“Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida (O‘RQ-409-son)
“Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida (O‘RQ-409-son)
21.09.2016
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni
Qonunchilik palatasi tomonidan 2016-yil 5-avgustda qabul qilingan Senat tomonidan 2016-yil 24-avgustda maʼqullangan
1-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 26-dekabrda qabul qilingan “Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida”gi 543-I-sonli Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998-yil, № 1, 12-modda; 2000-yil, № 5-6, 153-modda; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2011-yil № 1, 1-modda; 2013-yil, № 4, 98-modda; 2014-yil, № 9, 244-modda) oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilib, uning yangi tahriri tasdiqlansin (ilova qilinadi).
2-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin;
davlat boshqaruvi organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.
3-modda. Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti vazifasini bajaruvchi Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2016-yil 21-sentabr,
OʻRQ-409-son
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni
(yangi tahriri)
1-bob. Umumiy qoidalar
1-modda. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
2-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.
Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.
3-modda. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
botanika kolleksiyasi — ilmiy, madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy va estetik ahamiyatga ega boʻlgan,yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar yashash faoliyati mahsulotlarining tizimlashtirilgan toʻplami(gerbariylar, urugʻlar) hamda sunʼiy yaratilgan sharoitlarda (botanika bogʻlarida, dendrologiya bogʻlarida, pitomniklarda, plantatsiyalarda va boshqalarda) yetishtiriladigan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar — madaniylashtirilmagan daraxtlar, butalar, oʻtsimonlar, qirqquloqsimonlar, yoʻsinsimonlar, suvoʻtlar, lishayniklar va zamburugʻlar;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning yashash faoliyati mahsulotlari — yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning yashash faoliyati natijasida hosil boʻlgan ildizlar, piyozboshlar, tanalar, poyalar, novdalar, poʻstloq, barglar, gʻunchalar, gullar, urugʻlar, mevalar, sharbat (yelim) va boshqa mahsulotlar;
oʻsimlik dunyosi — Oʻzbekiston Respublikasi hududida tabiiy muhitda oʻsadigan yoki sunʼiy yaratilgan sharoitlarda yetishtiriladigan barcha turdagi yovvoyi oʻsimliklar majmui;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish — oʻsimlik dunyosining yashash faoliyati uchun qulay sharoitlarni taʼminlashga, uning yoʻq qilib yuborilishining yoki unga boshqacha zararli taʼsir koʻrsatilishining oldini olishga qaratilgan faoliyat;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlar — oʻsimlik dunyosini saqlab qolish, tiklash,takror koʻpaytirish va undan oqilona foydalanishga, u oʻsadigan muhitni saqlab qolishga qaratilgan, ilmiy asoslangan tadbirlar majmui.
4-modda. Oʻsimlik dunyosiga nisbatan mulkchilik
Oʻsimlik dunyosi umummilliy boylik boʻlib, undan oqilona foydalanish lozim va u davlat tomonidan muhofaza qilinadi.
Tabiiy muhitda yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar davlat mulkidir.
Sunʼiy yaratilgan sharoitlarda yetishtiriladigan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar yuridik yoki jismoniy shaxsning mulki boʻlishi mumkin.
5-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlari
Oʻsimlik dunyosi obyektlari quyidagilardan iborat:
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning yashash faoliyati mahsulotlari;
botanika kolleksiyalari.
6-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar
Yuridik va jismoniy shaxslar oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar boʻlishi mumkin.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish borasida oʻzlariga tegishli boʻlgan huquqni qonunchilikda belgilangan shartlarda va tartibda amalga oshiradi.
2-bob. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasini tartibga solish
7-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini, shuningdek boshqa chora-tadbirlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi normalarni davlat tomonidan belgilash;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat nazoratini amalga oshirish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish.
8-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat boshqaruvi
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat boshqaruvi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi, shuningdek mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga oshiriladi.
9-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida yagona davlat siyosati amalga oshirilishini taʼminlaydi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini tasdiqlaydi hamda amalga oshiradi;
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining va xoʻjalik boshqaruvi organlarining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi faoliyatini oʻz vakolatlari doirasida muvofiqlashtiradi;
umumdavlat ahamiyatiga molik muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
10-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini hamda boshqa dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi qoidalarni, oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari hamda normativlarini ishlab chiqishni tashkil etadi va tasdiqlaydi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat nazoratini amalga oshiradi;
davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan daraxtlar va butalarning qimmatbaho navlarini gʻayriqonuniy ravishda kesganlik, yoʻq qilganlik uchun yuridik shaxslarga jarima tarzida moliyaviy sanksiya qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qiladi;
oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini belgilangan tartibda yuritadi;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar yetishtiriladigan pitomniklar va plantatsiyalarning davlat hisobini yuritadi;
oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritadi;
Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobini yuritadi va uning nashr etilishini taʼminlaydi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazadi;
yuridik va jismoniy shaxslarga oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish uchun ushbu Qonunga muvofiq ruxsatnoma beradi;
biriktirilgan muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlarni amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
11-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini hamda boshqa dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi;
davlat oʻrmon fondi yerlaridagi oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi qoidalarni, oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari hamda normativlarini ishlab chiqishda ishtirok etadi va tasdiqlaydi;
davlat oʻrmon fondi yerlaridagi oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida idoraviy nazoratni amalga oshiradi;
davlat oʻrmon fondi yerlaridagi oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini belgilangan tartibda yuritadi;
Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobini yuritishda ishtirok etadi;
yuridik va jismoniy shaxslarga davlat oʻrmon fondi yerlarida oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma beradi;
davlat oʻrmon fondi yerlaridagi oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlarni amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
111-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini hamda boshqa dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi;
oʻsimliklarning tashqi va ichki karantini boʻyicha davlat tadbirlari tizimini amalga oshiradi;
oʻsimlik dunyosida karantindagi zararli organizmlarga qarshi kurashishga doir chora-tadbirlarni belgilaydi va ularning amalga oshirilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi;
oʻsimlik dunyosida karantindagi zararli organizmlar tarqalishining oldini olish maqsadida kuzatuvlarni amalga oshiradi;
oʻsimliklar karantini obyektlariga qarshi kurashishning samarali va ilgʻor usullari amalga oshirilishini oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatli organlar bilan birgalikda taʼminlaydi, ularning qoʻllanilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi;
iqtisodiyot tarmoqlariga katta zarar yetkazishi mumkin boʻlgan karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalarning, oʻsimliklar kasalliklarining va begona oʻtlarning xorijiy mamlakatlardan kirib kelishidan Oʻzbekiston Respublikasi hududini muhofaza qiladi;
kelib chiqishi oʻsimlikka mansub boʻlgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish, tayyorlash, tashish, saqlash, qayta ishlash, realizatsiya qilish va ulardan foydalanishda belgilangan qoidalarga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi va oʻsimliklar karantinini joriy etadi;
oʻsimliklar karantini obyektlariga qarshi kurashish boʻyicha ixtisoslashtirilgan fumigatsiya boʻlinmalarini tuzadi, tomorqa, fermer va dehqon xoʻjaliklariga, oʻrmon xoʻjaliklariga, shuningdek boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga oʻsimliklar karantini obyektlariga qarshi kurashishda xizmatlar koʻrsatadi;
eksport qilinayotgan va xorijiy mamlakatlardan Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirilayotgan oʻsimliklar karantini ostidagi mahsulotlarni va oʻsimliklar karantini obyektlarini tashuvchilarni karantin tekshiruvidan hamda laboratoriya ekspertizasidan oʻtkazadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
12-modda. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi vakolatlari
Mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi hududiy dasturlarni tasdiqlaydi va ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.
Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini hamda boshqa dasturlarni ishlab chiqishda va amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi hududiy dasturlarni ishlab chiqadi va tasdiqlash uchun mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlariga kiritadi hamda ularning amalga oshirilishini taʼminlaydi;
tabiiy pichanzorlarda va yaylov joylarda pichan oʻrish hamda chorva mollarni oʻtlatish normalarini ishlab chiqadi va tasdiqlash uchun mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlariga kiritadi;
tegishli hududda oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat nazoratini amalga oshiradi;
mahalliy ahamiyatga molik muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi masalalarni belgilangan tartibda koʻrib chiqadi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
13-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni taʼminlashda ishtirok etishi
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini hamda boshqa dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini belgilangan tartibda yuritadi;
oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobi yuritilishini ilmiy jihatdan taʼminlashni amalga oshiradi;
ushbu Qonunda nazarda tutilgan hollarda oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida xulosalar beradi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi ilmiy yoʻnalishlarni belgilaydi, ilmiy tadqiqotlar dasturlarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qonunchilikka muvofiq oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni taʼminlash boʻyicha boshqa tadbirlarda ham ishtirok etishi mumkin.
14-modda. Fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining, nodavlat notijorat tashkilotlarining hamda fuqarolarning oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni taʼminlashda ishtirok etishi
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari hamda fuqarolar:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy va boshqa dasturlarni amalga oshirishda ishtirok etadi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida jamoatchilik nazoratini amalga oshiradi.
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari hamda fuqarolar qonunchilikka muvofiq oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni taʼminlash boʻyicha boshqa tadbirlarda ham ishtirok etishi mumkin.
3-bob. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish
15-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilishga doir chora-tadbirlar
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi qoidalarni, oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari va normativlarini belgilash;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanishda cheklovlar va taqiqlar belgilash;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqini toʻxtatib turish, tugatish, bekor qilish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan oʻzboshimchalik bilan foydalanishning va ulardan foydalanish borasida belgilangan tartibning boshqa buzilishlarining oldini olish;
oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitning muhofaza qilinishini tashkil etish;
kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarini Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritish;
xoʻjalik faoliyatini va boshqa faoliyatni amalga oshirish chogʻida oʻsimlik dunyosiga zararli taʼsir koʻrsatilishining yoki uning yoʻq qilib yuborilishining oldini olish;
muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish va rivojlantirish;
botanika bogʻlarini va dendrologiya bogʻlarini tashkil etish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni sunʼiy yaratilgan sharoitlarda yetishtirish;
oʻsimlik dunyosini himoya qilish, karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalarni, oʻsimliklar kasalliklarini va begona oʻtlarni oʻz vaqtida aniqlash hamda yoʻq qilish boʻyicha karantin tadbirlarini oʻtkazish;
oʻsimlik dunyosi obyektlarini davlat hisobiga olish va ulardan foydalanish hajmlarini hisobga olish;
oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish hamda oʻsimlik dunyosi monitoringini amalga oshirish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida nazoratni amalga oshirish;
oʻsimlik dunyosi obyektlarini Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirish va Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqishni tartibga solish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida ilmiy tadqiqotlarni tashkil etish hamda oʻtkazish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik va boshqa tadbirlar oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
16-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlarini davlat hisobiga olish va ulardan foydalanish hajmlarini hisobga olish,oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri
Oʻsimlik dunyosining muhofaza qilinishini va undan oqilona foydalanilishini taʼminlash uchun oʻsimlik dunyosi obyektlarini davlat hisobiga olish hamda ulardan foydalanish hajmlarini hisobga olish amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini yurituvchi vazirliklar, idoralar hamda tashkilotlar oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri boʻyicha zarur axborotni Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligiga tekin taqdim etadi. Oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastri boʻyicha zarur axborotning turlari, hajmlari va uni taqdim etish muddatlari Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan belgilanadi.
Oʻsimlik dunyosining muhofaza qilinishini va undan oqilona foydalanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan birgalikda oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritadi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini, oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hamda qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat hisobini va ulardan foydalanish hajmlarining hisobini, oʻsimlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.
17-modda. Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarini muhofaza qilish
Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritiladi.
Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarining soni kamayib ketishiga yoki ularning oʻsadigan muhiti buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan harakatlarga (harakatsizlikka) yoʻl qoʻyilmaydi.
Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimlik turlarini saqlab qolish va muhofaza qilish uchun ularning oʻsish muhiti boʻlgan joylarda muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etilishi mumkin.
18-modda. Botanika bogʻlari
Oʻsimlik dunyosini va uning genetik fondini saqlab qolish, kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning turlarini sunʼiy yaratilgan sharoitlarda oʻrganish, iqlimga moslash va takror koʻpaytirish, ilmiy, oʻquv hamda taʼlim ishlarini olib borish, oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha bilimlarni targʻib qilish maqsadida botanika bogʻlari tashkil etilishi mumkin.
Botanika bogʻlari tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarori bilan tashkil etiladigan umumdavlat ahamiyatiga molik botanika bogʻlari va mahalliy ahamiyatga molik botanika bogʻlariga boʻlinadi.
Botanika bogʻlari hududida ushbu bogʻlarni tashkil etish maqsadlariga muvofiq boʻlmagan va oʻsimlik dunyosining saqlanib qolishiga tahdid soluvchi faoliyat taqiqlanadi.
19-modda. Dendrologiya bogʻlari
Sunʼiy yaratilgan sharoitlarda oʻsimliklarning xilma-xil turlarini saqlab qolish hamda ularni oʻrganish, ulardan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy,rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanish boʻyicha ilmiy faoliyat yuritish uchun dendrologiya bogʻlari tashkil etilishi mumkin.
Dendrologiya bogʻlari tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarori bilan tashkil etiladigan umumdavlat ahamiyatiga molik dendrologiya bogʻlari va mahalliy ahamiyatga molik dendrologiya bogʻlariga boʻlinadi.
Dendrologiya bogʻlari hududida ushbu bogʻlarni tashkil etish maqsadlariga muvofiq boʻlmagan va oʻsimlik dunyosining saqlanib qolishiga tahdid soluvchi faoliyat taqiqlanadi.
20-modda. Oʻsimlik dunyosini takror koʻpaytirish
Oʻsimlik dunyosini takror koʻpaytirish yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarining tabiiy muhitda oʻsishi uchun qulay sharoitlar yaratish yoki ularni sunʼiy yaratilgan sharoitlarda yetishtirish maqsadida amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosini takror koʻpaytirish oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar tomonidan quyidagilar orqali taʼminlanadi:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlar oʻtkazish;
oʻsimlik dunyosining tabiiy ravishda takror koʻpayishi va tiklanishi uchun qulay sharoitlar yaratish;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarini sunʼiy yaratilgan sharoitlarda yetishtirish va ularni ekish.
Oʻsimlik dunyosini takror koʻpaytirish qonunchilikka muvofiq boshqa yoʻllar bilan ham taʼminlanishi mumkin.
21-modda. Oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitni muhofaza qilish
Yuridik va jismoniy shaxslarning oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitga taʼsir koʻrsatadigan faoliyati oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid talablarga rioya etilgan holda amalga oshirilishi kerak.
Oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish obyektlarini joylashtirish va ulardan foydalanish, yangi texnologiyalarni joriy etish, geologiya-qidiruv ishlarini oʻtkazish, foydali qazilmalarni qazib olish, chorva mollar oʻtlatiladigan hamda qishloq xoʻjalik hayvonlari haydab oʻtiladigan joylarni belgilash tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi bilan kelishib olinishi lozim.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid talablarga javob bermaydigan ishlab chiqarish obyektlarini ishga tushirish hamda texnologiyalarni qoʻllash taqiqlanadi.
Oʻsimliklarni himoya qilish vositalarini, ularning oʻsish stimulyatorlarini, mineral oʻgʻitlarni va boshqa preparatlarni qoʻllash chogʻida oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitni muhofaza qilishga doir talablar hisobga olinishi kerak. Oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhit yomonlashishining oldini olish maqsadida yuridik va jismoniy shaxslar mazkur preparatlarni tashish, saqlash va qoʻllash qoidalariga rioya etishi shart.
Oʻsimliklarni ular oʻsadigan muhitda oʻzboshimchalik bilan yoʻq qilib yuborish, shu jumladan yoqib yuborish taqiqlanadi.
22-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlarini olib kirish va olib chiqish
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni, shuningdek ularning qismlarini, yashash faoliyati mahsulotlarini va botanika kolleksiyalarini Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirish va Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqish Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi beradigan ruxsatnomalar asosida, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Oʻzbekiston Respublikasiga gʻayriqonuniy ravishda olib kirishga yoki Oʻzbekiston Respublikasidan gʻayriqonuniy ravishda olib chiqishga urinish chogʻida ushlab qolingan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar, shuningdek ularning qismlari, yashash faoliyati mahsulotlari va botanika kolleksiyalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda olib qoʻyilishi lozim.
23-modda. Oʻsimlik dunyosi monitoringi
Oʻsimlik dunyosi monitoringi Atrof tabiiy muhit davlat monitoringining tarkibiy qismi boʻlib, oʻsimlik dunyosi va u oʻsadigan muhit holatining maxsus tashkil etilgan muntazam kuzatuvlaridan, undagi oʻzgarishlarni aniqlash, uni baholash hamda prognoz qilishdan iboratdir.
Oʻsimlik dunyosi monitoringi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
24-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi nazorat
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi nazorat davlat, idoraviy, ishlab chiqarish hamda jamoatchilik nazorati tarzida amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat nazorati Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi idoraviy nazorat davlat oʻrmon fondi yerlarida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi tomonidan, respublika ijro etuvchi hokimiyat organlariga qarashli tashkilotlarda, shuningdek xoʻjalik boshqaruvi organlari tarkibiga kiruvchi tashkilotlarda respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va xoʻjalik boshqaruvi organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi ishlab chiqarish nazorati xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan ularga biriktirilgan hududlarda amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi jamoatchilik nazorati Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari hamda ommaviy axborot vositalari tomonidan amalga oshirilishi mumkin.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi nazoratni amalga oshirish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.
25-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni ragʻbatlantirish
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni, shuningdek u oʻsadigan muhitning muhofaza qilinishini hamda holati yaxshilanishini taʼminlayotgan yuridik va jismoniy shaxslarga qonunchilikka muvofiq imtiyozlar berilishi mumkin.
4-bob. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid talablar
26-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid asosiy talablar
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid asosiy talablar quyidagilardan iborat:
oʻsimlik dunyosining turlari xilma-xilligini va genetik fondini tabiiy sharoitlarda saqlab qolish;
oʻsimlik dunyosi oʻsadigan muhitni saqlab qolish;
oʻsimlik dunyosidan oqilona foydalanish, uni tiklash va takror koʻpaytirish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning tarqalishini va sonini tartibga solish.
27-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlarni kelishib olish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar tomonidan ishlab chiqiladigan hamda tasdiqlanadigan oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlar ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi organlari bilan kelishib olinishi lozim.
28-modda. Oʻsimlik dunyosining holatiga taʼsir koʻrsatadigan faoliyatga doir talablar
Oʻsimlik dunyosining holatiga taʼsir koʻrsatadigan faoliyat oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid talablarga rioya etgan holda amalga oshirilishi kerak.
29-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat ekologik ekspertizasini oʻtkazish
Quyidagilar davlat ekologik ekspertizasidan oʻtkazilishi lozim:
barcha turdagi qurilishlar uchun yer uchastkalarini tanlash materiallari, amalga oshirilishi oʻsimlik dunyosining holatiga yoki uning oʻsadigan muhitiga zararli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan rejadan oldingi, loyihadan oldingi va loyiha hujjatlari;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni boshqa joyga koʻchirish va duragaylash ishlariga doir loyihalar;
oʻsimliklarni himoya qilish vositalari, ularning oʻsish stimulyatorlari, mineral oʻgʻitlar va boshqa preparatlar.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat ekologik ekspertizasi ekologik ekspertiza toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan tartibda oʻtkaziladi.
5-bob. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish turlari
30-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish umumiy va maxsus foydalanish tartibida amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan umumiy foydalanish jismoniy shaxslar tomonidan bepul, hayotiy zarur ehtiyojlarni qanoatlantirish uchun cheklangan hajmlarda ushbu Qonun 33-moddasi birinchi qismining beshinchi, oltinchi, yettinchi va oʻninchi xatboshilarida nazarda tutilgan oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish turlari boʻyicha amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan umumiy foydalanish normalari va tartibi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalari bilan kelishilgan holda xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari tomonidan belgilanadi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish ruxsatnomalar asosida haq evaziga amalga oshiriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma ushbu Qonunda belgilangan tartibda,tasdiqlangan kvotalar doirasida beriladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlari doimiy yoki vaqtincha (uzoq muddatli va qisqa muddatli) foydalanishga berilishi mumkin.
31-modda. Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimlik turlarini tabiiy muhitdan ajratib olish
Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimlik turlarini tabiiy muhitdan ajratib olishga Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosasi inobatga olingan holda va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori asosida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan beriladigan ruxsatnoma boʻyicha yoʻl qoʻyiladi.
Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlaridan ushbu turdagi oʻsimliklarni saqlash, muhofaza qilish, takror koʻpaytirish va tiklash boʻyicha ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirish maqsadida ularni tabiiy muhitdan ajratib olgan holda foydalanilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarining urugʻlari, koʻchatlari hamda nihollari pitomniklarda va plantatsiyalarda yetishtirilib, tabiiy muhitga ekilganidan keyin uch yil oʻtmasdan avval ularning urugʻlarini yigʻish yoki hosilini olish taqiqlanadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning ayrim turlarini va ularning qismlarini tabiiy muhitdan ajratib olishga doir ruxsatnomalarni berish cheklanishi mumkin. Kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning turlarini va ularning qismlarini tabiiy muhitdan ajratib olishga doir cheklovlarning asoslari, yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning turlari hamda ularning qismlari, cheklovlarning amal qilish muddati Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosasi inobatga olingan holda, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan kiritiladigan takliflar asosida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
32-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilarning huquqlari va majburiyatlari
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar:
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq foydalanish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish borasidagi buzilgan huquqlarining tiklanishi va oʻzlariga yetkazilgan zararning oʻrni qoplanishi;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarga va ularning yashash faoliyati mahsulotlariga nisbatan mulk huquqiga egadir.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar:
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida belgilangan qoidalarga, oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari va normativlariga rioya etishi;
foydalanishga berib qoʻyilgan oʻsimlik dunyosi obyektlaridan oqilona foydalanishi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va takror koʻpaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirishi, shuningdek biriktirilgan hududlarda oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida idoraviy va (yoki) ishlab chiqarish nazoratini amalga oshirishi;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish joylarida yongʻin xavfsizligiga rioya etishi va yongʻinga qarshi tadbirlarni amalga oshirishi, yongʻinlar chiqqan hollarda esa ularni oʻchirish choralarini koʻrishi;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanganlik uchun haqni oʻz vaqtida kiritishi;
karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalarni, oʻsimliklar kasalliklarini va begona oʻtlarni oʻz vaqtida aniqlash maqsadida oʻsimlik dunyosi holati ustidan muntazam ravishda kuzatuvlar oʻtkazishi, ular aniqlanganda esa topilgan oʻchoqlarni tugatish choralarini koʻrishi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha biotexnik tadbirlarni amalga oshirishi;
boshqa oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilarning huquqlarini buzmasligi;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini buzgan holda yetkazilgan zararning oʻrnini toʻliq hajmda qoplashi shart.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi va ularning zimmasida boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.
33-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish turlari
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish turlari quyidagilardan iborat:
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni chorvachilik ehtiyojlari uchun tayyorlash;
chorva mollarni oʻtlatish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ovchilik va (yoki) baliq ovlash xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalanish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar texnik xomashyosini yigʻish va tayyorlash;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar dorivor xomashyosini yigʻish va tayyorlash;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni oziq-ovqat maqsadlari uchun yigʻish va tayyorlash;
daraxtlar va butalarni kesish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish uchun foydalanish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanish;
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan tabiatni muhofaza qilish maqsadlarida foydalanish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar ayrim turlarining tarqalishini va sonini tartibga solish;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni boshqa joylarga koʻchirish va duragaylash;
botanika kolleksiyalarini yaratish va toʻldirib borish.
Qonunchilikda oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanishning boshqa turlari ham nazarda tutilishi mumkin.
34-modda. Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni chorvachilik ehtiyojlari uchun tayyorlash va chorva mollarni oʻtlatish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar tomonidan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni chorvachilik ehtiyojlari uchun tayyorlash va chorva mollarni oʻtlatish ushbu maqsadlar uchun ularga maxsus berib qoʻyilgan tabiiy pichanzor va yaylov joylarda amalga oshiriladi.
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni chorvachilik ehtiyojlari uchun tayyorlashga va chorva mollarni oʻtlatishga:
davlat oʻrmon fondining tabiiy pichanzor va yaylov joylarida — oʻrmon biletlari boʻyicha;
yer egalarining, yerdan foydalanuvchilarning, ijarachilarning va yer uchastkalari mulkdorlarining yer uchastkalarida — ularning roziligi boʻyicha;
aholi punktlarining (shaharlarning, shaharchalarning va qishloq aholi punktlarining) yerlarida va zaxiradagi yerlarda — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalarining qarorlari asosida yoʻl qoʻyiladi.
35-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ovchilik va (yoki) baliq ovlash xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalanish
Yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ovchilik va (yoki) baliq ovlash xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalanish ularga biriktirilgan ov qilish va (yoki) baliq ovlash joylarida oʻsimlik dunyosi obyektlarini ular oʻsadigan muhitdan ajratib olmagan, oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishga oid talablarga rioya etgan holda amalga oshiriladi.
36-modda. Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning texnik va dorivor xomashyosini, oziq-ovqat maqsadlari uchun yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni yigʻish va tayyorlash
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning texnik va dorivor xomashyosini, oziq-ovqat maqsadlari uchun yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni jismoniy shaxslar tomonidan shaxsiy isteʼmol uchun yigʻish va tayyorlashga umumiy foydalanish tartibida yoʻl qoʻyiladi.
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning texnik va dorivor xomashyosini, oziq-ovqat maqsadlari uchun yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar tomonidan yigʻish va tayyorlashga oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnomalar asosida yoʻl qoʻyiladi.
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning texnik va dorivor xomashyosini, oziq-ovqat maqsadlari uchun yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni yigʻish va tayyorlash tartibi, bunday foydalanish uchun taqiqlangan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarining, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar turlarining roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
37-modda. Daraxtlar va butalarni kesish
Davlat oʻrmon fondi yerlaridagi daraxtlar va butalarni kesish oʻrmonni parvarish qilish uchun kesish qoidalariga muvofiq, oʻrmonlarning qoʻriqlanish toifalari hisobga olingan holda berilgan oʻrmon biletlari boʻyicha amalga oshiriladi.
Davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan daraxtlar va butalarni kesishga faqat sanitariya maqsadlarida kesish hamda binolarni, inshootlarni va kommunikatsiyalarni qurish hamda rekonstruksiya qilish bilan bogʻliq holda kesish tartibida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalari tomonidan beriladigan ruxsatnomalar asosida yoʻl qoʻyiladi.
Tabiiy omillar yoki oʻsimliklar zararkunandalari, kasalliklari taʼsirida zararlangan, quriyotgan yoki qurib qolgan, shuningdek insonning hayoti va sogʻligʻi, yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulki xavfsizligiga tahdid solayotgan davlat oʻrmon fondi tarkibiga kirmaydigan daraxtlar hamda butalarni kesish Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalari tomonidan beriladigan ruxsatnomalar asosida haq toʻlanmasdan amalga oshiriladi.
38-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish uchun foydalanish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish uchun foydalanishga yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni ularning oʻsadigan muhitidan ajratib olmagan yoki ajratib olgan holda yoʻl qoʻyiladi.
Ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish uchun oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchiga qonunchilikda belgilangan tartibda maxsus yer uchastkalari ajratilishi mumkin, bu yer uchastkalarida oʻsimlik dunyosi obyektlaridan boshqa yuridik va jismoniy shaxslarning foydalanishi, agar bu ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish maqsadlariga muvofiq boʻlmasa, cheklanadi yoki taqiqlanadi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan ilmiy va nazorat ishlarini oʻtkazish uchun foydalanishga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda yoʻl qoʻyiladi.
39-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanishga yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni ularning oʻsadigan muhitidan ajratib olmagan yoki ajratib olgan holda yoʻl qoʻyiladi.
Ekologik, ilmiy, madaniy va estetik jihatdan ahamiyatli, shuningdek shifobaxsh va sogʻlomlashtirish xususiyatiga ega boʻlgan oʻsimlik dunyosi obyektlaridan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy, sogʻlomlashtirish, rekreatsiya va estetik maqsadlarda foydalanish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
40-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan tabiatni muhofaza qilish maqsadlarida foydalanish
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan tabiatni muhofaza qilish maqsadlarida foydalanishga oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish boʻyicha ushbu Qonunda nazarda tutilgan talablarga rioya etgan holda yoʻl qoʻyiladi.
41-modda. Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar ayrim turlarining tarqalishini va sonini tartibga solish
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar ayrim turlarining (shudgorlar, pichanzorlar va yaylovlarni tabiiy ravishda bosib ketadigan zaharli, giyohvand moddali, karantindagi oʻsimliklar, begona oʻtlar hamda boshqa oʻsimliklarning) tarqalishini va sonini tartibga solish yovvoyi holda oʻsuvchi boshqa oʻsimliklarga, ularning oʻsadigan muhitiga va oʻzga tabiatni muhofaza qilish obyektlariga zarar yetkazilishini istisno etadigan usullar bilan amalga oshiriladi.
Tarqalishi va soni tartibga solinishi lozim boʻlgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning ayrim turlari, shuningdek ushbu tartibga solish qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosalari inobatga olingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan belgilanadi.
42-modda. Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni boshqa joylarga koʻchirish va duragaylash
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni boshqa joylarga koʻchirishga, shuningdek ularni duragaylashga belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosasi inobatga olingan holda, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining qaroriga koʻra ilmiy hamda xoʻjalik maqsadlarida yoʻl qoʻyiladi.
43-modda. Botanika kolleksiyalarini yaratish va toʻldirib borish
Yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan botanika kolleksiyalarini yaratish hamda toʻldirib borishga Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan beriladigan ruxsatnomalar boʻyicha yoʻl qoʻyiladi.
Ilmiy, madaniy-maʼrifiy, oʻquv-tarbiyaviy yoki estetik ahamiyatga molik botanika kolleksiyalari davlat hisobiga olinishi lozim. Botanika kolleksiyalarining davlat hisobiga qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan beriladi.
Botanika kolleksiyalarini yaratuvchi hamda toʻldirib boruvchi yuridik va jismoniy shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan tasdiqlangan botanika kolleksiyalarini hisobga olish, toʻldirib borish, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasiga olib kirish va Oʻzbekiston Respublikasidan olib chiqish qoidalariga rioya etishi shart.
44-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari va normativlari
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari va normativlari quyidagilardan iborat:
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning texnik va dorivor xomashyosini,oziq-ovqat maqsadlari uchun yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni yigʻish va tayyorlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosasi inobatga olingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan tasdiqlangan kvotalar;
tabiiy pichanzorlarda va yaylov joylarda pichan oʻrish hamda chorva mollarni oʻtlatishning xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari tomonidan qonunchilikka muvofiq tasdiqlangan normalari;
davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan zaxira yerlarida pichan oʻrish va chorva mollarni oʻtlatish uchun ekologiya va iqlim oʻzgarishi sohasidagi maxsus vakolatli davlat organining hududiy boʻlinmalari tomonidan beriladigan ruxsatnoma.
Qonunchilikda oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanishning boshqa normalari va normativlari ham belgilanishi mumkin.
45-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma berish tartibi
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma:
davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan yerlardagi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilmagan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning barcha turlari boʻyicha, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining butun hududidagi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlari boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan;
davlat oʻrmon fondi yerlaridagi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilmagan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning barcha turlari boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi huzuridagi Oʻrmon xoʻjaligi agentligi tomonidan;
yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarni chorvachilik ehtiyojlari uchun tayyorlash va chorva mollarni oʻtlatish uchun — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining viloyatlar va Toshkent shahar boshqarmalari tomonidan beriladi.
Yogʻoch olish va mevalar yetishtirish uchun maxsus ekilgan, yuridik yoki jismoniy shaxsning mulki boʻlgan daraxtlar va butalarni (teraklar va boshqa tez oʻsadigan turlar, tutzorlar, mevali daraxtlar va butalar) kesish uchun ruxsatnoma talab qilinmaydi.
46-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanishni cheklash va taqiqlash
Yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning ayrim turlarini muhofaza qilish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi bu oʻsimlik turlaridan foydalanishga yoki foydalanishning ayrim turlariga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining xulosalarini inobatga olgan holda cheklovlar yoki taqiqlar belgilashi mumkin.
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish manfaatlarini koʻzlab, yer egalarining, yerdan foydalanuvchilarning, yer uchastkalari ijarachilari va mulkdorlarining, shuningdek oʻrmonlardan, suvdan foydalanuvchilarning, suv isteʼmolchilarining hamda yer qaʼridan foydalanuvchilarning huquqlari qonunchilikda belgilangan tartibda cheklanishi va ularning zimmasiga tegishli majburiyatlar yuklatilishi mumkin.
47-modda. Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqini toʻxtatib turish, tugatish va bekor qilish
Oʻsimlik dunyosi muhofaza qilinishini taʼminlash uchun oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqi toʻxtatib turilishi, tugatilishi yoki bekor qilinishi mumkin.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqi quyidagi hollarda toʻxtatib turilishi mumkin:
ruxsat berishga doir talablar va shartlar buzilganligi aniqlanganda;
maxsus vakolatli davlat organining aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi qarori oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar tomonidan bajarilmaganda.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqi quyidagi hollarda tugatiladi:
foydalanish zarurati qolmaganda yoki undan voz kechilganda;
foydalanishning belgilangan muddati oʻtganda;
oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik buzilganda;
oʻsimlik dunyosining yashash faoliyati uchun qaytarib boʻlmaydigan oʻzgarishlar va sharoitlarining yomonlashuvi tahdidi yuzaga kelganda, oʻsimlik dunyosi yoʻq qilib yuborilganda yoki unga boshqa zararli taʼsir koʻrsatilganda;
yer uchastkalari jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilganda;
foydalanish huquqi berilgan jismoniy shaxs vafot etganda yoki faoliyati tugatilganda yoxud yuridik shaxs tugatilganda.
Qonunchilikda oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqini toʻxtatib turish yoki tugatish uchun boshqa hollar ham nazarda tutilishi mumkin.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqi quyidagilar asosida bekor qilinishi mumkin:
oʻsimlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchining ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni bekor qilish toʻgʻrisidagi arizasiga koʻra;
ruxsat etish xususiyatiga ega hujjat qalbaki hujjatlardan foydalangan holda olinganligi fakti aniqlanganda.
Oʻsimlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqi qonunchilikda belgilangan tartibda toʻxtatib turiladi, tugatiladi yoki bekor qilinadi.
48-modda. Gʻayriqonuniy ravishda yigʻilgan va tayyorlangan oʻsimlik dunyosi obyektlarini olib qoʻyish
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzgan holda yigʻilgan hamda tayyorlangan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklar va ularning yashash faoliyati mahsulotlari, shuningdek yaratilgan hamda toʻldirilgan botanika kolleksiyalari olib qoʻyilishi lozim, ularni olib qoʻyish imkoni boʻlmagan taqdirda esa ularning qiymati aybdor shaxslardan qonunchilikda nazarda tutilgan miqdorda va tartibda undiriladi.
6-bob. Yakunlovchi qoidalar
49-modda. Zararning oʻrnini qoplash
Yuridik va jismoniy shaxslar oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish tufayli yetkazilgan zararning oʻrnini qonunchilikda belgilangan tartibda qoplashi shart.
Zararning oʻrnini qoplash aybdor shaxslarni qonunga muvofiq javobgarlikdan ozod etmaydi.
491-modda. Gʻayriqonuniy ravishda kesilgan yoki yoʻq qilingan daraxtlar va butalar oʻrniga daraxt va buta koʻchatlarini ekish
Davlat oʻrmon fondiga kirmaydigan daraxtlar va butalarning qimmatbaho navlari gʻayriqonuniy ravishda kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan taqdirda, ushbu huquqbuzarlikni sodir etgan shaxs gʻayriqonuniy ravishda kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan har bir daraxt va buta oʻrniga kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan daraxtlar va butalardan qimmatbaholigi jihatidan kam boʻlmagan yuz tup daraxt va buta koʻchatini daraxt va buta kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan joyga Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi organining qaroriga koʻra, oʻz hisobidan ekishi (ushbu joyda daraxt va buta koʻchatlarini ekish uchun yer maydoni yetarli boʻlmagan hollarda, daraxt va buta koʻchatlarining qolgan qismi tegishli maʼmuriy-hududiy birlikdagi boshqa joyga ekiladi) hamda ularni uch yil davomida parvarish qilishi shart.
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi organining ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan qarori huquqbuzarlik sodir etgan shaxs tomonidan ixtiyoriy ravishda bajarilmagan taqdirda gʻayriqonuniy ravishda kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan har bir daraxt va buta oʻrniga kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan daraxtlar va butalardan qimmatbaholigi jihatidan kam boʻlmagan yuz tup daraxt va buta koʻchatini daraxt va buta kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan joyga, shuningdek daraxt va buta koʻchatlarining qolgan qismini tegishli maʼmuriy-hududiy birlikdagi boshqa joyga ekish va ularni uch yil davomida parvarish qilish masalasi sud tartibida hal etiladi.
Gʻayriqonuniy ravishda kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan daraxtlar va butalarning qiymatini, kesilgan va (yoki) yoʻq qilingan daraxtlar va butalar oʻrniga ekiladigan koʻchatlarning turlarini, shuningdek ularni ekish muddatlarini hamda joyini aniqlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
50-modda. Nizolarni hal etish
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.
51-modda. Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
