Sugʻurta toʻgʻrisida (833-XII-son)

06.05.1993

Hujjat kuchini yo‘qotgan 28.05.2002

Oʻzbekiston Respublikasining qonuni

Ushbu Qonun sugʻurtani rivojlantirishning, sugʻurta bozorini shakllantirishning huquqiy asoslarini, respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda sugʻurtaning mavqei va oʻrnini belgilab beradi, fuqarolar va yuridik shaxslarning sugʻurta xizmatlariga boʻlgan talablari toʻliqroq qondirilishini kafolatlaydi, sugʻurta munosabatlari barcha ishtirokchilarining manfaatlari himoya qilinishi va majburiyatlariga rioya etilishini taʼminlaydi.

I bob. UMUMIY QOIDALAR

1-modda. Ushbu Qonun bilan tartibga solib turiladigan munosabatlar

1. “Sugʻurta toʻgʻrisida”gi Qonun sugʻurta tashkilotlari bilan fuqarolar, yuridik shaxslar, chet el fuqarolari va yuridik shaxslari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar oʻrtasidagi, sugʻurta tashkilotlari oʻrtasidagi oʻzaro sugʻurtaga doir munosabatlarni tartibga soladi, shuningdek sugʻurta faoliyati davlat tomonidan tartibga solinishining asosiy qoidalarini belgilaydi.

2. Tomonlarning sugʻurtaga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablari ushbu Qonunda, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlarida belgilangan tartibda qarab chiqiladi.

3. Ushbu Qonun davlat ijtimoiy sugʻurtasiga nisbatan tatbiq etilmaydi.

4. Qoraqalpogʻiston Respublikasida sugʻurta faoliyati ushbu Qonun hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonunlari bilan tartibga solib turiladi.

2-modda. Sugʻurta tushunchasi

Sugʻurta – inson faoliyatining turli sohalarida sodir boʻladigan tabiiy ofatlar, favqulodda hodisa va boshqa voqealar natijasida yetkazilgan zarar hamda talafotlarni jismoniy va yuridik shaxslar toʻlagan sugʻurta badallari (sugʻurta puli)dan hosil qilinadigan pul fondlari hisobidan toʻliq yoki qisman qoplash yoʻli bilan jismoniy va yuridik shaxslar manfaatlari sugʻurtalanishini taʼminlashga doir munosabatlar dyemakdir.

3-modda. Sugʻurta obyektlari va shakllari

Fuqarolarning hayoti, sogʻligʻi, mehnat qobiliyati, fuqarolar va yuridik shaxslarning mol-mulki, moddiy boyliklari, javobgarlik majburiyatlari, mulkiy hamda mulkka oid boʻlmagan huquqlari yoki manfaatlari sugʻurta obyektlari hisoblanadi. Sugʻurta ixtiyoriy va majburiy shakllarda amalga oshirilishi mumkin.

Gʻayrihuquqiy manfaatlarni sugʻurtalashga yoʻl qoʻyilmaydi. Oʻyinlarda, lotereyalarda ishtirok etishdan hamda garov oʻynashdan koʻriladigan zararlarni sugʻurtalashga, shuningdek garovga olingan odamlarni qutqarish maqsadida shaxs majburan toʻlashi mumkin boʻlgan pulni sugʻurtalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

4-modda. Majburiy sugʻurta hamda davlat majburiy sugʻurtasi

1. Majburiy sugʻurta hamda davlat majburiy sugʻurtasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

2. Davlat majburiy sugʻurtasi davlat budjeti mablagʻlari hisobiga amalga oshiriladi.

3. Majburiy sugʻurta hamda davlat majburiy sugʻurtasining shartlari, sugʻurta tariflari hamda ularni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

4. Majburiy sugʻurtani oʻtkazish huquqiga tegishli sugʻurta turini amalga oshirish uchun litsenziyasi boʻlgan har qanday sugʻurta tashkiloti ega boʻlishi mumkin.

Davlat majburiy sugʻurtasi davlat sugʻurta tashkilotlari yoki davlatga qarashli boshqa tashkilotlar tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

5. Sugʻurta tashkilotlari majburiy sugʻurtalanishi hamda davlat tomonidan majburiy sugʻurtalanishi kerak boʻlgan obyektlar saqlanishini nazorat qilishga haqlidir.

5-modda. Ixtiyoriy sugʻurta

1. Tomonlarning xohish-irodasiga koʻra amalga oshiriladigan sugʻurta ixtiyoriy sugʻurta hisoblanadi.

2. Ixtiyoriy sugʻurtaning shartlari tomonlarning kelishuviga muvofiq belgilanadi.

3. Sugʻurtalanuvchi va sugʻurtalovchining huquqlari hamda burchlari, shuningdek, har bir sugʻurta turining aniq shartlari tegishli sugʻurta shartnomalari bilan belgilab qoʻyiladi.

6-modda. Sugʻurta munosabatlarining subyektlari

1. Sugʻurtalanuvchilar va sugʻurtalovchilar sugʻurta munosabatlarining subyektlari hisoblanadi.

2. Oʻzbekiston Respublikasi hududida turgan boʻlib, sugʻurta toʻlovlarini toʻlayotgan va sugʻurtalovchilar bilan muayyan sugʻurta munosabatlariga kirishayotgan, fuqarolik salohiyatiga toʻliq ega boʻlgan jismoniy shaxslar yoki yuridik shaxslar sugʻurtalanuvchilar deb hisoblanadi.

3. Chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar va chet el yuridik shaxslari Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari va yuridik shaxslari bilan teng ravishda sugʻurtalanish huquqidan foydalanadilar.

4. Sugʻurta qildiruvchilar uchinchi shaxslar foydasiga sugʻurta shartnomalari tuzishga haqlidirlar.

5. Tijorat tashkiloti boʻlgan hamda tegishli turdagi sugʻurtani amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyasi bor yuridik shaxslar, agar qonunlarda boshqa qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, sugʻurtalovchi sifatida sugʻurta shartnomasini tuzishi mumkin.

7-modda. Sugʻurta vakillari va sugʻurta brokerlari

1. Sugʻurtalovchilar sugʻurta faoliyatini sugʻurta vakillari va sugʻurta brokerlari orqali amalga oshirishlari mumkin.

2. Sugʻurta vakillari oʻzlariga berilgan vakolatlarga muvofiq sugʻurtalovchi nomidan va uning topshirigʻi asosida ish koʻradigan jismoniy yoki yuridik shaxslardir.

3. Sugʻurta brokerlari belgilangan tartibda tadbirkor sifatida roʻyxatga olingan, sugʻurtalanuvchi yoki sugʻurtalovchining topshirigʻi asosida sugʻurta boʻyicha oʻz nomidan vositachilik faoliyatini amalga oshirishuvchi yuridik yoki jismoniy shaxslardir.

4. Oʻzbekiston Respublikasi hududida chet el sugʻurta tashkilotlari nomidan sugʻurta shartnomalarini tuzish bilan bogʻliq vositachilik faoliyatini amalga oshirishga, basharti, Oʻzbekiston Respublikasi ishtirokidagi davlatlararo bitimlarda oʻzga qoidalar nazarda tutilmagan boʻlsa, yoʻl qoʻyilmaydi.

8-modda. Sugʻurta tavakkalchiligi, sugʻurta hodisasi, sugʻurta toʻlovi

1. Sugʻurta tavakkalchiligi – taxmin qilingan voqea boʻlib, ana shu voqea yuz berishidan ehtiyoti shart sugʻurta qilish amalga oshiriladi.

2. Sugʻurta shartnomasida yoki qonunda nazarda tutilgan voqeaning yuz berganligi sugʻurta hodisasi hisoblanadi. Bunday hodisa yuz berganda sugʻurtalovchining sugʻurtalanuvchiga, sugʻurta qilingan shaxsga yoki boshqa uchinchi shaxslarga sugʻurta haqi toʻlash majburiyati yuzaga keladi.

3. Mol-mulkka daxldor sugʻurta hodisasi yuz berganda sugʻurta toʻlovi sugʻurta tovoni sifatida, sugʻurtalanuvchining yoki uchinchi shaxsning shaxsiga daxldor sugʻurta hodisasi yuz berganida esa – sugʻurta taʼminoti sifatida amalga oshiriladi.

9-modda. Sugʻurta puli, sugʻurta tovoni, sugʻurta taʼminoti

1. Sugʻurta summasi – muayyan summa boʻlib, ana shu miqdorda sugʻurtalovchi mol-mulk sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta tovonini toʻlash majburiyatini oladi yoki u shaxsiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha summani toʻlash majburiyatini oladi.

2. Mol-mulkni yoki tadbirkorlik xavfini sugʻurta qilishda sugʻurta summasi, agar sugʻurta shartnomasida boshqa qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, sugʻurtalanayotgan obyektning sugʻurta qiymatidan (sugʻurta bahosidan) ortiq boʻlmasligi kerak.

3. Sugʻurta tovoni sugʻurta hodisasi yuz berganda sugʻurtalanuvchiga yetkazilgan zararni qoplash uchun sugʻurta puli doirasida toʻlanadigan pul mablagʻlaridir.

4. Tibbiyot, huquqni muhofaza qilish, sud, meteorologiya, veterinariya muassasalari, kommunal muassasalar sugʻurta tashkilotlarining soʻrovlariga koʻra sugʻurta puli yoki sugʻurta tovoni toʻlash masalalarini hal etish uchun ularga kerakli hujjatlar va xulosalarni taqdim etishlari shart.

5. Sugʻurta tashkilotlari toʻlaydigan sugʻurta tovon summalariga soliq solinmaydi.

6. Sugʻurta taʼminoti sugʻurtalanuvchiga yoki uchinchi shaxsga boshqa sugʻurta shartnomalari boʻyicha, shuningdek ijtimoiy sugʻurta, ijtimoiy taʼminot boʻyicha va zararni qoplash tartibiga koʻra ularga tegishli boʻlgan puldan qatʼi nazar toʻlanadi. Bunda sugʻurtalanuvchi vafot etgan taqdirda shaxsiy sugʻurta boʻyicha naf koʻruvchiga tegishli boʻlgan sugʻurta taʼminoti meros qolgan mol-mulk tarkibiga kirmaydi.

10-modda. Sugʻurta toʻlovlari va tariflari

1. Sugʻurta toʻlovlari (sugʻurta mukofotlari) – sugʻurtalanuvchi sugʻurtalovchiga toʻlaydigan badallar boʻlib, ularni hisoblab chiqarish tartibi va ularning miqdori sugʻurta shartnomasida belgilab qoʻyiladi hamda ular soʻmda ham, chet el valyutasida ham toʻlanishi mumkin.

Sugʻurta shartnomasi amal qilgan davrda toʻlangan sugʻurta toʻlovi (sugʻurta mukofotlari)ga jarima solinishi mumkin emas, qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

2. Sugʻurta tariflari sugʻurtaga doir toʻlovlar stavkalari boʻlib, ular sugʻurta tashkilotini sugʻurta puli (sugʻurta tovoni) toʻlash, zaxira fondi va boshqa fondlar hosil qilish uchun moliyaviy mablagʻ bilan taʼminlaydigan miqdorlarda belgilanadi.

4. Ixtiyoriy sugʻurta turlariga doir sugʻurta tariflarining miqdori tomonlarning kelishuviga muvofiq belgilanadi.

11-modda. Qayta sugʻurta qilish, birgalikda sugʻurta qilish, qoʻshaloq sugʻurta va ikki tomonlama sugʻurta

1. Qayta sugʻurta qilish – sugʻurtalovchining sugʻurta tovon pulini yoki sugʻurta summasini toʻlash xavfini butunlay yoki qisman boshqa sugʻurta tashkilotiga (tashkilotlariga) ular oʻrtasida tuzilgan qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha topshirishdir.

Oʻzbekiston Respublikasining sugʻurta tashkilotlari chet elda oʻz tavakkalchiliklarini qayta sugʻurta qilish uchun chet el sugʻurta va brokerlik tashkilotlarining xizmatlaridan bevosita foydalanishlari mumkin.

Qayta sugʻurta qilishda sugʻurta tovon pulini yoki sugʻurta summasini toʻlash uchun asosiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchi oldida ushbu shartnoma boʻyicha sugʻurtalovchi javobgar boʻlib qolaveradi.

2. Birgalikda sugʻurta qilish deb bitta sugʻurtalanayotgan obyekt boʻyicha ikki yoki undan ortiq sugʻurtalovchining bitta sugʻurta shartnomasini tuzishiga aytiladi.

Sugʻurtalovchilarning har biri sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) oldida, agar shartnomada boshqa qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, solidar javobgar boʻladi.

3. Qoʻshaloq sugʻurta deb umumiy sugʻurta summasi sugʻurtalanayotgan obyektning sugʻurta qiymatidan (bahosidan) oshib ketganda, aynan bir sugʻurtalanayotgan obyektni ikki yoki undan ortiq sugʻurtalovchida sugʻurtalashga aytiladi.

Mol-mulk yoki tadbirkorlik xavfi qoʻshaloq sugʻurta qilinganda sugʻurta tovon pulining umumiy summasi haqiqiy zarardan ortiq boʻlishi mumkin emas, qoʻshaloq shaxsiy sugʻurta qilish hollari bundan mustasno.

4. Ikki tomonlama sugʻurta – sugʻurta himoyasining shunday shakllaridan biriki, unda sugʻurta qildiruvchilar (fuqarolar va yuridik shaxslar) zarur mablagʻlarni kiritish yoʻli bilan ikki tomonlama sugʻurta qilish jamiyatlariga birlashadilar.

Ikki tomonlama sugʻurta qilish jamiyati oʻz aʼzolarining mol-mulki hamda boshqa mulkiy manfaatlarini sugʻurta qilishni amalga oshiradi va tijoratchi boʻlmagan tashkilot hisoblanadi

II bob. SUFURTA ShARTNOMASI

12-modda. Sugʻurta shartnomasi tushunchasi

1. Sugʻurta shartnomasi yozma ravishdagi bitim boʻlib, unga koʻra sugʻurta tashkiloti koʻzda tutilgan voqea (sugʻurta hodisasi) yuz berganda sugʻurtalanuvchiga yoki sugʻurta pulini olishga haqli boʻlgan boshqa kishiga yetkazilgan zararni qoplash yoxud sugʻurta puli toʻlash majburiyatini, sugʻurtalanuvchi esa belgilangan muddatda sugʻurta toʻlovlarini (sugʻurta mukofotini) toʻlash majburiyatini oladi.

2. Sugʻurta shartnomasida sugʻurtalanuvchi va uning huquqiy vorisi, sugʻurtalovchi, sugʻurta puli hamda sugʻurta badalining miqdorlari, shartnomaning amal qilish muddati koʻrsatiladi, sugʻurta hodisasining tavsifi beriladi va boshqa shartlar qayd etiladi.

13-modda. Sugʻurta shartnomasi tuzish

1. Sugʻurta shartnomasi tuzish uchun sugʻurtalanuvchi sugʻurtalovchiga belgilangan shaklda yozma ariza taqdim etadi yoki sugʻurta shartnomasi tuzish niyatida ekanligi haqida mumkin boʻlgan boshqa usulda maʼlum qiladi.

2. Sugʻurtalovchining sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta tovon pulini yoki sugʻurta summasini toʻlash majburiyati, agar shartnomada boshqa qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, sugʻurta mukofoti yoki uning birinchi badali toʻlangan paytdan boshlab kuchga kiradi.

3. Sugʻurta shartnomasi tuzilganligi fakti sugʻurta qildiruvchiga sugʻurta polisi (kvitansiyasi, sertifikati, shahodatnomasi) berish orqali tasdiqlanadi.

14-modda. Tomonlarning huquqlari va burchlari

1. Sugʻurta shartnomasi amal qilayotgan davrda sugʻurtalanuvchi:

a) sugʻurta toʻlovlarini belgilangan tartibda toʻlab borishi;

b) sugʻurta obyektining but boʻlishi uchun qoʻlidan kelgan choralarni koʻrishi;

v) sugʻurtalangan mol-mulkda yuz bergan jiddiy oʻzgarishlar, xususan uning shikastlanish yoki yoʻq boʻlish xavfini oshiruvchi, tabiiy ofat xavfidan tashqari, har qanday oʻzgarish haqida sugʻurtalovchiga xabar berishi;

g) sugʻurtalovchini sugʻurta hodisasi yuz berganligi toʻgʻrisida shartlashilgan muddatda va shartnomada koʻrsatilgan usulda xabardor qilishi shart. Agar naf oluvchi oʻzining foydasiga tuzilgan shartnoma boʻyicha sugʻurta tovon pulini olish huquqidan foydalanmoqchi boʻlsa, yuqoridagi majburiyat uning zimmasida ham boʻladi.

2. Sugʻurta shartnomasi amal qilayotgan davrda sugʻurtalanuvchi:

a) agar sugʻurtaning muayyan turi shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, shartnomaning amal qilish muddatiga, sugʻurta puli miqdoriga oʻzgartirish kiritilganligini maʼlum qilib qoʻyishga;

b) agar shartnoma shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, tovon pulini olib sugʻurta shartnomasini muddatidan avval bekor qilishga (tovon pulining miqdori sugʻurtaning ushbu turi shartlari bilan belgilanadi);

v) oʻzi vafot etgan taqdirda sugʻurta pulini oladigan istalgan kishini tayinlab qoʻyishga haqlidir. Ushbu shaxs olgan sugʻurta puli meros qolgan mulk tarkibiga kirmaydi.

3. Qonun yoki sugʻurta shartnomasida nazarda tutilgan sugʻurta hodisasi yuz berganda sugʻurtalovchi shartnomada qayd etilgan shaxsga sugʻurta shartnomasida belgilangan muddatda sugʻurta pulini (sugʻurta tovonini) toʻlashi shart.

4. Sugʻurtalovchi qoplashi lozim boʻlgan zararni kamaytirish maqsadida qilingan xarajatlar, agar bunday xarajatlar zarur boʻlgan boʻlsa yoki sugʻurtalovchining koʻrsatmalarini bajarish uchun qilingan boʻlsa, tegishli choralar muvaffaqiyatsiz boʻlib chiqsa ham, sugʻurtalovchi tomonidan qoplanishi lozim. Bunday xarajatlar boshqa zararlarni qoplash xarajatlari bilan birgalikda sugʻurta pulidan oshib ketishi mumkinligidan qatʼi nazar, sugʻurta summasining sugʻurta qiymatiga nisbatiga mutanosib ravishda qoplanadi.

5. Agar sugʻurta shartnomasiga koʻra tomonlar qoʻllayotgan huquqlar uchinchi tomon manfaatlariga daxl etsa, tomonlarning barcha xatti-harakatlari manfaatdor uchinchi tomon bilan kelishilishi kerak.

15-modda. Sugʻurta tovoni toʻlashni rad etish

1. Basharti sugʻurta hodisasi:

a) sugʻurtalanuvchining yoki nomiga sugʻurta shartnomasi tuzilgan shaxsning sugʻurta hodisasini keltirib chiqarish uchun ataylab qilgan xatti-harakatlari natijasida (oʻzining fuqarolik burchini bajarish yoki sugʻurtalanuvchi yoxud uchinchi shaxslarning hayoti, sogʻligʻi, shaʼni va obroʻsini himoya qilish bilan bogʻliq xatti-harakatlar bundan mustasno);

b) sugʻurta tashkilotiga sugʻurta obyekti haqida atayin soxta maʼlumotlar xabar qilinishi oqibatida;

v) sugʻurta shartnomasida va qonunlarda nazarda tutilgan boshqa hollar tufayli yuz bergan boʻlsa, sugʻurta tashkiloti sugʻurtalanuvchiga sugʻurta pulini (sugʻurta tovonini) toʻliq yoki qisman toʻlashni rad etishga haqlidir.

16-modda. Naf oluvchini, sugʻurtalangan shaxsni, sugʻurta qildiruvchini almashtirish

1. Sugʻurta qildiruvchi sugʻurta shartnomasida koʻrsatilgan naf oluvchini sugʻurtalovchiga yozma ravishda maʼlum qilgan holda boshqa shaxs bilan almashtirishga haqlidir. Shaxsiy sugʻurta shartnomasiga binoan, sugʻurtalangan shaxs roziligi bilan tayinlangan naf oluvchi sugʻurtalangan shaxs roziligi bilan oʻzgartirilishi mumkin

Naf oluvchi sugʻurta shartnomasidagi biron-bir majburiyatni bajarganidan yoxud sugʻurtalovchiga sugʻurta tovon pulini yoki sugʻurta summasini toʻlash toʻgʻrisidagi talabni taqdim etganidan keyin, u boshqa shaxs bilan almashtirilishi mumkin emas.

2. Keltirilgan zarar uchun javbgarlik xavfini sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchidan boshqa shaxsning javobgarligi sugʻurtalangan holda, shartnomada boshqa qoida nazarda tutilmaganligi sababli sugʻurta qildiruvchi sugʻurta hodisasi yuz bergunga qadar istalgan paytda bu shaxsni boshqasiga almashtirib, sugʻurtalovchiga buni yozma ravishda maʼlum qilishga haqlidir.

3. Mol-mulkni sugʻurta qilish shartnomasi tuzgan sugʻurta qildiruvchi vafot etgan taqdirda, sugʻurta qildirgan shaxsning huquq va majburiyatlari ushbu mol-mulkni meros tartibida qabul qilib olgan shaxsga oʻtadi. Mulk huquqi oʻtgan boshqa hollarda sugʻurta qildiruvchining huquq va majburiyatlari, agar shartnomada yoki qonun hujjatlarida boshqa qoida belgilangan boʻlmasa, sugʻurtalovchining roziligi bilan yangi mulkdorga oʻtadi.

4. Shaxsiy sugʻurta shartnomasini sugʻurtalangan shaxs foydasiga tuzgan sugʻurta qildiruvchi vafot etgan taqdirda, ushbu shartnomada belgilab qoʻyiladigan huquq va majburiyatlar sugʻurtalangan shaxsning roziligi bilan unga oʻtadi.

Agar sugʻurta shartnomasi amal qilib turgan davrda sugʻurta qildiruvchi sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoxud muomala layoqati cheklangan deb topilsa, bunday sugʻurta qildiruvchining huquq va majburiyatlarini uning vasiysi yoki homiysi oladi.

5. Sugʻurta qildiruvchining uchinchi shaxslar oldidagi javobgarligi sugʻurta qilingan hollarda sugʻurta shartnomasi sugʻurta qildiruvchining muomala layoqati tugagan yoki cheklangan paytdan boshlab tugaydi.

6. Yuridik shaxs boʻlgan sugʻurta qildiruvchi sugʻurta shartnomasi davrida qayta tashkil etilgan taqdirda uning ushbu shartnoma boʻyicha huquq va majburiyatlari sugʻurtalovchining roziligi bilan tegishli huquqiy vorisga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda oʻtadi.

17-modda. Sugʻurta shartnomasini toʻxtatish

1. Sugʻurta shartnomasi:

a) amal qilish muddati tugaganda;

b) sugʻurtalovchi shartnoma boʻyicha sugʻurtalanuvchi oldidagi majburiyatlarini bajarib boʻlganda;

v) sugʻurtalanuvchi sugʻurta badallarini shartnomada belgilangan muddatlarda toʻlamaganda;

g) yuridik shaxs hisoblangan sugʻurtalanuvchi tugatilganda yoki jismoniy shaxs hisoblangan sugʻurtalanuvchi vafot etganda, ushbu Qonunning 11-moddasida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno;

d) sugʻurtalovchi Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tugatilganda;

e) sud sugʻurta shartnomasini haqiqiy emas deb topish haqida qaror qabul qilganda;

j) Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida nazarda tutilgan boshqa hollarda toʻxtatiladi.

2. Basharti, sugʻurta shartnomasining shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, sugʻurtalanuvchi yoki sugʻurtalovchining talabi bilan, shuningdek tomonlarning kelishuviga binoan sugʻurta shartnomasi muddatidan ilgari toʻxtatilishi mumkin, shartnomaning toʻxtatilishi uchinchi tomon manfaatlariga daxl etadigan hollar bundan mustasnodir.

3. Basharti, shartnomada oʻzga qoidalar nazarda tutilmagan boʻlsa, sugʻurta shartnomasini muddatidan ilgari toʻxtatish niyatini tomonlar bir-biriga sugʻurta shartnomasini toʻxtatish moʻljallanayotgan paytdan kamida oʻttiz kun oldin xabar qilishi shart.

Sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) sugʻurta shartnomasidan muddatidan ilgari voz kechgan taqdirda sugʻurtalovchiga toʻlangan sugʻurta mukofoti, agar shartnomada boshqa qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, qaytarib berilmaydi. Basharti, sugʻurtalanuvchining bunday talabiga sugʻurtalovchining sugʻurta qoidalarini buzishi sabab boʻlgan boʻlsa, sugʻurtalovchi sugʻurtalanuvchiga u toʻlagan sugʻurta badallarini toʻliq qaytaradi.

Sugʻurta shartnomasi sugʻurtalovchining talabi bilan muddatidan ilgari toʻxtatilgan taqdirda, sugʻurtalovchi sugʻurtalanuvchiga u toʻlagan sugʻurta badallarini toʻliq qaytaradi, agar sugʻurta shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlmasa. Basharti sugʻurtalovchining bunday talabiga sugʻurtalanuvchining sugʻurta qoidalarini bajarmaganligi sabab boʻlsa, sugʻurtalovchi toʻlangan sugʻurta badallarining shartnoma tugamagan muddatiga tegishli qismini ketgan sarf-xarajatlarni chegirib tashlagan holda sugʻurtalanuvchiga qaytarib beradi.

18-modda. Sugʻurta shartnomasining haqiqiy emasligi

1. Basharti sugʻurta shartnomasi:

a) fuqarolik salohiyatiga ega boʻlmagan yoki salohiyati cheklangan shaxslar bilan, shuningdek yuridik shaxs huquqlariga ega boʻlmagan tashkilotlar bilan tuzilgan boʻlsa;

b) salohiyatli, lekin shartnoma tuzish paytida oʻz xatti-harakatining mohiyatini tushuna olmaydigan holatdagi shaxs bilan tuzilgan boʻlsa;

v) jinoiy yoʻl bilan qoʻlga kiritilgan, roʻyxatga olingan, xatlangan yoki sud hukmi bilan musodara qilinishi zarur boʻlgan mulkka nisbatan tuzilgan boʻlsa;

g) sugʻurtalanuvchi shartnoma tuzish chogʻida atayin noqonuniy yoʻl bilan foyda koʻrishni koʻzlagan hollarda, shuningdek sugʻurta hodisasi yuz berganidan keyin foyda koʻrish maqsadida tuzilgan boʻlsa;

d) shartnomaning yozma shakliga amal qilinmasdan tuzilgan boʻlsa, haqiqiy emas deb topiladi.

2. Yuqorida aytib oʻtilgan hollarda sugʻurta shartnomasi sud tartibida haqiqiy emas deb topiladi.

III bob. SUFURTALOVChILARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TAʼMINLASh

19-modda. Sugʻurtalovchilarning moliyaviy barqarorligini taʼminlash shartlari

Sugʻurtalovchilarda qiymati toʻlangan ustav kapitalining va sugʻurta zaxiralarining mavjud boʻlishi, shuningdek qayta sugʻurta qilish tizimi sugʻurtalovchilar moliyaviy barqarorligining negizi hisoblanadi.

20-modda. Sugʻurtalovchilarning sugʻurta zaxiralari va fondlari

1. Sugʻurtalovchilar zimmalariga olgan sugʻurta majburiyatlarini bajarishni taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilangan tartibda va shartlarda olingan sugʻurta badallaridan boʻlgʻusi toʻlovlar uchun shaxsiy sugʻurta, mulkiy sugʻurta hamda javobgarlik sugʻurtasi boʻyicha sugʻurta zaxiralarini vujudga keltiradilar.

Sugʻurtalovchilar vujudga keltirgan sugʻurta zaxiralari musodara qilinishi mumkin emas.

2. Sugʻurtalovchilar soliqlar toʻlanganidan keyin qoladigan va oʻz ixtiyorlariga kelib tushadigan daromadlardan oʻz faoliyatlarini taʼminlash uchun zarur boʻlgan fondlar hosil qilishlari mumkin.

3. Sugʻurta tashkiloti oʻz balansini har yili Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda eʼlon qilib turishi shart

21-modda. Sugʻurta tashkilotlarining sugʻurta hodisalarining oldini olish yoʻsinidagi tadbirlari

1. Sugʻurta tashkilotlari fuqarolar hayoti va salomatligini muhofaza qilishni taʼminlaydigan shart-sharoit yaratishga yoki sugʻurta hodisalarining oldini olishga qaratilgan ogohlantirish yoʻsinidagi tadbirlarni oʻz mablagʻlari hisobidan moliyalashlari mumkin.

2. Ogohlantirish yoʻsinidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadida ajratiladigan majburiy sugʻurta badallarining miqdori Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilab qoʻyiladi.

Ixtiyoriy sugʻurta badallarining ana shu tadbirlarga moʻljallangan qismini sugʻurta tashkilotlarining oʻzi belgilaydi. Ana shu maqsadlar uchun ajratiladigan mablagʻlar sugʻurta tashkilotlarining xarajatlariga kiritiladi.

22-modda. Sugʻurtalovchilar toʻlov qobiliyatining kafolatlari

1. Sugʻurtalovchilar oʻz toʻlov qobiliyatlarini taʼminlash va sugʻurta qildiruvchilarning manfaatlarini himoya qilish uchun Davlat sugʻurta nazorati tomonidan belgilanadigan iqtisodiy normativlarga rioya etishlari shart.

2. Oʻz mablagʻlari va sugʻurta zaxiralari hisobidan toʻlash imkoniyatlaridan ortiqcha hajmlarda majburiyatlar olgan sugʻurtalovchilar tegishli majburiyatlar ijrosi tavakkalini qayta sugʻurta qiluvchilarda sugʻurta qilishlari shart.

3. Sugʻurta zaxiralarini joylashtirish sugʻurtalovchilar tomonidan diversifikatsiya, qaytariluvchanlik, foydadorlik va tugatiluvchanlik shartlarida amalga oshirilishi lozim.

23-modda. Sugʻurtalovchilarning birlashmalari

1. Sugʻurtalovchilar oʻz faoliyatlarini muvofiqlashtirib borish, oʻz aʼzolari manfaatlarini himoya qilish va qoʻshma dasturlarni amalga oshirish uchun uyushmalar, assotsiatsiyalar va boshqa birlashmalar tashkil etishlari (basharti, ularni tuzish Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari talablariga zid boʻlmasa) mumkin. Bu birlashmalar sugʻurta faoliyati bilan bevosita shugʻullanishga haqli emaslar.

2. Sugʻurtalovchilarning birlashmalari ustavlar asosida ishlaydi va Davlat sugʻurta nazoratida davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin yuridik shaxs huquqini oladi.

24-modda. Uchinchi shaxslardan undirish huquqining oʻtishi

Sugʻurta tashkiloti sugʻurta tovonini qancha toʻlagan boʻlsa, sugʻurta tovonini olgan sugʻurtalanuvchining yoki oʻzga shaxsning yetkazilgan zarar uchun javobgar shaxsdan talab qilish huquqi shu summa doirasida sugʻurta tashkilotiga oʻtadi.

25-modda. Sugʻurta tashkilotlarining investitsiya va tijorat faoliyati

Sugʻurta tashkilotlari oʻz moliyaviy ahvollarini barqaror saqlab turish maqsadida investitsiya berishga yoki sugʻurta zaxiralari va oʻzga mablagʻlardan boshqa yoʻl bilan foydalanishga haqlidir.

Tijorat faoliyatini qoʻshma va boshqa xil ishlab chiqarish hamda tijorat tuzilmalarini tashkil qilishda qatnashish yoʻli bilan ham amalga oshirish mumkin.

IV bob. SUFURTA FAOLIYATI USTIDAN DAVLAT NAZORATI

26-modda. Sugʻurta tashkilotlarining faoliyatini tartibga solish

1. Sugʻurta tashkilotlarining faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish sugʻurta munosabatlari barcha ishtirokchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlari muhofaza etilishini taʼminlashga qaratilgandir. Davlat sugʻurta nazorati (“Oʻzdavsugʻurtanazorat”) sugʻurta tashkilotlarining ushbu Qonun talablariga rioya etishlarini taʼminlaydi va ularning faoliyatini nazorat qilib boradi.

Oʻzdavsugʻurtanazorat:

a) Oʻzbekiston Respublikasi hududida faoliyat yuritadigan sugʻurta tashkilotlarini roʻyxatga oladi va ularga sugʻurta faoliyatining muayyan turlari uchun ruxsatnomalar beradi;

b) sugʻurta tashkilotlari sugʻurta toʻgʻrisidagi amaldagi qonunlar talablariga rioya etishlarini nazorat qilib boradi;

v) hisob-kitobni yuritish, hisobotlar tuzish, rezerv va zaxira fondlar hosil qilishning bir xilda boʻlishini taʼminlaydi;

g) sugʻurta ishi tajribasini umumlashtiradi, sugʻurtaga oid amaldagi qonunlarni tatbiq etish masalalari yuzasidan sugʻurta tashkilotlariga tushuntirishlar beradi, bu qonunlarni takomillashtirishga doir takliflar ishlab chiqadi;

d) sugʻurta faoliyatini yaxshilash yuzasidan tavsiyalar kiritadi;

e) sugʻurtalovchilarning, sugʻurtalovchilar birlashmalarining yagona davlat roʻyxatini, shuningdek sugʻurta brokerlari roʻyxatini yuritadi.

2. Sugʻurta tashkiloti faoliyati toʻxtatilgan taqdirda Oʻzdavsugʻurtanazorat ana shu tashkilot bilan tuzilgan sugʻurta shartnomalari amal qilishini davom ettirish choralarini koʻradi.

3. Oʻzdavsugʻurtanazorat faoliyatining tashkiliy tuzilishini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

27-modda. Davlat sugʻurta nazoratining huquqlari

1. Oʻzdavsugʻurtanazorat oʻziga yuklatilgan vazifalarni ado etishda:

a) ushbu Qonun asosida oʻziga berilgan huquqlar doirasida sugʻurta tashkilotlari faoliyatini tartibga solib turuvchi uslubiy va meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqish;

b) sugʻurta tashkilotlarining pul mablagʻlari ular qabul qilgan majburiyatlarga muvofiqligini, ularning sugʻurtaga oid amaldagi qonunlar talablarini bajarishlarini tekshirish, xato va kamchiliklar aniqlangan taqdirda farmoyishlar chiqarish, farmoyishlar belgilangan tartibda bajarilmagan taqdirda ruxsatnomalarning amal qilishini toʻxtatib turish yoki cheklab qoʻyish yoxud ruxsatnomalarni qaytarib olish toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish huquqiga ega.

2. Davlat sugʻurta nazoratining mansabdor shaxslari sugʻurtalovchining tijorat siri boʻlgan maʼlumotlardan gʻarazli maqsadda foydalanishga va ularni biron bir tarzda oshkor qilishga haqli emaslar.

28-modda. Sugʻurta tashkilotlarini roʻyxatga olish

1. Barcha sugʻurta tashkilotlarining, shu jumladan chet el investitsiyalari ishtirokidagi sugʻurta tashkilotlarining faoliyati Davlat sugʻurta nazoratida albatta roʻyxatga olinishi va ularga ruxsatnoma berilishi shart.

2. Belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtmagan va qayta roʻyxatga olinmagan hamda tegishli ruxsatnoma olmagan sugʻurta tashkilotlari Oʻzbekiston Respublikasi hududida sugʻurta faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega emas va ularning ruxsatnomasiz sugʻurta faoliyatidan olgan hamma daromadi budjet foydasiga tortib olinadi.

3. Taʼsis hujjatlaridagi har qanday oʻzgarishlar albatta qayd qilinib, roʻyxatga olish reyestriga zarur oʻzgartishlar kiritilishi lozim.

4. Sugʻurta tashkilotlari roʻyxatga oluvchi organga taqdim etgan maʼlumotlarining toʻgʻri boʻlishi uchun javobgardir.

29-modda. Sugʻurta faoliyatiga ruxsatnoma berish

1. Sugʻurta faoliyati bilan shugʻullanish uchun ruxsatnomani Davlat sugʻurta nazorati beradi.

2. Tegishli ruxsatnoma olmagan sugʻurta tashkilotlari sugʻurta va qayta sugʻurta qilish faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega emaslar.

3. Sugʻurtaning muayyan turini amalga oshirish huquqini beradigan ruxsatnomalar:

a) belgilangan hajmdagi ustav fondi mavjudligi haqida bank yoki oʻzga kredit muassasasi bergan maʼlumotnoma;

b) muayyan sugʻurta turining qoidalari yoki shartlari;

v) sugʻurta tarifining hisob-kitobi yoki asos-dalillari asosida beriladi.

4. Sugʻurta faoliyatini amalga oshirish uchun sugʻurta tashkilotiga ruxsatnoma berish tartibini Davlat sugʻurta nazorati belgilaydi.

5. Davlat sugʻurta nazorati barcha zarur hujjatlarni olganidan keyin oʻttiz kun mobaynida ruxsatnoma berishi shart. Ruxsatnoma berish rad etilgan taqdirda xuddi shu muddat ichida rad etish sabablari sugʻurta tashkilotiga xabar qilinadi.

30-modda. Sugʻurta bozorida monopolistik faoliyatni va gʻirrom raqobatni barham toptirish

Sugʻurta bozorida monopolistik faoliyatni va gʻirrom raqobatning oldini olish, uni cheklash va barham toptirish Oʻzbekiston Respublikasining monopoliyaga qarshi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Monopoliyani yoʻqotish va raqobatni kuchaytirish qoʻmitasi tomonidan taʼminlanadi.

31-modda. Sugʻurta tashkilotining faoliyatini toʻxtatish

1. Sugʻurta tashkilotining faoliyatini toʻxtatish qonunda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

2. Sugʻurta tashkilotini tugatish uchun tugatish komissiyasi tuziladi.

Tugatish komissiyasi sugʻurta tashkiloti taqdim etgan eʼtirozlarni koʻrib chiqadi, sugʻurta badallarining sugʻurtalanuvchilarga qaytarilishi yoki sugʻurtalovchining majburiyatlari va huquqlari bilan birga boshqa sugʻurta tashkilotlariga oʻtkazilishi lozim boʻlgan miqdorini aniqlaydi.

3. Sugʻurta faoliyatini toʻxtatishga doir qaror qabul qilgan tashkilot bu haqda sugʻurtalanuvchilarga xabar qiladi va vaqtli matbuotda eʼlon beradi.

V bob. YAKUNLOVChI QOIDALAR

32-modda. Chet el sugʻurta tashkilotlarining Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi faoliyati

Chet el sugʻurta tashkilotlari Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi sugʻurta faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasining yuridik shaxsi sifatida roʻyxatdan oʻtganlaridan va ushbu Qonunda belgilangan tartibda litsenziya olganlaridan keyingina amalga oshirishga haqlidirlar.

Chet el yuridik va jismoniy shaxslari Oʻzbekiston Respublikasida oʻzlarining ulushli yoki toʻliq qatnashishlariga asoslangan sugʻurta tashkilotlarini tuzishga haqlidir.

33-modda. Nizolarni qarab chiqish

Sugʻurta faoliyati bilan shugʻullanishga ruxsatnoma berishning rad etilishi, berilgan ruxsatnomalar amal qilishining toʻxtatib qoʻyilishi va bekor qilinishi bilan bogʻliq nizolar, shuningdek, tomonlarning sugʻurtaga taalluqli munosabatlaridan kelib chiquvchi boshqa hamma nizolar sudlar tomonidan ularning vakolatiga muvofiq va Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilab qoʻyilgan tartibda hal etiladi.

34-modda. Xalqaro shartnomalar

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida sugʻurta toʻgʻrisidagi qonun hujjatlaridagidan boshqacha qoidalar nazarda tutilgan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti I. KARIMOV

Toshkent sh.,

1993-yil 6-may,

833-XII-son