berish yoʻli bilan qoʻzgʻatiladi.
149-modda. Arizaning mazmuni
Arizada quyidagilar koʻrsatilishi lozim:
1) ariza berilayotgan sudning nomi;
2) daʼvogarning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi) va yashash joyi, agar daʼvogar tashkilot boʻlsa, uning nomi va qayerda joylashganligi, shuningdek agar ariza vakil tomonidan berilayotgan boʻlsa, vakilning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi) va manzili;
3) javobgarning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi), yashash joyi yoki agar javobgar tashkilot boʻlsa, uning nomi va qayerda joylashganligi;
4) daʼvogarning talabi;
5) agar daʼvoni baholash lozim boʻlsa, uning bahosi;
6) daʼvogar oʻzining talablariga asos qilib koʻrsatayotgan holatlar va bu holatlarni tasdiqlaydigan dalillar;
7) arizaga ilova qilingan hujjatlarning roʻyxati.
Ariza daʼvogar yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Agar ariza vakil tomonidan berilgan boʻlsa, arizaga ishonchnoma yoki uning vakolatini tasdiqlovchi boshqa hujjat ilova qilinishi lozim.
Boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida prokuror, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar yoki ayrim fuqarolar tomonidan beriladigan arizalarda, shu moddada sanab oʻtilgan maʼlumotlardan tashqari, ariza kimning manfaatini koʻzlab berilgan boʻlsa, oʻsha shaxsning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi) va manzili koʻrsatilishi lozim.
Arizada daʼvogarning yoki uning vakilining, shuningdek boshqa tarafning telefonlari va fakslari raqamlari, elektron manzili koʻrsatilishi mumkin.
Arizada elektron manzil koʻrsatilganligi arizachining sud chaqiruv qogʻozlarini va boshqa xabarnomalarni, sud hal qiluv qarorlarining va ajrimlarining nusxalarini axborot tizimi orqali elektron shaklda olishga boʻlgan roziligini bildiradi.
150-modda. Ariza va boshqa hujjatlarning nusxalari
Ariza javobgarlarning soniga mutanosib miqdordagi nusxalari bilan birga sudga beriladi, axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladigan ariza bundan mustasno.
Sudya ishning murakkabligi va xususiyatiga qarab, daʼvogarni arizaga ilova qilingan hujjatlarning nusxalarini ham javobgarlarning soniga mutanosib miqdorda taqdim etishga majbur qilishi mumkin.
151-modda. Arizani qabul qilish va ish qoʻzgʻatish
Arizalar sudlarda sudning raisi, uning oʻrinbosari yoki sudya tomonidan qabul qilinadi.
Fuqarolik ishi qoʻzgʻatish masalasini sudya hal qiladi va bu haqda sud ajrim chiqaradi.
152-modda. Arizani qabul qilishni rad etish
Sud quyidagi hollarda arizani qabul qilishni rad etadi, agar:
1) ariza sudda koʻrishga tegishli boʻlmasa;
2) sudning aynan oʻsha taraflar oʻrtasida, aynan bir predmet toʻgʻrisida va aynan bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan qabul qilinib, qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoxud daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligini qabul qilish yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
3) sud aynan oʻsha taraflar oʻrtasida, aynan bir predmet toʻgʻrisida va aynan bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan ish yuritayotgan boʻlsa;
4) taraflar oʻrtasida ushbu nizoni hal qilish uchun hakamlik sudiga topshirish haqida hakamlik bitimi tuzilgan boʻlsa;
5) ish shu sudning sudloviga taalluqli boʻlmasa;
6) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
7) manfaatdor shaxs nomidan arizani ish yuritish vakolatiga ega boʻlmagan shaxs bergan boʻlsa.
Sudyaning ushbu modda 5, 6 va 7-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani qabul qilishni rad etishi, basharti yoʻl qoʻyilgan xatolar bartaraf etilsa, shu ish boʻyicha sudga ikkinchi marta ariza bilan murojaat etishga toʻsqinlik qilmaydi.
153-modda. Arizani qabul qilishni rad etishni rasmiylashtirish
Sudya ushbu Kodeksning 152-moddasida koʻrsatilgan asoslarga koʻra arizani qabul qilishni rad etar ekan, bu haqda ariza tushgan kundan eʼtiboran oʻn kun ichida asoslantirilgan ajrim chiqaradi. Basharti ish sudga taalluqli boʻlmasa, sudya ajrimda arizachi qaysi organga murojaat qilishi kerakligini yoki ish qoʻzgʻatishga toʻsqinlik qilayotgan holatlarni qanday bartaraf etishni koʻrsatishi shart.
Ariza ilovalar va ajrimning nusxasi bilan birgalikda daʼvogarga qaytariladi.
154-modda. Arizani harakatsiz qoldirish
Sudya ariza ushbu Kodeksning 149 va 150-moddalarida bayon etilgan talablarga rioya qilinmay berilganligini yoki davlat boji toʻlanmaganligini aniqlasa, arizani harakatsiz qoldirish toʻgʻrisida ajrim chiqarib, bundan daʼvogarni xabardor qiladi va kamchiliklarni tuzatish uchun unga muhlat beradi. Ajrim imzo qoʻydirib topshiriladi yoki pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
Agar daʼvogar belgilangan muddatda sudyaning koʻrsatmalariga muvofiq ushbu Kodeksning 149 va 150-moddalaridagi talablarni bajarsa va davlat bojini toʻlasa, ariza sudga dastlab taqdim etilgan kuni berilgan hisoblanadi. Aks holda, ariza berilmagan hisoblanib, daʼvogarga qaytariladi va bu haqda ajrim chiqariladi. Ariza va ajrim imzo qoʻydirib topshiriladi yoki pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
155-modda. Bir necha talabni birlashtirish
Daʼvogar bir arizada oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir necha talabni birlashtirishga haqli.
156-modda. Sudyaning bir turdagi ishlarni birlashtirish huquqi
Sudya shu sudda aynan bir taraflar ishtirok etayotgan bir turdagi bir necha ish yuritilayotganligini yoxud bir shaxsning turli javobgarlarga yoki bir necha daʼvogarning aynan bitta javobgarga nisbatan arizalari boʻyicha bir necha ish yuritilayotganligini aniqlasa, agar bu ishlarni birlashtirish ishning oʻz vaqtida va toʻgʻri hal qilinishiga yordam bersa, ularni birgalikda koʻrish uchun bitta ishga birlashtirishga haqli.
157-modda. Bir necha talabni ajratish
Agar arizani qabul qilayotgan sudya talablarni alohida koʻrishni maqsadga muvofiq deb topsa, birlashtirilgan talablardan birini yoki bir nechasini alohida ish yuritish uchun ajratishga haqli.
Bir necha daʼvogar tomonidan yoki bir necha javobgarga nisbatan talablar taqdim etilsa, arizani qabul qilayotgan sudya, agar talablarni alohida koʻrib chiqishni maqsadga muvofiq deb topsa, ulardan biri yoki bir nechasini alohida ish yuritish uchun ajratishga haqli.
16-BOB. FUQAROLIK IShLARINI SUDDA KOʻRIShGA TAYYORLASh
158-modda. Ishlarni sudda koʻrishga tayyorlash vazifalari
Sudya arizani qabul qilib, fuqarolik ishi qoʻzgʻatganidan soʻng, ishni oʻz vaqtida va toʻgʻri koʻrib chiqish hamda hal qilish maqsadida uni sudda koʻrishga tayyorlaydi.
Ishni sudda koʻrishga tayyorlash vazifalari quyidagilardan iborat:
taraflarning huquqiy munosabatlarini va ishni koʻrishda amal qilinishi lozim boʻlgan qonunni aniqlash;
taraflarning talab va eʼtirozlarini asoslovchi faktlarni, shuningdek nizoni toʻgʻri hal etish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni aniqlash;
ishni hal etish uchun zarur boʻlgan dalillar doirasini aniqlash va ularning oʻz vaqtida sud majlisiga taqdim etilishini taʼminlash;
ishda ishtirok etishi mumkin boʻlgan shaxslar tarkibi masalasini hal etish.
159-modda. Ishni tayyorlash tartibida taraflarni soʻroqlash
Ishni sudda koʻrishga tayyorlashda sudya:
1) daʼvogarni arz qilgan talablarining mohiyati boʻyicha soʻroq qiladi, undan javobgar bildirishi mumkin boʻlgan eʼtirozlarni aniqlaydi va, agar zarur boʻlsa, daʼvogarga qoʻshimcha dalillar taqdim etishni taklif qiladi, shuningdek uning arz qilgan talablaridan voz kechish huquqiga ega ekanligini va voz kechishning huquqiy oqibatlarini tushuntiradi;
2) qoida tariqasida, javobgarni chaqiradi, ishning holatlari boʻyicha uni soʻroq qiladi, daʼvogarning talabiga qarshi qanday eʼtirozlari borligini va bu eʼtirozlar qanday dalillar bilan isbotlanishi mumkinligini aniqlaydi, shuningdek unga daʼvogarning talablarini tan olish yoxud qarshi talablar taqdim etish huquqiga ega ekanligini tushuntiradi, alohida murakkab ishlar boʻyicha esa, javobgarga ish yuzasidan yozma tushuntirishlar taqdim etishni taklif qiladi.
Javobgar sud majlisiga kelmaganligi hamda yozma tushuntirishlar va dalillar taqdim etmaganligi ishdagi mavjud dalillar asosida ishni koʻrish uchun toʻsqinlik qilmaydi;
3) taraflardan kelishuv bitimi tuzish ehtimolini aniqlaydi va kelishuv bitimning huquqiy oqibatlarini tushuntiradi.
160-modda. Ishni sudda koʻrishga tayyorlash boʻyicha sudyaning harakatlari
Sudya ishni sudda koʻrishga tayyorlash tartibida quyidagi harakatlarni amalga oshiradi:
1) ishga uchinchi shaxslarning jalb etilishi yoki kirishishi masalasini hal qiladi va ishda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan uchinchi shaxslarni ushbu Kodeksning 159-moddasiga muvofiq soʻroq qiladi;
2) ishni koʻrishda vakillarning qatnashishi masalasini hal qiladi;
3) ishda prokurorning ishtirok etishi toʻgʻrisidagi va tegishli davlat boshqaruvi organini sud protsessida qatnashishga jalb etish haqidagi masalani hal qiladi;
4) ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan tashkilot yoki fuqaroning ish yakunidan manfaatdorligini aniqlasa, ularga, shuningdek prokurorga yuritilayotgan ishni va uni koʻrish vaqtini maʼlum qiladi;
5) guvohlarni sud majlisiga chaqirish yoki ularni ushbu Kodeksning 72-moddasida nazarda tutilgan tartibda soʻroq qilish masalasini hal qiladi;
6) tashkilotlar yoki fuqarolardan yozma va ashyoviy dalillarni talab qilib oladi yoki bu dalillarni olib, sudga taqdim etish uchun ishda ishtirok etuvchi shaxslarga talabnoma beradi;
7) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrlarini hisobga olib, ekspertiza tayinlash va mutaxassis jalb qilish masalasini hal qiladi;
8) kechiktirib boʻlmaydigan hollarda, ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilib, joyda koʻzdan kechirish oʻtkazadi;
9) boshqa sudlarga sud topshiriqlari yuboradi;
10) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning protsessual huquqlari va majburiyatlarini tushuntiradi.
Sudya ishda ishtirok etuvchi shaxslarni chaqirmasdan turib, ishni sudda koʻrishga tayyorlash yuzasidan qilgan harakatlarini ajrim shaklida rasmiylashtiradi. Bu ajrim ustidan apellatsiya shikoyatidan alohida tarzda shikoyat qilinishi mumkin emas.
161-modda. Ishni sudda koʻrishga tayinlash
Sudya ishni yetarli darajada tayyorlangan deb topgach, uni sud majlisida koʻrishga tayinlash toʻgʻrisida ajrim chiqaradi, taraflar va protsessning boshqa ishtirokchilariga ishni koʻrish vaqti va joyi haqida maʼlum qiladi.
17-BOB. SUDDA IShNI KOʻRISh
162-modda. Sud majlisi
Fuqarolik ishi ishda ishtirok etuvchi shaxslarni albatta xabardor qilgan holda sudning ochiq majlisida koʻriladi.
Yopiq sud majlisi qonunda nazarda tutilgan hollarda ishda ishtirok etuvchi shaxslarning talabi bilan yoki sudning tashabbusi bilan oʻtkaziladi.
163-modda. Sud majlisini ochish
Ishni koʻrish uchun tayinlangan vaqtda sudya (sudyalar) majlis zaliga kiradi, sud majlisini ochib, qanday ish koʻrilishini eʼlon qiladi.
164-modda. Sud majlisida raislik qiluvchi
Sud majlisida shu sudning raisi, uning oʻrinbosari yoki sudya raislik qiladi.
Raislik qiluvchi sud majlisini boshqarib, ishning barcha holatlari, taraflarning huquq va majburiyatlari toʻliq, har taraflama va xolisona aniqlanishini, sud protsessining tarbiyaviy taʼsirini taʼminlaydi, koʻrilayotgan ishga aloqasi boʻlmagan hamma narsani sud muhokamasidan chetlatadi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, guvohlardan birortasi raislik qiluvchining xatti-harakatiga eʼtiroz bildirsa, bu eʼtirozlar sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va masala sud tomonidan hal qilinadi.
Raislik qiluvchi sud majlisida tegishli tartibni taʼminlash uchun zarur chora-tadbirlar koʻradi.
165-modda. Sud majlisi zalidagi tartib
Sudya (sudyalar) majlis zaliga kirib kelganida va undan chiqib ketayotganida sud majlisi zalida hozir boʻlganlarning hammasi oʻrnidan turadi.
Oʻn olti yoshga toʻlmagan fuqarolar, agar ular ishda ishtirok etuvchi shaxs yoki guvohlar boʻlmasa, sud majlisi zaliga qoʻyilmaydi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar sudga murojaat qilishda, oʻzlarining koʻrsatuv va tushuntirishlarini bayon qilishda tik turib gapiradilar. Bu qoidadan uzrli sababga koʻra chetga chiqishga faqat raislik qiluvchining ruxsati bilangina yoʻl qoʻyilishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, shuningdek sud majlisi zalida hozir boʻlgan hamma fuqarolar sud majlisida belgilangan tartibga rioya qilishlari va raislik qiluvchining farmoyishlariga soʻzsiz itoat etishlari shart.
Sudning alohida xonada (maslahatxonada) chiqargan qarorlarini sud majlisi zalida hozir boʻlganlarning hammasi tik turib eshitadi.
166-modda. Sud majlisida tartibni buzuvchilarga nisbatan koʻriladigan choralar
Ishni koʻrish vaqtida tartibni buzgan shaxsni raislik qiluvchi sud nomidan ogohlantiradi.
Ishda qatnashayotgan shaxslar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar tartibni takroran buzgan taqdirda sudning ajrimiga binoan, ishni koʻrishda hozir boʻlgan fuqarolar esa, raislik qiluvchining farmoyishi bilan sud majlisi zalidan chiqarib yuborilishi mumkin. Fuqarolar ommaviy tarzda tartibni buzgan taqdirda sud ishni koʻrishni keyinga qoldirishi mumkin.
Prokuror yoki advokat raislik qiluvchining farmoyishlariga itoat qilmasalar, ular ogohlantiriladi. Mazkur shaxslar raislik qiluvchining farmoyishlariga yana itoat etmasalar, agar ularni ishga zarar yetkazmagan holda boshqa shaxs bilan almashtirishning imkoni boʻlmasa, sudning ajrimiga binoan ishni koʻrish keyinga qoldirilishi mumkin. Ayni bir vaqtda sud xususiy ajrim chiqaradi, ushbu ajrim tegishincha yuqori turuvchi prokurorga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmasi huzuridagi malaka komissiyasiga yuboriladi.
Sud majlisida tartibni buzgan yoki sudga nisbatan boshqacha tarzda hurmatsizlik qilgan shaxs sud tomonidan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin.
167-modda. Sud protsessi ishtirokchilarining kelgan-kelmaganligini tekshirish
Sud majlisining kotibi ish boʻyicha chaqirilganlardan kimlar kelganligini, kelmaganlarga chaqiruv qogʻozi topshirilgan-topshirilmaganligini, ularning kelmaganlik sabablari toʻgʻrisida qanday maʼlumotlar borligini sudga maʼlum qiladi.
Sud kelganlarning shaxsini aniqlaydi, shuningdek mansabdor shaxslar va vakillarning vakolatini tekshiradi.
168-modda. Tarjimonga uning vazifalarini tushuntirish
Raislik qiluvchi tarjimonga uning vazifasi sud ish yuritayotgan tilni bilmaydigan shaxslarning tushuntirishlarini, koʻrsatuvlarini, arzlarini, bu shaxslarga esa, tushuntirishlarning, koʻrsatuvlarning, arzlarning, oʻqib eshittiriladigan hujjatlarning mazmunini, shuningdek raislik qiluvchining farmoyishlarini, ish boʻyicha sudning hal qiluv qarori va ajrimini tarjima qilib berishdan iborat ekanligini tushuntiradi.
Raislik qiluvchi tarjimonni bila turib, yolgʻon tarjima qilganlik uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasi boʻyicha javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi.
169-modda. Guvohlarni sud majlisi zalidan chiqarish
Guvohlarning kelganligi tekshirilgach, ular sud majlisi zalidan chiqariladi. Raislik qiluvchi soʻroq qilingan guvohlar soʻroq qilinmagan guvohlar bilan muomalada boʻlmasligi uchun choralar koʻradi.
170-modda. Sud tarkibini eʼlon qilish va rad qilish huquqini tushuntirish
Raislik qiluvchi sudning tarkibini (sudyani) eʼlon qiladi, prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi sifatida kimlar qatnashayotganligini maʼlum qiladi va ishda ishtirok etayotgan shaxslarga ularni rad qilish toʻgʻrisida arz qilish huquqlarini tushuntiradi.
Rad qilish uchun asoslar, rad qilish haqidagi arzni hal qilish tartibi va bunday arzlarni qanoatlantirish oqibatlari ushbu Kodeksning 3-bobiga muvofiq belgilanadi.
171-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquqlari va majburiyatlarini tushuntirish
Raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning protsessual huquqlari va majburiyatlarini tushuntiradi. Bu haqda sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.
172-modda. Ekspert va mutaxassislarga ularning huquqlari hamda majburiyatlarini tushuntirish
Raislik qiluvchi ekspert va mutaxassisga ularning huquqlari hamda majburiyatlarini tushuntiradi, ekspertni bila turib yolgʻon xulosa berganlik, xulosa berishdan bosh tortganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishincha 238 va 240-moddalariga muvofiq javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi.
173-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomalari sud tomonidan hal qilinishi
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning yangi dalillarni talab qilib olish toʻgʻrisidagi va ishni koʻrish bilan bogʻliq boshqa barcha masalalar boʻyicha iltimosnomalari ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning fikr-mulohazalari tinglanganidan keyin sudning ajrimi bilan hal qilinadi.
174-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisiga kelmaganligining oqibatlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslardan birortasi sud majlisiga kelmagan taqdirda, unga chaqiruv qogʻozi topshirilganligi toʻgʻrisida maʼlumot boʻlmasa, sud ishni koʻrishni keyinga qoldiradi.
Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar tegishli tartibda sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilingan boʻlib, sud uzrli deb topgan sabablarga koʻra sud majlisiga kelmagan boʻlsalar, sud ishni koʻrishni keyinga qoldiradi.
Taraflar sudga kelmaslik sabablari haqida maʼlumot berishlari va bu sabablarning uzrliligiga dalillar taqdim etishlari shart. Basharti javobgarning kelmaganlik sabablari haqida maʼlumot boʻlmasa yoki sud kelmaganlik sabablarini uzrsiz deb topsa yoxud javobgar ish yuritilishini qasddan choʻzayotgan boʻlsa, sud ishni koʻrishga haqli.
Taraflar ishni oʻzlarining ishtiroklarisiz koʻrishni va oʻzlariga sudning hal qiluv qaroridan nusxa yuborishni iltimos qilishga haqli. Agar ishning holatlari boʻyicha zarur boʻlsa, sud taraflarning sud majlisida ishtirok etishini shart deb topishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxsning vakili ishni sudda koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilingan boʻlishiga qaramay, sudga kelmaganligi ishni koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
Prokuror yoki advokatning uzrsiz sabablar bilan kelmaganligi toʻgʻrisida sud xususiy ajrim chiqaradi va bu haqda tegishli yuqori turuvchi prokurorga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmasi huzuridagi malaka komissiyasiga maʼlum qiladi.
175-modda. Taraflar uzrsiz sabablarga koʻra sud majlisiga kelmaganligining oqibatlari
Agar taraflar (daʼvogar va javobgar) uzrsiz sabablarga koʻra sud majlisiga kelmasa yoxud ularning birortasidan ham ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrish toʻgʻrisida ariza tushmagan boʻlsa, sud ishni koʻrishni keyinga qoldiradi.
Taraflar ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham uzrsiz sabablarga koʻra kelmasalar, sud arizani koʻrmasdan qoldirishga haqli.
Faqat daʼvogar ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham uzrsiz sabablarga koʻra kelmasa, sud javobgarning roziligi bilan arizani koʻrmasdan qoldirishga haqli.
176-modda. Guvoh, ekspert, mutaxassis sud majlisiga kelmaganligining oqibatlari
Guvoh, ekspert yoki mutaxassis sud majlisiga kelmagan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ishni guvoh, ekspert yoki mutaxassis kelmasa ham koʻrish mumkinligi haqidagi fikrini eshitib, ishni sudda koʻrishni davom ettirish yoki ishni koʻrishni keyinga qoldirish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi. Agar chaqirilgan guvoh sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud majlisiga kelmasa, u sudga hurmatsizlik qilganligi uchun Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 180-moddasiga asosan javobgarlikka tortilishi mumkin.
Agar chaqirilgan guvoh ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham sud majlisiga kelmasa, u sudning ajrimiga binoan majburiy tartibda keltirilishi mumkin.
Ekspert yoki mutaxassisning sud majlisiga kelmaganligi ushbu Kodeksning 86 va 91-moddalarida nazarda tutilgan oqibatlarga sabab boʻladi.
177-modda. Ishni koʻrishni keyinga qoldirish
Ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda, shuningdek muayyan sud majlisida ishni koʻrishning imkoni boʻlmagan boshqa hollarda sud ishni koʻrishni keyinga qoldiradi.
Sud ishni koʻrishni keyinga qoldirar ekan, navbatdagi sud majlisining vaqtini belgilaydi va bu haqda hozir boʻlgan shaxslarga eʼlon qilib, ularning imzosini qoʻydirib oladi. Sudga kelmagan va protsessda ishtirok etishga yangi jalb qilinadigan shaxslar navbatdagi sud majlisining vaqti toʻgʻrisida ushbu Kodeksning 132-moddasida nazarda tutilgan tartibda xabardor qilinadi.
Keyinga qoldirilgan ishni koʻrish qolgan joyidan davom ettiriladi. Biroq, agar ish ushbu Kodeksning 33-moddasida sanab oʻtilgan yangi shaxslarni jalb qilish uchun keyinga qoldirilgan boʻlsa, ishni koʻrish yangidan boshlanadi.
178-modda. Ishni koʻrish keyinga qoldirilganida guvohlarni soʻroq qilish
Ishni koʻrish keyinga qoldirilganida, agar ishda ishtirok etayotgan hamma shaxslar sud majlisiga kelgan boʻlib, guvohlarning ikkinchi marta kelishi qiyin boʻlsa, sud kelgan guvohlarni soʻroq qilishi mumkin. Bu guvohlar keyingi sud majlisiga faqat zarur hollardagina qaytadan chaqiriladi.
179-modda. Ishni mazmunan koʻrishning boshlanishi
Ishni mazmunan koʻrish raislik qiluvchining ish toʻgʻrisidagi maʼruzasidan boshlanadi. Soʻngra raislik qiluvchi daʼvogardan oʻz talablarini quvvatlash-quvvatlamasligini, javobgardan daʼvogarning talablarini tan olish-olmasligini va taraflarning ishni kelishuv bitimi bilan tamomlashni istash-istamasliklarini soʻraydi.
180-modda. Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi va taraflarning kelishuv bitimi
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olganligi yoki taraflar erishgan kelishuv bitimining shartlari sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi va tegishlicha, daʼvogar, javobgar yoki ikkala taraf tomonidan imzolanadi. Agar daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligi, javobgarning daʼvogar arz qilgan talablarni tan olganligi yoki taraflarning kelishuv bitimi ularning sudga yuborgan yozma arizalarida ifodalangan boʻlsa, mazkur arizalar ishga qoʻshib qoʻyilib, bu haqda sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligini qabul qilishdan yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin sud daʼvogarga yoki taraflarga tegishli protsessual harakatlar qilishning oqibatlarini tushuntiradi.
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligini qabul qilish yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi va shu ajrim bilan ish yuritishni ham tugatadi. Ajrimda taraflarning kelishuv bitimidagi shartlar koʻrsatilishi kerak.
Javobgar arz qilingan talablarni tan olsa va sud tan olishni qabul qilsa, arz qilingan talablarni qanoatlantirish haqida hal qiluv qarori chiqariladi.
Agar sud javobgarning arz qilingan talablarni tan olishini qabul qilmasa yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlamasa, bu haqda asoslantirilgan ajrim chiqaradi va ishni mazmunan koʻradi.
181-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari
Ish toʻgʻrisida maʼruza qilinganidan soʻng, sud daʼvogar va uning tomonida ishtirok etuvchi uchinchi shaxsning, javobgar va uning tomonida ishtirok etuvchi uchinchi shaxsning, shuningdek ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlarini eshitadi.
Boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ariza bergan prokuror, shuningdek boshqa shaxslar arz qilgan talablari boʻyicha tushuntirishlar berish yoki ularni asoslash uchun birinchi boʻlib soʻzga chiqadilar.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar bir-birlariga savollar berishga haqlidirlar.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning yozma tushuntirishlari va ushbu Kodeksning 63, 65, 66 va 72-moddalarida nazarda tutilgan tartibda sud olgan tushuntirishlar oʻqib eshittiriladi.
182-modda. Dalillarni tekshirish tartibini belgilash
Sud taraflarning va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlarini eshitib, guvohlarni, ekspertlarni soʻroq qilish hamda boshqa dalillarni tekshirish tartibini belgilaydi.
183-modda. Guvohlarni soʻroq qilish tartibi
Har bir guvoh alohida soʻroq qilinadi.
Soʻroq qilinmagan guvohlar ishni koʻrish vaqtida sud majlisi zalida boʻlishlari mumkin emas.
Raislik qiluvchi guvohni soʻroq qilishdan oldin uning shaxsini, yoshini, mashgʻulot turini, shu ishga aloqasini hamda taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar bilan oʻzaro munosabatini aniqlaydi, shuningdek uni bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik, koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik yoki boʻyin tovlaganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishincha 238 va 240-moddalariga muvofiq javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi. Shundan keyin raislik qiluvchi guvohga: “Ish yuzasidan oʻzim bilgan barcha maʼlumotlarni sudga aytib berishga qasam ichaman. Faqat haqiqatni, bor haqiqatni va tanho haqiqatni aytaman”, deb oshkora qasamyod qilishni taklif etadi.
Guvohlarga oʻz huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi tushuntirilganligi toʻgʻrisida ulardan tilxat olinadi. Qasamyod matni va tilxat sud majlisi bayonnomasiga qoʻshib qoʻyiladi.
Raislik qiluvchi guvohga ish boʻyicha shaxsan oʻzi bilgan maʼlumotlarni sudga aytib berishni taklif qiladi. Shundan soʻng guvohga savollar berilishi mumkin.
Guvoh kimning arizasi boʻyicha chaqirilgan boʻlsa, ana shu shaxs va uning vakili birinchi boʻlib, soʻngra esa, ishda ishtirok etayotgan boshqa shaxslar guvohga savollar beradi. Sudning tashabbusi bilan chaqirilgan guvohga savollarni birinchi boʻlib daʼvogar beradi.
Sudya (sudyalar) guvohga u soʻroq qilinayotganida istalgan vaqtda savol berishga haqlidir.
Soʻroq qilingan guvohlar ishni koʻrish tamom boʻlguniga qadar sud majlisi zalida qolishlari lozim. Sud soʻroq qilingan guvohlar ishni koʻrish tamom boʻlmasidan oldin sud majlisi zalidan chiqib ketishlariga taraflarning roziligi bilan ruxsat berishi mumkin.
Zarur hollarda sud guvohni bir majlisning oʻzida yoki kelgusi majlisda takroran soʻroq qilishi, shuningdek guvohlarning koʻrsatuvlarida mavjud boʻlgan ziddiyatlarni aniqlash uchun ularni yuzlashtirishi mumkin.
184-modda. Guvohning yozma xotiralardan foydalanish huquqi
Guvoh koʻrsatuv berishda koʻrsatuv biron-bir hisoblar yoki xotirada saqlab qolish qiyin boshqa maʼlumotlar bilan bogʻliq boʻlgan hollarda, yozma xotiralardan foydalanishi mumkin. Bu yozma xotiralar sudga va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga koʻrsatiladi va sudning ajrimi bilan ishga qoʻshib qoʻyilishi mumkin.
185-modda. Oʻn olti yoshga toʻlmagan guvohni soʻroq qilish tartibi
Raislik qiluvchi oʻn olti yoshga toʻlmagan guvohlarga ish boʻyicha oʻzlari bilgan hamma maʼlumotlarni roʻy-rost aytib berishlari shart ekanligini tushuntiradi, biroq ular koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik yoki boʻyin tovlaganlik uchun va bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun jinoiy javobgar boʻlish toʻgʻrisida ogohlantirilmaydi.
Oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan guvohlarni soʻroq qilishda, sud lozim topgan taqdirda esa, oʻn toʻrt yoshdan oʻn olti yoshgacha boʻlgan guvohlarni soʻroq qilishda mutaxassis (oʻqituvchi), zarur hollarda esa, ularning ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, ularning vasiy va homiylari chaqiriladi. Bu shaxslar raislik qiluvchining ruxsati bilan guvohga savollar berishi mumkin.
Alohida hollarda, oʻn olti yoshga toʻlmagan guvohni soʻroq qilish vaqtida ishda ishtirok etuvchi u yoki bu shaxs sudning ajrimi bilan sud majlisi zalidan chiqarib yuborilishi mumkin. Bu shaxs majlis zaliga qaytib kirganidan keyin unga voyaga yetmagan guvohning koʻrsatuvlari oʻqib eshittirilishi va guvohga savollar berish imkoniyati yaratilishi lozim.
Oʻn olti yoshga toʻlamagan guvoh soʻroq qilib boʻlingach, sud majlisi zalidan chiqarib yuboriladi, sud bu guvohning majlis zalida boʻlishini zarur deb topgan hollar bundan mustasno.
Sud tomonidan ushbu Kodeksning 63, 65, 66 va 72-moddalarida nazarda tutilgan tartibda guvohlardan olingan koʻrsatuvlar sud majlisida oʻqib eshittiriladi.
187-modda. Yozma dalillarni tekshirish
Yozma dalillar yoki ularni koʻzdan kechirish toʻgʻrisida ushbu Kodeksning 63, 65, 66 va 72-moddalarida nazarda tutilgan tartibda tuzilgan bayonnomalar sud majlisida oʻqib eshittiriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga, zarur hollarda esa, ekspert, mutaxassis va guvohlarga tanishish uchun taqdim etiladi. Shundan keyin ishda ishtirok etuvchi shaxslar mazkur dalillar xususida tushuntirishlar berishlari mumkin.
188-modda. Fuqarolarning shaxsiy yozishmalari, telegraf va boshqa xil maʼlumotlarini oʻqib eshittirish
Fuqarolarning yozishmalari, telegraf va boshqa xil maʼlumotlarini sir saqlash maqsadida ularning shaxsiy yozishmalari, telegraf va boshqa xil maʼlumotlari shu yozishma, telegraf va boshqa xil maʼlumotlarni oʻzaro almashgan shaxslarning roziligi bilan sudning ochiq majlisida oʻqib eshittirilishi mumkin. Aks holda bunday yozishma, telegraf va boshqa xil maʼlumotlar yopiq sud majlisida oʻqib eshittiriladi va tekshiriladi.
189-modda. Hujjatning qalbakiligi toʻgʻrisida arz qilish
Ishda mavjud boʻlgan hujjat qalbaki deb arz qilingan taqdirda, bu hujjatni taqdim etgan shaxs uni dalillar qatoridan chiqarib, ishni boshqa dalillar asosida hal etishni suddan iltimos qilishi mumkin.
Agar hujjatni taqdim etgan shaxs bunday arz bilan murojaat qilmasa yoki hujjat sudning oʻz tashabbusi bilan talab qilib olingan boʻlsa, hujjatning qalbakiligi toʻgʻrisida arz qilgan shaxs oʻzining daʼvosini isbot qilishi shart.
190-modda. Hujjatning qalbakiligi toʻgʻrisidagi arizani tekshirish
Hujjatning qalbakiligi toʻgʻrisidagi arizani tekshirish uchun sud ekspertiza tayinlashi yoki boshqa dalillar talab qilishi mumkin.
Agar sud hujjat qalbaki degan xulosaga kelsa, uni dalillar qatoridan chiqaradi. Zarur hollarda sud materiallarni prokurorga yuboradi.
191-modda. Ashyoviy dalillarni tekshirish
Ashyoviy dalillar sud tomonidan koʻzdan kechiriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga, zarur hollarda esa, ekspert, mutaxassis va guvohlarga ham koʻrsatiladi.
Ashyoviy dalillar koʻrsatilgan shaxslar sudning eʼtiborini koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan u yoki bu holatlarga qaratishlari mumkin. Bunday arzlar sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi.
Ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish toʻgʻrisida ushbu Kodeksning 63 va 66-moddalarida nazarda tutilgan tartibda tuzilgan bayonnomalar sud majlisida oʻqib eshittiriladi, shundan keyin ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushuntirishlar berishlari mumkin.
192-modda. Dalillarni joyda koʻzdan kechirish
Sudga keltirish mumkin boʻlmagan yozma va ashyoviy dalillar ularning turgan joyida koʻzdan kechiriladi va tekshiriladi. Joyida koʻzdan kechirishni oʻtkazish toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi.
Dalillarni joyida koʻzdan kechirish sudning butun tarkibi tomonidan ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan, zarur hollarda esa, ekspertlar, mutaxassislar va guvohlar chaqirgan holda oʻtkaziladi.
Koʻzdan kechirish joyiga borganda, raislik qiluvchi sud ish koʻrishni davom ettirishi toʻgʻrisida eʼlon qiladi, ishni koʻrish ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga binoan olib boriladi. Koʻzdan kechirish natijalari sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi. Bayonnomaga koʻzdan kechirish paytida tuzilgan yoki tekshirilgan barcha rejalar, chizmalar, suratlar ilova qilinishi mumkin.
193-modda. Ekspertni soʻroq qilish
Ekspertning xulosasi sud majlisida oʻqib eshittiriladi. Shundan keyin xulosani tushuntirish va toʻldirish maqsadida ekspertga savollar berilishi mumkin.
Ekspertiza kimning arizasi boʻyicha tayinlangan boʻlsa, oʻsha shaxs va uning vakili birinchi boʻlib, soʻngra esa, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar savollar beradi.
Sudning tashabbusi bilan tayinlangan ekspertga birinchi boʻlib daʼvogar savollar beradi.
Ekspert soʻroq qilinayotganida sudya (sudyalar) unga istalgan vaqtda savollar berishga haqlidir.
194-modda. Qoʻshimcha va qayta ekspertizalar
Qoʻshimcha ekspertiza ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasidagi boʻshliqlarning oʻrnini toʻldirish uchun tayinlanadi va shu yoki boshqa ekspert (ekspertlar komissiyasi) tomonidan oʻtkaziladi.
Ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki ekspertizani oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta ekspertiza tayinlanadi.
Qayta ekspertiza tayinlanganda ekspert (ekspertlar komissiyasi) oldiga ilgari qoʻllanilgan tekshirish usullarining ilmiy asoslanganligi toʻgʻrisidagi masala qoʻyilishi mumkin.
Qayta ekspertizani tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda qayta ekspertizani tayinlagan sudning birinchi (oldingi) ekspertiza xulosasiga qoʻshilmaganligi sabablari koʻrsatilishi lozim.
Qayta ekspertizani oʻtkazish boshqa ekspertga (ekspertlar komissiyasiga) topshiriladi. Birinchi (oldingi) ekspertizani oʻtkazgan ekspert (ekspertlar komissiyasi) qayta ekspertizani oʻtkazishda hozir boʻlishi va tushuntirishlar berishi mumkin, lekin u tekshirish oʻtkazish va xulosa tuzishda ishtirok etmaydi.
195-modda. Mutaxassisni soʻroq qilish
Mutaxassis bildirgan fikrni oydinlashtirish va toʻldirish maqsadida sud majlisida unga savollar beriladi.
Mutaxassis kimning arizasi boʻyicha chaqirilgan boʻlsa, oʻsha shaxs va uning vakili birinchi boʻlib, soʻngra esa, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar savollar beradi.
Sudning tashabbusi bilan chaqirilgan mutaxassisga birinchi boʻlib daʼvogar savollar beradi.
Mutaxassis soʻroq qilinayotganida sudya (sudyalar) unga istalgan vaqtda savollar berishga haqlidir.
196-modda. Davlat boshqaruvi organlarining xulosalari
Sud tomonidan protsessda ishtirok qilish uchun jalb etilgan yoki oʻz tashabbusi bilan protsessga kirishgan davlat boshqaruvi organlarining xulosalari sud majlisida oʻqib eshittiriladi, keyin xulosani oydinlashtirish va toʻldirish maqsadida sud, ishda ishtirok etuvchi shaxslar mazkur organlarning vakillariga savollar berishlari mumkin.
197-modda. Ishni mazmunan koʻrishni tamomlash
Ish boʻyicha toʻplangan hamma dalillar tekshirib boʻlinganidan keyin raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslardan ish materiallarini biror tarzda toʻldirish istaklari bor-yoʻqligini soʻraydi. Bunday arzlar boʻlmasa, raislik qiluvchi ishni mazmunan koʻrish tamom boʻlganligini eʼlon qiladi va sud muzokaralarni eshitishga oʻtadi.
198-modda. Sud muzokaralari
Sud muzokaralari ishda ishtirok etuvchi shaxslarning nutqlaridan iborat boʻladi.
Sud muzokarasida qatnashuvchilar oʻz nutqlarida sud aniqlamagan holatlarni, shuningdek sud majlisida tekshirilmagan dalillarni vaj qilib keltirishga haqli emaslar.
Dastlab daʼvogar va uning vakili, keyin javobgar va uning vakili soʻzlaydi. Boshlangan protsessda nizo predmetiga nisbatan mustaqil talabi borligini arz qilgan uchinchi shaxs va uning vakili taraflardan keyin soʻzlaydi. Nizo predmetiga nisbatan mustaqil talabi borligini arz qilmagan uchinchi shaxs va uning vakili shu uchinchi shaxs ishda qaysi daʼvogar yoki javobgar tomonida ishtirok etuvchi boʻlsa, ana shu daʼvogar yoki javobgardan keyin soʻzlaydi.
Boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat etgan prokuror, shuningdek davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar vakillari yoki ayrim fuqarolar sud muzokaralarida birinchi boʻlib soʻzlaydilar.
Sud tomonidan protsessda ishtirok qilishga jalb etilgan yoki protsessga oʻz tashabbusi bilan kirishgan davlat boshqaruvi organlarining vakillari sud muzokaralarida taraflar va uchinchi shaxslardan keyin soʻzlaydilar.
Muzokara ishtirokchilari bir-birlariga luqma tashlashlari mumkin. Oxirgi luqma huquqiga doimo javobgar va uning vakili ega boʻladi.
199-modda. Prokurorning fikri
Ishda ishtirok etuvchi prokuror ishning mohiyati boʻyicha oʻz fikrini bayon etadi, prokurorning boshqa shaxslar huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida bergan arizasi boʻyicha qoʻzgʻatilgan ishlar bundan mustasno.
200-modda. Ishni mazmunan koʻrishni tiklash
Sud muzokaralarini eshitgach, sud ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan yangi holatlarni aniqlash yoki yangi dalillarni tekshirishni zarur deb topsa, ishni mazmunan koʻrishni tiklash toʻgʻrisida ajrim chiqaradi. Ishni mazmunan koʻrish tamom boʻlganidan keyin, sud muzokaralari umumiy tartibda oʻtkaziladi.
201-modda. Sudning hal qiluv qarorini chiqarish uchun maslahatxonaga kirishi
Sud muzokaralarini eshitgach, sud hal qiluv qarori chiqarish uchun alohida xonaga (maslahatxonaga) kiradi, bu haqda raislik qiluvchi sud majlisida hozir boʻlganlarga eʼlon qiladi.
202-modda. Sudning hal qiluv qarorini oʻqib eshittirish
Sud hal qiluv qarori imzolanganidan keyin sud majlisi oʻtkazilayotgan zalga qaytib kiradi va raislik qiluvchi sudning hal qiluv qarorini oʻqib eshittiradi. Raislik qiluvchi sud majlisining bayonnomasi bilan tanishish va hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish tartibi va muddatini tushuntiradi hamda shu ish yuzasidan sud majlisini yopiq deb eʼlon qiladi.
18-BOB. SUDNING HAL QILUV QARORI
203-modda. Hal qiluv qarori chiqarish
Birinchi instansiya sudining ishni mazmunan hal qiladigan qarori hal qiluv qarori shaklida chiqariladi.
Sud hal qiluv qarorini Oʻzbekiston Respublikasi nomidan chiqaradi.
Sudning hal qiluv qarori ish koʻrib boʻlinganidan soʻng darhol chiqariladi.
Alohida hollarda juda murakkab ishlar yuzasidan asoslantirilgan hal qiluv qarorini tayyorlash koʻpi bilan uch kunga kechiktirilishi mumkin, lekin hal qiluv qarorining xulosa qismini sud ishni koʻrish tamomlangan majlisning oʻzidayoq eʼlon qilishi kerak. Ayni bir vaqtda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslar asoslantirilgan hal qiluv qarori bilan qachon tanishib chiqishlari mumkinligini eʼlon qiladi. Hal qiluv qarorining eʼlon qilingan xulosa qismi sudya (sudyalar) tomonidan imzolanadi va ishga qoʻshib qoʻyiladi.
204-modda. Sud maslahatlashuvining sir tutilishi
Hal qiluv qarori sudya tomonidan alohida xonada (maslahatxonada) qabul qilinadi, yozma ravishda tuziladi va sudya tomonidan imzolanadi. Hal qiluv qarorini qabul qilish vaqtida boshqa shaxslarning hozir boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
205-modda. Hal qiluv qarori chiqarish vaqtida echiladigan masalalar
Sud hal qiluv qarorini chiqarayotganida dalillarga baho beradi, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qanday holatlar aniqlanganligini, qandaylari aniqlanmaganligini, bu ishga nisbatan qanday qonun qoʻllanilishi lozimligini va arz qilingan talabni qanoatlantirish lozimligi yoki lozim emasligini aniqlaydi.
Sud, shuningdek, sud xarajatlarini taqsimlaydi, hal qiluv qarorini ijro etish tartibi va muddatini belgilaydi, boshqa qoʻshimcha masalalarni hal etadi.
Agar ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan yangi holatlarni aniqlash yoki yangi dalillarni tekshirish zarur boʻlib qolsa, sud hal qiluv qarori chiqarmasdan, ishni sudda koʻrishni tiklaydi va bu haqda ajrim chiqaradi. Bunday holda sud ishni faqat qoʻshimcha tekshirishga muhtoj holatlar doirasidagina koʻradi.
206-modda. Hal qiluv qarorining mazmuni
Hal qiluv qarori kirish, bayon, asoslantiruvchi va xulosa qismlaridan iborat boʻladi.
Hal qiluv qarorining kirish qismida hal qiluv qarori chiqarilgan vaqt va joy, hal qiluv qarori chiqargan sudning nomi, sudyaning familiyasi (sud tarkibi), sud majlisining kotibi, taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar koʻrsatiladi.
Hal qiluv qarorining bayon qismida daʼvogarning talabi, javobgarning eʼtirozlari va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlari koʻrsatilishi kerak.
Hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida ishning sud tomonidan aniqlangan holatlari, ishning holatlari toʻgʻrisidagi sud xulosalariga asos boʻlgan dalillar, sud u yoki bu dalilni rad qilishda asoslangan xulosalar, sud amal qilgan moddiy va protsessual huquq normalari koʻrsatilmogʻi lozim. Agar javobgar arz qilingan talabni tan olsa, asoslantirish qismida faqat arz qilingan talabning tan olinganligi va uning sud tomonidan qabul qilinganligi koʻrsatilishi mumkin.
Hal qiluv qarorining xulosa qismida sudning arz qilingan talablarni qanoatlantirish yoxud butunlay yoki qisman rad etish toʻgʻrisidagi xulosasi, sud xarajatlarining taqsimlanishi, hal qiluv qarori ustidan shikoyat berish muddati va tartibi koʻrsatilishi lozim.
207-modda. Sudning arz qilingan talablar doirasidan chetga chiqish huquqi
Sud ishni daʼvogarning arz qilgan talablari doirasida hal qiladi. Biroq, sud daʼvogarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun zarur deb topsa, shuningdek qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda daʼvogarning arz qilgan talablari doirasidan chetga chiqishi mumkin.
208-modda. Hal qiluv qarorini ijro etish tartibi va muddatini belgilash, hal qiluv qarorining ijrosini taʼminlash
Sud hal qiluv qarorini ijro etishning muayyan tartibi va muddatini belgilasa yoki hal qiluv qarori darhol ijro etilishini zarur deb topsa yoxud uning ijrosini taʼminlash choralarini koʻrsa, bu haqda hal qiluv qarorida koʻrsatiladi.
209-modda. Tashkilotlardan pul summalari undirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori
Sud tashkilotlardan pul summalari undirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorida undiriladigan pul summasining turini, shuningdek, undiriladigan summa javobgarning bankdagi qaysi hisobidan olinishi kerakligini koʻrsatadi.
210-modda. Mol-mulkni yoki uning qiymatini undirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori
Sud mol-mulkni natura tarzida undirish toʻgʻrisida chiqargan hal qiluv qarorida, agar hal qiluv qarorini ijro etish vaqtida mazkur mulk naqd boʻlmasa, javobgardan undirib olinishi lozim boʻlgan mulk qiymatini koʻrsatadi.
211-modda. Javobgar zimmasiga muayyan harakatlarni bajarish majburiyatini yuklaydigan hal qiluv qarori
Sud javobgar zimmasiga mol-mulk yoki pul berish bilan bogʻliq boʻlmagan muayyan harakatlarni bajarish majburiyatini yuklaydigan hal qiluv qarorida, agar javobgar hal qiluv qarorini belgilangan muddatda bajarmasa, daʼvogar bu harakatlarni javobgarning hisobidan bajarib, qilgan xarajatlarini keyinchalik javobgardan undirib olishga haqlidir, deb koʻrsatishi mumkin. Agar mazkur harakatlar faqat javobgar tomonidan bajarilishi mumkin boʻlsa, sud hal qiluv qarorida uni bajarish lozim boʻlgan muddatni belgilab qoʻyadi.
212-modda. Sudning hal qiluv qarori oʻzgarmasligi
Ish boʻyicha hal qiluv qarori oʻqib eshittirilganidan keyin shu qarorni chiqargan sudning oʻzi uni bekor qilishga yoki oʻzgartirishga haqli emas, sirtdan chiqarilgan qaror bundan mustasno.
213-modda. Hal qiluv qarorining yozuvidagi xatolar va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni tuzatish
Sud hal qiluv qarorining yozuvidagi xatolarni va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra tuzatishi mumkin. Tuzatish kiritish masalasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Biroq, bu shaxslarning kelmasligi tuzatish kiritish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Hal qiluv qaroriga tuzatish kiritish toʻgʻrisidagi sudning ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
214-modda. Qoʻshimcha hal qiluv qarori
Ish boʻyicha hal qiluv qarori chiqargan sud ishda ishtirok etayotgan shaxslarning arizalariga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan quyidagi hollarda qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarishi mumkin:
1) huquq toʻgʻrisidagi masalani hal qilib, undiriladigan summa miqdorini, topshirilishi lozim boʻlgan mulkni yoki javobgar bajarishi lozim boʻlgan harakatlarni koʻrsatmagan boʻlsa;
2) arz qilingan talablarning birortasi boʻyicha ishda ishtirok etuvchi shaxslar dalillar keltirgan va tushuntirishlar bergan boʻlsalar-u, lekin bu xususda hal qiluv qarori chiqarilmagan boʻlsa;
3) hal qiluv qarorida sud xarajatlarini taqsimlash koʻrsatilmagan boʻlsa.
Qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasi hal qiluv qarori chiqarilgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay qoʻzgʻatilishi mumkin.
Qoʻshimcha hal qiluv qarori sud tomonidan masala ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqilganidan soʻng qabul qilinadi va uning ustidan apellatsiya tartibida shikoyat berilishi hamda unga nisbatan protest keltirilishi mumkin.
Qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish toʻgʻrisidagi talabni rad etish haqidagi sudning ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
215-modda. Hal qiluv qarorini tushuntirish
Hal qiluv qarori tushunarli boʻlmasa, ishni hal qilgan sud oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga, shuningdek davlat ijrochisining arizasiga koʻra hal qiluv qarorini uning mazmunini oʻzgartirmagan holda tushuntirishga haqli.
Agar hal qiluv qarori ijro qilinmagan va uni majburiy ijro qildirish mumkin boʻlgan muddat oʻtmagan boʻlsagina, hal qiluv qarorini tushuntirishga yoʻl qoʻyiladi.
Hal qiluv qarorini tushuntirish masalasi ishda ishtirok etayotgan shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning sudga kelmasligi hal qiluv qarorini tushuntirish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Sud hal qiluv qarorini tushuntirib berish toʻgʻrisidagi arizani u tushgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatda koʻrib chiqadi.
Hal qiluv qarorini tushuntirish masalasi yuzasidan sudning chiqargan ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
216-modda. Hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirish va uni boʻlib-boʻlib ijro etish, hal qiluv qarorini ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirish
Alohida hollarda, ish boʻyicha hal qiluv qarori chiqargan sud yoki hal qiluv qarorini ijro etish joyidagi sud ishda ishtirok etayotgan shaxslarning arizasiga koʻra, taraflarning mulkiy ahvoli yoki boshqa holatlarga qarab, hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirishga yoki uni boʻlib-boʻlib ijro etishga yoʻl qoʻyishga, shuningdek, uni ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirishga haqli. Mazkur arizalar ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning kelmasligi sud oldiga qoʻyilgan masalani hal etishga toʻsqinlik qilmaydi.
Hal qiluv qarori ijrosini kechiktirish yoki uni boʻlib-boʻlib ijro etish, ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi ariza u berilgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay koʻrib chiqiladi. Arizani koʻrib chiqish natijalari boʻyicha ajrim chiqarilib, u undiruvchi hamda qarzdorga, shuningdek sud hujjatini ijro etish davlat ijrochisining ish yurituvida boʻlsa, davlat ijrochisiga yuboriladi.
Hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirish yoki uni boʻlib-boʻlib ijro etish toʻgʻrisidagi, shuningdek ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirish haqidagi masala boʻyicha sudning chiqargan ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
217-modda. Hal qiluv qarorining qonuniy kuchga kirishi
Sudning hal qiluv qarori, agar uning ustidan shikoyat berilmagan yoki protest keltirilmagan boʻlsa, apellatsiya shikoyati berish va protest keltirish muddati oʻtganidan keyin qonuniy kuchga kiradi. Hal qiluv qarori ustidan apellatsiya shikoyati berilgan yoki apellatsiya protesti keltirilgan taqdirda, hal qiluv qarori, agar u bekor qilinmagan boʻlsa, ishni yuqori instansiya sudi koʻrib chiqqanidan keyin qonuniy kuchga kiradi.
Hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin taraflar va ishda ishtirok etgan boshqa shaxslar, shuningdek ularning huquqiy vorislari sudga oʻsha talablar bilan, oʻsha asoslar boʻyicha yangidan arz qilishlari, shuningdek, boshqa protsessda sud aniqlagan faktlar va huquqiy munosabatlar haqida nizolashishlari mumkin emas.
Agar ish sudda ushbu Kodeksning 5-moddasida nazarda tutilgan tartibda prokuror yoki davlat boshqaruvi organi, tashkilot yoki ayrim fuqarolar tomonidan boshlangan boʻlsa, sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori ish kimning manfaatini koʻzlab qoʻzgʻatilgan boʻlsa, ana shu shaxs uchun majburiydir. Agar javobgardan davriy toʻlovlar (alimentlar, sogʻliqqa shikast yetkazilganda koʻrilgan zararni qoplash yoki oʻlganlik bilan bogʻliq toʻlovlar va hokazolar) undirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin toʻlovlar miqdori yoki muddatini belgilashga taʼsir etuvchi holatlar jiddiy ravishda oʻzgarsa, har bir taraf yangidan ariza berish yoʻli bilan toʻlovlarning miqdori va muddatini oʻzgartirishni talab qilishga haqli.
218-modda. Hal qiluv qarorini ijro etish
Sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan soʻng ijro etiladi, darhol ijro etish hollari bundan mustasno.
219-modda. Darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarorlari
Sudning quyidagi hal qiluv qarorlari darhol ijro etilishi shart:
1) alimentlar undirish toʻgʻrisidagi;
2) xodimga uch oylik ish haqidan ortiq boʻlmagan ish haqini undirib berish toʻgʻrisidagi;
3) mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetishi, shuningdek boquvchisining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararni qoplash uchun toʻlovlar undirish toʻgʻrisidagi;
4) mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan xodimni yoki gʻayriqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilgan xodimni avvalgi ishiga tiklash toʻgʻrisidagi, shuningdek mehnat shartnomasini bekor qilish asoslarining taʼrifini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi;
41) sil kasalligining yuqumli shakliga chalingan shaxsni sil kasalligiga qarshi kurash muassasasining ixtisoslashtirilgan boʻlimiga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish toʻgʻrisidagi yoki uning ushbu muassasada yotishi muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi.
5) sudda ishni koʻrish vaqtida javobgar daʼvoni butunlay yoki qisman tan olganligiga qarab, toʻliq yoki qisman qanoatlantirilgan talablar boʻyicha chiqarilgan hal qiluv qarorlari.
220-modda. Hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga sudning yoʻl qoʻyish huquqi
Sud quyidagi hal qiluv qarorlari butunlay yoki qisman darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyishi mumkin:
1) daʼvogar va javobgar sudning chiqargan hal qiluv qaroriga va uning darhol ijro etilishiga rozi boʻlganda;
2) muallifning intellektual faoliyati natijasidan foydalanganlik uchun unga haq undirib berish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori;
3) alohida holatlar natijasida hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirish undiruvchi uchun koʻp zarar keltirishi mumkin boʻlgan yoki ijroning bajarilishi mumkin boʻlmay qolgan hamma boshqa ishlar boʻyicha.
Ushbu moddaning birinchi qismi 1-bandida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyilgan taqdirda, taraflarning roziligi sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va taraflar tomonidan imzolanadi. Agar taraflarning roziligi sud nomiga yuborilgan yozma arizalarda ifodalangan boʻlsa, bu arizalar ishga qoʻshib qoʻyiladi, bu haqda sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.
Ushbu moddaning birinchi qismi 3-bandida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyilganida sud daʼvogardan sudning qarori bekor qilingan taqdirda, undirilgan narsalar qaytarilishini taʼminlashni talab qilishi mumkin.
Hal qiluv qarori chiqarilgandan soʻng apellatsiya shikoyati berish va protest keltirish muddati ichida hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyish masalasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq, bu shaxslarning kelmasligi darhol ijro etish masalasini hal qilishga toʻsqinlik qilmaydi.
Hal qiluv qarorini darhol ijro etish masalasi boʻyicha sudning chiqargan ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin. Hal qiluv qarorini darhol ijro etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan berilgan xususiy shikoyat yoki keltirilgan protest bu ajrimning ijrosini toʻxtatmaydi.
221-modda. Hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyilmasligi
Quyidagi hollarda hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi:
1) darhol ijro etish natijasida mulkning holati oʻzgarib, hal qiluv qarori bekor qilingan taqdirda mulkni ilgarigi holatiga keltirish mumkin boʻlmasa yoki juda qiyin boʻlsa;
2) fuqarolarni binodan koʻchirish toʻgʻrisidagi ishlarga taalluqli boʻlsa.
222-modda. Hal qiluv qarorining ijrosini taʼminlash
Sud darhol ijro etishga qaratilmagan hal qiluv qarorining ijrosini ushbu Kodeksning 24-bobida belgilangan qoidalar boʻyicha taʼmin qilishi mumkin.
223-modda. Taraflarga va boshqa shaxslarga sudning hal qiluv qarorlari va ajrimlaridan nusxalar yuborish
Taraflarning va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosiga koʻra, ularga sud hal qiluv qarorining yoki ish yuritishni toʻxtatib turish, tugatish toʻgʻrisidagi yoxud arizani koʻrmay qoldirish haqidagi sud ajrimining nusxasi imzo qoʻydirib topshiriladi yoki pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
Sud hal qiluv qarorining yoki ish yuritishni toʻxtatib turish, tugatish toʻgʻrisidagi yoxud arizani koʻrmay qoldirish haqidagi sud ajrimining nusxasi sud majlisiga kelmagan taraflarga va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga hal qiluv qarori yoki ajrim chiqarilgan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay pochta orqali yoki axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
19-BOB. SIRTDAN HAL QILUV QARORI ChIQARISh
224-modda. Sud majlisiga javobgar kelmaganligining oqibatlari
Sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tartibda xabardor qilingan javobgar sud majlisiga kelmagan taqdirda, daʼvogar eʼtiroz bildirmasa, ish sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilishi mumkin. Ishni bunday tartibda koʻrish haqida sud ajrim chiqaradi. Javobgar tegishli tartibda xabardor qilinganligi haqida ishda maʼlumot boʻlishi lozim.
Sud majlisiga barcha javobgarlar kelmagan taqdirda ish sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilishi mumkin.
225-modda. Sudga kelgan tarafning huquqlari
Agar sud majlisiga kelgan daʼvogar ishni javobgar ishtirokisiz sirtdan ish yuritish tartibida koʻrishga rozi boʻlmasa, sud ishni koʻrishni keyinga qoldiradi va kelmagan javobgarga sudda takror koʻriladigan vaqt va joy haqida qayta xabar yuboradi.
226-modda. Sirtdan ish yuritish tartibi
Ish sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilganida sud ishda mavjud dalillarni tekshirish bilan kifoyalanadi, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning vaj va iltimoslarini eʼtiborga olib, hal qiluv qarori chiqaradi, bu hal qiluv qarori sirtdan chiqarilgan deb ataladi.
Ish sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilganida daʼvoning asosi yoki predmeti oʻzgartirilishi yoki daʼvo talablarining miqdori koʻpaytirilishi mumkin emas.
227-modda. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining mazmuni
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining mazmuni ushbu Kodeks 206-moddasining qoidalari bilan belgilanadi. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining xulosa qismida bu hal qiluv qarorini qayta koʻrib chiqish haqida ariza berish muddati va tartibi koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
228-modda. Hal qiluv qarorining nusxasini yuborish
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining nusxasi sud majlisiga kelmagan tarafga shu qaror chiqarilgan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay imzo qoʻydirib topshiriladi yoki pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
229-modda. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining ustidan shikoyat berish (protest keltirish)
Javobgar hal qiluv qarorini sirtdan chiqargan sudga shu hal qiluv qarori chiqarilganidan keyin oʻn besh kun ichida uni qayta koʻrish haqida ariza berishga haqli.
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori ustidan ushbu Kodeksning 37-bobida belgilangan tartibda ham shikoyat berish (protest keltirish) mumkin.
230-modda. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizaning mazmuni
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizada quyidagilar boʻlishi kerak:
1) sirtdan hal qiluv qarori chiqargan sudning nomi;
2) ariza berayotgan tarafning nomi;
3) sud majlisiga uzrli sabablarga koʻra kelmaganlikdan dalolat beruvchi holatlar roʻyxati va ularni tasdiqlovchi dalillar, shuningdek, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining mazmuniga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dalillar roʻyxati;
4) ariza beruvchi tarafning iltimosi;
5) arizaga ilova qilingan materiallarning roʻyxati.
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi ariza taraf yoki uning vakili tomonidan imzolanadi.
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi ariza ishda ishtirok etuvchi shaxslarning soniga mutanosib miqdordagi nusxalari bilan birga sudga beriladi, axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladigan ariza bundan mustasno. Ariza berganlik uchun davlat boji toʻlanmaydi.
231-modda. Sudning arizani qabul qilganidan keyingi harakatlari
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani koʻrish vaqti va joyi haqida xabardor qiladi, ularga shu ariza va unga ilova qilingan materiallarning nusxalarini yuboradi.
232-modda. Arizani koʻrish
Sud sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani ariza tushgan paytdan eʼtiboran oʻn kun ichida sud majlisida koʻradi. Sud majlisining vaqti va joyi haqida xabardor qilingan shaxslarning kelmasligi arizani koʻrish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Sud arizani koʻrganidan keyin ajrim chiqaradi. Sudning arizani qanoatlantirmaslik haqida chiqargan ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi mumkin.
233-modda. Sudning vakolatlari
Sud sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani koʻrib, oʻzining ajrimi bilan:
1) arizani qanoatlantirmay qoldirishga;
2) sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilish va avvalgi tarkibdagi yoki boshqa tarkibdagi sud tomonidan ishni mazmunan koʻrishni tiklashga haqli.
234-modda. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilish asoslari
Agar sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilish toʻgʻrisidagi arizani koʻrish vaqtida sud tarafning sud majlisiga kelmaganligiga uzrli sabablar borligini va bu haqda sudni oʻz vaqtida xabardor qilish imkoniyati boʻlmaganligini hamda taraf sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorining mazmuniga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dalillarni taqdim qilayotganini aniqlasa, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori bekor qilinib, ishni mazmunan koʻrish tiklanishi lozim.
235-modda. Ishni koʻrishni tiklash
Agar sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori shu qarorni chiqargan sud tomonidan bekor qilinsa, ishni mazmunan koʻrish tiklanadi va ushbu Kodeksda nazarda tutilgan qoidalar asosida olib boriladi.
Agar ushbu Kodeksning 132—139-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga binoan xabardor qilingan javobgar sud majlisiga kelmasa ham, ish boʻyicha chiqarilgan hal qiluv qarori sirtdan chiqarilgan hisoblanmaydi. Javobgar bu hal qiluv qarori sirtdan chiqarilgan qaror sifatida qayta koʻrilishini soʻrab, ariza berishga haqli emas.
236-modda. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining qonuniy kuchi
Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori ushbu Kodeksning 217-moddasida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq qonuniy kuchga kiradi.
20-BOB. BIRINChI INSTANSIYA SUDINING AJRIMLARI
237-modda. Sud ajrimini chiqarish
Birinchi instansiya sudining ishni mazmunan hal qilmaydigan qarorlari ajrim shaklida chiqariladi.
Ajrimlar sud tomonidan alohida xonada (maslahatxonada) ushbu Kodeksning 14 va 204-moddalarida belgilangan tartibda chiqariladi va ishga qoʻshib qoʻyiladi.
Murakkab boʻlmagan masalalar hal etilganida sud oʻz joyida ajrim chiqarishi mumkin. Bunday ajrim sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi. Ajrimlar chiqarilishi bilan darhol eʼlon qilinadi.
238-modda. Ajrimning mazmuni
Sud ajrimida quyidagilar koʻrsatiladi:
1) ajrimning chiqarilgan vaqti va joyi;
2) sudning nomi, sudyaning familiyasi (sud tarkibi), sud majlisining kotibi;
3) ishda ishtirok etuvchi shaxslar;
4) nizo predmeti va ajrim bilan hal qilinayotgan masalaning mohiyati;
5) sudning xulosasiga olib kelgan asoslar va sud qoʻllagan qonunlar;
6) sudning hal etilayotgan masala yuzasidan xulosasi;
7) ajrim ustidan shikoyat berish (protest keltirish) tartibi va muddati.
Sud tomonidan oʻz joyida chiqariladigan ajrim ushbu moddaning 4, 5 va 6-bandlarida sanab oʻtilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim.
20-1-BOB. BUYRUQ TARTIBIDA ISh YuRITISh
2381-modda. Sud buyrugʻi asosida qarzni undirish
Sud buyrugʻi undiruvchining pul mablagʻlarini undirish toʻgʻrisidagi yoki koʻchar mol-mulkni nizosiz talablar boʻyicha qarzdordan talab qilib olish toʻgʻrisidagi arizasi boʻyicha sudya sudda ishni koʻrmasdan chiqargan hujjatdir.
Sud buyrugʻi ijro hujjati kuchiga ega. Sud buyrugʻi boʻyicha undiruv buyruq berilganidan keyin va sud qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
2382-modda. Sud buyrugʻini chiqarish boʻyicha talablar
Sud buyrugʻi quyidagi hollarda chiqariladi:
1) agar talab notarial tasdiqlangan bitimga asoslangan boʻlsa;
2) agar talab yozma bitimga asoslangan va qarzdor tomonidan tan olingan boʻlsa, shu jumladan, agar kommunal xizmatlar toʻlovi boʻyicha qarzni undirish haqidagi talab arz qilingan boʻlsa;
3) agar voyaga yetmagan bolalar uchun alimentlar undirish haqidagi, otalikni belgilash bilan yoki uchinchi shaxslarni jalb etish zarurati bilan bogʻliq boʻlmagan talab arz qilingan boʻlsa;
4) agar hisoblangan, lekin xodimga toʻlanmagan ish haqini va unga tenglashtirilgan toʻlovlarni undirish haqidagi talab arz qilingan boʻlsa.
5) agar fuqarolardan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarzlarni undirish haqidagi talab arz qilingan boʻlsa.
2383-modda. Sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi arizaning shakli va mazmuni
Sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi ariza sudga ushbu Kodeksning 22-bobida belgilangan sudlovga taalluqlilikning umumiy qoidalari boʻyicha beriladi.
Ariza yozma shaklda, shu jumladan axborot tizimi orqali elektron shaklda beriladi. Arizada quyidagilar koʻrsatilishi lozim:
1) ariza berilayotgan sudning nomi;
2) undiruvchining nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi) hamda uning yashash joyi (yuridik shaxsning joylashgan yeri va rekvizitlari);
3) qarzdorning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi) hamda uning yashash joyi (yuridik shaxsning joylashgan yeri va rekvizitlari);
4) undiruvchining talabi va talabga asos boʻlgan holatlar;
5) arz qilingan talabni tasdiqlovchi, ilova etilayotgan hujjatlar roʻyxati.
Koʻchar mol-mulk talab qilingan taqdirda arizada ushbu mol-mulkning qiymati koʻrsatilishi lozim.
Ariza undiruvchi yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Vakil tomonidan berilayotgan arizaga uning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjat ilova etilishi kerak.
2384-modda. Davlat boji
Sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisida ariza berganlik uchun qonun hujjatlarida daʼvo ishi yuritish uchun belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji undiriladi.
Undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji arizani qabul qilish rad etilgan taqdirda qaytarib beriladi.
Undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji sud buyrugʻi bekor qilingan taqdirda qaytarib berilmaydi. Undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji, undiruvchi qarzdorga daʼvo ishi yuritish tartibida daʼvo taqdim etgan taqdirda, toʻlanishi lozim boʻlgan boj hisobiga oʻtkaziladi.
2385-modda. Sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishni rad etish asoslari
Sudya sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishni ushbu Kodeksning 152-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha rad etadi. Bundan tashqari sudya quyidagi hollarda arizani qabul qilishni rad etadi, agar:
1) arz qilingan talab ushbu Kodeksning 238-2-moddasida nazarda tutilmagan boʻlsa;
2) qarzdor Oʻzbekiston Respublikasi sudlari yurisdiksiyasi doirasidan chetda boʻlsa;
3) arz qilingan talabni tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etilmagan boʻlsa;
4) huquq toʻgʻrisida nizo mavjud deb hisoblansa;
5) arizaning shakli va mazmuni ushbu Kodeks 238-3-moddasining talablariga javob bermasa;
6) ariza berganlik uchun davlat boji toʻlanmagan boʻlsa.
Sudya arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kunlik muddat ichida ajrim chiqaradi.
Arizani qabul qilishning rad etilishi undiruvchining ana shu talab boʻyicha daʼvo ishini yuritish tartibida daʼvo taqdim etish imkoniyatiga toʻsqinlik qilmaydi.
2386-modda. Arizadagi kamchiliklarni bartaraf etish
Agar ariza ushbu Kodeks 2383-moddasining talablariga javob bermasa yoki ariza berganlik uchun davlat boji toʻlanmagan boʻlsa, sudya sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishga va oʻz ajrimi bilan undiruvchiga kamchiliklarni bartaraf etish yoxud davlat bojini toʻlash uchun koʻpi bilan uch kun muhlat belgilashga haqli.
Agar undiruvchi sudyaning koʻrsatmalariga muvofiq, u belgilagan muddatda kamchiliklarni bartaraf etsa, davlat bojini toʻlasa, ariza sudga dastlab taqdim etilgan kuni berilgan hisoblanadi. Aks holda, sudya ushbu Kodeksning 2385-moddasiga muvofiq arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
2387-modda. Sud buyrugʻini chiqarish muddati
Arz qilingan talabning mazmuni boʻyicha sud buyrugʻi ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kun ichida sudya tomonidan chiqariladi.
2388-modda. Sud buyrugʻining mazmuni
Sud buyrugʻida quyidagilar koʻrsatiladi:
1) ish yuritish tartib raqami va buyruq chiqarilgan sana;
2) sudning nomi, buyruq chiqargan sudyaning familiyasi hamda ismi va otasi ismining bosh harflari;
3) undiruvchining nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi), yashash joyi yoki joylashgan yeri;
4) qarzdorning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi), yashash joyi yoki joylashgan yeri;
5) talabni qondirish uchun asos boʻlgan qonun;
6) undirilishi lozim boʻlgan pul summasining miqdori yoki talab qilib olinishi lozim boʻlgan koʻchar mol-mulkning qiymati ham koʻrsatilgan holdagi belgisi;
7) agar qonunda yoki shartnomada neustoyka undirish nazarda tutilgan boʻlsa, neustoyka miqdori;
8) qarzdordan undirilishi lozim boʻlgan davlat bojining summasi;
9) arz qilingan talabga qarshi qarzdor tomonidan eʼtiroz bildirish muddati va tartibi.
Voyaga yetmagan bolalar uchun alimentlar undirish toʻgʻrisidagi sud buyrugʻida ushbu moddaning 1—5 va 8-bandlarida nazarda tutilgan maʼlumotlardan tashqari quyidagilar koʻrsatiladi: qarzdorning tugʻilgan sanasi va joyi, taʼminoti uchun aliment undirilishi lozim boʻlgan har bir bolaning ismi va tugʻilgan sanasi, qarzdordan har oyda undiriladigan toʻlovlar miqdori va ularni undirish muddati.
Sud buyrugʻi sudya tomonidan imzolanadi.
2389-modda. Qarzdorga sud buyrugʻining koʻchirma nusxasini yuborish
Sud buyrugʻi chiqarilganidan keyin sudya uning koʻchirma nusxasini darhol qarzdorga yuboradi.
Sud buyrugʻining koʻchirma nusxasini olgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddat ichida qarzdor arz qilingan talabga qarshi oʻz eʼtirozlarini buyruqni chiqargan sudga yuborishga haqli.
23810-modda. Sud buyrugʻini bekor qilish
Agar belgilangan muddatda qarzdordan arz qilingan talabga qarshi eʼtirozlar tushsa, sudya sud buyrugʻini bekor qilib, bu haqda ajrim chiqaradi. Sud buyrugʻini bekor qilish toʻgʻrisidagi ajrimda sudya undiruvchi arz qilgan talab daʼvo ishlarini yuritish tartibida taqdim etilishi mumkinligini tushuntiradi. Sud buyrugʻini bekor qilish toʻgʻrisidagi ajrimning nusxalari ajrim chiqarilganidan keyin uch kundan kechiktirmay taraflarga imzo qoʻydirib topshiriladi yoki ularga pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
23811-modda. Sud buyrugʻini undiruvchiga berish
Agar belgilangan muddatda qarzdordan sudga eʼtiroz tushmasa, sudya sudning muhri bilan tasdiqlangan sud buyrugʻini ijro etishga taqdim qilish uchun undiruvchiga beradi.
Undiruvchining iltimosiga koʻra, sud buyrugʻi ijro etish uchun bevosita sud tomonidan yuborilishi mumkin.
Qarzdordan davlat bojini undirish maqsadida sudning muhri bilan tasdiqlangan sud buyrugʻining alohida nusxasi ijro etish uchun bevosita sud tomonidan yuboriladi.
2-KIChIK BOʻLIM. DAʼVO IShLARINI YuRITISh
21-BOB. UMUMIY QOIDALAR
239-modda. Sudda daʼvo ishlarini yuritish tartibida koʻriladigan ishlar
Sudda daʼvo ishlarini yuritish tartibida koʻriladigan ishlarga fuqarolik munosabatlaridan, mehnatga, oilaga, uy-joyga doir va boshqa huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan daʼvolar boʻyicha ishlar kiradi, basharti, qonun hujjatlarida ularni koʻrishning oʻzga tartibi belgilangan boʻlmasa.
240-modda. Daʼvo ishlarini koʻrish tartibi
Daʼvo ishlari ushbu Kodeksning 21—25-boblarida koʻrsatilgan istisno va qoʻshimchalar bilan birga fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalariga muvofiq koʻriladi.
22-BOB. DAʼVO IShLARINI YuRITIShNING SUDLOVGA TAALLUQLILIGI
241-modda. Daʼvogarning tanlashi boʻyicha sudlovga taalluqlilik
Yashash joyi nomaʼlum boʻlgan javobgarga nisbatan daʼvolar uning mol-mulki turgan joyda yoki uning soʻnggi yashagan joyida taqdim etilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasida yashash joyiga ega boʻlmagan javobgarga nisbatan daʼvolar Oʻzbekiston Respublikasida uning mol-mulki turgan joyda yoki maʼlum boʻlgan soʻnggi yashash joyida taqdim etilishi mumkin.
Daʼvogar aliment undirish toʻgʻrisidagi, otalikni belgilash haqidagi va mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganlik yoxud boquvchining oʻlimi natijasida koʻrilgan zarar oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolarni oʻzi yashab turgan joyda ham taqdim etishi mumkin.
Kemalar toʻqnashuvi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi, shuningdek, suvda yordam berganlik va qutqarganlik uchun haq undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar ham javobgarning kemasi turgan yoki kema roʻyxatga olingan port joylashgan manzilda taqdim etilishi mumkin.
Ijro qilish joyi koʻrsatilgan shartnomalardan kelib chiqadigan daʼvolar shartnomani ijro qilish joyida ham taqdim etilishi mumkin.
Fuqaroning yoki yuridik shaxsning mol-mulkiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar zarar yetkazilgan joyda ham taqdim etilishi mumkin.
Yuridik shaxsning filiali faoliyatidan kelib chiqadigan daʼvolar filial joylashgan manzilda ham taqdim etilishi mumkin.
Turli joylarda yashovchi yoki turuvchi bir necha javobgarga nisbatan yoki yuridik shaxs boʻlib, turli manzilda joylashgan javobgarlarga nisbatan daʼvo daʼvogarning tanlashi boʻyicha javobgarlardan biri yashaydigan yoki turgan joyda taqdim etiladi.
Gʻayriqonuniy hukm qilish, gʻayriqonuniy ravishda jinoiy javobgarlikka tortish, ehtiyot chorasi sifatida gʻayriqonuniy qamoqqa olish yoxud maʼmuriy qamoqqa olish yoki axloq tuzatish ishlari tarzidagi maʼmuriy jazoni gʻayriqonuniy qoʻllash natijasida fuqaroga yetkazilgan zarar oʻrnini qoplash bilan bogʻliq boʻlgan mehnat, pensiya va uy-joyga doir huquqlarni tiklash, mol-mulkni yoki uning qiymatini qaytarib berish toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning yashash joyida ham taqdim etilishi mumkin.
Agar daʼvogarning voyaga yetmagan bolalari borligi, shuningdek, nogironligi yoki ogʻir kasalligi tufayli u javobgar yashab turgan joydagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga borishga qiynalsa, nikohni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning yashaydigan joyida taqdim etilishi mumkin.
Bedarak yoʻqolgan deb yoxud ruhiy holatining buzilganligi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar, shuningdek, uch yildan kam boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslar bilan nikohni bekor qilish haqidagi daʼvolar, daʼvogarning xohishiga qarab, uning yashash joyida koʻrilishi mumkin.
242-modda. Sudlovga taalluqlilikning alohida hollari
Imoratga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi, mol-mulkni xatlashdan chiqarish haqidagi, yer maydonidan foydalanish tartibini belgilash toʻgʻrisidagi daʼvolar imorat, mol-mulk yoki yer maydoni joylashgan hududdagi sudning sudloviga taalluqlidir.
Meros qoldiruvchining kreditorlari meros vorislar tomonidan qabul qilinguniga qadar taqdim etgan daʼvolar meros mol-mulk yoki uning asosiy qismi joylashgan hududdagi sudning sudloviga tegishlidir.
Yoʻlovchi, bagaj yoki yuk tashish shartnomalaridan yuk tashuvchilarga nisbatan kelib chiqadigan daʼvolar belgilangan tartibda talab qoʻyilgan transport tashkilotining organi joylashgan hududda taqdim etiladi.
243-modda. Kelishilgan sudlovga taalluqlilik
Taraflar oʻzaro kelishib, muayyan ish uchun hududiy sudlovga taalluqlilikni oʻzgartirishlari mumkin.
Ushbu Kodeksning 242-moddasida belgilangan sudlovga taalluqlilik taraflarning kelishuvi bilan oʻzgartirilishi mumkin emas.
244-modda. Qarshi daʼvoning sudlovga taalluqliligi
Qarshi daʼvo oʻzining sudlovga taalluqliligidan qatʼi nazar, dastlabki daʼvo koʻriladigan joydagi sudda taqdim etiladi.
245-modda. Jinoyat tufayli yetkazilgan zararlar toʻgʻrisidagi fuqarolik ishining sudlovga taalluqliligi
Jinoyat ishidan kelib chiqadigan fuqarolik daʼvosi, agar jinoyat ishi koʻrilayotganda arz qilinmagan yoki hal etilmagan boʻlsa, fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida koʻrish uchun fuqarolik ishlarining sudlovga taalluqliligiga doir umumiy qoidalarga binoan taqdim etiladi.
23-BOB. QARShI DAʼVO
246-modda. Qarshi daʼvo taqdim etish
Sud ish yuzasidan hal qiluv qarori chiqarguniga qadar javobgar dastlabki daʼvo bilan birga koʻrib chiqilishi uchun daʼvogarga nisbatan qarshi daʼvo taqdim etishga haqli.
Qarshi daʼvo taqdim etish daʼvo taqdim etish toʻgʻrisidagi umumiy qoidalarga binoan amalga oshiriladi.
247-modda. Qarshi daʼvoni qabul qilish shartlari
Quyidagi hollarda sudya qarshi daʼvoni qabul qilishi shart:
1) qarshi daʼvo dastlabki daʼvoni qoplashga qaratilgan boʻlsa;
2) qarshi daʼvoning qanoatlantirilishi dastlabki daʼvo qanoatlantirilishini butunlay yoki qisman istisno etsa;
3) qarshi va dastlabki daʼvo oʻrtasida oʻzaro bogʻlanish mavjud boʻlib, ularni birga koʻrish nizo tezroq va toʻgʻri hal qilinishiga yordam bersa.
24-BOB. DAʼVONI TAʼMINLASh
248-modda. Daʼvoni taʼminlash asoslari
Sud (sudya) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga binoan yoki oʻz tashabbusi bilan daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi mumkin. Daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrmaslik sud chiqargan hal qiluv qarorining ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, daʼvoni taʼminlashga yoʻl qoʻyiladi.
Hakamlik sudida koʻrib chiqilayotgan daʼvoni taʼminlash choralari hakamlik muhokamasi tarafining daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizasiga binoan hakamlik sudi joylashgan yerdagi yoxud javobgar joylashgan yerdagi yoki yashaydigan joydagi yoinki javobgarning mol-mulki turgan joydagi sud tomonidan koʻrilishi mumkin. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizaga daʼvoning hakamlik sudiga taqdim etilganligini isbotlovchi dalillar ilova qilinadi.
Hakamlik sudida koʻrib chiqilayotgan daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizani sud tomonidan koʻrib chiqish va daʼvoni taʼminlash haqida ajrim chiqarish ushbu Kodeksning 249—258-moddalarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.
249-modda. Daʼvoni taʼminlash choralari
Quyidagilar daʼvoni taʼminlash choralari boʻlishi mumkin:
1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulk yoxud pul summasini xatlash;
2) javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash;
3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash;
4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, uni sotishni toʻxtatish;
5) agar qarzdor ijro hujjati yuzasidan daʼvo tartibida nizolashayotgan boʻlsa va bunday nizolashishga qonun hujjatlarida yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish.
Daʼvolarning ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash yoʻli bilan taʼminlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi, aliment undirish toʻgʻrisidagi, mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganlik, shuningdek, boquvchining oʻlimi oqibatida koʻrilgan zarar oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi, oʻzgalar mol-mulkini talon-toroj qilganlik natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar bundan mustasno.
Zarur hollarda sud daʼvoni taʼminlash chorasining bir necha turini qoʻllashi mumkin, lekin ularning umumiy summasi daʼvoning bahosidan oshib ketmasligi kerak.
250-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqish
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrayotgan sudya (sud) tomonidan ariza tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal qilinadi.
251-modda. Daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini eshitib, daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish masalasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Biroq, bu shaxslarning kelmasligi daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Pul summasini undirish toʻgʻrisidagi daʼvoni taʼminlashda javobgar qoʻllanilgan taʼminlash choralari oʻrniga daʼvogar talab qilayotgan summani sudning depozit hisobvaragʻiga oʻtkazishga haqli.
252-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimni ijro etish
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim sudning hal qiluv qarorini ijro etish uchun belgilangan tartibda darhol ijro qilinadi.
253-modda. Daʼvoni taʼminlash choralariga rioya etmaganlik uchun javobgarlik
Ushbu Kodeks 249-moddasining 2 va 3-bandlarida koʻrsatilgan taqiqlashlar buzilganda aybdor shaxslarga sudning ajrimi bilan eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinadi. Daʼvogar bu shaxslardan sudning daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimini bajarmaganliklari oqibatida oʻzi koʻrgan zararni umumiy tartibda undirib olishga haqli.
254-modda. Daʼvoni taʼminlashni bekor qilish
Daʼvoni taʼminlash choralari ishni koʻrayotgan sud tomonidan bekor qilinishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlashni bekor qilish masalasi ishda ishtirok etayotgan shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Biroq, bu shaxslarning kelmasligi daʼvoni taʼminlashni bekor qilish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Hakamlik sudining daʼvo talablarini qanoatlantirishni rad etish haqidagi hal qiluv qarori daʼvoni taʼminlash choralari sud tomonidan bekor qilinishi uchun asos boʻladi.
255-modda. Daʼvo rad qilinganida uni taʼminlash choralarini saqlash muddati
Daʼvo rad qilingan taqdirda, daʼvoni taʼminlash choralari sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgunga qadar saqlanadi. Biroq, sud hal qiluv qarori bilan bir vaqtda yoki qaror chiqargandan soʻng daʼvoni taʼminlashni bekor qilish toʻgʻrisida ajrim chiqarishi mumkin.
256-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimlar ustidan shikoyat qilish
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.
Agar daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim shikoyat bergan shaxsni xabardor qilmagan holda chiqarilgan boʻlsa, shikoyat berish muddati ajrimning nusxasi topshirilgan yoki shikoyat bergan shaxsga sud ajrimi maʼlum boʻlgan kundan eʼtiboran hisoblanadi.
257-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat berish yoki protest keltirish oqibatlari
Sudning daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi bu ajrimning ijrosini toʻxtatmaydi.
Daʼvoni taʼminlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi yoki daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish toʻgʻrisidagi sudning ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi bu ajrimning ijrosini toʻxtatib qoʻyadi.
258-modda. Daʼvoni taʼminlash natijasida yetkazilgan zararni qoplash
Sud (sudya) daʼvoni taʼminlash bilan birga javobgarga yetkazilishi mumkin boʻlgan zararni qoplashni daʼvogardan talab qilishi mumkin.
Javobgar daʼvoni rad qilish haqidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin daʼvogarning iltimosi bilan daʼvoni taʼminlash uchun koʻrilgan choralar natijasida oʻziga yetkazilgan zararni qoplashni daʼvogardan talab qilishga haqli.
25-BOB. DAʼVO IShLARINI KOʻRIShNING XUSUSIYATLARI
259-modda. Ishga tiklash toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha uchinchi shaxslarni jalb qilish
Mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan xodimlarni yoki gʻayriqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilgan xodimlarni avvalgi ishiga tiklash toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud oʻz tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga yoki boshqa ishga oʻtkazishga farmoyish bergan mansabdor shaxsni uchinchi shaxs sifatida ishda ishtirok etish uchun javobgar tomoniga jalb qilishi shart.
Sud mehnat shartnomasining bekor qilinishi yoki boshqa ishga oʻtkazish ochiqdan-ochiq qonunga xilof boʻlganligini aniqlasa, shu protsessning oʻzidayoq aybdor mansabdor shaxs zimmasiga majburiy progul yoki kam haq toʻlanadigan ish bajarilgan vaqt uchun haq toʻlash natijasida tashkilotga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash majburiyatini yuklaydi. Bunday hollarda mansabdor shaxsdan undiriladigan summaning miqdori mehnat haqidagi qonun hujjatlariga binoan belgilanadi.
260-modda. Nikohni bekor qilish haqidagi ish bilan birga koʻrib chiqilishi mumkin boʻlmagan nizolar
Er-xotinning mulkni boʻlish haqidagi talabi, agar bu nizoni toʻgʻri hal qilish uchun ishga uchinchi shaxsni jalb qilish zarur boʻlsa, nikohni bekor qilish haqidagi ish bilan birga koʻrilishi mumkin emas.
261-modda. Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha javobgarning sudga kelishi
Sud alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha javobgarning sudga kelishini shart deb topishi mumkin. Agar bunday holda javobgar sud majlisiga sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra kelmasa, u majburiy tartibda keltiriladi va unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinadi.
Majburiy tartibda keltirish sudning ajrimiga binoan ichki ishlar organlari tomonidan amalga oshiriladi.
262-modda. Bir necha daʼvogar foydasiga yoki bir necha javobgarga nisbatan chiqariladigan hal qiluv qarori
Bir necha daʼvogarning foydasiga chiqariladigan hal qiluv qarorida sud bu qaror ulardan har biriga qanday ulushda tegishli ekanligini koʻrsatadi.
Bir necha javobgarga qarshi chiqariladigan hal qiluv qarorida sud ulardan har biri hal qiluv qarorini qanday ulushda bajarishi kerakligini yoki ular sherik javobgar ekanligini koʻrsatadi.
263-modda. Hal qiluv qarori chiqarilguniga qadar alimentlar undirish
Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrgan vaqtida sud, zarur boʻlsa, ishni mazmunan hal qilguniga qadar taraflarning moddiy ahvolini hisobga olib, er (xotin) oʻz xotinini (erini) boqishga qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ toʻlab turishi lozimligi, bolalarni boqish va tarbiyalashga er-xotindan qaysi biri va qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ berib turishi lozimligi, shuningdek, bolalardan qaysi biri ota-onalarini boqishga qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ berib turishi lozimligi toʻgʻrisida ajrim chiqarishga haqli.
Sudning ajrimi darhol ijro etiladi.
3-KIChIK BOʻLIM. DAVLAT ORGANLARI VA BOShQA ORGANLAR, ShUNINGDEK MANSABDOR ShAXSLARNING XATTI-HARAKATLARI (QARORLARI) USTIDAN BERILGAN ShIKOYAT VA ARIZALAR BOʻYIChA ISh YuRITISh
26-BOB. UMUMIY QOIDALAR
264-modda. Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlarga oid ishlar
Davlat organlarining va boshqa organlarning, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar boʻyicha ishlarga quyidagilar kiradi:
1) jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va erkinliklarini buzuvchi xatti-harakatlar va qarorlar ustidan berilgan shikoyatlar;
2) saylov komissiyasining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar;
3) notariusning yoki fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlarining harakatlarni bajarishni rad etganligi yoxud ularni notoʻgʻri bajarganligi ustidan berilgan shikoyatlar;
4) prokurorning huquqiy hujjatni gʻayriqonuniy deb topish toʻgʻrisidagi arizasi;
5) vakolatli organning jismoniy va yuridik shaxslarning manfaatlarini koʻzlab berilgan arizalari;
6) davlat organining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organining hujjatini haqiqiy emas deb topish haqidagi arizalar boʻyicha ishlar.
265-modda. Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari ustidan berilgan shikoyatlarga oid ishlarni koʻrish tartibi
Ushbu Kodeksning 264-moddasida sanab oʻtilgan ishlar sudlar tomonidan mazkur Kodeksning 26—29-boblarida koʻrsatilgan istisno va qoʻshimchalar bilan birgalikda fuqarolik sud ishlari yuritishning umumiy qoidalariga binoan koʻriladi.
266-modda. Sudga shikoyat qilinishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar (qarorlar)
Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning hayʼat tarkibi tomonidan hamda yakka tartibda amalga oshirilgan va pirovard natijada:
jismoniy yoki yuridik shaxsning huquqlari va erkinliklari buzilishiga;
jismoniy yoki yuridik shaxsning oʻz huquqlari va erkinliklarini amalga oshirishi yoʻlida toʻsqinliklar vujudga kelishiga;
jismoniy yoki yuridik shaxs zimmasiga birorta gʻayriqonuniy majburiyat yuklatilishiga yoki uning gʻayriqonuniy ravishda biror-bir javobgarlikka tortilishiga sabab boʻlgan xatti-harakatlari (qarorlari) sudga shikoyat qilinishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar jumlasiga kiradi.
267-modda. Shikoyatga oid ishlarning sudlovga taalluqliligi
Jismoniy yoki yuridik shaxsning shikoyati davlat organi va boshqa organ joylashgan yoxud mansabdor shaxsning ish joyi joylashgan hududdagi sudga beriladi.
Ushbu Kodeksning 26 — 29-boblariga muvofiq sudlar jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va erkinliklarini buzadigan har qanday xatti-harakatlar (qarorlar) ustidan berilgan shikoyatlarni koʻradi, bundan qonunga muvofiq shikoyat qilishning boshqacha tartibi nazarda tutilgan xatti-harakatlar (qarorlar) ustidan beriladigan shikoyatlar mustasno.
268-modda. Shikoyat boʻyicha sudyaning harakatlari
Sudya shikoyatni koʻrib chiqish uchun qabul qilib, quyidagi harakatlarni bajaradi:
1) tegishli organlar va mansabdor shaxslardan zarur hujjatlarni talab qilib oladi;
2) tarafning iltimosi yoki oʻzining tashabbusi bilan shikoyat qilingan xatti-harakatning (qarorning) ijrosini toʻxtatish masalasini hal etadi.
27-BOB. JISMONIY VA YuRIDIK ShAXSLARNING HUQUQLARI VA ERKINLIKLARINI BUZADIGAN XATTI-HARAKATLAR VA QARORLAR USTIDAN ShIKOYATLAR
269-modda. Shikoyat berish
Jismoniy yoki yuridik shaxs oʻzining huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar (qarorlar) ustidan bevosita sudga yoki boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga, mansabdor shaxsga shikoyat bilan murojaat qilishga haqli.
Boʻysunuv tartibidagi yuqori turuvchi organlar, mansabdor shaxslar shikoyatni bir oy muddat ichida koʻrib chiqishi shart. Agar jismoniy yoki yuridik shaxsning shikoyatiga rad javobi berilsa yoki u shikoyat bergan kundan eʼtiboran bir oy ichida javob olmasa, shikoyat bilan sudga murojaat qilishga haqli.
Shikoyat huquqlari va erkinliklari buzilgan jismoniy yoki yuridik shaxs yoxud uning vakili, shuningdek jismoniy shaxsning iltimosiga binoan tegishli ravishda vakolat berilgan jamoat birlashmasining, mehnat jamoasining vakili tomonidan berilishi mumkin.
Harbiy xizmatchi oʻzining huquqlari va erkinliklarini buzayotgan harbiy boshqaruv organlari va harbiy mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan ushbu moddada nazarda tutilgan tartibda harbiy sudga shikoyat bilan murojaat qilishga haqli.
270-modda. Sudga shikoyat bilan murojaat qilish muddatlari
Sudga shikoyat bilan murojaat qilish uchun quyidagi muddatlar belgilanadi:
jismoniy yoki yuridik shaxsga oʻzining huquqlari va erkinliklari buzilganligi maʼlum boʻlgan kundan eʼtiboran uch oy;
jismoniy yoki yuridik shaxs yuqori turuvchi organdan, mansabdor shaxsdan shikoyatini qanoatlantirish rad etilganligi toʻgʻrisida yozma maʼlumot olgan kundan eʼtiboran bir oy yoki shaxs oʻzining shikoyatiga yozma javob olmagan boʻlsa, shikoyat berilgan kundan eʼtiboran bir oy oʻtgandan keyin.
Shikoyat berish muddati uzrli sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, sud bu muddatni tiklashi mumkin.
271-modda. Shikoyat boʻyicha sudning hal qiluv qarori
Sud shikoyatni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha hal qiluv qarori chiqaradi.
Sud shikoyatning asosli ekanligini aniqlasa, shikoyatga sabab boʻlgan xatti-harakatni (qarorni) gʻayriqonuniy deb topadi, jismoniy yoki yuridik shaxsning talabini qanoatlantirish vazifasini yuklaydi, unga nisbatan qoʻllangan javobgarlik choralarini bekor qiladi yoki uning buzilgan huquqlari va erkinliklarini boshqa yoʻllar bilan tiklaydi.
Agar sud shikoyatga sabab boʻlgan xatti-harakatni (qarorni) qonuniy, jismoniy yoki yuridik shaxsning huquqlari va erkinliklari buzilmagan deb topsa, u shikoyatni qanoatlantirishni rad etadi.
Sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin oʻn kundan kechiktirmay tegishli organga yoki mansabdor shaxsga, shuningdek fuqaroga imzo qoʻydirib topshiriladi yoki ularga pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
Hal qiluv qarorining ijrosi haqida hal qiluv qarori olingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay sud va fuqaroga maʼlum qilinishi lozim. Hal qiluv qarori ijro etilmagan taqdirda sud qonun hujjatlarida nazarda tutilgan choralarni qoʻllaydi.
272-modda. Saylov komissiyalarining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlarni koʻrish muddati va tartibi
Saylov komissiyasining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat sud tomonidan shikoyat berilgan kundan eʼtiboran uch kundan kechiktirmay koʻrib chiqilishi, agar saylovga olti kundan kam vaqt qolgan boʻlsa, darhol koʻrib chiqilishi lozim.
Shikoyat sud tomonidan arizachini va tegishli saylov komissiyasining vakilini, shuningdek, prokurorni, agar shikoyat arizachiga emas, balki boshqa fuqaroga daxldor boʻlsa, oʻsha shaxsni ham chaqirgan holda koʻrib chiqiladi. Bu shaxslarning kelmasligi ishni koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
Sudning hal qiluv qarori chiqarilishi bilanoq darhol tegishli saylov komissiyasiga va arizachiga topshiriladi.
28-BOB. NOTARIUSNING, FUQAROLIK HOLATI AKTLARINI QAYD QILISh ORGANINING MUAYYaN HARAKATLARNI BAJARIShNI RAD ETGANLIGI YOKI NOTOʻGʻRI BAJARGANLIGI USTIDAN ShIKOYATLAR
273-modda. Notarial harakatlar yoki bunday harakatlarni bajarishni rad etganlik ustidan shikoyat berish
Manfaatdor shaxs bajarilgan notarial harakatlarni yoki notarial harakatni bajarish rad etilganligini notoʻgʻri deb hisoblasa, bu haqda u notarial idora joylashgan hududdagi sudga shikoyat berishga haqli.
Mansabdor shaxslar tomonidan vasiyatnomalar va ishonch qogʻozlari notoʻgʻri tasdiqlanganligi yoki ularni tasdiqlash rad etilganligi haqidagi shikoyatlar tegishli kasalxona, boshqa statsionar davolash-profilaktika muassasasi, sanatoriy, qariyalar va nogironlar uyi, ekspeditsiya, gospital, harbiy davolash muassasasi, harbiy qism, qoʻshilma, harbiy oʻquv yurti, jazoni ijro etish joyi oʻrnashgan hududdagi sudga beriladi.
Notarial harakat notoʻgʻri bajarilganligi yoki uni bajarish rad etilganligi haqidagi shikoyatlar notarial harakat notoʻgʻri bajarilganligi yoki bunday harakatni bajarish rad etilganligi arizachiga maʼlum boʻlgan kundan eʼtiboran yigirma kunlik muddatda beriladi.
Shikoyatda bajarilgan notarial harakatning yoki bunday harakatni bajarishni rad etishning notoʻgʻriligi nimalardan iborat ekanligi koʻrsatilishi lozim.
Shikoyat berish muddati oʻtkazib yuborilganda uni tiklash haqidagi iltimos sud tomonidan umumiy asoslarda hal qilinadi.
Qarzdor notarius yoki konsul tomonidan berilgan ijro xati xususida umumiy tartibda daʼvo taqdim etish yoʻli bilan nizolashishi mumkin.
Bajarilgan notarial harakat negizida manfaatdor shaxslar oʻrtasida kelib chiqqan huquqqa doir nizo taalluqliligiga qarab, sud tomonidan koʻriladi.
274-modda. Fuqarolik holati aktlarini qayd etishdagi notoʻgʻriliklar ustidan shikoyat berish
Agar fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlari fuqarolik holati toʻgʻrisidagi yozuvga tuzatishlar kiritishni rad etsa, fuqarolik holati aktlarini qayd etish daftaridagi notoʻgʻriliklarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlarni sud koʻrib chiqadi.
Shikoyatda fuqarolik holati aktlarini qayd etish daftaridagi xatoliklar nimadan iborat ekanligi, tuzatish kiritish qachon va qaysi fuqarolik holati aktlarini qayd etish organi tomonidan rad etilganligi koʻrsatilishi lozim.
275-modda. Shikoyat yuzasidan sudning hal qiluv qarori
Shikoyat qanoatlantirilgan taqdirda, sud bajarilgan notarial harakatni bekor qilish haqida hal qiluv qarori chiqaradi yoki notarius yoxud notarial harakatlarni amalga oshiruvchi boshqa mansabdor shaxs zimmasiga zarur harakatlarni bajarish majburiyatini yuklaydi.
Fuqarolik holati aktlarini qayd etish daftaridagi notoʻgʻriliklar koʻrsatilgan sudning hal qiluv qarori fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlarining bunday yozuvlarga tuzatish kiritishi uchun asos boʻladi.
29-BOB. PROKURORNING HUQUQIY HUJJATNI GʻAYRIQONUNIY DEB TOPISh HAQIDAGI ARIZASI
276-modda. Prokurorning ariza berishi
Prokuror qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga koʻra huquqiy hujjatni gʻayriqonuniy deb topish haqida ariza bilan sudga murojaat qilishga haqli.
Prokurorning sudga ariza berishi ish sudda koʻrib chiqilgunga qadar huquqiy hujjatning amal qilishini toʻxtatib qoʻyadi.
277-modda. Prokurorning arizasini koʻrib chiqish
Prokurorning arizasini sud yigirma kun ichida uning ishtirokida va protestni rad etish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan yoxud protestni koʻrib chiqmagan organning rahbari yoki uning vakili ishtirokida koʻrib chiqadi.
Sud majlisiga organ rahbari yoki uning vakili uzrsiz sabablarga koʻra kelmaganligi prokurorning arizasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi, biroq, sud bu shaxsning kelishini shart deb topishi mumkin.
278-modda. Prokurorning arizasi boʻyicha sudning hal qiluv qarori
Sud prokurorning arizasi asosli ekanligini aniqlasa, arizani qanoatlantirish haqida hal qiluv qarori chiqaradi va huquqiy hujjatni gʻayriqonuniy deb topadi.
Agar sud protest keltirilgan hujjat uni chiqargan organning vakolatlari doirasida qonunga muvofiq qabul qilingan deb topsa, u arizani qanoatlantirishni rad etish haqida hal qiluv qarori chiqaradi.
Prokurorning huquqiy hujjatni gʻayriqonuniy deb topish haqidagi arizasi boʻyicha sudning hal qiluv qarori protestni rad etish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan yoxud protestni koʻrib chiqmagan organ rahbariga va prokurorga imzo qoʻydirib topshiriladi yoki ularga pochta orqali yoxud axborot tizimi orqali elektron shaklda yuboriladi.
4-KIChIK BOʻLIM. ALOHIDA TARTIBDA ISh YuRITISh
30-BOB. UMUMIY QOIDALAR
279-modda. Sud tomonidan alohida ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlar
Sud tomonidan alohida ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlarga quyidagilar kiradi:
1) yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlar;
2) bolani farzandlikka olish toʻgʻrisidagi ishlar;
3) fuqaroni bedarak yoʻqolgan deb topish va fuqaroni oʻlgan deb eʼlon qilish toʻgʻrisidagi ishlar;
4) fuqaroni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlar;
5) shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish toʻgʻrisidagi yoki uning ushbu muassasada yotishi muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi ishlar;
6) shaxsni sil kasalligiga qarshi kurash muassasasining ixtisoslashtirilgan boʻlimiga gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish toʻgʻrisidagi yoki uning ushbu muassasada yotishi muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi ishlar;
7) mol-mulkni (ashyoni) egasiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlar;
8) taqdim etuvchiga deb berilgan hujjatlar yoʻqolgan taqdirda, ular boʻyicha huquqlarni tiklash toʻgʻrisidagi ishlar (chaqirib ish yuritish).
280-modda. Alohida yuritiladigan ishlarni koʻrish tartibi
Ushbu Kodeksning 279-moddasida sanab oʻtilgan ishlar sudlarda ushbu Kodeksning 30—35-boblarida koʻrsatilgan istisno va qoʻshimchalar bilan fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalariga muvofiq koʻriladi.
281-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilish
Sud alohida tartibda yuritiladigan ishlarni ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda koʻradi.
Arizachi (daʼvogar), ishning yakunidan manfaatdor boʻlgan shaxs, prokuror, davlat boshqaruvi organlari alohida tartibda yuritiladigan ishda ishtirok etuvchi shaxslar deb eʼtirof etiladi.
282-modda. Arizani koʻrmay qoldirish
Agar alohida tartibda yuritiladigan ishni koʻrish vaqtida sudga taalluqli huquq toʻgʻrisida nizo kelib chiqsa, sud arizani koʻrmasdan qoldirib, ishda ishtirok etuvchi shaxslarga umumiy tartibda daʼvo taqdim etishni taklif qiladi.
31-BOB. YuRIDIK AHAMIYATGA EGA BOʻLGAN FAKTLARNI ANIQLASh
283-modda. Sud tomonidan koʻpiladigan yupidik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash
Fuqarolar yoki tashkilotlarning shaxsiy, mulkiy huquqlari vujudga kelishi, oʻzgarishi yoki tugashiga sabab boʻladigan faktlarni sud aniqlaydi.
Sud quyidagi faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻradi:
1) shaxslarning qarindoshlik aloqalarini;
2) shaxs birovning qaramogʻida ekanligi faktini;
3) otalikni tan olish (belgilash) faktini, bolaning u yoki bu onadan tugʻilganligi faktini, shuningdek tugʻilgan vaqtini;
4) bolalikka olish, nikoh, ajpalish va oʻlimning qayd etilganlik faktini;
5) ep-xotindan birining oʻlimi natijasida fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlarida nikohni poʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻlmay qolsa, qonunda belgilangan hollarda ularning haqiqatda ep-xotinlik munosabatlarida boʻlganlik faktini;
6) shaxsning huquqni vujudga keltiruvchi hujjatlarda (jamoat birlashmalariga aʼzolik biletlari, harbiy hujjatlar, pasportlar, fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlari bepadigan guvohnomalardan tashqari) koʻpsatilgan ismi, otasining ismi va familiyasi uning paspoptidagi yoki tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomasidagi ismi, otasining ismi va familiyasi bilan mos kelmagan taqdirda, mazkup hujjatlarning unga tegishliligi yoki tegishli emasligi faktini;
7) baxtsiz hodisa faktini;
8) imoratga xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish faktini;
9) meposni qabul qilish va meposning ochilish joyi faktini;
10) yuridik ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni, agar qonun hujjatlarida ularni belgilashning boshqacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa.
Apizachi yupidik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni tasdiqlaydigan tegishli hujjatlarni boshqacha tartibda olishi mumkin boʻlmagan yoki yoʻqotilgan hujjatlarni tiklashning imkoni boʻlmagan taqdirdagina sud bu faktlarni aniqlaydi.
