Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
22.01.2018
I BOʻLIM. UMUMIY QOIDALAR
1-bob. Asosiy qoidalar
1-modda. Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilik
Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Kodeks va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.
Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilik buyruq tartibidagi ishlarni, daʼvo tartibidagi ishlarni, alohida tartibda yuritiladigan ishlarni, hakamlik sudining hal qiluv qarori bilan bogʻliq ishlarni, mediativ kelishuvni ijroga qaratish bilan bogʻliq ishlarni va chet davlat sudlarining hamda chet davlat hakamlik sudlarining (arbitrajlarining) hal qiluv qarorlarini tan olish va ijroga qaratish bilan bogʻliq ishlarni koʻrib chiqish hamda hal etish tartibini belgilaydi.
Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchiligida koʻrsatilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.
2-modda. Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari
Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari quyidagilardan iborat:
fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini, Oʻzbekiston Respublikasining huquqlari va manfaatlarini, shuningdek korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida fuqarolik ishlarini toʻgʻri, oʻz vaqtida koʻrib chiqish va hal etish;
qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, demokratiyani, ijtimoiy adolatni, fuqarolar oʻrtasida tinchlik va milliy totuvlikni taʼminlashga koʻmaklashish;
qonunga va sudga nisbatan hurmat munosabatini shakllantirish.
3-modda. Sud orqali himoyalanish huquqi
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq har bir shaxsga oʻz huquqlarini, erkinliklarini va qonuniy manfaatlarini sud orqali himoya qilish kafolatlanadi.
Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqi yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan tartibda fuqarolik ishlari boʻyicha sudga (sudga) murojaat qilishga haqli.
Sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish haqiqiy emas.
4-modda. Sudga murojaat qilish shakli
Sudga murojaat qilish:
fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha — daʼvo arizasi shaklida;
buyruq tartibida ish yuritish boʻyicha, alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha, shuningdek ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa hollarda — ariza shaklida;
apellyatsiya yoki kassatsiya, tegishli taftish instansiyasi sudlariga murojaat etilganda — shikoyat (protest) shaklida amalga oshiriladi.
Murojaat va unga ilova qilinadigan hujjatlar sudga elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin.
5-modda. Fuqarolik ishi
Fuqarolik ishi ishda ishtirok etuvchi shaxslar, fuqarolik sud ishlarini yuritishning boshqa ishtirokchilari sudga taqdim etgan yoki sud tomonidan talab qilib olingan hujjatlar va sud hujjatlari asosida sud tomonidan shakllantiriladi.
Fuqarolik ishi elektron shaklda shakllantirilishi mumkin.
Elektron shaklda shakllantirilgan fuqarolik ishining qogʻozdagi koʻchirma nusxasi boʻlishi mumkin.
Fuqarolik ishi elektron shaklda shakllantirilgan taqdirda, ishda ishtirok etuvchi shaxslar va fuqarolik sud ishlarini yuritishning boshqa ishtirokchilari hujjatlarni sudga elektron shaklda taqdim etishga haqli. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar va fuqarolik sud ishlarini yuritishning boshqa ishtirokchilari sudga taqdim etgan yozma hujjatlar ishga elektron shaklda qoʻshib qoʻyiladi, shundan soʻng yozma hujjatlar ularni taqdim etgan shaxslarga qaytariladi.
Fuqarolik ishi elektron shaklda shakllantirilgan taqdirda, sud hujjatlari sudyaning (sudyalarning) elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlanadi, sud majlislarining hamda protsessual harakatlarning bayonnomalari esa raislik qiluvchining va sud majlisi kotibining elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlanadi.
Elektron shaklda shakllantirilgan fuqarolik ishini boshqa sudga yoki oʻzga organga oʻtkazish axborot tizimi orqali amalga oshiriladi.
6-modda. Sud hujjatlari
Sud koʻrilayotgan va hal etilayotgan masala boʻyicha hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruq qabul qiladi.
Birinchi instansiya sudi ishni mazmunan koʻrish natijalari boʻyicha hal qiluv qarori qabul qiladi, ushbu Kodeksning 18-bobida nazarda tutilgan hollarda esa sud buyrugʻi qabul qiladi.
Apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudi ishni koʻrish natijalari boʻyicha ajrim chiqaradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosati ishni taftish tartibida koʻrish natijalari boʻyicha qaror chiqaradi.
Sud qonunda oʻzining vakolatiga kiritilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni koʻrish natijalari boʻyicha qaror chiqaradi.
Sud ish mazmunan hal etilmaydigan masalalarni koʻrish natijalari boʻyicha ajrim chiqaradi.
2-bob. Fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari
7-modda. Odil sudlovning faqat sud tomonidan amalga oshirilishi
Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlov faqat sud tomonidan, ushbu Kodeksda belgilangan qoidalar boʻyicha amalga oshiriladi.
8-modda. Qonun va sud oldida tenglik
Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlov fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeyidan, tashkilotlarning esa tashkiliy-huquqiy shaklidan, mulkchilik shaklidan, joylashgan yeri, shuningdek boshqa holatlardan qatʼi nazar, qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshiriladi.
9-modda. Sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga boʻysunishi
Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlovni amalga oshirishda sudyalar mustaqildirlar va faqat qonunga boʻysunadilar.
Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biror-bir tarzda aralashishga yoʻl qoʻyilmaydi va bunday aralashuv qonunga koʻra javobgarlikka sabab boʻladi.
10-modda. Taraflar tortishuvi va teng huquqliligi
Fuqarolik sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi asosida amalga oshiriladi.
11-modda. Sud ishlari yuritiladigan til
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolik sud ishlari oʻzbek tilida, qoraqalpoq tilida yoki muayyan joydagi koʻpchilik aholi soʻzlashadigan tilda yuritiladi.
Sud ishlari yuritiladigan tilni bilmaydigan shaxslarga ishga taalluqli materiallar bilan oʻz ona tilida toʻliq tanishib chiqish, sudda ona tilida yoki oʻzi biladigan boshqa tilda soʻzlash, koʻrsatuv va tushuntirishlar berish, arz bilan murojaat etish, iltimosnomalar taqdim etish, shuningdek ushbu Kodeksda belgilangan tartibda tarjimonning xizmatlaridan foydalanish huquqi taʼminlanadi.
Ishda ishtirok etuvchi va sud ishlari yuritiladigan tilni bilmaydigan shaxs ishdagi sud hujjatlari berilishini soʻrab yozma ariza bilan murojaat etgan taqdirda, unga sud hujjatlari uning ona tiliga yoki u biladigan boshqa tilga tarjima qilib topshiriladi.
12-modda. Sud muhokamasining oshkoraligi
Barcha sudlarda ishlar muhokamasi oshkora oʻtkaziladi.
Davlat siriga, farzandlikka olish siriga taalluqli maʼlumotlar mavjud boʻlgan ishlar boʻyicha va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ishning muhokamasi yopiq sud majlisida oʻtkaziladi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning shaxsiy hayoti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oshkor boʻlishining oldini olish, yozishmalar sirini va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirni saqlash maqsadida yopiq sud muhokamasi oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Ish sudning yopiq majlisida koʻrilayotganida ishda ishtirok etuvchi shaxslar, zarur hollarda esa guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar ham hozir boʻladi.
Ishni sudning yopiq majlisida eshitish fuqarolik sud ishlari yuritishning barcha qoidalariga rioya qilingan holda olib boriladi. Sudning yopiq majlisida videokonferensaloqa tizimidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Sudning hal qiluv qarori barcha hollarda oshkora oʻqib eshittiriladi.
Qonuniy kuchga kirgan sud hujjatlari taraflarning roziligi bilan yoki shaxsini koʻrsatmagan tarzda sudning rasmiy veb-saytida eʼlon qilinishi mumkin, bundan sudning yopiq majlisida qabul qilingan sud hujjatlari mustasno.
13-modda. Sud muhokamasining bevositaligi va ogʻzakiligi
Sud fuqarolik ishini koʻrayotganda ishga oid dalillarni bevosita tekshirishi: ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini, guvohlarning koʻrsatuvlarini, ekspertlarning xulosalarini va mutaxassislarning maslahatlarini (tushuntirishlarini) eshitishi, yozma dalillar bilan tanishishi, ashyoviy va raqamli dalillarni koʻzdan kechirishi shart.
Ishning muhokamasi ogʻzaki ravishda oʻtadi.
14-modda. Ishlarni qonunchilik asosida hal qilish
Sud ishlarni Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hal qilishi shart. Sud, agar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga zid boʻlmasa, boshqa qonunchilik hujjatlarini ham qoʻllaydi.
Nizoli munosabatni tartibga soladigan huquq normalari mavjud boʻlmagan taqdirda, sud shunga oʻxshash munosabatlarni tartibga soladigan huquq normalarini qoʻllaydi, bunday normalar mavjud boʻlmaganda esa nizoni qonunlarning umumiy asoslari va mazmunidan kelib chiqqan holda hal etadi.
Sud Oʻzbekiston Respublikasining qonuniga yoki xalqaro shartnomasiga muvofiq chet davlatning huquq normalarini ham qoʻllaydi.
15-modda. Ishning haqiqiy holati, taraflarning huquq va majburiyatlarini sud tomonidan aniqlanishi
Sud taqdim etilgan materiallar va tushuntirishlar bilan cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatlarini, taraflarning huquq va majburiyatlarini har taraflama, toʻliq va xolisona aniqlash uchun qonunga muvofiq choralar koʻrishga haqli.
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirishi, ularni protsessual harakatlarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik oqibatlari toʻgʻrisida ogohlantirishi hamda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga oʻz huquqlarini amalga oshirishida koʻmaklashishi kerak.
16-modda. Sud hujjatlarining majburiyligi
Sudning qonuniy kuchga kirgan hujjatlari barcha davlat organlari va boshqa organlar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiydir hamda Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.
Sud hujjatini bajarmaslik qonunda nazarda tutilgan javobgarlikka sabab boʻladi.
Sud hujjatining majburiyligi manfaatdor shaxslarni oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun, basharti bularga daxldor nizo sudda koʻrib chiqilmagan va hal etilmagan boʻlsa, sudga murojaat qilish imkoniyatidan mahrum etmaydi.
3-bob. Sud tarkibi
17-modda. Fuqarolik ishining yakka tartibda va hayʼatda koʻrilishi
Fuqarolik ishi (bundan buyon matnda ish deb yuritiladi) birinchi instansiya sudida sudya tomonidan yakka tartibda koʻriladi. Sudya ishni yakka tartibda koʻrayotganda va hal qilganida u sud nomidan ish yuritadi.
Muayyan ishni koʻrish uchun sud tarkibi sudyalarning ish hajmi va ixtisoslashuvi hisobga olingan holda, sud tarkibini shakllantirishga sud muhokamasi natijasidan manfaatdor boʻlgan shaxslarning taʼsir koʻrsatishi istisno etiladigan tartibda, avtomatlashtirilgan axborot tizimidan foydalangan holda shakllantiriladi.
Ishni apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudlarida koʻrish uch nafar sudyadan iborat tarkibda hayʼatda amalga oshiriladi.
Ishni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatida taftish tartibida koʻrish Rayosat aʼzolarining koʻpchiligi hozir boʻlganda amalga oshiriladi.
Ish hayʼatda koʻrilayotganda sudyalardan biri sud majlisida raislik qiladi.
Ishni koʻrish va hal etishda barcha sudyalar teng huquqlarga ega boʻladi.
18-modda. Sud tarkibining oʻzgarmasligi
Bir sudya yoki sud tarkibi tomonidan koʻrilishi boshlangan ish shu sudya yoki sud tarkibi tomonidan koʻrib tugatilishi lozim.
Sudya yoki sudyalardan biri quyidagi hollarda almashtirilishi mumkin:
oʻzini oʻzi rad qilish yoki sudyani rad qilish ushbu Kodeksda belgilangan tartibda arz qilingan va qanoatlantirilganda;
sudya yoʻqligi tufayli ishni oʻz vaqtida koʻrishning imkoniyati boʻlmaganda.
Sudya almashtirilgandan soʻng ishni koʻrish boshidan boshlanadi.
19-modda. Sud tomonidan masalalarni hal qilish tartibi
Ishning muhokamasi chogʻida yuzaga keladigan barcha masalalar sudya tomonidan yakka tartibda, ishni sudyalar hayʼati koʻrayotganda esa sudyalarning koʻpchilik ovozi bilan hal etiladi.
Masala hayʼat tarkibida hal qilinayotganida sudyalarning birortasi ham ovoz berishda betaraf qolishga haqli emas. Raislik qiluvchi hammadan keyin ovoz beradi.
Ozchilik tomonida qolgan sudya sud hujjatini imzolashi shart va alohida fikrini yozma shaklda bayon qilishga haqli. Sudyaning alohida fikri konvertga solinib muhrlangan holda ishga qoʻshib qoʻyiladi, biroq oʻqib eshittirilmaydi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudyaning alohida fikri bilan tanishtirilmaydi. Yuqori instansiya sudi sudyaning alohida fikri bilan tanishishga haqli.
20-modda. Ishni koʻrishda sudyaning takror ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmasligi
Ishni birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya, agar sudning hal qiluv qarori apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish instansiyasi sudi tomonidan bekor qilingan boʻlsa, bu ishni takroran koʻrishi mumkin emas, bundan yangi ochilgan holatlar boʻyicha ishlarni koʻrish, shuningdek sirtdan ish yuritish tartibida qabul qilingan hal qiluv qarorini qayta koʻrish hollari mustasno.
Ishni birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya shu ishni apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni apellyatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, kassatsiya yoki taftish instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni kassatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, apellyatsiya yoki taftish instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
Ishni taftish instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, apellyatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida, shuningdek ishni yuqori instansiya sudida taftish tartibida qayta koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.
4-bob. Sudyani va protsessning boshqa ishtirokchilarini rad qilish
21-modda. Sudyani rad qilish asoslari
Quyidagi hollarda sudya ishni koʻrishi mumkin emas va rad qilinishi lozim, agar u:
1) shu ish ilgari koʻrilganida sudya sifatida ishtirok etgan boʻlsa va ushbu Kodeks talablariga muvofiq ishni koʻrishda takror ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmasa;
2) ishning natijasidan shaxsan, bevosita yoki bilvosita manfaatdor boʻlsa yoxud uning xolisligi va begʻarazligiga shubha tugʻdiradigan boshqa holatlar mavjud boʻlsa;
3) shu ish ilgari koʻrilganida hakamlik sudining sudyasi, prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi, guvoh va vakil sifatida ishtirok etgan boʻlsa;
4) taraf yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning qarindoshi boʻlsa;
5) ishni koʻrayotgan hayʼat tarkibiga kiruvchi sudyaning qarindoshi boʻlsa.
22-modda. Prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisi kotibini rad qilish asoslari
Ushbu Kodeks 21-moddasining 2 va 4-bandlarida koʻrsatilgan rad qilish asoslari prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisi kotibiga nisbatan ham tatbiq etiladi.
Agar ekspert, mutaxassis va tarjimon taraflar yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga xizmat yuzasidan yoxud boshqacha tarzda qaram boʻlsa, agar ekspert va mutaxassis ham taftish oʻtkazgan yoxud xulosa bergan boʻlib, ularning materiallari mazkur ishni qoʻzgʻatishga asos boʻlib xizmat qilgan boʻlsa, ularni rad qilish toʻgʻrisida ariza berilishi mumkin.
23-modda. Rad qilish haqida ariza berish
Ushbu Kodeksning 21 va 22-moddalarida koʻrsatilgan holatlar mavjud boʻlsa, sudya, prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisi kotibi oʻzini oʻzi rad qilish haqida arz qilishi shart. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ham shu asoslarga koʻra ularni rad qilish haqida arz qilishi mumkin.
Prokurorni, ekspertni, mutaxassisni, tarjimonni, sud majlisi kotibini rad qilish sudning tashabbusiga koʻra ham koʻrib chiqilishi mumkin.
Rad qilish haqidagi arz asoslantirilgan boʻlishi va ishni mazmunan koʻrish boshlanguniga qadar maʼlum qilinishi lozim. Rad qilish asosi sudga yoki rad qilinayotgan shaxsga ishni koʻrish boshlanganidan soʻng maʼlum boʻlib qolgan hollardagina rad qilish haqida kechikib arz qilishga yoʻl qoʻyiladi.
Ayni bir shaxs tomonidan ayni bir asoslar boʻyicha takroran rad qilish arz qilinishi mumkin emas. Takroran rad qilish arz qilingan taqdirda, u koʻrib chiqilmaydi.
24-modda. Rad qilish toʻgʻrisidagi arzni hal etish tartibi
Rad qilish toʻgʻrisida arz qilingan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini, agar rad qilinishi talab etilayotgan shaxs tushuntirish berishni xohlasa, uning tushuntirishini ham eshitishi kerak.
Ishni yakka tartibda koʻradigan sudyani rad qilish toʻgʻrisidagi masala sud raisi tomonidan, yakka tarkibli sudda esa, shu sudyaning oʻzi tomonidan hal etiladi.
Sud hayʼatining aʼzosi boʻlgan sudyani rad qilish hayʼat aʼzolari boʻlgan qolgan sudyalar tomonidan ushbu sudya yoʻqligida hal etiladi. Rad qilishni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlar soni teng boʻlib qolganda, sudya rad qilingan hisoblanadi.
Ish hayʼatda koʻrilayotganda ikki sudyani yoki sudning butun tarkibini rad qilish arz qilingan taqdirda, rad qilish masalasi sudning shu tarkibi tomonidan oddiy koʻpchilik ovoz bilan hal qilinadi.
Rad qilish masalasini hal etish uchun sudya (sud) alohida xonaga (maslahatxonaga) kiradi va rad qilishni qabul qilish yoki qabul qilmaslik toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
Oʻzini oʻzi rad qilish toʻgʻrisidagi va prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisi kotibini rad qilish haqidagi masala ushbu moddada nazarda tutilgan tartibda, ishni koʻrib chiqayotgan sud tomonidan hal qilinadi.
25-modda. Rad qilish toʻgʻrisidagi arizani qanoatlantirish oqibatlari
Sudya rad qilingan taqdirda ish fuqarolik ishlari boʻyicha shu tumanlararo, tuman (shahar) sudida, lekin boshqa sudya tomonidan koʻriladi yoki koʻrish uchun fuqarolik ishlari boʻyicha boshqa tumanlararo, tuman (shahar) sudiga oʻtkaziladi.
Ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudida, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida koʻrilayotganda sudya yoki sudning butun tarkibi rad qilingan taqdirda, ish shu sudning oʻzida, lekin sudning boshqa tarkibida koʻriladi.
Agar Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudida, viloyatlar yoki Toshkent shahar sudlarida ushbu Kodeksning 21-moddasida koʻrsatilgan sabablarga koʻra rad qilish qanoatlantirilganidan keyin mazkur ishni koʻrish uchun sudning yangi tarkibini tuzish imkoni boʻlmasa, ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga oʻtkazilishi kerak. Bunday holda ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudida koʻriladi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisining farmoyishiga binoan boshqa tegishli sudga koʻrish uchun yuboriladi.
5-bob. Sudga taalluqlilik va sudlovga tegishlilik
26-modda. Ishlarning sudga taalluqliligi
Fuqarolik ishlari boʻyicha sudga quyidagi ishlar taalluqlidir:
1) fuqarolik, oila, mehnat, uy-joy, yer toʻgʻrisidagi va boshqa munosabatlardan yuzaga keladigan nizolar boʻyicha ishlar, agar taraflardan hech boʻlmaganda bittasi fuqaro boʻlsa, bundan qonunda shunday nizolarni hal qilish boshqa sudlarga yoki boshqa organlarga topshiriladigan hollar mustasno;
2) ushbu Kodeksning 293-moddasida sanab oʻtilgan alohida tartibda yuritiladigan ishlar;
3) ushbu Kodeksning 18-bobida koʻrsatilgan va buyruq tartibida hal etiladigan ishlar;
4) hakamlik sudlarining hal qiluv qarorlari yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi va hakamlik sudlarining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish haqidagi ishlar;
41) mediativ kelishuvni majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi ishlar;
5) chet davlat sudlarining hamda chet davlat hakamlik sudlarining (arbitrajlarining) hal qiluv qarorlarini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ishlar;
6) korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalarining maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan yuzaga kelmaydigan qarorlari hamda ular mansabdor shaxslarining shunday harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi ishlar.
Sudlarga qonun bilan ularning vakolatiga kiritilgan boshqa ishlar ham taalluqlidir.
27-modda. Oʻzaro bogʻliq bir nechta talabning sudga taalluqliligi
Oʻzaro bogʻliq boʻlib, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan bir nechta talab birlashtirilganda, barcha talablar fuqarolik ishlari boʻyicha sudda koʻrilishi kerak.
Oʻzaro bogʻliq boʻlgan, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa maʼmuriy sudga taalluqli boʻlgan bir nechta talabni birlashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
28-modda. Fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudining sudloviga tegishli ishlar
Ushbu Kodeksning 26-moddasida koʻrsatilgan ishlar fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarida koʻriladi, bundan qonunda shunday ishlarni koʻrish boshqa sudlar vakolatiga berilgan hollar mustasno.
29-modda. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudining, viloyatlar, Toshkent shahar sudlarining sudloviga tegishli ishlar
Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari chet el fuqarosi yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxs ariza beruvchi boʻlgan farzandlikka olish toʻgʻrisidagi ishlarni, shuningdek qonun bilan oʻz vakolatiga kiritilgan boshqa ishlarni koʻradi.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari alohida holatlardan kelib chiqib, har qanday ishni fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudidan olishga va uni birinchi instansiya sudi sifatida oʻz ish yurituviga qabul qilishga yoki ishni bir suddan boshqa fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga oʻtkazishga haqli.
30-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudloviga tegishli ishlar
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi qonunda oʻz vakolatiga kiritilgan ishlarni koʻrib chiqadi, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib, har qanday ishni Oʻzbekiston Respublikasining istalgan sudidan olishga va uni birinchi instansiya sudi sifatida oʻzining ish yuritishiga qabul qilishga yoki ishni bir suddan boshqa tegishli sudga oʻtkazishga haqli.
31-modda. Sudning oʻz ish yuritishiga qabul qilib olgan ishni boshqa sudga oʻtkazishi
Sud sudlovga tegishlilik qoidalariga rioya qilgan holda oʻzining ish yuritishiga qabul qilib olgan ishni, garchi keyinchalik bu ish boshqa sudning sudloviga tegishli boʻlib qolsa ham, mazmunan hal qilishi kerak.
Sud quyidagi hollarda ishni koʻrish uchun boshqa sudga oʻtkazadi:
1) mazkur ish boshqa sudda, xususan dalillarning koʻpchilik qismi joylashgan yerdagi sudda oʻz vaqtida va har tomonlama koʻrib chiqiladi deb hisoblasa;
2) bir yoki bir nechta sudya rad qilinganidan soʻng bu sudda ularni almashtirish imkoni boʻlmasa;
3) ish mazkur sudda koʻrilayotganda, u sudlovga tegishlilik qoidalari buzilgan holda ish yuritishga qabul qilinganligi maʼlum boʻlib qolsa.
311-modda. Ish materiallarini sudga taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha suddan boshqa sudga oʻtkazish
Talab fuqarolik ishlari boʻyicha sudga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda taqdim etilgan taqdirda, daʼvo arizasi (ariza) taalluqliligiga koʻra iqtisodiy sudga yoki maʼmuriy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkaziladi.
Agar ishni koʻrib chiqish jarayonida daʼvo arizasi (ariza) sudga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda ish yuritishga qabul qilinganligi aniqlansa, fuqarolik ishlari boʻyicha sud ish materiallarini sudga taalluqliligiga koʻra iqtisodiy sudga yoki maʼmuriy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish va fuqarolik sud ishini yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
Daʼvo arizasini (arizani), ish materiallarini sudga taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisidagi fuqarolik ishlari boʻyicha sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi (protest keltirilishi) mumkin.
Fuqarolik ishlari boʻyicha suddan taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazilgan daʼvo arizasi (ariza), ish materiallari oʻziga oʻtkazilgan sud tomonidan qabul qilib olinishi kerak.
Oʻzbekiston Respublikasida sudlar oʻrtasida sudga taalluqlilik toʻgʻrisidagi nizolarga yoʻl qoʻyilmaydi.
32-modda. Ishni bir suddan boshqa sudga oʻtkazish tartibi
Ishni bir suddan boshqa sudga oʻtkazish sudning ajrimiga asosan, bu ajrim ustidan shikoyat qilish (protest keltirish) muddati oʻtganidan keyin, shikoyat (protest) berilgan taqdirda esa shikoyatni (protestni) qanoatlantirmay qoldirish haqida ajrim chiqarilganidan keyin amalga oshiriladi.
Bir suddan boshqa sudga yuborilgan ish u yuborilgan sud tomonidan koʻrish uchun qabul qilinishi kerak.
Sudlovga tegishlilik yuzasidan nizolashishga yoʻl qoʻyilmaydi.
33-modda. Sudlovga tegishlilikning umumiy qoidalari
Arizalar javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudga beriladi.
Tashkilotlarga nisbatan arizalar ular davlat roʻyxatidan oʻtgan joydagi sudga beriladi.
34-modda. Daʼvogarning tanlovi boʻyicha sudlovga tegishlilik
Yashash joyi nomaʼlum boʻlgan javobgarga nisbatan daʼvolar uning mol-mulki turgan joydagi yoki uning maʼlum boʻlgan soʻnggi yashagan joyidagi sudga taqdim etilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasida yashash joyiga ega boʻlmagan javobgarga nisbatan daʼvolar Oʻzbekiston Respublikasida uning mol-mulki turgan joydagi yoki maʼlum boʻlgan soʻnggi yashash joyidagi sudga taqdim etilishi mumkin.
Aliment undirish toʻgʻrisidagi, otalikni belgilash haqidagi va mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganlik yoxud boquvchisining oʻlimi natijasida koʻrilgan zarar oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogar tomonidan oʻzi yashab turgan joydagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Kemalar toʻqnashuvi natijasida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi, shuningdek suvda yordam berganlik va qutqarganlik uchun haq undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar ham javobgarning kemasi turgan yoki kema roʻyxatga olingan port joylashgan yerdagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Ijro etish joyi koʻrsatilgan shartnomalardan kelib chiqadigan daʼvolar shartnomani ijro etish joyidagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Fuqaroning yoki yuridik shaxsning mol-mulkiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar zarar yetkazilgan joydagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Yuridik shaxsning filiali faoliyatidan kelib chiqadigan daʼvolar filial joylashgan yerdagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Turli joylarda yashovchi yoki turuvchi bir nechta javobgarga nisbatan yoki yuridik shaxs boʻlib, turli manzilda joylashgan javobgarlarga nisbatan daʼvo javobgarlardan biri yashaydigan yoxud davlat roʻyxatidan oʻtgan joydagi sudga daʼvogarning tanlovi boʻyicha taqdim etiladi.
Fuqaroning mehnat, pensiya va uy-joyga doir huquqlarni tiklash, mol-mulkni yoki uning qiymatini qaytarib berish, gʻayriqonuniy hukm qilish, gʻayriqonuniy ravishda jinoiy javobgarlikka tortish, ehtiyot chorasi sifatida gʻayriqonuniy qamoqqa olish yoxud hibsga olish tarzida gʻayriqonuniy maʼmuriy jazo qoʻllash natijasida yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning yashash joyidagi sudga ham taqdim etilishi mumkin.
Agar daʼvogarning voyaga yetmagan bolalari borligi, shuningdek nogironligi yoki ogʻir kasalligi tufayli u javobgar yashab turgan joyidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga borishga qiynalsa, nikohni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning yashaydigan joyidagi sudga taqdim etilishi mumkin.
Bedarak yoʻqolgan deb yoxud ruhiy holati buzilganligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar, shuningdek uch yildan kam boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslar bilan nikohni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar daʼvogarning xohishiga koʻra oʻz yashash joyidagi sudda koʻrilishi mumkin.
35-modda. Sudlovga tegishlilikning alohida hollari
Imoratga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi, mol-mulkni xatlashdan chiqarish haqidagi, yer maydonidan foydalanish tartibini belgilash toʻgʻrisidagi daʼvolar imorat, mol-mulk yoki yer maydoni joylashgan yerdagi sudning sudloviga taalluqlidir.
Meros qoldiruvchining kreditorlari vorislar tomonidan meros qabul qilinguniga qadar taqdim etgan daʼvolar meros mol-mulk yoki uning asosiy qismi joylashgan yerdagi sudning sudloviga tegishlidir.
Yoʻlovchilarni, yuklarni yoki bagajni tashish shartnomalaridan yuk tashuvchilarga nisbatan kelib chiqadigan daʼvolar belgilangan tartibda talabnoma taqdim etilgan transport tashkilotining organi davlat roʻyxatidan oʻtgan yerda taqdim etiladi.
36-modda. Kelishilgan sudlovga tegishlilik
Taraflar oʻzaro kelishib, muayyan ish uchun hududiy sudlovga tegishlilikni oʻzgartirishi mumkin.
Ushbu Kodeksning 35-moddasida belgilangan sudlovga tegishlilik taraflar kelishuvi boʻyicha oʻzgartirilishi mumkin emas.
37-modda. Qarshi daʼvoning sudlovga tegishliligi
Qarshi daʼvo sudlovga tegishliligidan qatʼi nazar, dastlabki daʼvo koʻrilayotgan joydagi sudda taqdim etiladi.
38-modda. Jinoyat tufayli yetkazilgan zararlar toʻgʻrisidagi fuqarolik ishining sudlovga tegishliligi
Jinoyat ishidan kelib chiqadigan fuqarolik daʼvosi, agar jinoyat ishi koʻrilganda ushbu daʼvo arz qilinmagan yoki hal etilmagan boʻlsa, fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida koʻrib chiqish uchun fuqarolik ishlarining sudlovga tegishliligiga doir umumiy qoidalar boʻyicha taqdim etiladi.
6-bob. Fuqarolik sud ishlarini yuritish ishtirokchilari
39-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar
Taraflar, uchinchi shaxslar, ularning vakillari, ariza beruvchilar va sudda koʻrilayotgan alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha boshqa manfaatdor shaxslar, prokuror, ishda boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishda ishtirok etadigan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar ishda ishtirok etuvchi shaxslar deb tan olinadi.
40-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning huquq va majburiyatlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish materiallari bilan tanishish, ulardan koʻchirmalar olish, nusxalar koʻchirish, rad etish toʻgʻrisida arz qilish, dalillar taqdim etish, dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga va odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashayotgan shaxslarga savollar berish, arz qilish, iltimosnomalar taqdim etish, sudga ogʻzaki va yozma tushuntirishlar berish, sud muhokamasi davomida yuzaga keladigan barcha masalalar boʻyicha oʻzlarining vajlarini bayon qilish, boshqa shaxslarning arzlari, iltimosnomalari, vajlariga qarshi eʼtirozlar bildirish, sud hujjatlari ustidan shikoyat qilish (protest keltirish), sud hujjatlarining majburiy ijrosini talab qilish, davlat ijrochisi tomonidan harakatlar sodir etilishida hozir boʻlish va oʻz huquqlarini amalga oshirish huquqiga egadir.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa protsessual huquqlardan ham foydalanadi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan insofli ravishda foydalanishi va oʻz zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishi shart.
41-modda. Fuqarolik protsessual huquq layoqati
Barcha fuqarolar va tashkilotlarning fuqarolik protsessual huquq va majburiyatlarga ega boʻlish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda eʼtirof etiladi.
42-modda. Fuqarolik protsessual muomala layoqati
Sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqati voyaga yetgan fuqarolar va tashkilotlarga tegishlidir.
Voyaga yetmagan, yaʼni yoshi oʻn toʻrtdan oʻn sakkizgacha boʻlgan fuqarolarning, shuningdek muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari sudda ularning ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar tomonidan himoya qilinadi. Ammo bu hol voyaga yetmaganlarni va muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarni bunday ishlarda shaxsan ishtirok etish huquqidan mahrum qilmaydi.
Ota-onalardan aliment undirish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha, shuningdek mehnat bilan bogʻliq huquqiy munosabatlardan va olingan ish haqini yoki boshqa daromadni tasarruf etish bilan bogʻliq bitimlardan kelib chiqadigan ishlar boʻyicha voyaga yetmaganlar sudda oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini shaxsan himoya qilish huquqiga ega. Bunday ishlarda voyaga yetmaganlarga yordam berish uchun ularning ota-onalarini, ularni farzandlikka olganlarni yoki homiylarni jalb qilish toʻgʻrisidagi masala sud tomonidan hal qilinadi.
Ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan bola foydasiga ota-onadan yoki ularning biridan undirilishi belgilangan aliment miqdorini kamaytirish boʻyicha ishlarda “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari jalb etiladi.
Oʻn olti yoshga toʻlgan voyaga yetmagan shaxs qonunchilikda belgilangan tartibda muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilingan (emansipatsiya) taqdirda, sudda oʻz huquqlari va majburiyatlarini shaxsan amalga oshirishi mumkin.
Oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan kichik yoshdagi bolalarning, shuningdek ruhiy holati buzilganligi tufayli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari — ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki vasiylar himoya qiladi.
43-modda. Taraflar
Daʼvogar (ariza beruvchi) va javobgar fuqarolik sud ishlarini yuritishning taraflaridir.
Oʻzining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlarini yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat etgan yoinki manfaatini koʻzlab ish qoʻzgʻatilgan shaxs daʼvogardir.
Oʻziga nisbatan talab taqdim etilgan shaxs javobgardir.
Alohida tartibda yuritiladigan ishlar va ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa ishlar boʻyicha ariza bergan shaxs arizachidir.
44-modda. Taraflarning protsessual huquq va majburiyatlari
Taraflar protsessual huquqlardan teng foydalanadilar va teng majburiyatlarga ega boʻladilar.
Daʼvogar bildirilgan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, qoʻshimcha talablar taqdim etishga, daʼvo talablarining miqdorini oshirishga yoxud kamaytirishga, ulardan toʻliq yoki qisman voz kechishga haqli.
Javobgar daʼvogarning talabini toʻliq yoki qisman tan olishga, qarshi daʼvo taqdim etishga haqli.
Daʼvo ishini yuritishda taraflar sud protsessining har qanday bosqichida ishni kelishuv bitimi tuzish yoki birinchi instansiya sudida sud alohida xonaga (maslahatxonaga) sud hujjatini qabul qilish uchun chiqquniga qadar mediativ kelishuv tuzish orqali tugallashga haqli.
45-modda. Protsessda birgalikda ishtirok etish
Daʼvo bir nechta daʼvogar tomonidan birgalikda yoki bir nechta javobgarga nisbatan taqdim etilishi (protsessda birgalikda ishtirok etish) mumkin. Protsessda birgalikda ishtirok etishga alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha ham yoʻl qoʻyiladi.
Protsessda birgalikda ishtirok etishga quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi, agar:
nizo predmeti bir nechta daʼvogarning yoki javobgarning umumiy huquqlari yoki majburiyatlari boʻlsa;
bir nechta daʼvogarning yoki javobgarning huquq va majburiyatlari bitta asosga ega boʻlsa;
nizo predmeti bir turdagi huquq va majburiyatlardan iborat boʻlsa.
Daʼvogarlar va javobgarlardan har biri boshqa tarafga nisbatan protsessda mustaqil ravishda ishtirok etadi. Uchinchi shaxslar ham protsessda birgalikda ishtirok etishlari mumkin.
Protsessda birgalikda ishtirok etuvchilar ishni olib borishni sherik ishtirokchilardan biriga topshirishi mumkin.
Sud nizolashilayotgan huquqiy munosabatning xususiyatini inobatga olgan holda ishga jalb etilmagan sherik javobgarni ishda ishtirok etish uchun oʻz tashabbusiga yoki taraflarning iltimosnomasiga koʻra jalb qilishga haqli.
Boshqa sherik javobgar ishda ishtirok etish uchun jalb qilinganda ishni koʻrish boshidan boshlanadi.
46-modda. Ishga daxldor boʻlmagan javobgarni almashtirish
Sud daʼvo boʻyicha javob berishi lozim boʻlmagan shaxsga nisbatan daʼvo taqdim etilganligini aniqlasa, hal qiluv qarori qabul qilinguniga qadar daʼvogarning roziligi bilan ishga daxldor boʻlmagan javobgarni ishga daxldor javobgar bilan almashtirishga yoʻl qoʻyishi mumkin.
Agar daʼvogar javobgarning boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi boʻlmasa, sud bu shaxsni sherik javobgar sifatida ishga jalb etishi mumkin.
Ishga daxldor boʻlmagan javobgarni almashtirish haqida sud ajrim chiqaradi.
Ishga daxldor boʻlmagan javobgar almashtirilgandan soʻng ishni koʻrish boshidan boshlanadi.
47-modda. Protsessual huquqiy vorislik
Nizoli yoki sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatda taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil etilishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga oʻtkazilishi va h.k.) sud bu shaxslarni ularning huquqiy vorislari bilan almashtirishga yoʻl qoʻyadi.
Huquqiy vorislik fuqarolik sud ishlarini yuritishning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkin. Huquqiy vorisning sud protsessiga kirishganligi haqida ajrim chiqariladi.
Taraf huquqiy voris bilan almashtirilgandan soʻng sud protsessi almashtirish amalga oshirilgan bosqichdan davom ettiriladi.
Huquqiy voris sud protsessiga kirishguniga qadar amalga oshirilgan barcha harakatlar huquqiy vorisga oʻrnini boʻshatib bergan shaxsga qay darajada majburiy boʻlgan boʻlsa, huquqiy vorisga ham shu darajada majburiydir. Huquqiy voris ishga doir barcha materiallar bilan tanishishga haqli.
48-modda. Nizo predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar sud tomonidan hal qiluv qarori qabul qilinguniga qadar ishga kirishishi mumkin. Ular daʼvogarning barcha huquqlaridan foydalanadi va uning barcha majburiyatlarini oʻz zimmasiga oladi.
Agar nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar ishga sud muhokamasi boshlanganidan soʻng kirishgan boʻlsa, ishni koʻrish boshidan boshlanadi.
49-modda. Nizo predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar, agar ish boʻyicha qabul qilinadigan hal qiluv qarori ularning taraflardan biriga nisbatan boʻlgan huquqlariga yoki majburiyatlariga taʼsir etadigan boʻlsa, sud tomonidan hal qiluv qarori qabul qilinguniga qadar daʼvogar yoki javobgar tarafida ishga kirishishi mumkin. Ular taraflarning, prokurorning, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasi boʻyicha yoxud sudning tashabbusi bilan ham ishda ishtirok etishga jalb qilinishi mumkin.
Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar taraflarning protsessual huquqlaridan foydalanadi va ularning protsessual majburiyatlarini oʻz zimmasiga oladi, bundan arz qilingan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, ulardan voz kechish huquqi mustasno.
Agar nizo predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻz harakatlari yoki harakatsizligi oqibatida daʼvogarning huquqlari buzilganligi toʻgʻrisida arz qilingan talablarni tan olgan taqdirda, sud majburiyatni bajarishni uchinchi shaxs zimmasiga yuklatish toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilishga haqli. Xuddi shunday hollarda, daʼvogar va mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻrtasida kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Agar nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs ishga sud muhokamasi boshlangandan soʻng kirishgan boʻlsa, ishni koʻrish boshidan boshlanadi.
50-modda. Ishda prokurorning ishtiroki
Prokuror faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda, shuningdek davlatning qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida yerga oid huquqiy munosabatlar, davlat mulki, davlatga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash va davlat budjetidan undiruvlar, eʼlon qilingan ish tashlashning boshlanish vaqtini kechiktirish, ish tashlashni toʻxtatib turish, ish tashlashni noqonuniy deb topish bilan bogʻliq ishlarda yoki prokurorning daʼvo arizasi (arizasi) asosida qoʻzgʻatilgan ishlarda ishtirok etishi mumkin. Prokuror boshqa shaxslarning arizasi bilan qoʻzgʻatilgan ishning muhokamasida oʻz tashabbusi bilan ishtirok etishi mumkin emas.
Prokuror davlat manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat qilishi mumkin.
Agar fuqaro sogʻligʻining holati, yoshi yoki boshqa sabablarga koʻra sudda oʻz huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini shaxsan himoya qilish imkoniyatiga ega boʻlmasa, prokuror fuqaroning buzilgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun ariza bilan sudga murojaat etish huquqiga ega.
Fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman, shahar sudlariga daʼvo arizasini (arizani) — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar, shaharlar prokurorlari va ularga tenglashtirilgan prokurorlar yoki ularning oʻrinbosarlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudiga, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga esa — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlari yoki ularning oʻrinbosarlari taqdim etadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning oʻrinbosarlari Oʻzbekiston Respublikasining barcha fuqarolik ishlari boʻyicha sudlariga daʼvo arizasini (arizani) taqdim etishga haqli.
51-modda. Prokurorning protsessual huquq va majburiyatlari
Ariza bergan prokuror daʼvogarning barcha protsessual huquqlaridan foydalanadi va barcha protsessual majburiyatlarini oʻz zimmasiga oladi, bundan kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzish huquqi va sud xarajatlarini toʻlash majburiyati mustasno.
Prokuror bergan arizasidan butunlay yoki qisman voz kechish, boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzi arz qilgan talablar boʻyicha sudga tushuntirishlar berish, ish mazmuni yuzasidan, shuningdek ishning muhokamasi vaqtida kelib chiqqan ayrim masalalar boʻyicha oʻz fikrini bayon etish, sud hujjati ustidan protest keltirish huquqiga ega.
Agar daʼvogar rozi boʻlmasa, prokuror oʻzi arz qilgan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, qoʻshimcha talablar bildirishga, daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirishga yoxud kamaytirishga haqli emas.
Prokuror tomonidan daʼvogarning huquqlarini himoya qilish uchun taqdim etilgan daʼvodan daʼvogarning voz kechishi, agar bu uchinchi shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga daxl qilmasa, daʼvo arizasini (arizani) koʻrmasdan qoldirishga olib keladi.
Prokurorning boshqa shaxs manfaatlarini himoya qilish uchun taqdim etgan oʻz daʼvosidan (arizasidan) voz kechishi, ushbu shaxsni ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.
52-modda. Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilayotgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning protsessda ishtirok etishi
Davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda, boshqa shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat etish huquqiga ega.
Davlat boshqaruvi organlari oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish, fuqarolar, jamiyat va davlatning huquqlari, erkinliklari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish yuzasidan xulosalar berish uchun sud tomonidan sud protsessida ishtirok etishga jalb qilinishi yoki oʻz tashabbusi bilan protsessga kirishishi mumkin.
53-modda. Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilayotgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning protsessual huquq va majburiyatlari
Ushbu Kodeksning 52-moddasida koʻrsatilgan sud protsessi ishtirokchilari mazkur Kodeksning 40-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadi, shuningdek boshqa shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun arz qilingan talablarni toʻliq yoki qisman qoʻllab-quvvatlash, ulardan voz kechish, oʻzlari arz qilgan talablar boʻyicha tushuntirishlar berish huquqiga ega. Mazkur organlar, tashkilotlar va fuqarolarning boshqa shaxsning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga bergan arizasidan voz kechishi ushbu shaxsni ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.
Davlat organi, tashkilot va boshqa shaxs tomonidan daʼvogarning huquqlarini himoya qilish uchun taqdim etilgan daʼvo arizasidan (arizadan) daʼvogarning (arizachining) voz kechishi, agar bu uchinchi shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga daxl qilmasa, daʼvo arizasini (arizani) koʻrmasdan qoldirishga olib keladi.
54-modda. Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar
Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, ashyoviy, yozma va raqamli dalillarni saqlovchilar, ijro ishi yuritish xolislari va saqlovchilari odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslardir.
55-modda. Sud majlisi kotibi
Sud majlisida sud majlisi kotibi vazifasini sudyaning yordamchisi (katta yordamchisi) bajaradi.
56-modda. Guvoh
Ishga doir biror holatdan xabardor boʻlgan har qanday shaxs guvoh boʻla oladi.
Quyidagilar guvoh sifatida chaqirilishi va soʻroq qilinishi mumkin emas:
vakil, himoyachi, advokat yoki mediator vazifalarini bajarishi munosabati bilan oʻziga maʼlum boʻlib qolgan holatlar toʻgʻrisida — fuqarolik, iqtisodiy, maʼmuriy ish boʻyicha vakillar yoki jinoyat ishi boʻyicha himoyachilar, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha advokatlar, mediatorlar;
arbitrlar, arbitraj tarkibi tomonidan tayinlangan ekspertlar, arbitraj muassasasining xodimlari, hakamlik sudyalari — arbitraj yoki hakamlik muhokamasi davomida oʻzlariga maʼlum boʻlib qolgan holatlar toʻgʻrisida;
jismoniy nuqsonlari yoki ruhiy holatining buzilganligi sababli faktlarni toʻgʻri idrok qilishga yoki ular haqida toʻgʻri koʻrsatuvlar berishga layoqatsiz shaxslar.
57-modda. Guvohning majburiyatlari va javobgarligi
Guvoh sifatida chaqirilgan shaxs sudga kelishi va toʻgʻri koʻrsatuvlar berishi shart.
Agar guvoh sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud chaqiruvi boʻyicha kelmasa, shuningdek koʻrsatuvlar berishdan boʻyin tovlasa, u ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarimaga tortilishi mumkin.
Jarima solinishi guvohni sudga kelish va koʻrsatuvlar berish majburiyatidan ozod etmaydi.
Bila turib yolgʻon koʻrsatuvlar berganlik uchun guvoh Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasiga muvofiq javobgar boʻladi.
58-modda. Ekspert
Xulosa berish uchun zarur fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarga ega boʻlgan jismoniy shaxs ekspert sifatida tayinlanishi mumkin.
Ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, nodavlat sud-ekspertiza tashkilotining eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin.
Belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar ekspert sifatida jalb etilishi mumkin emas.
59-modda. Ekspertning huquqlari
Ekspert: ekspertiza predmetiga oid ish materiallari bilan tanishish, ulardan zarur maʼlumotlarni yozib olish yoki nusxa koʻchirish; joyida koʻzdan kechirishda ishtirok etish va ekspertizani oʻtkazish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha materiallar va tekshirish obyektlari taqdim etilishi haqida iltimosnomalar berish; sud muhokamasida ekspertiza predmetiga taalluqli dalillarni tekshirishda ishtirok etish hamda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va guvohlarga sudning ruxsati bilan savollar berish; ashyoviy, yozma, raqamli dalillar va hujjatlarni koʻzdan kechirish; oʻz xulosasida nafaqat oʻzining oldiga qoʻyilgan savollar boʻyicha, balki ekspertiza predmetiga oid va ish uchun ahamiyatga molik boshqa masalalar boʻyicha ham fikrlarini bayon etish; uning xulosasi yoki koʻrsatuvlari ishda ishtirok etuvchi shaxslar va guvohlar tomonidan notoʻgʻri talqin qilinganligi xususida sud majlisi bayonnomasiga kiritilishi lozim boʻlgan bayonotlar berish; agar u sud muhokamasi yuritilayotgan tilni bilmasa yoki yetarlicha bilmasa, oʻz ona tilida xulosa taqdim etish va koʻrsatuvlar berish hamda bunday holda tarjimon xizmatidan foydalanish; agar ishni yuritayotgan sudning qarorlari, sudyaning harakatlari (harakatsizligi) ekspertning huquq va erkinliklarini buzayotgan boʻlsa, bu qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish; ekspertiza oʻtkazilishi vaqtida qilingan xarajatlarni undirish huquqiga ega.
Agar ekspert qoʻyilgan savollarni oʻzining maxsus bilimlari asosida hal qilib boʻlmasligiga yoki oʻziga taqdim etilgan tekshirish obyektlarining yoxud materiallarning yaroqsizligiga yoki xulosa berish uchun yetarli emasligiga va ularni toʻldirib boʻlmasligiga yoxud fan va sud-ekspertlik amaliyotining holati qoʻyilgan savollarga javob topish imkoniyatini bermasligiga ishonch hosil qilsa, u xulosa berishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisida asoslantirilgan hujjat tuzadi hamda uni ekspertizani tayinlagan sudga yuboradi.
60-modda. Ekspertning majburiyatlari va javobgarligi
Ekspert: ushbu Kodeksning 22-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda oʻzini oʻzi rad etishi haqida darhol arz qilishi; oʻziga taqdim etilgan tekshirish obyektlarini har tomonlama va toʻliq tekshirishdan oʻtkazishi, oʻz oldiga qoʻyilgan savollar yuzasidan asosli va xolisona yozma xulosa berishi; sud majlisida shaxsan ishtirok etish uchun sudning chaqiruviga binoan kelishi; oʻzi oʻtkazgan ekspertiza xususida koʻrsatuvlar berishi va oʻzi bergan xulosani tushuntirish uchun qoʻshimcha savollarga javob berishi; ekspertizani oʻtkazishi munosabati bilan oʻziga maʼlum boʻlib qolgan maʼlumotlarni oshkor qilmasligi; taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallarining saqlanishini taʼminlashi; sud muhokamasi vaqtida tartibga rioya qilishi shart.
Ekspert xulosa berishdan asossiz ravishda bosh tortganligi uchun, shuningdek, agar sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sudning chaqiruvi boʻyicha kelmasa, ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarimaga tortiladi.
Jarima solinishi ekspertni sudga kelish va xulosa berish majburiyatidan ozod etmaydi.
Bila turib yolgʻon xulosa berganlik, yopiq sud majlisi muhokamasi maʼlumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilganlik uchun ekspert Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238, 239-moddalariga muvofiq javobgar boʻladi.
61-modda. Mutaxassis
Dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashda maslahatlar (tushuntirishlar) berish yoʻli bilan koʻmaklashish hamda ilmiy-texnika vositalarini qoʻllashda yordam berish maqsadida fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilim va koʻnikmaga ega boʻlgan, ishning yakunidan manfaatdor boʻlmagan voyaga yetgan shaxs sud majlisida yoki protsessual harakatlarda ishtirok etish uchun sud tomonidan mutaxassis sifatida jalb etilishi mumkin.
Mutaxassisni jalb qilish toʻgʻrisida ishni sud muhokamasiga tayyorlash haqidagi ajrimda, sud majlisi davomida esa sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.
Sudning mutaxassis chaqirish toʻgʻrisidagi talabi mutaxassis ishlab turgan tashkilot rahbari uchun majburiydir.
62-modda. Mutaxassisning huquq va majburiyatlari
Mutaxassis sifatida chaqirilgan shaxs quyidagi huquqlarga ega: oʻzining nima maqsadda sudga chaqirilayotganligini bilish; agar maxsus bilim va koʻnikmalarga ega boʻlmasa, ish yuritishda ishtirok etishni rad qilish; protsessual harakat ishtirokchilariga sudning ruxsati bilan savollar berish; dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashga koʻmaklashayotganida, ilmiy-texnika vositalari qoʻllanishi, ekspertiza tayinlanishi uchun materiallar tayyorlayotganida oʻzi qilgan harakatlar bilan bogʻliq holatlarga protsessual harakat ishtirokchilarining eʼtiborini qaratish; oʻzi ishtirok etgan protsessual harakat bayonnomasi bilan, shuningdek sud majlisi bayonnomasining tegishli qismi bilan tanishish hamda oʻz ishtirokida amalga oshirilgan harakatlarning kechishi va natijalari qayd qilinishining toʻliqliligi va toʻgʻriligi xususida bayonnomaga kiritilishi lozim boʻlgan arzlar va fikrlarni bildirish; ish yuritishda protsessual harakatlarni amalga oshirishda ishtirok etish bilan bogʻliq holda qilgan xarajatlarining oʻrni qoplanishi.
Mutaxassis etib tayinlangan shaxs: sudning chaqiruviga binoan kelishi; protsessual harakatlarni amalga oshirishda va sud muhokamasida maxsus bilim, koʻnikmalar va ilmiy-texnika vositalaridan foydalangan holda ishtirok etishi; oʻzi bajarayotgan harakatlar yuzasidan tushuntirishlar berishi; yopiq sud majlisi muhokamasi maʼlumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilmasligi shart. Mutaxassisning yuzaga kelgan barcha masalalar boʻyicha maslahatlari sudga yozma ravishda taqdim etilishi kerak, sud muhokamasi davomida mutaxassis tomonidan berilgan tushuntirishlar esa sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi.
Agar mutaxassis sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud chaqiruvi boʻyicha kelmasa, shuningdek maslahatlar (tushuntirishlar) berishni asossiz ravishda rad etsa, ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarimaga tortilishi mumkin.
Jarima solinishi mutaxassisni sudga kelish va maslahatlar (tushuntirishlar) berish majburiyatidan ozod etmaydi.
63-modda. Tarjimon
Ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda sud tomonidan tayinlangan tarjima qilish uchun zarur boʻlgan tillarni biladigan shaxs tarjimondir. Sud ishlarini yuritishning boshqa ishtirokchilari tarjimon vazifalarini oʻz zimmasiga olishga haqli emas.
64-modda. Tarjimonning huquq va majburiyatlari
Tarjimon quyidagi huquqlarga ega: tarjimani aniqlashtirish maqsadida sud majlisi ishtirokchilariga savollar berish; agar tarjima qilish uchun tegishli bilimga ega boʻlmasa, sud muhokamasida ishtirok etishni rad etish; sud majlisining bayonnomasi bilan tanishish; sud majlisi bayonnomasiga kiritilgan tarjimaning toʻgʻriligi yuzasidan eʼtirozlar taqdim etish.
Tarjimon tarjimani toʻliq va toʻgʻri amalga oshirishi, sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart.
Tarjima qilishdan asossiz ravishda bosh tortganlik, shuningdek sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sudning chaqiruvi boʻyicha kelmaganlik uchun tarjimon ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarimaga tortiladi.
Jarima solinishi tarjimonni sudga kelish va tarjima qilish majburiyatidan ozod etmaydi.
Tarjimon bila turib notoʻgʻri tarjima qilganlik, yopiq sud majlisi muhokamasi maʼlumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238, 239-moddalariga muvofiq jinoiy javobgar boʻladi, bu haqda u sud tomonidan tilxat olib ogohlantiriladi.
7-bob. Sudda vakillik
65-modda. Vakillar orqali ish yuritish
Fuqarolar oʻz ishlarini sudda shaxsan yoki oʻz vakillari orqali yuritishi mumkin. Fuqaroning ishda shaxsan ishtirok etishi uni ish boʻyicha vakilga ega boʻlish huquqidan mahrum etmaydi.
Tashkilotlar ishlarni oʻz rahbarlari yoki vakillari orqali yuritadi.
66-modda. Qonuniy vakillik
Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar) himoya qiladi.
Belgilangan tartibda bedarak yoʻqolgan deb topilgan fuqaro ishtirok etishi lozim boʻlgan ish boʻyicha uning vakili sifatida mazkur fuqaroning mol-mulkini qoʻriqlash va boshqarish uchun tayinlangan shaxs qatnashadi.
Vafot etgan yoki belgilangan tartibda vafot etgan deb eʼlon qilingan shaxsning merosxoʻri ishtirok etishi kerak boʻlgan ish boʻyicha, agar merosni hali hech kim qabul qilib olmagan boʻlsa, vasiy, homiy, yoxud meros mol-mulkni saqlash va boshqarish uchun tayinlangan saqlovchi shaxs merosxoʻrning vakili sifatida qatnashadi.
Qonuniy vakil sudda ish olib borishni oʻzi vakil sifatida tanlagan boshqa shaxsga topshirish huquqiga ega.
Oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan voyaga yetmagan shaxsning, muomalaga layoqatsiz yoki bedarak yoʻqolgan deb topilgan shaxsning qonuniy vakili vakillik qilinayotgan shaxsning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga taalluqli ishlar koʻrib chiqilayotganda uning manfaatlarini koʻzlab barcha protsessual harakatlarni amalga oshiradi.
Oʻn toʻrt yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsning, muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxsning qonuniy vakili ishlar koʻrib chiqilayotganda shu shaxsning manfaatlarini koʻzlab barcha protsessual harakatlarni cheklangan huquqlar doirasida amalga oshiradi.
67-modda. Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillik
Ishonch bildiruvchi oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish boʻyicha sudda ish yuritishni shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillikka binoan vakilga topshiradi.
Quyidagilar shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakil boʻlishi mumkin:
1) advokatlar;
2) nasl-nasab shajarasi boʻyicha toʻgʻri tutashgan yoki yon shajara boʻyicha qarindoshlar, shuningdek er (xotin) yoxud uning qarindoshlari;
3) yuridik shaxslarning xodimlari — shu yuridik shaxslarning ishlari boʻyicha;
4) notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari — shu tashkilotlar aʼzolarining ishlari boʻyicha;
5) qonunga binoan boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish huquqi berilgan notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari;
6) birgalikda ishtirok etuvchilardan biri boshqa birgalikdagi ishtirokchilarning topshirigʻi boʻyicha;
7) ishni koʻrib chiqayotgan sud tomonidan ishda jismoniy shaxslarning vakillari sifatida ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan shaxslar.
Sudda ish yuritish boʻyicha vakil sifatida professional faoliyat bilan faqat advokatlar shugʻullanishi mumkin.
Sud daʼvogarning yoki javobgarning iltimosiga koʻra, “Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatadigan advokatning ishtirok etishini taʼminlash choralarini koʻrishi shart.
Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatadigan advokat jalb etiladigan paytga qadar sud ishning muhokamasini keyinga qoldiradi. Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatadigan advokatni jalb qilishda advokatning ishda ishtirok etishi tasdiqlangan paytdan eʼtiboran unga ishga kirishish uchun kamida toʻrt soat vaqt berilishi kerak.
Vakilning vakolatlari qonunga muvofiq berilgan va rasmiylashtirilgan ishonchnomada koʻrsatilgan boʻlishi kerak.
Fuqarolar tomonidan beriladigan ishonchnomalar notariuslar yoki notarial harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan boshqa mansabdor shaxslar tomonidan tasdiqlanadi.
Davlat boshqaruvi organlarining, mansabdor shaxslarning vakillari tegishli organ rahbarining yoki mansabdor shaxsning imzosi bilan beriladigan ishonchnoma boʻyicha harakat qiladi.
Tashkilot nomidan beriladigan ishonchnoma tashkilot rahbari tomonidan imzolanib, imzo tashkilotning muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanadi.
Tashkilotlarning rahbarlari sudga oʻz xizmat lavozimlarini yoki vakolatlarini tasdiqlaydigan hujjatlarni taqdim etadi.
Advokatning vakolatlari qonunchilikda belgilangan tartibda tasdiqlanadi.
69-modda. Vakilning vakolatlari
Sudda ish yuritish vakolatlari vakilga barcha protsessual harakatlarni vakolat beruvchi nomidan amalga oshirish huquqini beradi.
Shartnoma boʻyicha vakillik qiluvchining arz qilingan talablardan toʻliq yoki qisman voz kechish, ularning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, daʼvogarning talablarini tan olish, kelishuv bitimi, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisidagi kelishuv yoki mediativ kelishuv tuzish, vakolatlarni boshqa shaxsga oʻtkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish), sud hujjati ustidan shikoyat qilish, arizalarni imzolash, ijro varaqasini undiruvga taqdim etish, undirilgan mol-mulkni yoki pullarni olish vakolati har bir alohida holda vakolat beruvchi tomonidan berilgan ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan boʻlishi kerak.
70-modda. Sudda vakillik qilishi mumkin boʻlmagan shaxslar
Quyidagilar sudda vakillik qilishi mumkin emas:
1) voyaga yetmagan shaxslar, bundan qonunchilikda belgilangan hollar mustasno;
2) vasiylik va homiylik belgilangan shaxslar;
3) sudyalar, prokurorlar, surishtiruvchilar, tergovchilar, sud devoni xodimlari, bundan ular qonuniy vakil (ota-onalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar) sifatida, shuningdek tegishli sud, prokuratura, surishtiruv va tergov organlarining vakili sifatida qatnashgan hollar mustasno;
4) manfaatlari vakolat beruvchining manfaatlariga zid boʻlgan shaxslarga huquqiy yordam koʻrsatayotgan yoki ilgari yordam koʻrsatgan shaxslar;
41) shu nizo bilan bogʻliq mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirishda mediator sifatida ishtirok etganlar, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan va mediatorning ishtiroki yuzasidan oʻzaro rozilik boʻlgan hollar mustasno;
42) hakamlik muhokamasi davomida ayni shu nizo bilan bogʻliq holda hakamlik sudyasi sifatida ishtirok etgan shaxslar;
5) sudya, prokuror, sud majlisi kotibi, ekspert, mutaxassis, tarjimon bilan qarindoshlik munosabatlarida boʻlgan shaxslar.
8-bob. Dalillar
71-modda. Isbotlash vositalari
Taraflarning talablari va eʼtirozlarini asoslaydigan holatlarning mavjudligini yoki mavjud emasligini sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos boʻladigan har qanday faktik maʼlumot va ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa holatlar fuqarolik ishi boʻyicha dalillardir. Bu maʼlumotlar quyidagi vositalar, yaʼni: taraflarning va uchinchi shaxslarning hamda ular qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, ashyoviy, yozma va raqamli dalillar, ekspertlarning xulosalari, mutaxassislarning maslahatlari (tushuntirishlari) bilan aniqlanadi.
Anonim xatlarda va kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan yoki qonunni buzgan holda olingan boshqa maʼlumotlar dalil boʻla olmaydi.
Taraflarning va uchinchi shaxslarning tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari ushbu Kodeksning 209-moddasida belgilangan tartibda videokonferensaloqa tizimidan foydalanish yoʻli bilan olinishi mumkin.
72-modda. Isbotlash va dalillarni taqdim etish majburiyati
Har bir taraf oʻzining talablari va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlarni isbotlashi shart.
Sud qanday holatlar ish uchun ahamiyatga ega ekanligini, ularni taraflardan qaysi biri isbotlashi kerakligini aniqlaydi, hatto taraflar bu holatlarni dalil qilib keltirmagan boʻlsa ham ularni muhokamaga qoʻyadi.
Dalillar taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan taqdim etiladi. Sud ularga qoʻshimcha dalillar taqdim qilishni taklif etishi mumkin. Agar qoʻshimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qiyinchilik tugʻdirsa, ularga sud dalillar toʻplashda ularning iltimosnomasiga koʻra koʻmaklashadi.
73-modda. Dalillarning aloqadorligi
Sud faqat ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan dalillarni koʻrishga qabul qiladi.
Sudning dalilni qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi asoslantirilgan boʻlishi lozim.
74-modda. Dalillarning maqbulligi
Qonun boʻyicha muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi shart boʻlgan ishning holatlari boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi mumkin emas.
75-modda. Isbotlashdan ozod qilish asoslari
Sud hammaga maʼlum deb topgan holatlar isbotlashga muhtoj emas.
Bir fuqarolik ishi boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar xuddi shu shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlari muhokamasida yangidan isbot qilinmaydi.
Iqtisodiy yoki maʼmuriy sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori boshqa ishni koʻrayotgan sud uchun iqtisodiy yoki maʼmuriy sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga taalluqli boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi masalalar boʻyicha majburiydir.
Jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilganligi yoki sodir etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilganligi yoki etilmaganligi masalalari yuzasidan majburiydir.
Notarial harakat amalga oshirilganda notarius tomonidan tasdiqlangan holatlar, agar notarial tartibda rasmiylashtirilgan hujjatning haqiqiyligi ushbu Kodeksning 235 va 236-moddalarida belgilangan tartibda rad etilmagan yoki notarial harakatni amalga oshirish tartibi jiddiy tarzda buzilganligi aniqlanmagan boʻlsa, isbotlashni talab etmaydi.
76-modda. Dalillarni taʼminlash
Oʻzlari uchun zarur boʻlgan dalillarni keyinchalik taqdim etish mumkin boʻlmay qoladi yoki qiyinlashadi, deyishiga asosi boʻlgan shaxslar ariza berishidan oldin ham yoki keyin ham suddan bu dalillarni taʼminlashni iltimos qilishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudgacha boʻlgan jarayonda notarial tartibda dalillarni taʼminlash choralarini koʻrishga haqli.
Chet davlatlar organlarida ish yuritish uchun zarur boʻlgan dalillarni taʼminlash qonunda belgilangan tartibda notariuslar tomonidan amalga oshiriladi.
77-modda. Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza
Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza dalillarni taʼminlash bilan bogʻliq protsessual harakatlar amalga oshirilishi kerak boʻlgan hududda faoliyat olib borayotgan sudga beriladi.
Arizada taʼminlanishi zarur boʻlgan dalillar, bu dalillar bilan tasdiqlanishi zarur boʻlgan holatlar, dalillarni taʼminlash toʻgʻrisida arizachini iltimosnoma bilan murojaat qilishga undagan sabablar, shuningdek taʼminlanadigan dalillar zarur boʻlgan yoki ular keyinchalik asqotishi mumkin boʻlgan ish koʻrsatilishi kerak.
78-modda. Dalillarni taʼminlash tartibi
Dalillarni taʼminlash ushbu Kodeksda belgilangan dalillarni toʻplash va tekshirish qoidalari boʻyicha sud tomonidan amalga oshiriladi. Arizachi va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar dalillarni taʼminlash vaqti va joyi haqida xabardor qilinadi, biroq ularning kelmaganligi dalillarni taʼminlash haqidagi arizani koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi. Kechiktirish, shuningdek keyinchalik arizachi bilan kimning oʻrtasida nizo kelib chiqishini aniqlash mumkin boʻlmagan hollarda, dalillarni taʼminlash faqat arizachining oʻzini xabardor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Dalillarni taʼminlash tartibida taraflarning, uchinchi shaxslarning tushuntirishlari eshitiladi, guvohlar soʻroq qilinadi, ekspertiza tayinlanadi, ashyoviy, yozma va raqamli dalillar talab qilib olinadi yoki koʻzdan kechiriladi, joyga borib koʻzdan kechirish oʻtkaziladi.
Dalillarni taʼminlash tartibida toʻplangan barcha materiallar ishni koʻrib chiqayotgan sudga yuboriladi yoki arizachiga beriladi.
79-modda. Dalillarni taʼminlash masalalariga doir ajrim ustidan shikoyat qilish
Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi mumkin emas.
Dalillarni taʼminlashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
80-modda. Dalillarga baho berish
Sud dalillarga ishning hamma holatlarini jamlab, ularni sud majlisida qonunga amal qilgan holda, har taraflama, toʻliq va xolis koʻrib chiqishga asoslangan oʻz ichki ishonchi boʻyicha baho beradi.
Har bir dalil aloqadorlik, maqbullik va ishonchlilik nuqtai nazaridan, dalillarning majmui esa yetarlilik nuqtai nazaridan baholanishi lozim.
Agar tekshirish natijasida dalilning haqiqatga toʻgʻri kelishi aniqlansa, u ishonchli deb topiladi.
Hech bir dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas.
Dalillarga baho berish natijalarini sud hal qiluv qarorida aks ettirishi shart boʻlib, unda ayrim dalillar sudning xulosalarini asoslash vositasi sifatida qabul qilinganligi, boshqa dalillar sud tomonidan rad etilganligi sabablari, shuningdek ayrim dalillarning boshqa dalillarga nisbatan afzalligi asoslari keltiriladi.
Hujjatlarga yoki boshqa yozma dalillarga baho berishda sud boshqa dalillarni inobatga olgan holda, bunday hujjat yoki yozma dalil shu turdagi dalillarni taqdim etishga vakolatli boʻlgan organ tomonidan berilganligiga, hujjatni imzolab tasdiqlash huquqiga ega shaxs tomonidan imzolanganligiga, mazkur turdagi dalilning boshqa barcha ajralmas rekvizitlar mavjudligiga ishonch hosil qilishi shart.
Hujjatning yoki boshqa yozma dalilning koʻchirma nusxasiga baho berishda sud nusxa koʻchirish vaqtida uning asliga nisbatan mazmuni oʻzgarib qolmaganligini, nusxa koʻchirish qanday texnik usulda bajarilganligini, nusxa koʻchirish hujjatning koʻchirma nusxasi uning asli bilan bir xilligini kafolatlashini, hujjatning koʻchirma nusxasi qanday tarzda saqlanganligini tekshiradi.
Agar hujjatning asli yoʻqolgan va sudga taqdim etilmagan boʻlsa, nizolashayotgan har bir taraf tomonidan taqdim etilgan ushbu hujjatning koʻchirma nusxalari esa oʻzaro bir xil boʻlmagan hamda boshqa dalillar yordamida hujjatning asl mazmunini aniqlashning iloji boʻlmagan taqdirda, sud hujjatning yoki boshqa yozma dalilning faqat koʻchirma nusxasi bilan tasdiqlangan holatlarni isbotlangan deb hisoblashi mumkin emas.
81-modda. Taraflar va uchinchi shaxslarning tushuntirishlari
Taraflar va uchinchi shaxslarning hamda ular qonuniy vakillarining oʻzlariga maʼlum boʻlgan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi tushuntirishlari ish yuzasidan toʻplangan boshqa dalillar qatori tekshirilishi va baholanishi lozim.
Taraflardan biri oʻzining talablari yoki eʼtirozlariga asos qilib olgan faktlarni boshqa taraf tomonidan tan olinishi birinchi tarafni bu faktlar isbotini davom ettirish zaruriyatidan ozod qiladi. Agar muayyan fakt xususida sudning shubhasi boʻlsa, bu fakt umumiy asoslarga koʻra isbotlanishi lozim.
Faktni tan olish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va tan olgan taraf uni imzolaydi. Agar faktni tan olish yozma arizada bayon etilgan boʻlsa, mazkur ariza ishga qoʻshib qoʻyiladi.
82-modda. Guvohni chaqirish toʻgʻrisidagi iltimosnoma
Guvohni chaqirish toʻgʻrisida iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs guvohning ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qanday holatlarni tasdiqlay olishi mumkinligini koʻrsatishi va sudga uning familiyasi, ismi, otasining ismini, yashash joyini yoki ish, oʻqish joyini maʼlum qilishi shart.
83-modda. Guvohlarni ularning yashash joylarida soʻroq qilish
Ishni koʻrayotgan sud joylashgan yerdan tashqarida doimiy yashaydigan va uzrli sabablarga koʻra sud majlisiga kelish imkoniga ega boʻlmagan guvohlar sudning tashabbusi bilan, taraflarning yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasiga koʻra yoxud guvohning oʻz iltimosnomasi boʻyicha, ishni koʻrib chiqayotgan sudning topshirigʻiga binoan oʻzlari yashab turgan joydagi sud tomonidan yoki videokonferensaloqadan foydalangan holda soʻroq qilinishi mumkin. Bu guvohlar ishni koʻrib chiqayotgan sud majlisiga kelgan taqdirda, ular sud tomonidan soʻroq qilinadi.
84-modda. Yozma dalillar
Ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar, shartnomalar, maʼlumotnomalar, ishga oid yozishmalar, raqamli, grafik yozuv shaklida bajarilgan hujjatlar va materiallar, shu jumladan faks, elektron yoki boshqa aloqa vositasida yoxud hujjatning haqiqiyligini aniqlash imkonini beradigan oʻzga usulda olingan boshqa hujjatlar va materiallar yozma dalillardir.
Sudga taqdim etilayotgan, toʻliq yoki qisman chet tilida tuzilgan yozma dalillarga ularning tegishli tarzda tasdiqlangan tarjimalari ilova qilinadi.
Chet davlatda olingan hujjat, agar u qonunchilikda belgilangan tartibda legalizatsiya qilingan boʻlsa, sudda yozma dalil deb tan olinadi.
Chet davlatda olingan hujjat Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida nazarda tutilgan hollarda legalizatsiya qilinmasdan sudda yozma dalil deb tan olinadi.
85-modda. Yozma dalillarni taqdim etish va talab qilib olish
Yozma dalilni taqdim etuvchi shaxs ushbu dalil bilan ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkin ekanligini koʻrsatishi, talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etilganda esa bu qanday dalil ekanligini koʻrsatishi va yozma dalil muayyan shaxsda deb hisoblashi uchun qanday asosi borligini koʻrsatishi shart.
Sud tomonidan davlat organlaridan, tashkilotlardan yoki fuqarolardan talab qilinadigan yozma dalillar bevosita sudga yuboriladi.
Sud yozma dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma bergan shaxsga ushbu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqiga doir soʻrov ham berishi mumkin.
86-modda. Yozma dalillarni taqdim etish majburiyati
Ishda ishtirok etmayotgan fuqarolar va tashkilotlar sud talab qilayotgan yozma dalillarni taqdim etish imkoniga ega boʻlmasa, bu haqda sudni xabardor qilib, sababini koʻrsatishi shart.
Agar shaxs, sud undan talab qilayotgan yozma dalilni taqdim etish yoki sud tomonidan belgilangan muddatda taqdim etish imkoniyatiga ega boʻlmasa, u sudning soʻrovini olgan kundan eʼtiboran besh kunlik muddat ichida buning sabablarini koʻrsatgan holda sudni xabardor qilishi shart.
Sud xabardor qilinmagan taqdirda, shuningdek yozma dalilni taqdim etish uzrli sabablarsiz rad qilingan taqdirda, sud tashkilotlarning aybdor mansabdor shaxslariga, shuningdek fuqarolarga ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarima soladi.
Jarima solinishi tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan yozma dalilni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.
87-modda. Yozma dalillarning aslini taqdim etish
Qoida tariqasida, yozma dalillarning asli yoki tegishli tarzda tasdiqlangan koʻchirma nusxasi taqdim etiladi. Agar hujjatning koʻchirma nusxasi taqdim etilgan boʻlsa, sud zarur hollarda, uning aslini taqdim etishni talab qilishga haqli. Agar koʻrib chiqilayotgan ishga hujjatning faqat bir qismi taalluqli boʻlsa, undan tasdiqlangan koʻchirma nusxa taqdim etilishi mumkin.
88-modda. Yozma dalillarni ular saqlanayotgan joyda koʻzdan kechirish va tekshirish
Yozma dalillarni sudga taqdim etish ularning koʻpligi yoki ulardan faqat bir qismi ish uchun ahamiyatli ekanligi oqibatida qiyinlashgan taqdirda, sud ularning tegishli ravishda tasdiqlangan koʻchirmasini talab qilishi yoki dalillarni ular saqlanayotgan joyda koʻzdan kechirishi va tekshirishi mumkin.
89-modda. Hujjatlarning aslini qaytarish
Sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin ishdagi hujjatning asli uni taqdim etgan shaxsning iltimosnomasiga koʻra qaytarilib, hujjatning sudya tomonidan tasdiqlangan koʻchirma nusxasi ishda qoldirilishi mumkin.
Agar sud mumkin deb topsa, sud hujjati qonuniy kuchga kirguniga qadar yozma dalillar ularni taqdim etgan shaxslarga qaytarilishi mumkin. Mazkur shaxslar iltimosnoma bilan birga hujjat aslining tegishli tarzda tasdiqlangan koʻchirma nusxasini taqdim etadi yoki ishda qolayotgan koʻchirma nusxani sud tomonidan tasdiqlash toʻgʻrisida iltimosnoma beradi.
891-modda. Elektron maʼlumotlar
Elektron maʼlumotlar elektron qurilmalardan va axborot tizimlaridan, shuningdek axborot texnologiyalaridan foydalangan xolda yaratiladigan, ishlov beriladigan xamda saqlanadigan maʼlumotlardir.
Ishda ishtirok etuvchi taraflar, guvohlar hamda boshqa shaxslar elektron maʼlumotlarni ushbu maʼlumotlarning koʻchirma nusxasini elektron jismdan elektron maʼlumotlar mavjud boʻlgan boshqa elektron jismga olish orqali taqdim etishga haqli.
Sud taqdim etilgan elektron maʼlumotlarni mutaxassis ishtirokida qabul qilib oladi hamda elektron maʼlumotlar mavjud boʻlgan birlamchi elektron jismni koʻzdan kechiradi.
Ish uchun ahamiyatga ega boʻlmagan elektron maʼlumotlar mavjud boʻlgan elektron jismlar egalariga darhol qaytarib beriladi.
892-modda. Raqamli dalillar
Ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlgan elektron maʼlumotlar, shu jumladan elektron tarzdagi fayllar, audio-, videoyozuvlar, Internet jahon axborot tarmogʻida saqlanayotgan maʼlumotlar, shuningdek boshqa elektron maʼlumotlar raqamli dalillardir.
Raqamli dalildan koʻchirma nusxa olishga, basharti uning yaxlitligi va aynan oʻxshashligi saqlansa, yoʻl qoʻyiladi.
Raqamli dalildan koʻchirma nusxa olishga yoʻl qoʻyilishi oʻzidan mazkur koʻchirma nusxa olingan raqamli dalilning asli mavjudligi bilan taʼminlanadi, bundan notarius tomonidan tasdiqlangan raqamli dalillar mustasno. Ishda ishtirok etuvchi taraflar, guvohlar va boshqa shaxslar raqamli dalillarning koʻchirma nusxalarini qogʻozda chop etilgan shaklda taqdim etish huquqiga ega. Bunda raqamli dalilning qogʻozdagi shakli yozma dalil deb hisoblanishi mumkin emas, bundan notarius tomonidan tasdiqlangan raqamli dalil mustasno.
Sud jarayonida tuzilgan protsessual bayonnomalarga ilova qilingan, elektron maʼlumotlar tarzida shakllantirilgan audio- va videoyozuvlar ham raqamli dalillar hisoblanadi.
Raqamli dalilning koʻchirma nusxasi ish materiallari bilan birga saqlanadi.
893-modda. Raqamli dalillarni taqdim etish majburiyati
Fuqarolar, shuningdek korxonalarning, muassasalarning, tashkilotlarning rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslari oʻz tasarrufida boʻlgan, sud harakatlarini amalga oshirishda foydalanish uchun zarur boʻlgan elektron maʼlumotlarni sudning qonuniy talabiga koʻra elektron jismlar bilan birga taqdim etishi shart.
Agar sud tomonidan raqamli dalillar talab qilinayotgan shaxs uni sud belgilagan muddatda taqdim etish imkoniga ega boʻlmasa, ushbu shaxs sabablarni koʻrsatgan holda bu haqda sudni xabardor qilishi shart.
Raqamli dalillarni oʻz ixtiyori bilan taqdim etayotgan shaxs ushbu dalillar yordamida ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkin ekanligini maʼlum qiladi.
Ishda ishtirok etayotgan shaxs boshqa shaxslar tasarrufida boʻlgan, ish uchun muhim boʻlgan raqamli dalillarni talab qilib olish haqidagi iltimosnoma bilan sudga murojaat qilish huquqiga ega. Bunda iltimosnoma berayotgan shaxs raqamli dalillar muayyan shaxsda qaysi asosga koʻra turganligini, shuningdek ularning joylashgan yeri haqida maʼlum qiladi.
Sud raqamli dalillarni talab qilib olish haqida iltimosnoma berayotgan shaxsga raqamli dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqiga doir soʻrov berishi mumkin.
Ishda ishtirok etmayotgan, sud tomonidan talab qilinayotgan raqamli dalillarni taqdim etish imkoniga ega boʻlmagan fuqarolar, shuningdek korxonalarning, muassasalarning, tashkilotlarning rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslari sabablarni koʻrsatgan xolda bu haqda sudni xabardor qilishi shart.
Sud tomonidan davlat organlaridan, tashkilotlardan yoki fuqarolardan talab qilinadigan raqamli dalillar bevosita sudga yuboriladi.
Sud xabardor qilinmagan taqdirda, shuningdek raqamli dalillarni uzrli sabablarsiz taqdim etish rad etilgan taqdirda, sud tashkilotlarning aybdor mansabdor shaxslariga, shuningdek fuqarolarga ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarima soladi.
Jarima solinishi mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud tomonidan talab qilinayotgan raqamli dalillarni taqdim etish majburiyatidan ozod etmaydi.
894-modda. Raqamli dalillarni koʻzdan kechirish va tekshirish shartlari
Sud mutaxassis ishtirokida raqamli dalillarni bevosita koʻzdan kechirishi va tekshirishi shart.
Raqamli dalillarni sudga taqdim etish mumkin boʻlmagan yoki ularni yetkazib berishda qiyinchiliklar mavjud boʻlgan taqdirda sud mazkur dalillar saqlanadigan joyda ularning koʻzdan kechirilishini va tekshirilishini talab qilishi mumkin.
90-modda. Ashyoviy dalillar
Ishni mazmunan hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni aniqlash vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkin boʻlgan predmetlar ashyoviy dalillardir.
Ashyoviy dalilni taqdim etuvchi yoki uni talab qilib olish toʻgʻrisida iltimos qilayotgan shaxs ushbu dalil orqali ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkinligini koʻrsatishi shart.
91-modda. Ashyoviy dalillarni talab qilib olish va taqdim etish tartibi
Ishda ishtirok etuvchi yoki ishtirok etmayotgan shaxslardan dalil sifatida biror ashyoni talab qilib olish haqida sudga iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs ushbu ashyoni taʼriflab berishi va bu ashyo mazkur shaxsda deb hisoblash uchun qanday asoslari borligini bayon etishi kerak.
Sud tomonidan fuqarolar va tashkilotlardan talab qilinayotgan ashyoviy dalillar bevosita sudga yuboriladi.
Sud ashyoviy dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga ushbu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqiga doir soʻrov berishi mumkin.
92-modda. Ashyoviy dalillarni taqdim etish majburiyati
Ishda ishtirok etmayotgan fuqarolar va tashkilotlar talab qilinayotgan ashyoni taqdim etish yoki sud belgilagan muddatda taqdim etish imkoniga ega boʻlmasa, bu haqda sabablarini koʻrsatgan holda sudga xabar berishi shart.
Agar shaxs sud undan talab qilayotgan ashyoviy dalilni taqdim etish yoki sud tomonidan belgilangan muddatda taqdim etish imkoniga ega boʻlmasa, u sudning soʻrovini olgan kundan eʼtiboran besh kunlik muddat ichida bu haqda uzrli sabablarini koʻrsatgan holda sudga xabar berishi shart.
Sud xabardor qilinmagan taqdirda, shuningdek, agar sudning ashyoni taqdim etish toʻgʻrisidagi talabi sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra bajarilmasa, aybdor fuqarolar va tashkilotlarning mansabdor shaxslari ushbu Kodeksning 146-moddasida belgilangan tartibda jarimaga tortilishi mumkin.
Jarima solish tegishli fuqarolar va mansabdor shaxslarni sud talab qilayotgan ashyoni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.
93-modda. Tez buziladigan ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish
Sud dalillarni sudga olib kelish imkoniyati boʻlmagan yoki qiyin boʻlgan, shuningdek ashyoviy dalillar tez buziladigan hollarda, ularni koʻzdan kechirishini va tekshirishini ular joylashgan yerda amalga oshirishi mumkin.
Oziq-ovqatlar va tez buziladigan boshqa ashyolar ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda, sud tomonidan darhol koʻzdan kechiriladi. Bunday ashyolar koʻzdan kechirilganidan keyin kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytariladi yoki ulardan oʻz oʻrnida foydalanishi mumkin boʻlgan boshqa shaxslarga beriladi. Ashyolar boshqa shaxslarga berilgan taqdirda, ularning egasiga oʻsha xildagi va sifatdagi buyumlar yoki ularning qaytarish paytidagi bahosi boʻyicha qiymati qaytarib berilishi kerak.
Zarur hollarda, dalillarni koʻzdan kechirish va tekshirishda ishtirok etish uchun odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar chaqirilishi mumkin.
94-modda. Ashyoviy dalillarni saqlash va qaytarib berish
Ashyoviy dalillar sudning ajrimiga binoan ishga qoʻshib qoʻyiladi va ishda saqlanadi yoki alohida roʻyxat qilinib, sudning ashyoviy dalillar saqlanadigan xonasiga topshiriladi.
Sudga keltirib boʻlmaydigan ashyolar turgan joyida saqlanadi. Ular batafsil tavsiflangan, muhrlangan, zarur hollarda esa foto- yoki videosuratga olingan boʻlishi kerak.
Sud, saqlovchi ashyoviy dalillarni oʻzgarmas holatda saqlash choralarini koʻradilar.
Ashyoviy dalillarni saqlash xarajatlari taraflar oʻrtasida, ushbu Kodeksning 138-moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq taqsimlanadi.
Ashyoviy dalillar kimdan olingan boʻlsa, sud hujjati qonuniy kuchga kirganidan keyin oʻsha shaxslarga qaytarib beriladi yoki sud shu ashyoviy dalillarga kimning huquqi bor deb topgan boʻlsa, oʻsha shaxslarga beriladi.
Ayrim hollarda sud ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirganidan va tekshirganidan keyin, basharti ashyoviy dalillarni taqdim etgan shaxslar ularni qaytarib berish haqida iltimosnoma taqdim etgan boʻlsa va bunday iltimosnomani qanoatlantirish ishni koʻrib chiqish hamda hal qiluv qarorini ijro etish uchun zarar keltirmasa, ular kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga ish tamom boʻlguniga qadar qaytarib berilishi mumkin.
Qonun boʻyicha fuqarolarning egaligida turishi mumkin boʻlmagan narsalar tegishli tashkilotlarga topshiriladi.
95-modda. Ekspertiza
Ish muhokamasi chogʻida kelib chiqqan, fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan masalalarni tushuntirish uchun sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga yoki oʻz tashabbusiga koʻra ekspertiza tayinlashi mumkin.
Ekspertiza sudda oʻtkaziladi yoki tekshirishning xususiyati taqozo etsa yoxud tekshiriladigan buyumni sudga keltirishning imkoni boʻlmasa yoki keltirish qiyin boʻlsa, suddan tashqarida amalga oshiriladi.
Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi sud ajrimida qanday masalalar boʻyicha ekspertlarning xulosasi talab qilinayotganligi va ekspertiza oʻtkazish kimga topshirilayotganligi koʻrsatilgan boʻlishi kerak.
Ekspertlar tayinlanayotganda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini inobatga oladi.
Taraf ekspertizada ishtirok etishdan bosh tortgan, ekspertlarga tekshirish uchun zarur boʻlgan materiallar hamda hujjatlarni taqdim etmaganda va boshqa hollarda, agar ish holatlariga koʻra va mazkur tarafning ishtirokisiz ekspertiza oʻtkazish imkoniyati boʻlmasa, sud qaysi taraf ekspertizadan bosh tortayotganligidan, shuningdek bu taraf uchun ekspertiza qanday ahamiyatga ega ekanligiga qarab, aniqlanishi uchun ekspertiza tayinlangan faktni aniqlangan yoki rad etilgan deb topishi mumkin.
Ishonch bildiruvchi shaxsning roziligi bilan advokat shartnoma asosida ekspertiza oʻtkazilishiga doir advokat soʻrovini davlat sud-ekspertiza muassasalari va nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlariga yuborishi mumkin.
96-modda. Qoʻshimcha va qayta ekspertizalar
Qoʻshimcha ekspertiza ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasidagi boʻshliqlar oʻrnini toʻldirish uchun tayinlanadi va shu yoki boshqa ekspert (ekspertlar komissiyasi) tomonidan oʻtkaziladi.
Ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki ekspertizani oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy ravishda buzilganda qayta ekspertiza tayinlanadi.
Qayta ekspertiza tayinlanganda ekspert (ekspertlar komissiyasi) oldiga ilgari qoʻllanilgan tekshirish usullarining ilmiy asoslanganligi toʻgʻrisidagi masala qoʻyilishi mumkin.
Qayta ekspertizani tayinlash toʻgʻrisidagi sud ajrimida qayta ekspertizani tayinlagan sudning birinchi (ilgarigi) ekspertiza xulosasiga qoʻshilmaganligi sabablari keltirilishi kerak.
Qayta ekspertiza oʻtkazish boshqa ekspertga (ekspertlar komissiyasiga) topshiriladi. Birinchi (ilgarigi) ekspertizani oʻtkazgan ekspert (ekspertlar komissiyasi) qayta ekspertiza oʻtkazishda hozir boʻlishi va tushuntirishlar berishi mumkin, lekin u tekshirishlar oʻtkazish va xulosa tuzishda ishtirok etmaydi.
97-modda. Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini belgilash
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ekspertlar tomonidan tushuntirilishi kerak boʻlgan masalalarni sudga taqdim etishga haqli.
Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini sud belgilaydi. Taklif qilingan masalalarning rad qilinishini sud asoslab berishi shart.
Ekspert (ekspertlar komissiyasi) tekshirishlarni oʻtkazib boʻlganidan keyin tegishincha ekspert yoxud ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiruvchi har bir ekspert imzosi bilan tasdiqlanadigan xulosa tuzadi.
Sud ekspertga oʻz xulosasini ogʻzaki tushuntirib berishni taklif qilish huquqiga ega. Ogʻzaki tushuntirish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi, ekspertga oʻqib eshittiriladi va ekspert tomonidan imzolanadi.
Ekspertning (ekspertlar komissiyasining) xulosasida quyidagilar aks ettirilgan boʻlishi kerak: ekspertiza oʻtkazilgan sana va joy; ekspertizaning oʻtkazilish asosi; ekspertizani tayinlagan sud toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; ekspert toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (familiyasi, ismi, otasining ismi, maʼlumoti, ixtisosligi, mehnat staji, ilmiy darajasi, ilmiy unvoni, egallab turgan lavozimi) va ekspertizani oʻtkazish topshirilgan korxona, muassasa yoki tashkilot haqidagi maʼlumotlar; ekspert bila turib yolgʻon xulosa berganligi; ish yopiq sud majlisida koʻrilganda yopiq sud majlisi muhokamasi maʼlumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilganligi uchun jinoiy javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilganligi; ekspert oldiga qoʻyilgan savollar; ekspertga taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallari; ekspertiza oʻtkazilayotganda hozir boʻlgan shaxslar haqidagi maʼlumotlar; qoʻllanilgan usullar koʻrsatilgan holda tekshirishlarning mazmuni va natijalari, shuningdek bu tekshirishlar, agar ekspertiza ekspertlar komissiyasi tomonidan amalga oshirilgan boʻlsa, kim tomonidan oʻtkazilganligi; tekshirish natijalarining baholanishi, qoʻyilgan savollarga berilgan asoslantirilgan javoblar; ish uchun ahamiyatga molik boʻlgan va ekspertning tashabbusiga koʻra aniqlangan holatlar.
Xulosani va uning natijalarini tasvirlovchi materiallar ushbu xulosaga ilova qilinadi hamda uning tarkibiy qismi boʻlib xizmat qiladi. Tekshirishning olib borilishi, shart-sharoitlari va natijalarini hujjatlashtiradigan materiallar qonunchilikda belgilangan muddatlarda davlat sud-ekspertiza muassasasida yoki nodavlat sud-ekspertiza tashkilotida yoxud boshqa korxona, muassasa, tashkilotda saqlanadi. Ular ekspertizani tayinlagan sudning talabiga binoan ishga qoʻshib qoʻyish uchun taqdim etiladi.
Agar taqdim etilgan tekshirish obyektlarining, materiallarning yoki ekspertning maxsus bilimlari yetarli emasligi tekshirish davomida maʼlum boʻlib qolsa, xulosa qoʻyilgan ayrim savollarga javob berishni rad etish asosini oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak.
Tekshirish tugaganidan soʻng xulosa, tekshirish obyektlari va ish materiallari ekspertizani tayinlagan sudga yuboriladi.
Sudning ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasiga qoʻshilmaganligi ish boʻyicha chiqarilgan hal qiluv qarorida yoki ajrimda asoslab berilgan boʻlishi lozim.
99-modda. Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi
Ekspertiza bir xil (komissiyaviy ekspertiza) yoki turli xil (kompleks ekspertiza) sud-ekspert ixtisosligidagi bir necha ekspert tomonidan oʻtkazilishi mumkin.
Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi ekspertizani tayinlagan sud yoki mazkur ekspertizaning oʻtkazilishini tashkil etuvchi davlat sud-ekspertiza muassasasi, nodavlat sud-ekspertiza tashkiloti yoxud boshqa korxona, muassasa, tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.
Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi oʻz oldiga qoʻyilgan masalalarni hal etish zarurligidan kelib chiqib, oʻtkaziladigan tekshirishlarning maqsadi, ketma-ketligi va hajmini kelishib oladi.
Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi tarkibidagi har bir ekspert tekshirishlarni mustaqil va alohida oʻtkazadi, shaxsan oʻzi olgan va komissiyaning boshqa aʼzolari tomonidan olingan natijalarni baholaydi hamda qoʻyilgan savollar yuzasidan oʻz maxsus bilimlari doirasida fikrlarini shakllantiradi.
Tekshirishlarning ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiritilmagan shaxslar tomonidan toʻliq yoki qisman oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
100-modda. Komissiyaviy ekspertiza
Komissiyaviy ekspertiza oʻtkazilayotganda ekspertlarning har biri tekshirishlarni toʻliq hajmda oʻtkazadi va ular olingan natijalarni birgalikda tahlil qiladi. Ekspertlar umumiy fikrga kelganidan soʻng birgalikdagi xulosani yoki xulosa berishning imkoni yoʻqligi toʻgʻrisidagi dalolatnomani tuzadi va imzolaydi.
Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklarni keltirib chiqargan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.
101-modda. Kompleks ekspertiza
Kompleks ekspertiza ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni turli bilim sohalaridan foydalangan holda bir nechta tekshirish oʻtkazish yoʻli bilangina aniqlash mumkin boʻlgan hollarda tayinlanadi.
Kompleks ekspertizani oʻtkazishda ekspertlarning har biri oʻz vakolati doirasida tekshirishlar olib boradi. Kompleks ekspertizaning xulosasida ekspertlarning har biri qaysi tekshirishlarni va qancha hajmda olib borganligi, qaysi faktlarni shaxsan oʻzi aniqlaganligi hamda qanday fikrlarga kelganligi koʻrsatiladi. Ekspertlarning har biri xulosaning oʻz tekshirishlari bayon etilgan qismini imzolaydi va ular uchun javobgar boʻladi.
Umumiy fikrni (fikrlarni) olingan natijalarni baholashga va ushbu fikrni (fikrlarni) shakllantirishga vakolatli boʻlgan ekspertlar chiqaradi. Agar ekspertlardan birining (alohida ekspertlarning) aniqlagan faktlari ekspertlar komissiyasi yakuniy fikrining yoki uning bir qismining asosi sifatida olingan boʻlsa, bu haqda xulosada koʻrsatilishi kerak.
Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelgan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklarni keltirib chiqargan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.
Agar kompleks ekspertizani oʻtkazish davlat sud-ekspertiza muassasasiga yoki nodavlat sud-ekspertiza tashkilotiga topshirilgan boʻlsa, u holda ushbu ekspertizani tashkil etish uning rahbari zimmasiga yuklatiladi.
Mutaxassis sudga ogʻzaki yoki yozma shaklda maslahat (tushuntirish) beradi.
Mutaxassisning yozma shaklda bergan maslahati sud majlisida oʻqib eshittiriladi, tekshiriladi va ishga qoʻshib qoʻyiladi. Ogʻzaki maslahat bevosita sud majlisining (protsessual harakatning) bayonnomasiga kiritiladi.
Maslahatni aniqlashtirish va toʻldirish maqsadida mutaxassisga savollar berilishi mumkin.
103-modda. Sud topshiriqlari
Ishni koʻrayotgan sud dalillarni boshqa tumanda yoki shaharda toʻplash zarur boʻlgan taqdirda, tegishli sudga muayyan protsessual harakatlarni amalga oshirishni topshiradi.
Sud topshirigʻi ajrim bilan rasmiylashtirilib, unda koʻrib chiqilayotgan ishning mohiyati, aniqlanishi zarur boʻlgan holatlar, topshiriqni bajaradigan sud toʻplashi lozim boʻlgan dalillar koʻrsatiladi. Bu ajrim qaysi sud nomiga yoʻllangan boʻlsa, oʻsha sud uchun majburiy boʻlib, oʻn besh kunlik muddat ichida bajarilishi kerak.
Sud topshirigʻi axborot tizimi orqali elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin.
104-modda. Sud topshirigʻini bajarish tartibi
Sud topshirigʻini bajarish ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga koʻra sud majlisida amalga oshiriladi. Ishda ishtirok etayotgan shaxslar majlisning vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilinadi, biroq ularning kelmaganligi topshiriqni bajarishga toʻsqinlik qilmaydi.
Sud topshirigʻi tartibida taraflarning va uchinchi shaxslarning yoxud ular qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, ashyoviy, yozma va raqamli dalillarni koʻzdan kechirish hamda tekshirish orqali aniqlanadigan faktik maʼlumotlar toʻplanishi mumkin.
Bayonnomalar va sud topshirigʻini bajarishda toʻplangan materiallar ishni koʻrib chiqayotgan sudga darhol yuboriladi.
Agar sud topshirigʻini bajarayotgan sudga tushuntirishlar yoki koʻrsatuvlar bergan ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki guvohlar ishni koʻrib chiqayotgan sudga kelsa, ular umumiy tartibda tushuntirishlar yoxud koʻrsatuvlar beradi.
9-bob. Daʼvoni taʼminlash
105-modda. Daʼvoni taʼminlash asoslari
Sud (sudya) daʼvoni taʼminlash choralarini ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasi yoki oʻz tashabbusi boʻyicha koʻrishi mumkin. Agar daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrmaslik sud hujjati ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, daʼvoni taʼminlashga yoʻl qoʻyiladi.
Daʼvoni taʼminlashga sud protsessining har qanday bosqichida yoʻl qoʻyiladi.
Davlat foydasiga mulkiy undiruvlar bilan bogʻliq ishlarni koʻrib chiqayotganda sud (sudya) daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi shart.
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizada daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrish asoslari va zaruriyati koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
Hakamlik sudida koʻrib chiqilayotgan daʼvoni taʼminlash choralari hakamlik muhokamasi tarafining tanloviga koʻra, hakamlik sudi joylashgan yerdagi yoxud javobgar turgan joydagi yoki yashaydigan joydagi yoinki javobgarning mol-mulki turgan joydagi fuqarolik ishlari boʻyicha sud tomonidan koʻrilishi mumkin. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizaga daʼvoning hakamlik sudiga taqdim etilganligini isbotlovchi dalillar ilova qilinadi.
Hakamlik sudida koʻrib chiqilayotgan daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizani fuqarolik ishlari boʻyicha sud tomonidan koʻrib chiqish va daʼvoni taʼminlash haqida ajrim chiqarish ushbu bobda nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.
106-modda. Daʼvoni taʼminlash choralari
Quyidagilar daʼvoni taʼminlash choralari boʻlishi mumkin:
1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulkni yoxud pul mablagʻlarini xatlash;
2) javobgar muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash;
3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash;
4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo arz qilingan taqdirda, uni realizatsiya qilishni toʻxtatish;
5) qarzdor ijro hujjati yuzasidan sud tartibida nizolashayotgan boʻlsa va agar bunday nizolashishga qonunchilikda yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish;
6) nizoli mol-mulk buzilishi, holati yomonlashishining oldini olish maqsadida javobgarga muayyan harakatlarni amalga oshirish majburiyatini yuklatish;
7) nizoli mol-mulkni saqlash uchun uchinchi shaxsga (saqlovchiga) topshirish.
Zarur hollarda, sud (sudya) daʼvoni taʼminlash boʻyicha boshqa choralar ham koʻrishi mumkin.
Daʼvoning ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash yoʻli bilan taʼminlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan aliment undirish toʻgʻrisidagi, mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetkazganlik, shuningdek boquvchisining oʻlimi oqibatida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi, oʻzgalar mol-mulkini talon-toroj qilganlik natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvolar mustasno.
Daʼvoni taʼminlash choralari daʼvogar arz qilgan talabga mutanosib boʻlishi kerak.
Zarur hollarda, sud daʼvoni taʼminlash chorasining bir nechta turini qoʻllashi mumkin, lekin ularning umumiy summasi daʼvoning bahosidan oshib ketmasligi kerak.
107-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqish
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza sudya (sud) tomonidan ariza tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal qilinadi.
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqish natijalari boʻyicha ajrim chiqariladi.
108-modda. Daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini eshitib, daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlash turini almashtirish ishda ishtirok etayotgan shaxsning iltimosnomasiga koʻra, ishni koʻrib chiqayotgan sud tomonidan amalga oshirilishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish toʻgʻrisidagi masala ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Biroq bu shaxslarning kelmaganligi daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish masalasini koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Pul summasini undirish toʻgʻrisidagi daʼvoni taʼminlashda javobgar qoʻllanilgan taʼminlash choralari oʻrniga daʼvogar talab qilayotgan summani sudning depozit hisobvaragʻiga oʻtkazishga haqli.
Daʼvoni taʼminlash turini almashtirish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish natijalari boʻyicha ajrim chiqariladi.
109-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimni ijro etish
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim sud hujjatlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda darhol ijro etiladi.
110-modda. Daʼvoni taʼminlash choralariga rioya etmaganlik uchun javobgarlik
Ushbu Kodeks 106-moddasi birinchi qismining 2, 3, 6 va 7-bandlarida koʻrsatilgan taqiqlar buzilganda aybdor shaxslar ushbu Kodeksning 146-moddasida nazarda tutilgan tartibda sudning ajrimi bilan jarimaga tortiladi. Daʼvogar bu shaxslardan sudning daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimini bajarmaganliklari oqibatida oʻzi koʻrgan zararning oʻrni qoplanishini umumiy asoslarda talab qilishga haqli.
111-modda. Daʼvoni taʼminlash choralarini bekor qilish
Daʼvoni taʼminlash choralari ishni koʻrib chiqayotgan sud tomonidan bekor qilinishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi masala ishda ishtirok etayotgan shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida hal etiladi. Biroq bu shaxslarning kelmaganligi daʼvoni taʼminlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
Hakamlik sudining daʼvo talablarini qanoatlantirishni rad etish haqidagi hal qiluv qarori daʼvoni taʼminlash choralari sud tomonidan bekor qilinishi uchun asos boʻladi.
Daʼvoni taʼminlash choralarini bekor qilish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish natijalari boʻyicha ajrim chiqariladi. Ajrimning koʻchirma nusxasi ishda ishtirok etayotgan shaxslarga ajrim chiqarilgan kunning ertasidan kechiktirmay yuboriladi.
112-modda. Daʼvoni taʼminlash choralarining saqlanish muddati
Daʼvo rad qilingan taqdirda, daʼvoni taʼminlash choralari hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirguniga qadar saqlanib qoladi. Biroq sud daʼvoni taʼminlash choralarini bekor qilish toʻgʻrisida hal qiluv qarori bilan bir vaqtda yoki u qabul qilinganidan soʻng ajrim chiqarishi mumkin.
Daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, daʼvoni taʼminlash choralari hal qiluv qarori amalda ijro etilguniga qadar oʻz kuchini saqlab qoladi.
113-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimlar ustidan shikoyat qilish (protest keltirish)
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat (protest) berish muddati ajrimning koʻchirma nusxasi topshirilgan yoki yuborilgan kundan eʼtiboran hisoblanadi.
114-modda. Daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat (protest) berish oqibati
Sudning daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi ushbu ajrimning ijrosini toʻxtatmaydi.
Sudning daʼvoni taʼminlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi yoki daʼvoni taʼminlashning bir turini boshqasi bilan almashtirish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi ushbu ajrimning ijrosini toʻxtatib qoʻyadi.
115-modda. Daʼvoni taʼminlash natijasida yetkazilgan zararlarning oʻrnini qoplash
Sud (sudya) daʼvoni taʼminlash bilan birga daʼvogardan javobgarga yetkazilishi mumkin boʻlgan zararning oʻrnini qoplashni talab qilishi mumkin.
Javobgar daʼvoni rad qilish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin daʼvogardan daʼvogarning iltimosnomasiga koʻra daʼvoni taʼminlash boʻyicha koʻrilgan choralar natijasida oʻziga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqli.
10-bob. Ish yuritishni toʻxtatib turish
116-modda. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish majburiyati
Sud quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishi shart:
1) ishda taraf boʻlgan fuqaro vafot etganda, agar nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻysa yoki ishda taraf boʻlgan yuridik shaxs qayta tashkil etilganda;
2) fuqaro (taraf) muomala layoqatini yoʻqotganda;
3) javobgar — fuqaro Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harakatdagi qismida boʻlganda yoki Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harakatdagi qismidagi daʼvogar — fuqaro tegishli iltimosnoma bilan murojaat qilganda;
4) mazkur ishni Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, fuqarolik ishlari boʻyicha sud, jinoyat ishlari boʻyicha sud, maʼmuriy sud yoki iqtisodiy sud tomonidan koʻrilayotgan boshqa ish yoki masala yuzasidan, shuningdek tergov olib borilayotgan ish yuzasidan qaror qabul qilguniga qadar koʻrish imkoni boʻlmaganda;
5) taraf chet davlat sudining yoki chet davlat hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini bekor qilish toʻgʻrisida yoki uning ijrosini toʻxtatib turish haqida chet davlatning vakolatli organiga iltimosnoma berganda;
6) mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisida kelishuv tuzilganda.
117-modda. Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish huquqi
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasi boʻyicha yoki oʻz tashabbusi bilan quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishga haqli:
1) taraf Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatni oʻtayotganda yoki mazkur shaxslar davlatning biror-bir majburiyatini bajarish uchun jalb qilinganda;
2) taraf davolash muassasasida boʻlganda, shuningdek taraflardan birida sudga kelishga toʻsqinlik qiladigan, tibbiyot muassasasining maʼlumotnomasi bilan tasdiqlangan kasallik mavjud boʻlganda;
3) ushbu Kodeksning 165-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgar qidirilayotganda;
4) taraf ishni koʻrib chiqish muddatidan ortiq muddatda xizmat safarida boʻlganda, bundan ishda tashkilot vakillari ishtirok etayotgan hollar mustasno;
5) sud tomonidan ekspertiza tayinlanganda;
6) ushbu Kodeksning 103 va 363-moddalariga muvofiq sud tomonidan sud topshirigʻi yuborilganda.
118-modda. Ish yuritishni toʻxtatib turish vaqti
Ish yuritish:
1) ushbu Kodeks 116-moddasining 1 va 2-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — huquqiy voris ishga kirishguniga yoki ishga jalb qilinguniga qadar yoxud muomalaga layoqatsiz shaxsga qonuniy vakil tayinlanguniga qadar;
2) ushbu Kodeks 116-moddasining 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — tarafning Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining harakatdagi qismida boʻlishi tugaguniga qadar;
3) ushbu Kodeks 116-moddasining 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — sudning hal qiluv qarori yoki hukmi qonuniy kuchga kirguniga qadar yoki maʼmuriy tartibda koʻrilayotgan ish boʻyicha qaror chiqarilguniga yoxud tergov tamom boʻlguniga qadar;
4) ushbu Kodeks 116-moddasining 5-bandida nazarda tutilgan hollarda — chet davlat sudining yoki hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini bekor qilish toʻgʻrisidagi yoxud uning ijrosini toʻxtatib turish haqidagi iltimosnoma chet davlatning vakolatli organi tomonidan hal qilinguniga qadar;
41) ushbu Kodeks 116-moddasining 6-bandida nazarda tutilgan hollarda — mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish tugaguniga qadar, biroq oltmish kundan ortiq boʻlmagan muddatda;
5) ushbu Kodeks 117-moddasining 1-bandida nazarda tutilgan hollarda — tegishincha tarafning Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatda boʻlishi tugaguniga yoki mazkur shaxslar davlat majburiyatini bajarib boʻlguniga qadar;
6) ushbu Kodeks 117-moddasining 2-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf davolash muassasasidan chiqquniga yoki tarafning sudga kelishiga toʻsqinlik qilayotgan kasallik tuzalguniga qadar;
7) ushbu Kodeks 117-moddasining 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — javobgarni qidirish tugallanguniga qadar;
8) ushbu Kodeks 117-moddasining 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf qaytguniga qadar;
9) ushbu Kodeks 117-moddasining 5-bandida nazarda tutilgan hollarda — ekspertiza oʻtkazish boʻyicha harakatlar tugaguniga qadar;
10) ushbu Kodeks 117-moddasining 6-bandida nazarda tutilgan hollarda — sud topshirigʻini ijro etish boʻyicha harakatlar tugaguniga qadar toʻxtatib turiladi.
119-modda. Ish yuritishni toʻxtatib turish tartibi
Ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi.
Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
120-modda. Ish yuritishni toʻxtatib turishning huquqiy oqibatlari
Ish yuritish toʻxtatib turilganida, ushbu Kodeksda belgilangan yoki sud tomonidan tayinlangan muddatlarning oʻtishi toʻxtatib turiladi.
Ish yuritish tiklanguniga qadar sud biror-bir protsessual harakatlarni amalga oshirishga haqli emas, bundan daʼvoni va dalillarni taʼminlashga qaratilgan harakatlar mustasno.
121-modda. Ish yuritishni tiklash
Ish yuritish uni toʻxtatib turishga sabab boʻlgan holatlar barham topganidan keyin ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra yoki sudning tashabbusi bilan tiklanadi.
Ish yuritish tiklangan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni umumiy asoslarda chaqiradi.
Ish yuritishni tiklash toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.
11-bob. Arizani koʻrmasdan qoldirish
122-modda. Arizani koʻrmasdan qoldirish asoslari
Sud quyidagi hollarda arizani koʻrmasdan qoldiradi, agar:
1) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
2) manfaatdor shaxs nomidan ariza ish yuritishga vakolati boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
3) fuqarolik ishlari boʻyicha sudning, iqtisodiy sudning yoki hakamlik sudining ish yurituvida ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan ish mavjud boʻlsa;
4) taraflar oʻrtasida ushbu nizoni hal qilish uchun hakamlik sudiga topshirish toʻgʻrisida hakamlik bitimi tuzilgan boʻlsa;
5) ishni oʻzining ishtirokisiz muhokama qilishni iltimos qilmagan taraflar ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham uzrli sabablarsiz sudga kelmasa, sud esa ishga oid mavjud materiallar asosida ishni hal qilish mumkin emas, deb hisoblasa;
6) ishni oʻzining ishtirokisiz muhokama qilishni iltimos qilmagan daʼvogar ikkinchi chaqiruv boʻyicha sudga kelmasa, javobgar esa ishni mazmunan koʻrishni talab qilmasa;
7) alohida tartibda yuritiladigan ishni muhokama qilish vaqtida sudga taalluqli huquq toʻgʻrisida nizo kelib chiqsa;
8) xotini homilador boʻlgan vaqtda yoki bola tugʻilganidan keyin bir yil davomida er xotinining roziligisiz nikohni bekor qilish toʻgʻrisida daʼvo taqdim etgan boʻlsa;
9) daʼvogar tomonidan arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida ariza berilgan boʻlsa;
91) daʼvogarning manfaatlarini koʻzlab prokuror, davlat organi, tashkilot va boshqa shaxs tomonidan taqdim etilgan daʼvodan daʼvogar voz kechgan boʻlsa va bunda uchinchi shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga daxl qilinmasa;
10) daʼvogar tomonidan nizoni javobgar bilan sudgacha hal qilish tartibiga rioya qilinmagan, basharti bu qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
101) daʼvogar nizoni javobgar bilan mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish orqali hal qilish tartibiga rioya etmagan boʻlsa, basharti bu mazkur toifadagi nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
102) mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish haqida iltimosnoma bilan arz qilgan taraflar uni amalga oshirish muddati tugaganidan soʻng sud majlisiga uzrli sabablarsiz kelmasa;
103) taraflar oʻrtasida mediativ kelishuv tuzilgan boʻlsa;
11) mol-mulkni (ashyoni) egasiz deb topish toʻgʻrisidagi ariza qonunda belgilangan muddatdan oldin yoki egasiz mol-mulkni (ashyoni) aniqlash va hisobga olishning qonunda nazarda tutilgan tartibi buzilgan holda berilgan boʻlsa.
123-modda. Arizani koʻrmasdan qoldirish tartibi va oqibatlari
Arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi. Ajrimda sud ishning hal etilishiga toʻsqinlik qilayotgan, ushbu Kodeks 122-moddasining 2, 5, 6, 7, 8, 10, 101 va 11-bandlarida sanab oʻtilgan holatlarni bartaraf etish yoʻllarini koʻrsatishi shart.
Sud ushbu Kodeks 122-moddasining 1, 3, 4 va 103-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani koʻrmasdan qoldirib, ajrimda davlat bojini qaytarish va daʼvoni taʼminlash yuzasidan koʻrilgan choralarni bekor qilish haqida koʻrsatadi.
Ushbu Kodeks 122-moddasining 5, 6, 7 va 102-bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani koʻrmasdan qoldirish haqidagi sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
Arizani koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻlgan holatlar bartaraf etilganidan keyin manfaatdor shaxs sudga ariza bilan umumiy tartibda yangidan murojaat qilishga haqli.
12-bob. Ish yuritishni tugatish
124-modda. Ish yuritishni tugatish asoslari
Sud quyidagi hollarda ish yuritishni tugatadi, agar:
1) ish fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, iqtisodiy sudga yoki maʼmuriy sudga taalluqli boʻlmasa;
2) fuqarolik ishlari boʻyicha sudning, iqtisodiy sudning yoki maʼmuriy sudning yoxud chet davlat vakolatli sudining ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoki daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishini qabul qilish toʻgʻrisidagi yoxud taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash haqidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
3) daʼvogar arz qilingan talablaridan voz kechgan va sud bu voz kechishni qabul qilgan boʻlsa;
4) taraflar kelishuv bitimi tuzgan va u sud tomonidan tasdiqlangan boʻlsa;
5) hakamlik sudining ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan hal qiluv qarori mavjud boʻlsa, bundan sud hakamlik sudining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasini berishni rad etgan hollar mustasno;
51) sudning ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan tuzilgan mediativ kelishuvni majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
6) ish boʻyicha taraflardan biri boʻlgan fuqaroning vafotidan soʻng nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa;
7) ish boʻyicha taraf boʻlib qatnashayotgan tashkilot tugatilgan boʻlsa.
125-modda. Ish yuritishni tugatish tartibi
Ish yuritish sudning ajrimi bilan tugatiladi. Agar ish yuritish ish sudga taalluqli boʻlmaganligi sababli tugatilsa va nizoni hal etish boshqa davlat organining vakolatiga taalluqli boʻlsa, sud arizachining qaysi organga murojaat qilishi kerakligini koʻrsatishi shart.
Ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
126-modda. Ish yuritishni tugatish oqibatlari
Ish yuritish tugatilgan taqdirda, ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan sudga ikkinchi marta murojaat qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.
13-bob. Sud xarajatlari
127-modda. Sud xarajatlarining turlari
Sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iborat boʻladi.
128-modda. Davlat boji
Davlat bojini toʻlash asoslari va tartibi, uni toʻlashdan ozod qilish, davlat bojini qaytarish tartibi qonunda belgilanadi.
129-modda. Daʼvoning bahosi
Daʼvoning bahosi quyidagicha belgilanadi:
1) pul undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — undiriladigan summaga qarab;
2) mol-mulkni talab qilib olish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — talab qilinayotgan mol-mulkning qiymatiga qarab;
3) bir nechta mustaqil talabdan iborat daʼvolar boʻyicha — barcha talablarning umumiy summasiga qarab;
4) aliment undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — bir yillik toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;
5) muddatli toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki beriladigan pullarning yigʻindisiga, lekin koʻpi bilan uch yillik yigʻindisiga qarab;
6) muddatsiz yoki umrbod toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki pullarning uch yil ichidagi yigʻindisiga qarab;
7) toʻlovlarni yoki pul berishni kamaytirish yoxud koʻpaytirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlar yoki beriladigan pullar kamaytiriladigan yoki koʻpaytiriladigan summaga, lekin koʻpi bilan bir yillik summaga qarab;
8) toʻlovlarni yoki pul berishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — qolgan toʻlovlar yoki pullar yigʻindisiga, lekin koʻpi bilan bir yillik yigʻindisiga qarab;
9) mol-mulk ijarasi shartnomasini muddatidan ilgari bekor qilish haqidagi daʼvolar boʻyicha — shartnoma amal qilishining qolgan muddatida mulkdan foydalanish uchun toʻlanadigan toʻlovlarning yigʻindisiga, lekin koʻpi bilan uch yil ichidagi toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;
10) xususiy mulk huquqi asosida fuqarolarga tegishli imoratlarga egalik huquqi toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — imoratning bozor qiymatiga qarab, lekin bu miqdor kadastr qiymatidan, bunday baho boʻlmaganida esa, majburiy sugʻurta bahosidan kam boʻlmasligi kerak, tashkilotlarga qarashli imoratlar boʻyicha esa — imoratlarning haqiqiy bahosidan kam boʻlmasligi kerak.
130-modda. Daʼvoning bahosini belgilash tartibi
Daʼvoning bahosi daʼvogar tomonidan koʻrsatiladi. Daʼvogar koʻrsatgan baho talab qilinayotgan mol-mulkning haqiqiy qiymatiga muvofiq emasligi yaqqol boʻlsa, daʼvoning bahosini sudya belgilaydi.
Daʼvo taqdim etilgan vaqtda uning bahosini belgilash qiyin boʻlsa, davlat bojining miqdorini sudya dastlabki tarzda belgilaydi va keyinchalik ishni hal qilish chogʻida sud belgilagan daʼvo bahosiga muvofiq, davlat bojining toʻlanmagan qismi undiriladi yoki ortiqcha olingan qismi qaytariladi.
131-modda. Daʼvoning bahosi oʻzgartirilganda davlat bojini hisoblash
Toʻlangan davlat boji daʼvogar oʻz talablarini kamaytirgan, arz qilingan talablaridan voz kechgan, taraflar ishni kelishuv bitimi bilan tamomlagan hollarda qaytarilmaydi.
Arz qilingan talablar koʻpaytirilganda yetishmayotgan summa daʼvoning koʻpaytirilgan bahosiga muvofiq ravishda qoʻshimcha tarzda toʻlanadi.
132-modda. Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlar
Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlar jumlasiga quyidagilar kiradi:
1) guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;
2) joyida koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;
3) ushbu Kodeksning 165-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;
31) sud xabarnomalarini va sud hujjatlarini yuborish bilan bogʻliq pochta xarajatlari;
4) sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar;
5) sud tomonidan tan olingan boshqa zarur xarajatlar.
Pochta xarajatlarining summasi sud tomonidan belgilanadi, biroq bu summa bazaviy hisoblash miqdorining oʻndan bir qismidan oshmasligi kerak va sudning depozit hisobvaragʻiga kiritilishi lozim.
Sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar summasi sud tomonidan belgilanadi va ishda ishtirok etuvchi shaxslardan ishni koʻrish natijalariga koʻra ushbu Kodeksga muvofiq undiriladi.
133-modda. Sud xarajatlarini toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash va ularning miqdorlarini kamaytirish
Davlat bojini toʻlashni kechiktirishga qonunchilikda belgilangan hollarda yoʻl qoʻyiladi.
Sud taraflarning mulkiy ahvoliga qarab, ulardan birining yoki ikkalasining davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini toʻlashni kechiktirishga yoki boʻlib-boʻlib toʻlashga yoʻl qoʻyishi, shuningdek bu xarajatlarning miqdorini kamaytirishi mumkin.
134-modda. Ekspertlarga, mutaxassislarga, guvohlarga, tarjimonlarga tegishli boʻlgan summalarni toʻlash va ularning oʻrtacha ish haqini saqlab qolish
Ekspertlar, mutaxassislar, guvohlar va tarjimonlarga tegishli boʻlgan summalar ular oʻz vazifalarini bajarib boʻlganidan soʻng sud tomonidan toʻlanadi.
Ekspertlar va mutaxassislar sudning topshirigʻi boʻyicha bajargan ishi uchun, agar bu ish ularning xizmat vazifalari doirasiga kirmasa, haq oladi.
Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan xodimlarning sudga borishi munosabati bilan ularning ishda boʻlmagan vaqtida ish joyidagi oʻrtacha ish haqi qonunchilikda belgilangan tartibda saqlanadi.
Mehnat munosabatlariga kirishmagan guvohlar odatdagi mashgʻulotlaridan qoldirilganligi uchun amalda sarflagan vaqti va belgilangan bazaviy hisoblash miqdoridan kelib chiqilgan holda haq oladi.
Toʻlanishi lozim boʻlgan summalarni toʻlash tartibi va ularning miqdorlari qonunchilik bilan belgilanadi.
135-modda. Sud chiqimlarini toʻlash uchun mablagʻlarni kiritish tartibi
Guvohlar, ekspertlar va mutaxassislarga, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar yoki joyida koʻzdan kechirishni oʻtkazishga doir xarajatlar uchun zarur boʻlgan summalar tegishli iltimosnoma bilan murojaat qilgan taraf tomonidan sudning depozit hisobvaragʻiga oldindan kiritiladi. Agar bu iltimosnoma ikkala taraf tomonidan berilgan boʻlsa yoki guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni, tarjimonlarni chaqirish, joyida koʻzdan kechirish sudning tashabbusi bilan amalga oshirilsa, talab qilinadigan summani taraflar teng miqdorda kiritadi. Agar ekspertiza sudning tashabbusi bilan tayinlansa, toʻlanishi lozim boʻlgan summa ekspertga sud tomonidan depozit hisobvaragʻidan toʻlanishi mumkin. Bu summa ishda ishtirok etuvchi shaxslardan sud hujjati chiqarilayotganda sudning depozit hisobvaragʻiga oʻtkazilgan holda ushbu Kodeksga muvofiq undiriladi.
136-modda. Vakilning yordami uchun haq toʻlashga doir xarajatlarning oʻrnini qoplash
Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan vakilning yordami uchun toʻlashga doir xarajatlarni oqilona miqdorlarda undirib beradi.
Agar hal qiluv qarori oʻz foydasiga chiqarilgan tarafga advokat belgilangan tartibga muvofiq bepul yordam koʻrsatgan boʻlsa, bu summa boshqa tarafdan advokatlar byurosi (hayʼati, firmasi) foydasiga undiriladi.
137-modda. Yoʻqotilgan vaqt uchun haq undirish
Sud insofsizlik bilan asossiz talab arz qilgan yoki daʼvoga qarshi nizolashgan yoxud ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishi hamda hal etilishiga muntazam qarshilik qilib kelgan taraf zimmasiga amalda yoʻqotilgan vaqt uchun ikkinchi taraf foydasiga haq toʻlash majburiyatini yuklatishi mumkin. Undiriladigan haq sud tomonidan oqilona miqdorda belgilanadi.
138-modda. Sud xarajatlarini taraflar oʻrtasida taqsimlash
Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan, garchi bu taraf davlat daromadiga tushadigan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod etilgan boʻlsa-da, ish boʻyicha qilingan hamma xarajatlarni undirib beradi.
Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan boʻlsa, ushbu moddada koʻrsatilgan summalar javobgardan daʼvogarga talablarning sud tomonidan qanoatlantirgan qismiga mutanosib ravishda, javobgarga esa daʼvogar arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirib beriladi.
Daʼvogarning talablari u sudga murojaat qilganidan soʻng javobgar tomonidan ixtiyoriy ravishda qanoatlantirilganda sud xarajatlari javobgarning zimmasiga yuklatiladi.
Agar daʼvogar tomonidan neustoykani undirish haqidagi talab asosli ravishda arz qilinib, biroq uning miqdori sud tomonidan kamaytirilgan boʻlsa, sud xarajatlari neustoykaning kamaytirilishi hisobga olinmagan holda undirilishi lozim boʻlgan neustoyka summasidan kelib chiqqan holda, javobgarning zimmasiga yuklatiladi.
Davlat bojini toʻlashdan ozod etilgan davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek tashkilotlar tomonidan yuridik shaxslar va fuqarolarning manfaatlarini koʻzlab taqdim etilgan daʼvo talablarini qanoatlantirish rad etilgan yoki ular qisman qanoatlantirilgan taqdirda, davlat boji manfaatlari koʻzlanib daʼvo taqdim etilgan shaxslardan daʼvo talablarining qanoatlantirilishi rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undiriladi.
Agar yuqori turuvchi instansiya sudi ishlarni yangidan koʻrib chiqish uchun yubormay, chiqarilgan hal qiluv qarorini oʻzgartirsa yoki yangi hal qiluv qarorini qabul qilsa, u sud xarajatlari taqsimotini tegishincha oʻzgartiradi.
Ushbu moddada bayon qilingan qoidalar apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlarini berganda taraflar toʻlagan davlat bojiga ham taalluqlidir.
139-modda. Arz qilingan talablardan voz kechilganda, kelishuv bitimi tuzilganda sud xarajatlarini taqsimlash
Daʼvogar arz qilingan talablaridan voz kechganda u qilgan xarajatlarining oʻrni javobgar tomonidan qoplanmaydi.
Agar taraflar kelishuv bitimi tuzish chogʻida sud xarajatlarini taqsimlash tartibini nazarda tutmagan boʻlsa, sud bu masalani kelishuv bitimini tasdiqlashda ushbu Kodeksning 136, 138 va 141-moddalariga muvofiq hal qiladi.
140-modda. Taraflarga sud xarajatlarining oʻrnini qoplash
Prokurorning, shuningdek boshqa shaxslarning huquqlarini hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilib sudga murojaat qilgan davlat boshqaruvi organlarining, tashkilotlarning va fuqarolarning arz qilingan talablari toʻliq yoki qisman rad etilganda, javobgar qilgan sud xarajatlarining oʻrni unga budjet mablagʻlari hisobidan toʻliq yoki daʼvogar arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda qoplanadi.
Talablarni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda, ushbu Kodeks 46-moddasida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan jalb etilgan javobgar qilgan sud xarajatlarining oʻrni budjet mablagʻlari hisobidan qoplanadi.
Mol-mulkni xatlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, daʼvogar qilgan sud xarajatlarining oʻrni unga budjet mablagʻlari hisobidan qoplanadi.
141-modda. Davlatga sud xarajatlarining oʻrnini qoplash
Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan va daʼvogar toʻlashdan ozod qilingan sud chiqimlari hamda davlat boji javobgardan arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.
Arz qilingan talablarni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari daʼvogardan davlat daromadiga undiriladi.
Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan, javobgar esa sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinmagan daʼvogardan talablarining rad etilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.
Agar har ikki taraf ham sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari davlat hisobiga oʻtkaziladi.
Javobgarni qidirish ushbu Kodeksning 165-moddasida nazarda tutilgan tartibda eʼlon qilingan taqdirda, sud qidiruv ishi boʻyicha qilingan xarajatlarni javobgardan davlat daromadiga undiradi.
142-modda. Sud xarajatlari bilan bogʻliq masalalar boʻyicha ajrimlar ustidan shikoyat qilish
Sud xarajatlari bilan bogʻliq masalalar boʻyicha sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
14-bob. Protsessual majburlov choralari
143-modda. Protsessual majburlov choralarining turlari
1) ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda majburiy keltirish;
2) ogohlantirish;
3) sud majlisi zalidan chiqarib yuborish;
4) sud jarimasi.
Shaxsga nisbatan protsessual majburlov choralarining qoʻllanilishi uni ushbu Kodeksda yoki sud tomonidan belgilangan tegishli majburiyatlarni bajarishdan ozod qilmaydi.
144-modda. Majburiy keltirish
Agar ushbu Kodeksning 313-moddasiga muvofiq sud muhokamasida ishtirok etishi shart boʻlgan yoki sudga kelishi ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda sud tomonidan shart deb topilgan, tegishli tarzda xabardor qilingan shaxs sudga uzrsiz sabablarga koʻra kelmasa yoxud kelmaganligi sabablarini maʼlum qilmasa, sud tomonidan unga nisbatan majburiy keltirish toʻgʻrisida ajrim chiqarilishi mumkin. Mazkur ajrimning ijrosi hududiy ichki ishlar organining zimmasiga yuklatiladi. Majburiy keltirish bilan bogʻliq xarajatlarni undirish ushbu Kodeksda belgilangan tartibda hududiy ichki ishlar organining tegishli arizasiga asosan amalga oshiriladi.
Majburiy keltirish voyaga yetmaganlarga, homilador ayollarga, kasalligi, yoshi yoki boshqa uzrli sabablarga koʻra sud majlisiga kela olmaydigan shaxslarga nisbatan qoʻllanilmaydi.
Majburiy keltirish toʻgʻrisidagi sud ajrimida ushbu Kodeksning 272-moddasida nazarda tutilgan maʼlumotlardan tashqari shaxs majburiy keltirilishi lozim boʻlgan sana, vaqt va joy, shuningdek majburiy keltirish qaysi hududiy ichki ishlar organiga topshirilganligi koʻrsatiladi.
Majburiy keltirish toʻgʻrisidagi sud ajrimi darhol ijro etilishi lozim va ish yuritiladigan joydagi yoki majburiy keltirilishi kerak boʻlgan shaxsning yashash joyi, turgan joyi (joylashgan yeri), ish, xizmat yoxud oʻqish joyidagi hududiy ichki ishlar organiga ijro uchun yuboriladi.
Majburiy keltirish toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan shikoyat berilishi (protest keltirilishi) uning ijrosini toʻxtatmaydi.
145-modda. Ogohlantirish va sud majlisi zalidan chiqarib yuborish
Ishni muhokama qilish vaqtida tartibni buzgan shaxsni raislik qiluvchi sud nomidan ogohlantiradi.
Sud majlisida taraf yoki uchinchi shaxs tartibni buzgan taqdirda, sud tartibbuzarni ishni koʻrishning hamma vaqtiga yoxud uning bir qismiga majlis zalidan chiqarib yuboradi. Vaqtincha chiqarib yuborilgan shaxs sud majlisi zaliga qaytadan qoʻyilganda raislik qiluvchi uni zalda yoʻq boʻlganda amalga oshirilgan protsessual harakatlar bilan tanishtiradi. Sud majlisida har ikki taraf yoki uchinchi shaxslar tartibni buzgan taqdirda, sud ishning muhokamasini keyinga qoldirishi mumkin.
Ishda ishtirok etayotgan shaxslar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar tartibni takroran buzgan taqdirda sudning ajrimiga binoan, ishni koʻrishda hozir boʻlgan fuqarolar esa raislik qiluvchining farmoyishi bilan sud majlisi zalidan chiqarib yuborilishi mumkin. Fuqarolar ommaviy tarzda tartibni buzgan taqdirda sud ish muhokamasini keyinga qoldirishi mumkin.
Prokuror yoki advokat raislik qiluvchining farmoyishlariga boʻysunmagan taqdirda, ular ogohlantiriladi. Mazkur shaxslar raislik qiluvchining farmoyishlariga yana boʻysunmasa, agar ularni ishga zarar yetkazmagan holda boshqa shaxs bilan almashtirishning imkoni boʻlmasa, ishni koʻrish sudning ajrimiga binoan keyinga qoldirilishi mumkin. Sud bir vaqtning oʻzida xususiy ajrim chiqaradi, ushbu ajrim tegishincha yuqori turuvchi prokurorga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmasi huzuridagi malaka komissiyasiga yuboriladi.
146-modda. Sud jarimalarini solish tartibi
Sud jarimalari ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda solinadi.
Sud jarimasini solish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi, uning koʻchirma nusxasi jarima solingan shaxsga darhol yuboriladi.
Sud tomonidan solinadigan sud jarimasining miqdori bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan oshmasligi kerak.
147-modda. Sud jarimasini undirish
Sud jarimalari davlat daromadiga undiriladi.
Mansabdor shaxslarga sud tomonidan solingan sud jarimalari ularning shaxsiy mablagʻlaridan undiriladi.
148-modda. Jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirish
Jarima solingan shaxs jarima solgan suddan jarimadan ozod qilishni yoki uning miqdorini kamaytirishni sud ajrimining koʻchirma nusxasini olganidan keyin besh kun ichida iltimos qilishi mumkin. Bu ariza jarima solingan shaxsni xabardor qilgan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq uning sudga kelmaganligi arizani koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
149-modda. Sud jarimasi ustidan shikoyat qilish (protest keltirish)
Sudning jarima solish, jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
150-modda. Maʼmuriy javobgarlikka tortish
Sud majlisida tartibni buzgan yoki sudga boshqacha tarzda hurmatsizlik bildirgan shaxs sud tomonidan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin.
Sudga hurmatsizlik guvohning, daʼvogarning, javobgarning, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning sudga kelishdan qasddan boʻyin tovlashida yoki ushbu shaxslar va boshqa fuqarolarning raislik qiluvchining farmoyishiga boʻysunmasligida yoxud sud majlisi vaqtida tartibni buzishida namoyon boʻladi.
Sudga hurmatsizlik koʻrsatilganligi fakti aniqlanganligi toʻgʻrisida ushbu huquqbuzarlik sodir etilgan sud majlisining oʻzida alohida xonaga (maslahatxonaga) kirmasdan sudya (sud tarkibi) tomonidan huquqbuzarga darhol eʼlon qilinadi. Mazkur fakt sud majlisi bayonnomasida qayd etiladi. Bunda maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisida bayonnoma tuzilmaydi.
Sudga hurmatsizlik koʻrsatilganligi fakti aniqlangan shaxs, shuningdek ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar oʻz tushuntirishlarini berishga haqli.
Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qaror raislik qiluvchi tomonidan ish boʻyicha sud majlisi tugagandan keyin alohida xonada (maslahatxonada) tuzilib, sudya (sud tarkibi) tomonidan imzolanadi.
Agar sudga hurmatsizlik sud majlisida koʻrsatilgan va huquqbuzar sud majlisi zalini tark etgan boʻlsa, sudga hurmatsizlik sud majlisidan tashqarida koʻrsatilgan boʻlsa, shuningdek sud majlisiga kelishdan bosh tortganlik aniqlansa, huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnoma sudyaning yordamchisi (katta yordamchisi) yoki sud raisining yoxud sud majlisida raislik qiluvchining ogʻzaki farmoyishiga asosan boshqa sud xodimi tomonidan tuziladi va bu haqda huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnomada koʻrsatiladi.
Ushbu moddaning oltinchi qismida nazarda tutilgan hollarda huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnoma ushbu sud tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksida belgilangan tartibda koʻrib chiqiladi.
15-bob. Protsessual muddatlar
151-modda. Protsessual harakatlarni amalga oshirish muddatlari
Protsessual harakatlar qonunda belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi.
Protsessual muddatlar qonunda belgilanmagan hollarda, ular sud tomonidan tayinlanadi.
Protsessual harakatlarni bajarish uchun muddatlar albatta yuz berishi lozim boʻlgan voqeani koʻrsatgan holda kalendar sana bilan yoki muayyan davr bilan belgilanadi. Muayyan davr bilan belgilanganda harakat butun davr mobaynida amalga oshirilishi mumkin.
152-modda. Protsessual muddatlarni hisoblash
Protsessual muddatlar yillar, oylar va kunlar bilan hisoblanadi. Muddatning oʻtishi kalendar sananing yoki muddatning boshlanishi deb belgilangan voqea yuz bergan kunning ertasidan boshlanadi.
Yillar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi yilining tegishli oyi va kunida tamom boʻladi.
Oylar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi oyining tegishli oyi va kunida tamom boʻladi.
Agar oylar bilan hisoblanadigan muddatning tugashi tegishli sanasi boʻlmagan oyga toʻgʻri kelsa, muddat shu oyning oxirgi kunida tamom boʻladi. Bu muddatning oxirgi kuni ish kuni boʻlmagan kunga toʻgʻri kelgan taqdirda, undan keyingi birinchi ish kuni muddatning tamom boʻlish kuni hisoblanadi.
Amalga oshirilishi uchun muddat belgilangan protsessual harakat muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha bajarilishi mumkin.
Agar protsessual harakat sudda amalga oshirilishi kerak boʻlsa, belgilangan qoidalarga koʻra sudda ish tugagan soatda muddat tamom boʻlgan hisoblanadi.
Agar ariza, shikoyat, hujjatlar yoki pul summalari muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha aloqa tashkilotiga topshirilgan, axborot tizimi orqali elektron tarzda yuborilgan yoki tegishli organga yoxud hujjatni qabul qilishga vakolatli shaxsga berilgan boʻlsa, muddat oʻtmagan hisoblanadi.
Protsessual harakatlarni amalga oshirish huquqi qonunda belgilangan yoki sud tomonidan tayinlangan muddatning oʻtishi bilan bekor boʻladi. Bunday holda protsessual muddatlarning oʻtishi ishda ishtirok etuvchi shaxslarni ularning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishdan ozod etmaydi.
Protsessual muddatlar oʻtgandan soʻng taqdim etilgan arizalar, shikoyatlar va hujjatlar, agar oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash toʻgʻrisida iltimosnoma mavjud boʻlmasa yoki uni qanoatlantirish rad etilgan boʻlsa, ularni taqdim etgan shaxslarga qaytariladi.
154-modda. Protsessual muddatlarni toʻxtatib turish
Ish yuritish toʻxtatib turilganida tugamagan barcha protsessual muddatlarning oʻtishi ham toʻxtatib turiladi. Muddatlarning toʻxtatib turilishi ish yuritishni toʻxtatib turishga asos boʻlgan holatlar yuzaga kelgan vaqtdan eʼtiboran boshlanadi. Ish yuritish tiklangan kundan eʼtiboran protsessual muddatlarning oʻtishi davom etadi.
155-modda. Protsessual muddatlarni uzaytirish va tiklash
Sud (sudya) tayinlagan muddatlar sud (sudya) tomonidan uzaytirilishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar qonunda belgilangan muddatni sud (sudya) uzrli deb topgan sabablarga koʻra oʻtkazib yuborgan boʻlsa, mazkur muddat tiklanadi.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma protsessual harakat amalga oshirilishi yoki hujjat topshirilishi lozim boʻlgan sudga beriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning kelmaganligi iltimosnomani koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnomani berish bilan bir vaqtda, muddati oʻtkazib yuborilgan harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni uzaytirish, tiklash haqida yoki uzaytirishni yoxud tiklashni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.
Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni uzaytirishni rad etish yoki tiklashni rad etish yoxud tiklash haqidagi sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
16-bob. Sud xabarnomalari va chaqiruvlari
156-modda. Sud xabarnomalari va chaqiruv qogʻozlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, shuningdek ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va guvohlar sud chaqiruv qogʻozlari, zarur hollarda esa buyurtma xatlar, telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqiriladi hamda sudning ayrim protsessual harakatlari toʻgʻrisida xabardor qilinadi.
Sudya chaqiruv qogʻozi bilan bir vaqtda javobgarga daʼvo arizasining (arizaning) koʻchirma nusxasini va unga ilova qilingan hujjatlarning koʻchirma nusxalarini yuboradi.
Agar javobgarning yozma tushuntirishi sudga kelib tushgan boʻlsa, sudya sudga murojaat qilgan shaxsga chaqiruv qogʻozi yuborayotganda ushbu tushuntirish xatining koʻchirma nusxasini joʻnatadi.
Sud xabarnomalari va chaqiruv qogʻozlari ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.
157-modda. Sud chaqiruv qogʻozining mazmuni
Sudga chaqirish toʻgʻrisidagi sud chaqiruv qogʻozida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
1) sudning nomi, manzili, telefon raqami, elektron pochta manzili;
2) kelish joyi va vaqti;
3) shaxs qanday ish yuzasidan chaqirilayotganligi;
4) shaxsning kim tariqasida chaqirilayotganligi;
5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ish boʻyicha oʻzlari ega boʻlgan hamma dalillarni taqdim etish toʻgʻrisidagi taklif;
6) chaqiriluvchi yoʻqligi sababli chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxsning imkoniyat boʻlishi bilanoq uni darhol chaqiriluvchiga topshirishga majburligi;
7) sudga kelmaganlikning ushbu Kodeksning 220, 221 va 222-moddalarida nazarda tutilgan oqibatlari.
Sudga chaqirish toʻgʻrisida elektron hujjat tarzida yuborilayotgan sud chaqiruv qogʻozida ushbu modda birinchi qismining 1 — 5, 7-bandlarida sanab oʻtilgan maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak.
158-modda. Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani topshirish muddati
Sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va sud protsessining boshqa ishtirokchilariga sudga oʻz vaqtida kelish va ishga tayyorlanish uchun yetarli vaqtga ega boʻlishini moʻljallab topshirilishi yoki yetkazib berilishi kerak.
159-modda. Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani yetkazib berish
Sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma chaqirilayotgan shaxsga taraf yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxs tomonidan koʻrsatilgan manzil boʻyicha yetkazib beriladi. Agar fuqaro sudga maʼlum qilingan manzilda haqiqatda yashamasa, sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma uning ish yoki oʻqish joyiga yuborilishi mumkin.
Sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma aloqa tashkiloti orqali topshirilganligi toʻgʻrisida tilxat olish yoʻli bilan yoki xat-hujjat tashuvchi orqali yuboriladi.
Sudyaning yordamchisi (katta yordamchisi) ishda ishtirok etuvchi shaxsning roziligi bilan unga ish boʻyicha chaqirilayotgan boshqa shaxsga topshirish uchun sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani berishi mumkin.
Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani yetkazib berish vazifasi yuklatilgan shaxs hujjatning ikkinchi nusxasini chaqiriluvchining uni olganligi toʻgʻrisidagi imzosi bilan sudga qaytarishi shart.
Ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan elektron pochta manzili koʻrsatilgan taqdirda, sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin.
160-modda. Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani topshirish
Fuqaroga sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma sudga qaytarilishi lozim boʻlgan ikkinchi nusxasiga u topshirilgan vaqtini koʻrsatgan holda tilxat olib shaxsan topshiriladi.
Tashkilot nomiga yoʻllangan sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma tegishli mansabdor shaxsga topshiriladi, u hujjatning ikkinchi nusxasiga imzo qoʻyadi.
Agar sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani keltirgan shaxs ish boʻyicha sudga chaqirilayotgan fuqaroni yashash yoki ish yoxud oʻqish joyida topmasa, sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma ushbu fuqaro bilan birga yashaydigan katta yoshdagi oila aʼzolarining biriga, boʻlmagan taqdirda esa, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga yoki ish beruvchiga (maʼmuriyatning mansabdor shaxsiga) yoxud oʻquv muassasasiga topshiriladi. Bunday hollarda sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani qabul qilib olgan shaxs uning ikkinchi nusxasida oʻzining familiyasi, ismi, otasining ismini, shuningdek sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma yuborilgan shaxsning kimi ekanligini (eri yoki xotini, otasi, onasi, oʻgʻli, qizi va hokazo) yoki egallab turgan lavozimini koʻrsatishi shart. Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani qabul qilib olgan shaxs uni imkoniyat boʻlishi bilan chaqiriluvchiga darhol topshirishi shart.
Chaqiriluvchi vaqtincha biror joyga ketgan boʻlsa, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoki ish beruvchi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) yoxud oʻquv muassasasi sud chaqiruv qogʻozining yoki boshqa xabarnomaning ikkinchi nusxasiga chaqiriluvchi qayerga ketganligi va qachon kelishi kutilayotganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qayd etadi, bu maʼlumotlar tegishincha imzo va muhr bilan tasdiqlanadi hamda guvohlantiriladi.
161-modda. Sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani qabul qilishdan bosh tortish oqibatlari
Chaqiriluvchi oʻz nomiga yuborilgan sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani qabul qilishdan bosh tortsa, uni keltirgan shaxs sudning chaqiruv qogʻoziga yoki boshqa xabarnomaga tegishli belgi qoʻyib, uni sudga qaytaradi. Chaqiriluvchi sudning chaqiruv qogʻozini yoxud boshqa xabarnomani qabul qilib olishdan bosh tortganligi haqidagi belgi fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoki ish beruvchi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) yoxud oʻquv muassasasi tomonidan yoki kamida ikki nafar fuqaroning imzosi bilan tasdiqlanadi.
Chaqiriluvchi sudning chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani qabul qilishdan bosh tortganligi yoki axborot tizimi orqali elektron tarzda xabardor qilingan shaxsning uzrsiz sabablarga koʻra kelmaganligi ishni muhokama qilishga toʻsqinlik qilmaydi.
162-modda. Tegishli tartibda xabardor qilish
Sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma shaxsan yoki voyaga yetgan oila aʼzolaridan biri, mazkur manzilda yashovchi boshqa shaxs tomonidan olingan, shuningdek sud tomonidan matnli xabarning elektron pochta manzili orqali yoki xabarnomaning qayd etilishini taʼminlovchi boshqa aloqa vositalaridan foydalangan holda yetkazilganligini tasdiqlovchi hisobot olingan hollarda, agar bunday xabarnoma kelib tushmaganligi yoki kechroq kelib tushganligi isbotlanmasa, ishda ishtirok etuvchi shaxslar tegishli tartibda xabardor qilingan hisoblanadi.
Sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma chaqiriluvchi uni olishni rad etganda ham, agar bunday rad etish qayd etilgan boʻlsa, yetkazilgan hisoblanadi.
163-modda. Ish yuritish vaqtida familiyani, ismni, otasining ismini oʻzgartirish, manzilning oʻzgarishi
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish yuritish vaqtida familiyasini, ismini, otasining ismini oʻzgartirganligi, manzili oʻzgarganligi haqida sudga xabar qilishi shart. Bunday xabar mavjud boʻlmagan taqdirda, sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnoma sudga maʼlum boʻlgan oxirgi manzil boʻyicha yuboriladi va, garchi chaqiriluvchi bu manzilda ortiq yashamasa yoki boʻlmasa ham, u yetkazib berilgan deb hisoblanadi.
Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar telefonlari va fakslari raqamlarini, elektron pochta manzilini sudga maʼlum qilgan boʻlsa, ish yuritilayotgan vaqtda ularning oʻzgarganligi toʻgʻrisida sudni xabardor qilishi kerak.
164-modda. Javobgarning turish joyi nomaʼlumligi
Javobgarning amaldagi turish joyi nomaʼlum boʻlsa, javobgarning oxirgi yashash joyidagi aloqa tashkiloti, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoxud oxirgi ish joyidagi ish beruvchi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) sud chaqiruv qogʻozining yoki boshqa xabarnomaning ikkinchi nusxasiga mazkur organlar yoki tashkilotlar sud chaqiruv qogʻozini yoki boshqa xabarnomani olganligi va uni chaqiriluvchining turish joyi nomaʼlumligi sababli unga topshirishning imkoni boʻlmaganligi haqida yozib yuborgan maʼlumot sudga kelib tushgach, sud ishni muhokama qilishga kirishadi.
165-modda. Javobgarni (qarzdorni) qidirish
Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi va mayib boʻlish yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetkazilganligi, shuningdek boquvchisining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi daʼvolar boʻyicha javobgarning (qarzdorning) amaldagi turish joyi nomaʼlum boʻlgan taqdirda, javobgar (qarzdor) qidirilishi shart. Bunday hollarda sud ichki ishlar organlari tomonidan javobgarni (qarzdorni) qidirish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
17-bob. Yarashtirish tartib-taomillari
166-modda. Kelishuv bitimini yoki mediativ kelishuvni tuzish
Sud taraflarni yarashtirish uchun choralar koʻradi, ularga fuqarolik sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida nizoni hal etishga koʻmaklashadi.
Taraflar kelishuv bitimini yoki mediativ kelishuvni tuzib, nizoni oʻzaro talablarning toʻliq hajmida yoki qisman hal etishi mumkin.
Kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv daʼvo tartibida yuritiladigan har qanday ish boʻyicha tuzilishi mumkin.
Kelishuv bitimi fuqarolik sud ishlarini yuritishning har qanday bosqichida va sud hujjatini ijro etish jarayonida, mediativ kelishuv esa birinchi instansiya sudida sud alohida xonaga (maslahatxonaga) sud hujjatini qabul qilish uchun chiqquniga qadar taraflar tomonidan tuzilishi mumkin.
Kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv yozma shaklda tuziladi va kelishuv bitimini, mediativ kelishuvni tuzgan shaxslar yoki ularning vakillari tomonidan imzolanadi.
Kelishuv bitimi sud tomonidan tasdiqlanganidan keyin tuzilgan hisoblanadi.
167-modda. Kelishuv bitimining mazmuni
Kelishuv bitimi uni ijro etish muddati va tartibi koʻrsatilgan holda taraflar tomonidan kelishilgan shartlarni oʻz ichiga olishi kerak.
Taraflar tomonidan kelishuv bitimi shartlari boʻyicha qabul qilingan majburiyatlarning ijro etilishi taraflarni bir-biriga yoki boshqa voqealarga (harakatlarga) bogʻliq qilib qoʻyishi mumkin emas.
Kelishuv bitimida javobgar tomonidan majburiyatlarni kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib ijro etish toʻgʻrisidagi, talab qilish huquqidan boshqa shaxs foydasiga voz kechish haqidagi, qarzdan toʻliq yoki qisman voz kechish yoxud uni tan olish toʻgʻrisidagi, sud xarajatlarini taqsimlash haqidagi shartlar va qonunga zid boʻlmagan boshqa shartlar boʻlishi mumkin.
Agar kelishuv bitimida sud xarajatlarini taqsimlash toʻgʻrisidagi shart mavjud boʻlmasa, sud mazkur masalani kelishuv bitimini tasdiqlash chogʻida, ushbu Kodeksda belgilangan tartibda hal qiladi.
Kelishuv bitimi uni tuzgan shaxslar sonidan bitta ortiq nusxada tuziladi va imzolanadi. Ushbu nusxalardan biri ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.
168-modda. Kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish
Kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi masala sud majlisida taraflar albatta ishtirok etgan holda koʻriladi, bunday kelishuv notarius tomonidan tasdiqlangan hollar bundan mustasno. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining vaqti va joyi haqida xabardor qilinadi.
Kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisida ajrim chiqariladi, unda ish yuritish tugatilganligi koʻrsatiladi.
Kelishuv bitimi apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish instansiyasi sudi tomonidan tasdiqlangan taqdirda, ish boʻyicha ilgari qabul qilingan barcha sud hujjatlari bekor qilinishi toʻgʻrisida ajrim chiqariladi va ish yuritish tugatiladi.
Kelishuv bitimi sud hujjatini ijro etish bosqichida tuzilgan taqdirda, bitim ishni koʻrgan birinchi instansiya sudiga tasdiqlash uchun taqdim etiladi.
Sud hujjatini ijro etish bosqichida tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlash masalasi kelishuv bitimi sudga taqdim etilgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatda, ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha koʻrib chiqiladi.
Sud hujjatini ijro etish bosqichida tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ajrimda kelishuv bitimining shartlari va kelishuv bitimini tasdiqlash haqidagi xulosa boʻlishi kerak.
Kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Kelishuv bitimini tuzgan shaxslar uni ushbu bitimda nazarda tutilgan tartibda va muddatlarda ixtiyoriy ravishda ijro etadi.
Sud tomonidan tasdiqlangan kelishuv bitimi, ushbu bitimda nazarda tutilgan muddatlarda ixtiyoriy ravishda ijro etilmagan taqdirda, u kelishuv bitimini tuzgan shaxsning iltimosnomasiga, sud xarajatlarini undirishga taalluqli qismi esa sudning tashabbusiga koʻra sud tomonidan beriladigan ijro varaqasi asosida, ushbu Kodeks qoidalari boʻyicha majburiy ijro etilishi lozim.
169-modda. Kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etish
Sud kelishuv bitimini tasdiqlashni quyidagi hollarda rad etadi, agar uning shartlari:
qonunchilikka zid boʻlsa;
uchinchi shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlsa.
Kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi, ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
II BOʻLIM. BIRINCHI INSTANSIYA SUDIDA ISHLARNI YURITISH
1-kichik boʻlim. Buyruq tartibida ish yuritish
18-bob. Sud buyrugʻi
170-modda. Sud buyrugʻiga oid umumiy qoidalar
Sud buyrugʻi nizosiz talablar boʻyicha sud muhokamasi oʻtkazmasdan berilgan sud hujjatidir.
Sud buyrugʻi ijro hujjati kuchiga ega. Sud buyrugʻi boʻyicha undiruv buyruq berilganidan keyin oʻn kunlik muddat oʻtgandan keyin va sud hujjatlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Aliment undirish va xodimga uch oylik ish haqidan ortiq boʻlmagan ish haqini undirib berish toʻgʻrisidagi sud buyruqlari darhol ijro etilishi lozim.
171-modda. Sud buyrugʻini berish boʻyicha talablar
Sud buyrugʻi quyidagi hollarda beriladi, agar:
1) talab notarial tasdiqlangan bitimga asoslangan boʻlsa;
2) talab yozma bitimga asoslangan va qarzdor tomonidan tan olingan boʻlsa;
3) kommunal xizmatlar yoki aloqa xizmatlari toʻlovi boʻyicha qarzdorlikni tasdiqlovchi hujjatlarga asoslangan undirish toʻgʻrisida talab arz qilingan boʻlsa;
4) voyaga yetmagan bolalar uchun alimentlar undirish toʻgʻrisidagi, otalikni belgilash bilan yoki uchinchi shaxslarni jalb etish zarurati bilan bogʻliq boʻlmagan talab arz qilingan boʻlsa;
5) hisoblangan, lekin xodimga toʻlanmagan ish haqini va unga tenglashtirilgan toʻlovlarni undirish haqida talab arz qilingan boʻlsa;
6) fuqarolardan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarzdorlikni undirish toʻgʻrisida talab arz qilingan boʻlsa;
7) ijara shartnomasida belgilangan ijara toʻlovlari muddatida toʻlanmaganligi sababli ushbu toʻlovlarni undirish toʻgʻrisida talab arz qilingan boʻlsa;
8) koʻp kvartirali uyning joylari mulkdorlaridan majburiy badallar va toʻlovlarni undirish toʻgʻrisida talab arz qilingan boʻlsa;
9) yozma bitim mavjud boʻlgan taqdirda, undiruvni qarzdorning majburiyatlari bajarilishining taʼminoti boʻlgan koʻchar mol-mulkka qaratish toʻgʻrisida talab arz qilingan boʻlsa.
172-modda. Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizaning shakli va mazmuni
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi ariza sudga ushbu Kodeksning 5-bobida belgilangan sudlovga tegishlilikning umumiy qoidalari boʻyicha beriladi.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi ariza yozma shaklda, shu jumladan axborot tizimi orqali elektron hujjat tarzida beriladi. Arizada quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
1) ariza berilayotgan sudning nomi;
2) undiruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi), uning yashash joyi yoki joylashgan yeri (pochta manzili) hamda yuridik shaxsning rekvizitlari;
3) qarzdorning familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi), uning yashash joyi yoki joylashgan yeri (pochta manzili) hamda yuridik shaxsning rekvizitlari;
4) undiruvchining talabi va talabga asos boʻlgan holatlar;
5) undirilayotgan qarzdorlik vujudga kelgan davr;
51) toʻlanmagan toʻlovlar summasining hisob-kitobi va undiruv qaratilayotgan, qarzdorning majburiyatlari bajarilishining taʼminoti sifatida turgan koʻchar mol-mulkning tavsifi;
6) arz qilingan talabni tasdiqlovchi, ilova qilinayotgan hujjatlarning roʻyxati.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizada undiruvchi yoki uning vakilining telefonlari, fakslari raqamlari, elektron pochta manzili koʻrsatilishi mumkin.
Koʻchar mol-mulk talab qilingan taqdirda, arizada ushbu mol-mulkning qiymati koʻrsatilishi lozim.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi ariza undiruvchi yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Vakil tomonidan berilayotgan arizaga uning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinishi kerak.
173-modda. Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizaga ilova qilinadigan hujjatlar
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizaga:
1) davlat boji va pochta xarajatlari belgilangan tartibda va miqdorda toʻlanganligini;
2) huquqiy munosabatni sudgacha hal qilish tartibiga rioya qilinganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, agar bu qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
3) talablarga asos boʻlgan holatlarni;
4) arz qilingan talabni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi.
Isteʼmol qilingan elektr energiyasi yoki tabiiy gaz uchun qarzdorlikni undirish toʻgʻrisida sud buyrugʻini berish haqidagi arizaga ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan hujjatlardan tashqari quyidagilarning koʻchirma nusxalari ham ilova qilinadi:
1) isteʼmolchi bilan tuzilgan shartnomaning;
2) penya hisoblanishi toʻgʻrisidagi va isteʼmolchini tegishli energiya resurslari tarmoqlaridan uzish haqidagi ogohlantirish koʻrsatilgan, qarzni toʻlash toʻgʻrisidagi talabning, shuningdek uning isteʼmolchiga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjatning;
3) isteʼmolchi tegishli energiya resurslari tarmoqlaridan uzilganligini tasdiqlovchi hujjatning.
Koʻp kvartirali uyning joylari mulkdorlaridan majburiy badallar va toʻlovlarni undirish haqida talab arz qilinganda sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizaga quyidagilar ham ilova qilinadi:
1) koʻp kvartirali uydagi joylar mulkdorlari umumiy yigʻilishining koʻp kvartirali uyni boshqarish usulini tanlash toʻgʻrisidagi qarori koʻchirma nusxasi;
2) koʻp kvartirali uyni boshqarish koʻp kvartirali uyni boshqarish organi tomonidan shartnoma asosida amalga oshirilgan taqdirda — koʻp kvartirali uyni boshqarish shartnomasining koʻchirma nusxasi;
3) qarz yuzaga kelgan davr koʻrsatilgan qarz hisob-kitobi;
4) qarzni uzish toʻgʻrisidagi talabning qarzdorga topshirilganligini tasdiqlovchi maʼlumotlar.
174-modda. Davlat boji
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizadan qonunchilikda daʼvo ishini yuritish uchun belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji undiriladi.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilish rad etilgan taqdirda, undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji qaytarib beriladi.
Sud buyrugʻi bekor qilingan taqdirda undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji qaytarib berilmaydi. Undiruvchi tomonidan qarzdorga nisbatan daʼvo ishi yuritish tartibida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, toʻlangan davlat boji toʻlanishi lozim boʻlgan bojga qoʻshib hisoblanadi.
175-modda. Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishni rad etish asoslari
Sudya sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishni ushbu Kodeksning 194-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha rad etadi. Sudya arizani qabul qilishni quyidagi hollarda ham rad etadi, agar:
1) arz qilingan talab ushbu Kodeksning 171-moddasida nazarda tutilmagan boʻlsa;
2) qarzdor Oʻzbekiston Respublikasi sudlari yurisdiksiyasi doirasidan chetda boʻlsa;
3) huquq toʻgʻrisida nizo mavjud deb hisoblansa.
Arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida sudya ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kunlik muddat ichida ajrim chiqaradi.
Arizani qabul qilish rad etilganligi undiruvchining shu talab boʻyicha daʼvo ishini yuritish tartibida daʼvo taqdim etish imkoniyatiga toʻsqinlik qilmaydi.
176-modda. Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qaytarish
Sudya sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani quyidagi hollarda qaytaradi, agar:
1) ariza ushbu Kodeksning 172-moddasida belgilangan talablarga rioya etilmagan holda berilgan boʻlsa;
2) ushbu Kodeksning 173-moddasida nazarda tutilgan hujjatlar ilova qilinmagan boʻlsa;
3) arz qilingan talabni tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etilmagan boʻlsa;
4) davlat boji toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilmagan boʻlsa, davlat boji toʻlashni kechiktirish mumkinligi qonunda nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda iltimosnoma mavjud boʻlmasa yoxud iltimosnoma rad etilgan boʻlsa;
5) sud buyrugʻi berilguniga qadar undiruvchidan sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qaytarish haqida ariza kelib tushgan boʻlsa.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani qaytarish haqida sudya ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kundan kechiktirmay ajrim chiqaradi.
Sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizaning qaytarilishi yoʻl qoʻyilgan kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin ushbu ariza bilan sudga ikkinchi marta murojaat etishga toʻsqinlik qilmaydi.
177-modda. Sud buyrugʻini berish tartibi va muddati
Arz qilingan talabning mazmuni boʻyicha sud buyrugʻi ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran uch kun ichida sudya tomonidan beriladi.
Sud buyrugʻi sudya tomonidan undiruvchi va qarzdorni sudga chaqirmasdan, ularning tushuntirishlarini eshitmasdan yakka tartibda, sud muhokamasisiz beriladi.
Sud buyrugʻi sudya tomonidan imzolanadi.
Agar belgilangan muddatda qarzdordan sudga eʼtiroz kelib tushmasa, sudya undiruvchiga sudning muhri bilan tasdiqlangan buyruq koʻchirma nusxasini ijroga taqdim etish uchun beradi.
Undiruvchining iltimosiga koʻra sud buyrugʻi ijro etish uchun bevosita sud tomonidan yuborilishi mumkin.
Qarzdordan davlat bojini undirish uchun sudning muhri bilan tasdiqlangan sud buyrugʻining alohida nusxasi bevosita sud tomonidan ijro etish uchun yuboriladi.
178-modda. Sud buyrugʻining mazmuni
Sud buyrugʻida quyidagilar koʻrsatiladi:
1) ishning raqami va buyruq berilgan sana;
2) sudning nomi, buyruq bergan sudyaning familiyasi, ismi va otasining ismi;
3) undiruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi), yashash joyi yoki joylashgan yeri (pochta manzili);
4) qarzdorning familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi), yashash joyi yoki joylashgan yeri (pochta manzili), qarzdor jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami (Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan jismoniy shaxslar shaxsini tasdiqlovchi boshqa hujjatlarning rekvizitlari), shuningdek qarzdor yuridik shaxsning soliq toʻlovchi identifikatsiya raqami;
5) talabni qanoatlantirish uchun asos boʻlgan qonun;
6) undirilishi lozim boʻlgan pul summalarining miqdori yoki undiruv qaratilayotgan, qarzdorning majburiyatlari bajarilishining taʼminoti sifatida turgan koʻchar mol-mulk, uning tavsifi va bahosi;
7) undirilayotgan qarzdorlik vujudga kelgan davr;
8) neustoyka miqdori, agar uning undirilishi qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
9) qarzdordan undirilishi kerak boʻlgan davlat bojining summasi;
10) arz qilingan talabga qarshi qarzdor tomonidan eʼtiroz taqdim etish muddati va tartibi.
Voyaga yetmagan bolalar uchun alimentlar undirish toʻgʻrisidagi sud buyrugʻida ushbu moddaning 1 — 5, 9, 10-bandlarida nazarda tutilgan maʼlumotlardan tashqari quyidagilar koʻrsatiladi: qarzdorning tugʻilgan sanasi va joyi, taʼminoti uchun aliment undirilishi lozim boʻlgan har bir bolaning ismi va tugʻilgan sanasi, qarzdordan har oyda undiriladigan toʻlovlar miqdori hamda ularni undirish muddati.
Sud buyrugʻining yozuvidagi xatolarni va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni tuzatish sudning tashabbusi yoxud undiruvchining yoki qarzdorning arizasi boʻyicha ushbu buyruq qanday tartibda berilgan boʻlsa, shunday tartibda sudning ajrimi asosida amalga oshiriladi.
179-modda. Qarzdorga sud buyrugʻining koʻchirma nusxasini yuborish
Sud buyrugʻi berilganidan keyin sud uning koʻchirma nusxasini darhol qarzdorga yuboradi.
Sud buyrugʻi sudyaning elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin.
180-modda. Sud buyrugʻining qonuniy kuchga kirishi
Sud buyrugʻi u berilgandan soʻng oʻn kunlik muddat oʻtgach qonuniy kuchga kiradi.
181-modda. Sud buyrugʻini bekor qilish
Qarzdor arz qilingan talabga qarshi eʼtirozlarini buyruqni bergan sudga sud buyrugʻining koʻchirma nusxasini olgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatda, huquqlari va majburiyatlari toʻgʻrisida sud buyrugʻi qabul qilingan shaxslar esa sud buyrugʻi qabul qilinganligi ularga maʼlum boʻlgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatda yuborishga haqli. Bunday holda sudya sud buyrugʻini bekor qilib, bu haqda ajrim chiqaradi. Sud buyrugʻini bekor qilish toʻgʻrisidagi ajrimda sudya undiruvchi bildirgan talab daʼvo ishini yuritish tartibida taqdim etilishi mumkinligini tushuntiradi. Sud buyrugʻini bekor qilish toʻgʻrisidagi ajrimning koʻchirma nusxasi ajrim berilganidan keyin uch kundan kechiktirmay undiruvchiga va qarzdorga imzo qoʻydirib topshiriladi yoki ularga pochta orqali yoxud elektron hujjat tarzida yuboriladi.
Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi sud buyrugʻi ijro ishini yuritish boʻyicha undiruv tugaguniga qadar undiruvchining arizasiga koʻra bekor qilinishi mumkin.
Sud buyrugʻini bekor qilishni rad etish toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
2-kichik boʻlim. Daʼvo ishini yuritish
19-bob. Umumiy qoidalar
182-modda. Sud tomonidan daʼvo ishini yuritish tartibida koʻriladigan ishlar
Sud tomonidan daʼvo ishini yuritish tartibida koʻriladigan ishlarga, agar qonunchilikda ularni koʻrishning boshqacha tartibi nazarda tutilmagan boʻlsa, fuqarolik, mehnat, oilaviy, uy-joy va boshqa huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan daʼvolar boʻyicha ishlar kiradi.
183-modda. Daʼvo ishini yuritishga doir ishlarni koʻrish tartibi
Daʼvo ishni yuritishga doir ishlar ushbu kichik boʻlimda koʻrsatilgan istisno va qoʻshimchalar bilan birga fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalari boʻyicha koʻriladi.
184-modda. Ishga tiklash toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha uchinchi shaxslarni jalb qilish
Mehnat shartnomasi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan xodimlarni yoki gʻayriqonuniy ravishda boshqa ishga oʻtkazilgan xodimlarni ilgarigi ishiga tiklash toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud mehnat shartnomasini bekor qilishga yoki boshqa ishga oʻtkazishga farmoyish bergan mansabdor shaxsni uchinchi shaxs sifatida javobgar tarafida ishda ishtirok etish uchun oʻz tashabbusi bilan jalb qilishi shart.
Sud mehnat shartnomasining bekor qilinishi yoki boshqa ishga oʻtkazish ochiqdan-ochiq qonunni buzgan holda amalga oshirilganligini aniqlasa, shu protsessning oʻzidayoq aybdor mansabdor shaxs zimmasiga majburiy progul yoki kam haq toʻlanadigan ish bajarilgan vaqt uchun haq toʻlash sababli tashkilotga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash majburiyatini yuklatadi. Bunday hollarda mansabdor shaxsdan undiriladigan summalarning miqdori mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan belgilanadi.
185-modda. Nikohni bekor qilish toʻgʻrisidagi ish bilan birga koʻrib chiqilishi mumkin boʻlmagan nizolar
Er-xotinning mol-mulkini boʻlish haqidagi talabi, agar bu nizoni toʻgʻri hal etish uchun ishga uchinchi shaxslarni jalb qilish zarur boʻlsa, nikohni bekor qilish toʻgʻrisidagi ish bilan birga koʻrilishi mumkin emas.
186-modda. Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha javobgarning sudga kelishi
Sud alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha javobgarning sudga kelishini shart deb topishi mumkin. Agar bunday holda javobgar sud tomonidan uzrsiz deb topilgan sabablarga koʻra sud majlisiga kelmasa, u majburiy tartibda keltiriladi va ushbu Kodeksning 146-moddasida nazarda tutilgan tartibda jarimaga tortiladi.
187-modda. Alimentlarni hal qiluv qarori qabul qilinguniga qadar undirish
Alimentlar undirish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish vaqtida sud zarur boʻlgan taqdirda, ishni mazmunan hal qilguniga qadar taraflarning moddiy ahvolini hisobga olib, er (xotin) oʻz xotinini (erini) boqishga qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ berib turishi kerakligi, bolalarni boqish va tarbiyalashga er-xotindan qaysi biri va qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ berib turishi kerakligi, shuningdek bolalardan qaysi biri ota-onalarini boqishga qancha miqdorda vaqtincha mablagʻ berib turishi kerakligi toʻgʻrisida ajrim chiqarishga haqli.
Sudning ajrimi darhol ijro etiladi.
20-bob. Ish qoʻzgʻatish
188-modda. Ariza berish
Sudda ishlar yozma shaklda, shu jumladan pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida ariza berish yoʻli bilan qoʻzgʻatiladi.
189-modda. Arizaning mazmuni
Arizada quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
1) ariza berilayotgan sudning nomi;
2) daʼvogarning familiyasi, ismi, otasining ismi, yashash joyi, agar daʼvogar tashkilot boʻlsa, uning nomi, joylashgan yeri (pochta manzili) hamda rekvizitlari, shuningdek, agar ariza vakil tomonidan berilayotgan boʻlsa, vakilning familiyasi, ismi, otasining ismi va manzili;
3) javobgarning familiyasi, ismi, otasining ismi, yashash joyi, agar javobgar tashkilot boʻlsa, uning nomi, joylashgan yeri (pochta manzili) hamda rekvizitlari;
4) daʼvogarning talabi;
5) agar daʼvo baholanishi kerak boʻlsa, daʼvoning bahosi;
6) daʼvogar oʻz talabiga asos qilib koʻrsatayotgan holatlar va daʼvogar tomonidan bayon qilingan holatlarni tasdiqlovchi dalillar;
7) javobgar bilan nizoni sudgacha hal qilish tartibiga rioya etilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, basharti bu qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
Ariza daʼvogar yoki uning vakili tomonidan imzolanadi. Agar ariza vakil tomonidan berilgan boʻlsa, arizaga ishonchnoma yoki vakilning vakolatini tasdiqlovchi boshqa hujjat ilova qilinishi kerak.
Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilish maqsadida prokuror, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar yoki ayrim fuqarolar tomonidan beriladigan arizada ushbu moddada sanab oʻtilgan maʼlumotlardan tashqari ariza kimning manfaatini koʻzlab berilgan boʻlsa, oʻsha shaxsning familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi) hamda manzili koʻrsatilishi kerak.
Arizada daʼvogarni yoki uning vakilining, shuningdek boshqa tarafning telefonlari va fakslari raqamlari, elektron manzili koʻrsatilishi mumkin.
Arizada elektron manzili koʻrsatilganligi arizachining sud chaqiruv qogʻozlarini va boshqa xabarnomalarni, sud hal qiluv qarorlarining hamda ajrimlarining koʻchirma nusxalarini elektron hujjat tarzida olishga boʻlgan roziligidir.
190-modda. Arizaning va unga ilova qilingan hujjatlarning koʻchirma nusxalari
Ariza javobgarlarning soniga mutanosib miqdordagi koʻchirma nusxalari bilan birga sudga beriladi, bundan elektron hujjat tarzida yuboriladigan ariza mustasno.
Sudya ishning murakkabligi va xususiyatiga qarab, arizaga ilova qilingan hujjatlarning koʻchirma nusxalarini javobgarlarning soniga mutanosib miqdorda taqdim etish majburiyatini daʼvogarning zimmasiga yuklashi mumkin.
191-modda. Arizaga ilova qilinadigan hujjatlar
Arizaga quyidagilarni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi:
1) arz qilinayotgan talablarga asos boʻlgan holatlarni;
2) javobgar bilan nizoni sudgacha hal qilish tartibiga rioya etilganligini, basharti bu qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa;
3) davlat boji va pochta xarajatlari belgilangan tartibda va miqdorda toʻlanganligini;
4) arizani imzolash vakolatini tasdiqlovchi hujjatni, agar ariza vakil tomonidan imzolangan boʻlsa.
192-modda. Arizani ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi masalani hal etish
Sudya arizani ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish yoxud sudga taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish haqidagi masalani ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay yakka tartibda hal etadi. Arizani ish yuritishga qabul qilish, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish yoxud arizani sudga taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi. Arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etish yoki arizani qaytarish toʻgʻrisidagi ajrimning koʻchirma nusxasi ariza va unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga, shuningdek arizani taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish haqidagi ajrimning koʻchirma nusxasi arizachiga ajrim chiqarilgandan keyingi kundan kechiktirmay yuboriladi.
Iqtisodiy yoki maʼmuriy suddan ariza yoki ish materiallari sudga taalluqliligiga koʻra kelib tushganda sudya ariza ushbu Kodeksning 189, 190 va 191-moddalarida koʻrsatilgan talablarga muvofiq emasligini aniqlagach, ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay daʼvogarni (arizachini) kamchiliklarni bartaraf etish zarurligi toʻgʻrisida xabardor qiladi va unga buning uchun oʻn kundan oshmaydigan muddat beradi.
193-modda. Arizani ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish
Sudya ushbu Kodeksda nazarda tutilgan talablarga rioya etgan holda berilgan arizani ish yuritishga qabul qilishi va ish qoʻzgʻatishi shart.
Sudya ushbu Kodeksda nazarda tutilgan talablarni buzgan holda berilgan arizani, agar arizaga tegishli iltimosnomalar ilova qilingan, bunday iltimosnomalarni hal qilish qonun bilan sudyaning vakolatlariga berilgan hamda bu iltimosnomalar qanoatlantirilgan boʻlsa, ish yuritishga qabul qilishga va ish qoʻzgʻatishga haqli.
Sudyaning ushbu Kodeksda nazarda tutilgan talablarni buzgan holda berilgan arizani ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirish haqidagi xulosasi arizani ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrimda asoslantirilgan boʻlishi kerak.
194-modda. Arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etish
Sud arizani ish yuritishga qabul qilishni quyidagi hollarda rad etadi, agar:
1) arz qilinayotgan talab fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, iqtisodiy sudga yoki maʼmuriy sudga taalluqli boʻlmasa;
2) fuqarolik ishlari boʻyicha sudning, iqtisodiy sudning yoki maʼmuriy sudning yoxud chet davlat vakolatli sudining ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoki daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishini qabul qilish toʻgʻrisidagi yoxud taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash haqidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
3) fuqarolik ishlari boʻyicha sudning, hakamlik sudining ish yuritishida ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan ish mavjud boʻlsa;
4) ayni bir shaxslar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan hakamlik sudining qabul qilingan, qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori boʻlsa, bundan fuqarolik ishlar boʻyicha sud hakamlik sudining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasini berishni rad etgan hollar mustasno;
5) ayni bir shaxslar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan hakamlik muhokamasini tugatish toʻgʻrisida chiqarilgan ajrim boʻlsa, bundan hakamlik sudida ushbu nizoni koʻrib chiqish vakolati mavjud emasligi sababli hakamlik muhokamasi tugatilganligi holati mustasno.
51) sudning ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan tuzilgan mediativ kelishuvni majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi ajrimi mavjud boʻlsa;
Sudyaning ushbu moddada nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etishi sudga ikkinchi marta murojaat etishga toʻsqinlik qiladi.
Agar nizoni hal etish boshqa davlat organining vakolatiga taalluqli boʻlsa, ajrimda sudya arizachi qaysi organga murojaat qilishi lozimligini koʻrsatishi shart.
Arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi sudning ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin. Ajrim bekor qilingan taqdirda, ariza sudga dastlabki murojaat qilingan kunda berilgan deb hisoblanadi.
195-modda. Arizani qaytarish
Sudya arizani va unga ilova qilingan hujjatlarni quyidagi hollarda qaytaradi, agar:
1) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
2) manfaatdor shaxs nomidan berilgan ariza ish yuritish vakolatiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;
3) ish mazkur sudning sudloviga tegishli boʻlmasa;
4) ariza ushbu Kodeksning 189-moddasida belgilangan talablarga rioya etilmagan holda berilgan boʻlsa;
41) daʼvogar (arizachi) sudyaning ushbu Kodeks 192-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan koʻrsatmasini belgilangan muddatda bajarmagan boʻlsa;
5) bitta arizada bir yoki bir nechta javobgarga nisbatan bir nechta talab birlashtirilgan boʻlsa, basharti bu talablar oʻzaro bogʻliq boʻlmasa;
6) ish yuritishga qabul qilish va ishni qoʻzgʻatish toʻgʻrisida ajrim chiqarilguniga qadar arizachidan arizani qaytarish haqida ariza kelib tushgan boʻlsa;
7) davlat boji va pochta xarajatlari belgilangan tartibda va miqdorda toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilmagan boʻlsa, davlat bojini toʻlashni kechiktirish mumkinligi qonunda nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda iltimosnoma mavjud boʻlmasa yoki iltimosnoma rad etilgan boʻlsa;
8) mol-mulkni (ashyoni) egasiz deb topish toʻgʻrisidagi ariza qonunda belgilangan muddatdan oldin yoki qonunda nazarda tutilgan mol-mulkni (ashyoni) aniqlash va hisobga olish tartibi buzib berilgan boʻlsa;
9) daʼvogar nizoni javobgar bilan mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish orqali hal qilish tartibiga rioya etilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etmagan boʻlsa, basharti bu mazkur toifadagi nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa.
Arizani qaytarish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin. Ajrim bekor qilingan taqdirda, ariza sudga dastlabki murojaat qilingan kunda berilgan deb hisoblanadi.
Arizaning qaytarilishi yoʻl qoʻyilgan kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin sudga umumiy tartibda takroran murojaat qilishga toʻsqinlik qilmaydi.
196-modda. Bir nechta talabni birlashtirish
Daʼvogar bitta arizada oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta talabni birlashtirishga haqli.
197-modda. Sudyaning bir turdagi ishlarni birlashtirish huquqi
Sudya mazkur sudning ish yuritishida ayni bir taraflar ishtirok etayotgan bir turdagi bir nechta ish yoxud bir shaxsning turli javobgarlarga yoki bir nechta daʼvogarning ayni bitta javobgarga nisbatan arizalari boʻyicha bir nechta ish mavjudligini aniqlasa, bu ishlarni birgalikda koʻrish uchun bitta ish yuritishga birlashtirishga, agar bunday birlashtirish ishning oʻz vaqtida va toʻgʻri hal qilinishiga olib kelsa, haqli.
Ishlarni birlashtirish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.
Birlashtirilgan ishlarni koʻrish muddati keyinroq qoʻzgʻatilgan ish boʻyicha belgilanadi.
198-modda. Bir nechta talabni alohida ish yuritishga ajratish
Agar arizani koʻrayotgan sudya talablarni ajratib koʻrishni maqsadga muvofiq deb topsa, u birlashtirilgan talablardan birini yoki bir nechtasini alohida ish yuritishga ajratishga haqli.
Bir nechta daʼvogar tomonidan yoki bir nechta javobgarga nisbatan talablar taqdim etilgan taqdirda, arizani ish yuritishga qabul qilish va ishni qoʻzgʻatish toʻgʻrisida qaror qabul qilayotgan sudya, agar talablarni ajratib koʻrishni maqsadga muvofiq deb topsa, bir yoki bir nechta talabni alohida ish yuritishga ajratishga haqli.
Talablarning bir qismini alohida ish yuritishga ajratish masalasi boʻyicha ajrim chiqariladi.
Ajratilgan talab boʻyicha ish koʻrish muddati ajrim chiqarilgan kundan boshlab hisoblanadi.
199-modda. Qarshi daʼvo taqdim etish
Sud tomonidan ish boʻyicha hal qiluv qarori chiqarilguniga qadar javobgar dastlabki daʼvo bilan birgalikda koʻrib chiqish uchun daʼvogarga nisbatan qarshi daʼvo taqdim etishga haqli.
Qarshi daʼvo taqdim etish daʼvo taqdim etish toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar boʻyicha amalga oshiriladi.
200-modda. Qarshi daʼvoni qabul qilish shartlari
Sudya quyidagi hollarda qarshi daʼvoni qabul qilishi shart, agar:
1) qarshi daʼvo dastlabki daʼvoni qoplashga qaratilgan boʻlsa;
2) qarshi daʼvoning qanoatlantirilishi dastlabki daʼvoning qanoatlantirilishini butunlay yoki qisman istisno etsa;
3) qarshi va dastlabki daʼvo oʻrtasida oʻzaro bogʻlanish mavjud boʻlsa hamda ularni birgalikda koʻrish nizoning tezroq va toʻgʻri koʻrib chiqilishiga yordam bersa.
21-bob. Fuqarolik ishlarini sud muhokamasiga tayyorlash
201-modda. Ishlarni sud muhokamasiga tayyorlash vazifalari
Sudya arizani qabul qilish va ish qoʻzgʻatish toʻgʻrisida ajrim chiqarganidan soʻng ishni oʻz vaqtida va toʻgʻri koʻrib chiqish hamda hal qilish maqsadida uni sud muhokamasiga tayyorlaydi.
Ishni sud muhokamasiga tayyorlash vazifalari quyidagilardan iborat:
taraflarning huquqiy munosabatlarini va ishni koʻrishda amal qilinishi lozim boʻlgan qonunni aniqlash;
taraflarning talablari va eʼtirozlarini asoslovchi faktlarni, shuningdek nizoni toʻgʻri hal etish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni aniqlash;
ishni hal qilish uchun zarur boʻlgan dalillar doirasini aniqlash va ularning oʻz vaqtida sud majlisiga taqdim etilishini taʼminlash;
ishda ishtirok etishi mumkin boʻlgan shaxslar tarkibi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish;
taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan zarur boʻlgan dalillarni taqdim etilishi;
taraflarni yarashtirish.
202-modda. Ishni sud muhokamasiga tayyorlash muddatlari
Fuqarolik ishlarini sud muhokamasiga tayyorlash ariza qabul qilingan va fuqarolik ishi qoʻzgʻatilgan kundan eʼtiboran oʻn kunlik muddatdan kechiktirmay amalga oshirilishi kerak. Alohida hollarda, bu muddat oʻta murakkab ishlar boʻyicha sudyaning asoslantirilgan ajrimiga binoan yigirma kunga uzaytirilishi mumkin, bundan aliment undirish haqidagi, mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetkazilganligi, shuningdek boquvchisining vafot etganligi munosabati bilan yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash hamda mehnatga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar toʻgʻrisidagi ishlar mustasno.
203-modda. Ishni tayyorlash tartibida taraflarni soʻroq qilish
Zarur boʻlgan hollarda, ishni sud muhokamasiga tayyorlash tartibida sudya taraflarni soʻroq qilishi mumkin.
Bunda sudya:
1) daʼvogarni oʻzi arz qilingan talablarning mohiyati boʻyicha soʻroq qiladi, undan javobgar bildirishi mumkin boʻlgan eʼtirozlarni aniqlaydi va, agar bu zarur boʻlsa, daʼvogarga qoʻshimcha dalillar taqdim etishni taklif qiladi, shuningdek arz qilingan talablaridan voz kechish huquqini hamda voz kechishning huquqiy oqibatlarini tushuntiradi;
2) ishning holatlari boʻyicha javobgarni soʻroq qiladi, daʼvogarning talabiga qarshi uning qanday eʼtirozlari borligini va bu eʼtirozlar qanday dalillar bilan tasdiqlanishi mumkinligini aniqlaydi, shuningdek javobgarga daʼvogarning talablarini tan olish yoxud qarshi talablar qoʻzgʻatish huquqini tushuntiradi, alohida murakkab ishlar boʻyicha esa, javobgarga ish yuzasidan yozma tushuntirishlar taqdim etishni taklif qiladi. Javobgar sud majlisiga kelmagan taqdirda uning tomonidan yozma tushuntirishlar va dalillar taqdim etilmaganligi ishni ishdagi mavjud dalillar boʻyicha koʻrish uchun toʻsqinlik qilmaydi;
3) taraflardan kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzish ehtimolini aniqlaydi va ularning huquqiy oqibatlarini tushuntiradi.
204-modda. Sudyaning ishni sud muhokamasiga tayyorlash boʻyicha harakatlari
Sudya ishni sud muhokamasiga tayyorlash tartibida quyidagi harakatlarni amalga oshiradi:
1) ishga uchinchi shaxslarning jalb etilishi yoki kirishishi toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi va ishda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilgan, mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslarni ushbu Kodeksning 203-moddasiga muvofiq soʻroq qiladi;
2) ishni koʻrishda vakillarning qatnashishi masalasini hal qiladi;
3) ishda prokurorning ishtirok etishi toʻgʻrisidagi va sud protsessida ishtirok etish uchun tegishli davlat boshqaruvi organini jalb etish haqidagi masalani hal qiladi;
4) sherik daʼvogarlarning, sherik javobgarlar va uchinchi shaxslarning ishga kirishishi toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi, shuningdek ishga daxldor boʻlmagan javobgarni almashtirish haqidagi masalani hal qiladi;
5) guvohlarni sud majlisiga chaqirish toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi;
6) tashkilotlardan yoki fuqarolardan ashyoviy, yozma va raqamli dalillarni talab qilib oladi yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarga sudga taqdim etish uchun bu dalillarni olishga doir soʻrovlar beradi;
7) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrlarini inobatga olgan holda, ekspertiza tayinlash va mutaxassis jalb etish toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi;
8) kechiktirib boʻlmaydigan hollarda, ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda, joyga chiqib koʻzdan kechirishni amalga oshiradi;
9) boshqa sudlarga sud topshiriqlari yuboradi;
10) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning protsessual huquqlari va majburiyatlarini tushuntiradi;
11) bir turdagi ishlarni birlashtirish va bir nechta talabni alohida ish yuritishga ajratish toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi;
12) daʼvoni va dalillarni taʼminlash masalasini hal qiladi;
13) taraflarni yarashtirish choralarini koʻradi;
14) sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish toʻgʻrisidagi masalani hal qiladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga bunday sud majlisida ishtirok etish huquqini tushuntiradi.
Sudya ishni sud muhokamasiga tayyorlash tartibida boshqa zarur protsessual harakatlarni ham amalga oshiradi.
Sudyaning ishni sud muhokamasiga tayyorlash boʻyicha harakatlari sudya tomonidan ishda ishtirok etuvchi shaxslarni chaqirmagan holda ajrim bilan rasmiylashtiriladi.
205-modda. Ishni sud muhokamasiga tayinlash
Sudya ish yetarli darajada tayyorlangan deb topgach, uni sud majlisida muhokama qilishga tayinlash toʻgʻrisida ajrim chiqaradi hamda taraflar va sud protsessining boshqa ishtirokchilarini ishni koʻrish vaqti va joyi haqida xabardor qilish yuzasidan choralar koʻradi.
206-modda. Sudya yordamchisining (katta yordamchisining) ishni sud muhokamasiga tayyorlash boʻyicha harakatlari
Sudyaning yordamchisi (katta yordamchisi) sudyaning topshirigʻiga binoan quyidagi harakatlarni amalga oshiradi:
1) sudyaga kelib tushgan arizalarni oʻrganadi va ularni koʻrish yuzasidan takliflar kiritadi, sud hujjatlari loyihalarini tayyorlaydi;
2) ishni sud muhokamasiga tayyorlash vazifalarini hal qilishda, shu jumladan ishda ishtirok etuvchi shaxslar doirasini aniqlashda va boshqa shaxslarni jalb qilish toʻgʻrisidagi masalani hal etishda ishtirok etadi;
3) sud protsessini tayyorlashni va oʻtkazishni tashkil etishda ishtirok etadi;
4) arizalar va murojaatlar, shuningdek koʻrilishi keyinga qoldirilgan yoki ish yuritish toʻxtatib turilgan ishlar oʻz vaqtida koʻrilishi taʼminlanishini tashkil etadi;
5) taraflar va protsessning boshqa ishtirokchilarini ishni koʻrish vaqti va joyi haqida xabardor qiladi.
Sudyaning yordamchisi (katta yordamchisi) sudyaning topshirigʻiga binoan boshqa harakatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
22-bob. Sud muhokamasi
207-modda. Fuqarolik ishlarini koʻrish va hal qilish muddatlari
Ishlar sud muhokamasiga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay sud tomonidan koʻriladi va hal qilinadi. Bu muddat oʻta murakkab ishlar boʻyicha sudyaning asoslantirilgan ajrimiga koʻra ikki oygacha uzaytirilishi mumkin, bundan ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan ishlar mustasno.
Aliment undirish haqidagi, mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetkazilganligi, shuningdek boquvchisining vafot etganligi munosabati bilan yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi ishlar hamda mehnatga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha ishlar sud muhokamasiga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran yigirma kundan kechiktirmay birinchi instansiya sudi tomonidan koʻrilishi kerak.
Qarshi daʼvo berilgan ish boʻyicha ishni koʻrish va hal qilish muddatining oʻtishi asosiy daʼvo boʻyicha ish sud muhokamasiga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran hisoblanadi.
Asosiy ishdan ajratilgan ishni, shuningdek birgalikda koʻrish uchun bitta ish yuritishga birlashtirilgan ishlarni koʻrish va hal qilish muddatining oʻtishi ushbu Kodeksning 197 va 198-moddalariga muvofiq hisoblanadi.
Ushbu Kodeksda belgilangan tartibda sud ajrimi ustidan shikoyat qilingan (protest keltirilgan) taqdirda, ishni koʻrish va hal etish muddatining oʻtishi ish yuqori instansiya sudiga yuborilgan paytdan eʼtiboran to u birinchi instansiya sudining ish yurituviga kelib tushguniga qadar toʻxtatiladi.
208-modda. Sud majlisi
Ish muhokamasi ishda ishtirok etuvchi shaxslarni albatta xabardor qilgan holda sudning ochiq majlisida oʻtadi.
Yopiq sud majlislari qonunda nazarda tutilgan hollarda ishda ishtirok etuvchi shaxslarning talabiga yoki sudning tashabbusiga koʻra oʻtkaziladi.
Ochiq sud majlislari videokonferensaloqa rejimida oʻtkazilishi mumkin. Ushbu Kodeksda nazarda tutilgan sudning videokonferensaloqa rejimidagi majlisida bevosita ishtirok etish ogʻzaki shaklda oʻtkaziladigan sud majlisida ishtirok etishga tenglashtiriladi.
Sudning tashabbusiga koʻra yoki sud protsessi ishtirokchilarining iltimosnomasi bilan sud majlisining audio- yoki videoyozuvi olib borilishi mumkin.
Sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish zarur boʻlgan taqdirda, shuningdek sud majlisida audio- yoki videoyozuvi vositalaridan foydalanilganda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni va sud protsessining boshqa ishtirokchilarini bu haqda ogohlantiradi.
Sud protsessi ishtirokchilari va sud majlisi zalida hozir boʻlganlar yozma qaydlar qilish huquqiga ega. Sud majlisini fototasvirga tushirish, audio- va videoyozuvini amalga oshirish, shuningdek ommaviy axborot vositalarida translyatsiya qilinishiga taraflarning roziligi va sud majlisida raislik qiluvchining ruxsati bilan yoʻl qoʻyiladi.
Ishni yopiq sud majlisida muhokama qilish toʻgʻrisida ajrim chiqarilganda yopiq sud majlisida ishtirok etayotgan shaxslar sud muhokamasi maʼlumotlarini hamda tafsilotlarini sudning ruxsatisiz oshkor qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirilib, ulardan tilxat olinadi. Tilxatda mazkur majburiyatni buzganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 239-moddasiga muvofiq javobgarlik haqidagi ogohlantirish ham aks ettiriladi.
209-modda. Videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida ishtirok etish
Sudlarda videokonferensaloqani amalga oshirishning texnik imkoniyati boʻlgan taqdirda, ishda ishtirok etuvchi shaxslar va odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar sudning videokonferensaloqa rejimidagi majlisida bu haqda oʻzlari iltimosnoma berganda yoki sudning tashabbusiga koʻra ishtirok etishi mumkin. Koʻrsatilgan shaxslarning videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida ishtirok etishi toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi, ajrimning koʻchirma nusxasi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga, odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashayotgan shaxslarga va oʻz koʻmagida ushbu shaxslar bunday majlisda ishtirok etishi mumkin boʻlgan tegishli sudga yuboriladi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida ishtirok etishini taʼminlash uchun koʻrsatilgan shaxslarning yashash joyi, joylashgan yeri yoki turgan joyi boʻyicha tegishli sudlarning videokonferensaloqa tizimlaridan yoxud ishni koʻrayotgan sudning mobil videokonferensaloqa tizimidan foydalaniladi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida ishtirok etishini taʼminlayotgan sud ushbu shaxslarning kelgan-kelmaganligini tekshiradi va kelgan shaxslarning shaxsini aniqlaydi. Videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida mobil videokonferensaloqa tizimidan foydalangan holda ishtirok etayotgan shaxslarning shaxsi ishni koʻrayotgan sud tomonidan axborot texnologiyalaridan foydalangan holda aniqlanadi.
Videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisida videokonferensaloqa tizimidan foydalangan holda ishtirok etayotgan guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga, tarjimonlarga oʻz huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi tushuntirilganligi, shuningdek guvohning qasamyodi audio- va videoyozuv orqali qayd etiladi va bu haqda sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.
210-modda. Sud majlisini ochish
Ishni muhokama qilish uchun tayinlangan vaqtda sudya majlis zaliga kiradi, sud majlisini ochadi va qaysi ish koʻrilishi lozimligini eʼlon qiladi.
211-modda. Sud majlisida raislik qiluvchi
Sud majlisida shu sudning raisi, uning oʻrinbosari yoki sudya raislik qiladi.
Sud majlisida raislik qiluvchi (bundan buyon matnda raislik qiluvchi deb yuritiladi) sud majlisini boshqarib, ishning barcha holatlari, taraflarning huquq va majburiyatlari toʻliq, har tomonlama va xolisona aniqlanishini, sud protsessining tarbiyaviy taʼsirini taʼminlaydi, koʻrilayotgan ishga aloqasi boʻlmagan hamma narsani sud muhokamasidan chetlatadi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslardan, guvohlardan, ekspertlardan, mutaxassislardan, tarjimonlardan birortasi raislik qiluvchining xatti-harakatlariga eʼtiroz bildirgan taqdirda, bu eʼtirozlar sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va masala sud tomonidan hal qilinadi.
Raislik qiluvchi sud majlisida tegishli tartibni taʼminlash uchun zarur choralar koʻradi.
212-modda. Sud majlisi zalidagi tartib
Sudyalar majlis zaliga kirib kelganida va undan chiqib ketayotganida zalda hozir boʻlganlarning barchasi oʻrnidan turadi.
Oʻn olti yoshga toʻlmagan fuqarolar, agar ular ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki guvohlar boʻlmasa, sud majlisi zaliga qoʻyilmaydi.
Sud jarayoni ishtirokchilari sudga “Hurmatli sud!” degan soʻzlar bilan murojaat qiladi. Ular sudga oʻz tushuntirishlari va koʻrsatuvlarini, savollarga javoblarini tik turib beradi. Bu qoidadan chetga chiqishga faqat raislik qiluvchining ruxsati bilan yoʻl qoʻyilishi mumkin.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, shuningdek sud majlisi zalida hozir boʻlgan barcha fuqarolar sud majlisida belgilangan tartibga rioya etishi va raislik qiluvchining farmoyishlariga soʻzsiz boʻysunishi shart.
Alohida xonada (maslahatxonada) qabul qilingan sud hujjatini sud majlisi zalida hozir boʻlganlarning barchasi tik turib eshitadi.
213-modda. Sud protsessi ishtirokchilarining kelgan-kelmaganligini tekshirish
Sud majlisining kotibi mazkur ish boʻyicha chaqirilganlardan kimlar kelganligini, kelmaganlarga sudning chaqiruv qogʻozlari yoki boshqa xabarnomalar topshirilgan-topshirilmaganligini (yetkazib berilganligini) va ularning kelmaganligi sabablari toʻgʻrisida qanday maʼlumotlar borligini sudga maʼlum qiladi.
Sud kelganlarning shaxsini aniqlaydi, shuningdek mansabdor shaxslar va vakillarning vakolatini tekshiradi.
214-modda. Tarjimonga uning vazifalarini tushuntirish
Raislik qiluvchi tarjimonga uning vazifasi sud ishi yuritilayotgan tilni bilmaydigan shaxslarning tushuntirishlarini, koʻrsatuvlarini, arzlarini, tilni bilmaydigan shaxslarga esa tushuntirishlarning, koʻrsatuvlarning, arzlarning, oʻqib eshittiriladigan hujjatlarning mazmunini, shuningdek raislik qiluvchining farmoyishlarini, ish boʻyicha sudning hal qiluv qarori va ajrimini tarjima qilib berishdan iborat ekanligini tushuntiradi.
Raislik qiluvchi tarjimonni bila turib yolgʻon tarjima qilganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasiga muvofiq javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi.
215-modda. Guvohlarni sud majlisi zalidan chiqarib yuborish
Guvohlarning kelgan-kelmaganligi tekshirilgach, ular sud majlisi zalidan chiqarib yuboriladi. Raislik qiluvchi sud tomonidan soʻroq qilingan guvohlar soʻroq qilinmagan guvohlar bilan muomalada boʻlmasligi uchun choralar koʻradi.
216-modda. Sud tarkibini eʼlon qilish va rad qilish huquqini tushuntirish
Raislik qiluvchi sudning tarkibini eʼlon qiladi, prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi sifatida kimlar ishtirok etayotganligini maʼlum qiladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning rad qilish toʻgʻrisida ariza berish huquqini tushuntiradi.
217-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquqlari va majburiyatlarini tushuntirish
Raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning protsessual huquqlari va majburiyatlarini tushuntiradi. Bu haqda sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.
218-modda. Ekspert hamda mutaxassisga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirish
Raislik qiluvchi ekspert hamda mutaxassisga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntiradi, ekspertni bila turib yolgʻon xulosa berganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasiga muvofiq javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi.
219-modda. Sudning ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomalarini hal qilishi
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning yangi dalillarni talab qilib olish toʻgʻrisidagi va ishni muhokama qilish bilan bogʻliq boshqa barcha masalalar boʻyicha iltimosnomalari ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning fikr-mulohazalari eshitilganidan keyin sudning ajrimi bilan hal qilinadi.
220-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning sud majlisiga kelmaganligi oqibatlari
Ishda ishtirok etuvchi shaxslardan birortasi sud majlisiga kelmagan taqdirda, ularga sudning chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnomalar topshirilganligi (yetkazib berilganligi) toʻgʻrisidagi maʼlumot mavjud boʻlmasa, sud ish muhokamasini keyinga qoldiradi.
Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tarzda xabardor qilingan boʻlib, sud uzrli deb topgan sabablarga koʻra kelmagan boʻlsa, sud ish muhokamasini keyinga qoldiradi.
Taraflar kelmaslik sabablari toʻgʻrisida sudni xabardor qilishi va bu sabablarning uzrliligiga dalillar taqdim etishi shart. Agar javobgarning kelmaganligi sabablari toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmasa yoki sud kelmaganlik sabablarini uzrsiz deb topsa yoxud javobgar ish yuritilishini qasddan choʻzayotgan boʻlsa, sud ishni koʻrishga haqli.
Taraflar ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrishni va oʻzlariga sud hal qiluv qarorining koʻchirma nusxasini yuborishni iltimos qilishga haqli. Agar ishning holatlari boʻyicha zarur boʻlsa, sud taraflarning sud majlisida ishtirok etishini shart deb topishi mumkin.
Sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilingan ishda ishtirok etuvchi shaxs vakilining kelmaganligi ishni koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.
Prokuror yoki advokatning uzrsiz sabablar bilan kelmaganligi toʻgʻrisida sud xususiy ajrim chiqaradi, bu haqda tegishincha yuqori turuvchi prokurorga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmasi huzuridagi malaka komissiyasiga maʼlum qiladi.
221-modda. Taraflar sud majlisiga uzrsiz sabablarga koʻra kelmaganligining oqibatlari
Taraflar uzrsiz sabablarga koʻra sud majlisiga kelmagan taqdirda, agar ularning bittasidan ham ishni oʻzining ishtirokisiz muhokama qilish toʻgʻrisida ariza tushmagan boʻlsa, sud ish muhokamasini keyinga qoldiradi.
Taraflar ikkinchi chaqiruv boʻyicha uzrsiz sabablarga koʻra kelmasa, sud arizani koʻrmasdan qoldirishga haqli.
Faqat daʼvogar ikkinchi chaqiruv boʻyicha uzrsiz sabablarga koʻra kelmasa, sud javobgarning roziligi bilan arizani koʻrmasdan qoldirishga haqli.
222-modda. Guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimonning sud majlisiga kelmaganligi oqibatlari
Guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon sud majlisiga kelmagan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ishni kelmagan guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon yoʻqligida koʻrish mumkinligi toʻgʻrisidagi fikrlarini eshitadi va sud muhokamasini davom ettirish yoki ish muhokamasini keyinga qoldirish haqida ajrim chiqaradi. Agar chaqirilgan guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud majlisiga kelmasa, ularga nisbatan ushbu Kodeksda nazarda tutilgan protsessual majburlov choralari qoʻllanilishi mumkin. Agar chaqirilgan guvoh ikkinchi chaqiruv boʻyicha sud majlisiga kelmasa, u sudning ajrimiga binoan majburiy tartibda keltirilishi mumkin.
223-modda. Ish muhokamasini keyinga qoldirish
Sud ish muhokamasini quyidagi hollarda keyinga qoldirishi mumkin:
1) tartib fuqarolar tomonidan ommaviy tarzda buzilganda;
2) raislik qiluvchi tomonidan ogohlantirilganidan soʻng prokuror yoki advokat uning farmoyishlariga boʻysunmaganida;
3) taraflar (uchinchi shaxslar) tomonidan sud majlisidagi tartib buzilganda;
4) oʻziga sud chaqiruv qogʻozi yoki boshqa xabarnomalar topshirilganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmagan ishda ishtirok etuvchi shaxslardan biror-biri sud majlisiga kelmaganda;
5) tegishli tarzda xabardor qilingan ishda ishtirok etuvchi shaxslardan biror-biri sud tomonidan uzrli deb topilgan sabablarga koʻra sud majlisiga kelmaganda;
6) tegishli tarzda xabardor qilingan taraflar sud majlisiga uzrli sabablarsiz kelmaganda, agar ulardan birortasidan ham sud muhokamasi ularning ishtirokisiz oʻtkazilishi toʻgʻrisida ariza kelib tushmagan boʻlsa;
7) sud majlisiga guvoh, tarjimon, ekspert yoki mutaxassis kelmaganda, agar ularning ishtirokisiz ishni koʻrish imkoni boʻlmasa;
8) daʼvogar ishni javobgarning ishtirokisiz koʻrishga rozi boʻlmaganda;
9) qarshi daʼvo taqdim etilganda;
10) sud majlisi yuritishda texnik vositalaridan, shu jumladan videokonferensaloqa tizimidan foydalanilganda texnik nosozliklar kelib chiqqanda;
11) qoʻshimcha dalillar taqdim etish yoki talab qilib olish zarur boʻlganda;
12) ishda ishtirok etish uchun boshqa shaxslar jalb qilinganda yoki boshqa protsessual harakatlar amalga oshirilganda.
Sud ishni sud majlisida koʻrish imkoni boʻlmagan boshqa hollarda ham muhokamani keyinga qoldirishi mumkin.
Sud muhokamasi uni keyinga qoldirish uchun asos boʻlgan holatlarni bartaraf etish uchun zarur boʻlgan muddatga, sud muhokamasining ushbu Kodeksda nazarda tutilgan muddati doirasida keyinga qoldirilishi mumkin.
Sud ish muhokamasini keyinga qoldirganda, keyingi sud majlisining vaqtini belgilaydi, bu haqda hozir boʻlgan shaxslarga imzo qoʻydirgan holda eʼlon qiladi. Sudga kelmagan va sud protsessida ishtirok etish uchun yangidan jalb qilinadigan shaxslar keyingi sud majlisining vaqti toʻgʻrisida ushbu Kodeksning 16-bobida nazarda tutilgan tartibda xabardor qilinadi.
Keyinga qoldirilgan ishni koʻrish qolgan joyidan davom ettiriladi. Biroq, agar ish ushbu Kodeksning 39-moddasida sanab oʻtilgan yangi shaxslarni jalb qilish sababli keyinga qoldirilgan boʻlsa, ish muhokamasi boshidan boshlanadi.
224-modda. Ish muhokamasi keyinga qoldirilganida guvohlarni soʻroq qilish
Ish muhokamasi keyinga qoldirilgan taqdirda, agar sud majlisida ishda ishtirok etuvchi barcha shaxslar hozir boʻlsa va guvohlarning ikkinchi marta kelishi qiyin boʻlsa, sud kelgan guvohlarni soʻroq qilishi mumkin. Ushbu guvohlarni keyingi sud majlisiga takroran chaqirish faqat zarur hollardagina amalga oshiriladi.
225-modda. Ishni mazmunan koʻrishning boshlanishi
Ishni mazmunan koʻrish raislik qiluvchining ish toʻgʻrisidagi maʼruzasidan boshlanadi. Soʻngra raislik qiluvchi daʼvogardan oʻz talablarini quvvatlash-quvvatlamasligini, javobgardan daʼvogarning talablarini tan olish-olmasligini va taraflarning ishni kelishuv bitimi bilan tamomlashni istash-istamasligini soʻraydi.
226-modda. Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi, taraflarning kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuvi
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olganligi yoki taraflarning kelishuv bitimi shartlari sud nomiga yoʻllangan, ishga qoʻshib qoʻyiladigan yozma arizalarida ifoda etilgan boʻlishi lozim boʻlib, bu haqda sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.
Mediativ kelishuv sudga alohida hujjat tarzida taqdim etiladi va ishga qoʻshib qoʻyiladi, bu haqda sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligini qabul qilishdan yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin sud daʼvogarga yoki taraflarga tegishli protsessual harakatlarni amalga oshirish oqibatlarini tushuntiradi.
Daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechganligini qabul qilish toʻgʻrisida yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash haqida sud ajrim chiqaradi, bir vaqtning oʻzida ushbu ajrim bilan ish yuritishni tugatadi.
Arz qilingan talablar javobgar tomonidan tan olingan va bu sud tomonidan qabul qilingan taqdirda, ularni qanoatlantirish toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqariladi.
Sud tomonidan javobgarning arz qilingan talablarni tan olishi qabul qilinmagan yoki taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash rad qilingan taqdirda, sud bu haqda ajrim chiqaradi va ishni mazmunan koʻradi.
227-modda. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari
Ish toʻgʻrisida maʼruza qilinganidan soʻng sud daʼvogar va uning tarafida ishtirok etayotgan uchinchi shaxsning, javobgar va uning tarafida ishtirok etayotgan uchinchi shaxsning, shuningdek ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlarini eshitadi.
Boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ariza bergan prokuror, shuningdek boshqa shaxslar arz qilgan talablari boʻyicha tushuntirishlar berish yoki ularni asoslash uchun birinchi boʻlib soʻzga chiqadi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar bir-biriga savollar berishga haqli.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning yozma tushuntirishlari va ushbu Kodeksning 76, 83, 103 va 104-moddalarida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan olingan tushuntirishlar oʻqib eshittiriladi.
228-modda. Dalillarni tekshirish tartibini belgilash
Sud taraflarning va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlarini eshitib, guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni soʻroq qilish hamda boshqa dalillarni tekshirish tartibini belgilaydi.
229-modda. Guvohni soʻroq qilish tartibi
Har bir guvoh alohida soʻroq qilinadi.
Soʻroq qilinmagan guvohlar ishni muhokama qilish vaqtida sud majlisi zalida boʻlishi mumkin emas.
Raislik qiluvchi guvohni soʻroq qilishdan oldin uning shaxsini, yoshini, mashgʻuloti turini, ushbu ishga aloqasini hamda taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar bilan oʻzaro munosabatlarini aniqlaydi, shuningdek uni bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238-moddasiga muvofiq javobgar boʻlishi toʻgʻrisida ogohlantiradi. Shundan keyin raislik qiluvchi guvohga: “Ish yuzasidan oʻzimga maʼlum boʻlgan barcha maʼlumotlarni sudga aytib berishga qasamyod qilaman. Faqat haqiqatni, barcha haqiqatni gapirib beraman, haqiqatdan oʻzga narsani gapirmayman” deb oshkora qasamyod qilishni taklif etadi.
Guvohdan unga oʻz huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi tushuntirilganligi toʻgʻrisida tilxat olinadi. Qasamyodning matni va tilxat sud majlisi bayonnomasiga qoʻshib qoʻyiladi.
Raislik qiluvchi guvohga ish boʻyicha shaxsan oʻzi bilgan barcha maʼlumotlarni sudga aytib berishni taklif qiladi. Shundan soʻng guvohga savollar berilishi mumkin.
Guvoh kimning arizasi boʻyicha chaqirilgan boʻlsa, shu shaxs va uning vakili birinchi boʻlib, keyin esa ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar guvohga savollar beradi. Sudning tashabbusi bilan chaqirilgan guvohga savollarni birinchi boʻlib daʼvogar beradi.
