Oʻzbekiston Respublikasining davlat tili toʻgʻrisida (3561-XI-son)

21.10.1989

Hujjat yangi tahrirda qabul qilingan

Amaldagi tahrirga oʻtish

Oʻzbekiston Respublikasining qonuni

Til millatning ulkan boyligi va bebaho mulkidir. Sotsializmni, millatlararo munosabatlarni takomillashtirish, xalqlarning milliy va baynalmilal oʻzligini anglashning oʻsishi milliy tillarni har tomonlama rivojlantirishni taqozo etadi.

Ushbu Qonun oʻzbek tilining Oʻzbekiston Respublikasining butun xududida (maydonida) davlat tili sifatida amal qilishining huquqiy asoslarini belgilab beradi.

Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi oʻz zaminida tilga oid barcha masalalarni hal qilish huquqiga egadir.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashovchi barcha grajdanlar, qaysi til ularning ona tili ekanligidan qatʼi nazar, tengdirlar.

Oʻzbek tiliga davlat tili maqomining berilishi respublikada yashovchi boshqa millat va elatlarning oʻz ona tillarini qoʻllashdan iborat konstitutsion huquqlariga monelik qilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi grajdanlarning respublika davlat tilini, SSSR xalqlari tillarini hamda chet tillarni oʻrganishga boʻlgan intilishini har tomonlama qoʻllab-quvvatlaydi.

Ushbu Qonun norasmiy muomalada, harbiy qismlarda va diniy marosimlarda qoʻllanadigan tillarga tatbiq etilmaydi.

1-modda.

Oʻzbekiston Respublikasining davlat tili oʻzbek tilidir.

Oʻzbekiston Respublikasi oʻzbek tilini butun choralar bilan rivojlantiradi va uning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning barcha sohalarida amal qilishini taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida rus tilini SSSR xalqlarining millatlararo muomala tili sifatida rivojlantirish va undan erkin foydalanish taʼminlanadi.

Milliy va rus, rus va milliy tillarda muloqot qilishni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoit yaratiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi oʻz hududida yashab turgan barcha millat va elatlar tillarining erkin amal qilishini taʼminlaydi, ushbu tillar ravnaq topishi, ularga hurmat bilan munosabatda boʻlinishi uchun tegishli sharoit yaratadi

2-modda.

Oʻzbek tili oʻzbek xalqining maʼnaviy mulkidir.Oʻzbekiston Respublikasi davlat tilining ravnaqi, qoʻllanishi va muhofazasini har tomonlama taʼminlashga oid barcha masalalar Oʻzbekiston Respublikasining huquqi doirasiga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqil va teng huquqli respublika sifatida oʻz hududida tilga oid har qanday masalani hal qilish huquqiga ega.

3-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida yashaydigan har bir shaxsning davlat, jamoat idoralari va tashkilotlariga ish yuzasidan taklif, ariza hamda shikoyat bilan davlat tilida murojaat etish va javoblar olish huquqi taʼminlanadi. Grajdanlarning boshqa tillarda ham murojaat etish huquqlari, davlat tili va millatlararo muomala tilida javob olishi imkoniyati taʼminlanadi.

4-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida ishlovchi davlat hokimiyati va boshqaruv organlari rahbarlari oʻz xizmat vazifalarini bajarish uchun respublika davlat tilini yetarli darajada bilishlari shart.

Oʻz faoliyatiga koʻra aholiga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq shaxslar xizmat vazifasini bajarish uchun davlat tilini zarur boʻlgan darajada bilishlari lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi oʻzbek tilini bilmaydigan grajdanlarga respublika davlat tilini bepul oʻrgatish va oʻqitishni taʼminlaydi.

5-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyatida, syezd, plenum, qurultoy, sessiya, konferensiya, majlis va kengashlar respublikaning davlat tilida olib boriladi va aynan tarjimasi taʼminlanadi.

Mehnat kollektivlarida majlislar davlat tilida, shuningdek, majlis ahli tanlangan tilda olib boriladi.

Majlis ishtirokchilari istagan tilda soʻzga chiqishlari mumkin: ularning nutqlari majlisning ish tiliga tarjima qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasida oʻtkaziladigan xalqaro, umumittifoq va respublikalararo simpoziumlar, konferensiyalar, kengashlar va majlislarda respublika davlat tili va majlis ahli tanlagan til qoʻllanadi.

6-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining qaror va boshqa hujjatlari respublika davlat tilida tayyorlanadi, qabul qilinadi va eʼlon etiladi. Rasmiy nashrlarda ularning rus, qoraqalpoq, tojik, qozoq, qirgʻiz, turkman va boshqa tillardagi tarjimasi beriladi.

Mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining hujjatlari davlat tilida tayyorlanadi, qabul qilinadi va eʼlon etiladi. Muayyan millat vakillari zich yashaydigan joylarda mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining hujjatlari respublika davlat tilida hamda mazkur millat tilida qabul qilinadi va eʼlon etiladi.

7-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida muassasa, korxona, tashkilot va birlashmalarda ish respublika davlat tilida yuritiladi.

Mehnat ahlining koʻpchiligi oʻzbek tilini bilmaydigan korxona, muassasa, tashkilot va birlashmalarda ish respublika davlat tili bilan bir qatorda rus tili yoki boshqa tillarda ham olib boriladi. Bunday korxonalarning roʻyxati xalq deputatlari rayon, shahar Sovetlarining taqdimiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Ministrlar Soveti tomonidan belgilanadi.

Umumittifoq tasarrufidagi korxonalarda ish respublika davlat tili bilan bir qatorda rus tilida ham yuritiladi.

8-modda.

Oʻzbekiston Respublikasidagi korxona, muassasa va tashkilotlarda hisob-kitob, statistika va moliya hujjatlari respublika davlat tilida, shuningdek millatlararo muomala tilida tayyorlanadi, respublikadan tashqariga joʻnatiladigan hisobot va moliya hujjatlari esa rus tilida yoki tegishli tomonga maqbul tilda yoziladi.

9-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv organlar umumittifoq tashkilotlari bilan munosabatlarda millatlararo muomala tilini qoʻllaydilar.

Ittifoqdosh va avtonom respublikalar, shuningdek xorijiy davlatlar bilan boʻladigan aloqalarda taraflar uchun maqbul til qoʻllanadi.

10-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida sudlov oʻzbek, qoraqalpoq tillarida yoki oʻsha joydagi koʻpchilik aholi tilida olib boriladi. Sud ishlari olib borilayotgan tilni sudda qatnashuvchi kishilar bilmagan taqdirda bu kishilar uchun tarjimon orqali ishga oid materiallar bilan toʻla tanishish va sud ishlarida ishtirok etish huquqi hamda sudda ona tilida soʻzlash huquqi taʼminlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida davlat hakamligi mahkamalarida korxonalar, tashkilotlar va muassasalar oʻrtasidagi xoʻjalik nizolarini koʻrib chiqish, hal qilishda oʻzbek tili qoʻllanadi. Zarurat boʻlganda xoʻjalik nizolari millatlararo muomala tilida ham qarab chiqilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi va boshqa respublikalar korxonalari, tashkilotlari va muassasalari xoʻjalik nizolarini koʻrib chiqish, hal qilishda ham millatlararo muomala tili qoʻllanadi.

11-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi davlat notarial idoralarida, xalq deputatlari shahar, qishloq va qoʻrgʻon Sovetlari ijroiya komitetlarida notarial ishlar respublika davlat tilida yuritiladi. Murojaat etuvchi kishi talabiga koʻra, rasmiylashtirilayotgan hujjatlar matni davlat notarius tomonidan yoki notarial ishni bajarayotgan boshqa mansabdor shaxs tomonidan rus tiliga yoki imkoniyat doirasida unga maqbul tilga tarjima qilib beriladi.

12-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida grajdanlik holatini qayd etuvchi hujjatlar hamda turli shahodatnomalar respublika davlat tilida yoziladi, millatlararo muomala tilida tarjimasi takrorlanadi.

13-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida yashovchi grajdanlarga oʻqishda tilni erkin tanlash huquqi beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi oʻz xududida respublika davlat tilida, shuningdek rus, qoraqalpoq, tojik, qozoq, qirgʻiz, turkman tillarida hamda respublikada zich yashaydigan boshqa millatlarning tillarida umumiy oʻrta maʼlumot olishni taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida, mavjudlari bilan bir qatorda, oʻzbek tilida, milliy guruhlar zich yashaydigan joylarda esa ularning tilida maktabgacha yoshdagi bolalar muassasalarini ochish taʼminlanadi.

14-modda.

Oʻzbekiston Respublikasining hunar-texnika bilim yurtlarida, oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarida, ular qaysi mahkama ixtiyorida boʻlishidan qatʼi nazar, respublika davlat tilida, shuningdek, rus tilida, sharoitlar mavjud boʻlgan joylarda boshqa tillarda ham mutaxassislar tayyorlash taʼminlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida davlat tilida, shuningdek, millatlararo muomala tili va respublikada qoʻllanilayotgan boshqa tillarda ham mutaxassislar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash taʼminlanadi.

15-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi darslar oʻzbek tilida oʻtilmaydigan umumiy taʼlim maktablarida, hunar-texnika bilim yurtlarining hamda oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarining darslar oʻzbek tilida oʻtilmaydigan boʻlim va gruppalarida oʻzbek tilini oʻquv planining asosiy fanlaridan biri sifatida oʻrganishni taʼminlaydi, bu fandan bitiruv imtihoni topshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi darslar rus tilida oʻtilmaydigan umumiy taʼlim maktablarida, hunar-texnika bilim yurtlarida, oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarida rus tilini oʻquv planining asosiy fanlaridan biri sifatida oʻrganishni taʼminlaydi. Bu fandan bitiruv imtihoni topshiriladi.

16-modda.

Arab alifbosiga asoslangan qadimiy oʻzbek yozuvini oʻzbek umumiy maktablarida, oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarining darslar oʻzbek tilida olib boriladigan boʻlimlarida oʻquv plani fanlaridan biri sifatida oʻqitish taʼminlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida bu yozuvni oʻrganishni istaydiganlarga har tomonlama imkoniyat yaratiladi. Buning uchun tegishli ilmiy-pedagogik kadrlar va darslik hamda metodik oʻquv qoʻllanmalari tayyorlanadi, qadimiy oʻzbek yozuvida adabiy-tarixiy yodgorliklar, kitoblar, gazeta va jurnallar nashr etiladi.

17-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi respublika davlat tilida, shuningdek, millatlararo muomala tilida darsliklar, oʻquv-metodik va ilmiy-texnik adabiyotlar nashr etilishini taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida boshqa respublikalar bilan muayyan shartnomalar tuzgan yoki kelishgan holda rus, qoraqalpoq, tojik, qozoq, qirgʻiz, turkman va boshqa tillarda oʻqitiladigan maktablar darsliklar, oʻquv-metodik, badiiy va ilmiy-texnik adabiyotlar bilan taʼminlanadi. Shuningdek, qardosh respublikalarda yashayotgan oʻzbeklarni oʻzbek tilidagi oʻquv-metodik, badiiy va ilmiy-texnik adabiyotlar bilan taʼminlaydi. Oʻzbekiston Respublikasi respublikadan tashqarida ham oʻzbek tilini asrash va rivojlantirishga, maorif va madaniyatni tariqqiy ettirishga yordam beradi.

18-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi ilm-fanning hamma sohalarini respublika davlat tilida rivojlantirish uchun lozim boʻlgan barcha shart-sharoitni yaratib beradi. Respublikada ilmiy ishni oʻzbek tilida taqdim etish, himoya qilish va nashr qilish huquqi taʼminlanadi. Respublikada ilmiy asarlarning rus, qoraqalpoq, tojik, qozoq va boshqa tillarda yozilishi, nashr etilishi va himoyaga qoʻyilishi mumkin.

19-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida oʻzbek xalqining ilm-fan tilini takomillashtirish uchun oʻzbek tilida ilmiy-texnik hamda ijtimoiy-siyosiy atamalarni yaratish va rivojlantirish taʼminlanadi.

Oʻtmishning ijtimoiy, iqtisodiy, tarixiy, adabiy-badiiy, madaniy va ilmiy merosini keng targʻib qilish va chuqur oʻrganish uchun oʻzbek xalqining tarixiy-madaniy yodgorliklari asl nusxada nashr etilishi taʼminlanadi, shuningdek, rus va boshqa tillarga ham tarjima qilinadi.

20-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida chiqadigan kitoblar, gazeta va jurnallar, davriy xabarnomalar asosan davlat tilida nashr qilinadi. Shuningdek, ehtiyojni hisobga olgan holda rus tili va boshqa tillarda ham nashr etiladi.

Televideniye koʻrsatuvlari va radio eshittirishlari asosan respublika davlat tilida olib boriladi. Shuningdek, eshittirishlar rus tilida va Oʻzbekiston Respublikasi hududida zich yashovchi boshqa millatlarning tillarida ham tayyorlanadi va olib boriladi.

Umumittifoq televideniye va radiosi koʻrsatuv va eshittirishlarini olib berish taʼminlanadi.

21-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida ssenariylar, filmlarni va boshqa tomoshabop asarlarni respublika davlat tilida hamda millatlararo muomala tilida yaratish taʼminlanadi. Boshqa ittifoqdosh respublikalardan, chet ellardan olinadigan kinofilmlar, sahna asarlari va boshqa tomoshabop asarlar oʻzbek va rus tillariga tarjima qilinadi.

22-modda.

Muassasa, korxona, davlat va jamoat tashkilotlarining rasmiy muhrlari, tamgʻalari va ish qogʻozlarining matnlari respublika davlat tilida boʻladi, ruscha tarjimada takrorlanadi.

Milliy-madaniy jamiyatlar va markazlarning muhrlari, tamgʻalari va ish qogʻozlarining matnlari ular tanlagan tildan tashqari respublika davlat tilida boʻlishi shart.

Lavhalar, eʼlonlar, narxnomalar va boshqa koʻrgazmali hamda ogʻzaki axborot vositalari respublika davlat tilida yoziladi va eʼlon qilinadi hamda rus va boshqa tillarda takrorlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi korxonalarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarning yorliqlari, korxona belgilari, ulardan foydalanish yoʻl-yoʻriqlari, oʻzbek tilida hamda millatlararo muomala tilida boʻlishi taʼminlanadi.

Mamlakatning boshqa respublikalaridan yoki chet ellardan keltirilgan mahsulotni savdo idoralari va tashkilotlari oʻzbek tilida va millatlararo muomala tilida bitilgan yoʻl-yoʻriqlar bilan taʼminlashi lozim.

23-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida pochta-telegraf xabarlari grajdanlarning xohishiga koʻra respublika davlat tili yoki rus tilida rasmiylashtiriladi.

24-modda.

Oʻzbekiston Respublikasidagi shaharlar, qishloqlar, maydonlar, koʻchalar, bekatlar, tarixiy obidalar va boshqa joʻgʻrofiy-hududiy oʻrinlarning nomlari yagona milliy shaklda beriladi va respublika davlat tilida yoziladi.

SSSR dagi va xorijiy mamlakatlardagi barcha joʻgʻrofiy nomlar oʻzbek milliy-tarixiy anʼalariga va oʻzbek tilining oʻziga xos xususiyatlariga asoslangan holda oʻzbek tilida raqam etiladi.

Oʻzbekiston Respublikasida barcha tarixiy ismlar va joylarning nomlari xalqning milliy mulki hisoblanadi va davlat tomonidan muhofaza qilinadi.

25-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida yashovchi grajdanlar millatidan qatʼi nazar, oʻz ismini (bir yoki bir necha) ota ismi va familiyasini (bir yoki bir necha) tarixiy-milliy anʼanalarga muvofiq shaklda yozdirish huquqiga egadirlar. Ismlar, ota ismi va familiyalarining yagona toʻgʻri shakli maxsus maʼlumotnomalarda qayd etiladi. Oʻzbekcha, ismlar, ota ismi va familiyalar boshqa tillarda berilganda, ayni chogʻda, dunyoga mashhur kishilarning ota ismi va familiyasi oʻzbek tilida berilganda ularning asl yozilish xususiyati saqlanib qoladi.

Ismlar, ota ismi va familiyalarni yozishda oʻzbek tilining ifoda va talaffuz qonuniyatlariga rioya etiladi.

26-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida yashovchi barcha millatlar milliy-madaniy jamiyatlar va markazlar tuzish huquqiga egadirlar.

Oz sonli milliy guruhlar uchun ham oʻrta umumiy taʼlim maktablarida oʻz ona tilini oʻrganishga sharoit yaratiladi.

27-modda.

Oʻzbekiston Respublikasida davlat tiliga va boshqa tillarga mensimay yoki xusumat bilan qarash taqiqlanadi. Mansabdor shaxslarning respublika davlat tilini yoki millatlararo muomala tilini bilmaslikni roʻkach qilib takliflar, arizalar va shikoyatlarni olishdan yoki koʻrib chiqishdan bosh tortishi man etiladi; grajdanlarning oʻzaro muomala, taʼlim-tarbiya va oʻqish tilini erkin tanlash huquqini amalga oshirishga toʻsqinlik qiluvchi xatti-harakatlar sodir boʻlsa, SSSR va Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunlari belgilagan tartibda javobgarlikka tortiladi.

28-modda.

Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va davlat boshqaruv muassasalarining, shuningdek korxonalar, tashkilotlar va idoralarning rahbarlari oʻzlariga boʻysunuvchi soha doirasida ushbu Qonun talablariga rioya qilinishiga shaxsan javobgardirlar.

29-modda.

Davlat tili rasmiy amal qiladigan sohalarda oʻzbek adabiy tilining mavjud ilmiy qonun-qoidalariga toʻla rioya etiladi.

30-modda.

Oʻzbekiston Respublikasining davlat tili haqidagi mazkur Qonunning turmushga tadbiq etilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Soveti va uning Doimiy til komissiyasi zimmasiga yuklanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Soveti Prezidiumining Raisi M. IBROHIMOV

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Soveti Prezidiumining Sekretari L. BEKQULBEKOVA

Toshkent sh.,

1989-yil 21-oktabr,

3561-XI-son