Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala toʻgʻrisida

12.08.1949

Jeneva Konvensiyasi

Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala toʻgʻrisida 1929-yil 27-iyulda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasini qayta koʻrib chiqish maqsadida Jenevada 1949-yil 21-apreldan 12-avgustgacha oʻtkazilgan Diplomatiya konferensiyasida Hukumatlar vakillari sifatida ishtirok etganlar va quyida imzo chekuvchilar shunday bitimni tuzdilar:

I BOʻLIM. UMUMIY QOIDALAR

1-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar har qanday holatda mazkur Konvensiyaga amal qilish va amal qilishga majburlash masʼuliyatini oʻz zimmasiga oladilar.

2-modda

Tinchlik davridayoq kuchga kirishi lozim boʻlgan qarorlardan tashqari, ikkita yoki bir nechta Oliy Ahdlashuvchi Tomon oʻrtasida urush eʼlon qilingan yoxud turli qurolli mojarolar yuz bergan har qanday hollarda, hattoki, tomonlardan biri urush holatini tan olmasa ham, mazkur Konvensiya qoʻllaniladi.

Mazkur Konvensiya, shuningdek, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hududlari toʻlaligicha yoki qisman istilo etilgan har qanday hollarda, hattoki, bunday bosqinchilik hech bir qurolli qarshilikka uchramasa ham, qoʻllaniladi.

Agar nizolashayotgan Davlatlarning biri mazkur Konvensiya ishtirokchisi boʻlmasa, ishtirokchi sanalgan Davlatlar, baribir, u bilan oʻzaro munosabatlarini saqlab qolaveradilar. Bundan tashqari, agar yuqorida koʻrsatilgan Davlat Konvensiya qoidalarini qabul qilsa va amalda qoʻllasa, ishtirokchi Davlatlar unga nisbatan Konvensiya bilan bogʻlangan hisoblanadi.

3-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlardan birining hududida xalqaro boʻlmagan qurolli mojaro sodir etilayotgan holda, oʻzaro nizoda boʻlgan tomonlarning har biri eng kamida quyidagi qoidalarni qoʻllashga majbur hisoblanadi:

1. Harbiy harakatlarda bevosita ishtirok etmayotgan shaxslar, jumladan, qurolli kuchlar tarkibida boʻlgan-u qurolini topshirgan, bundan tashqari, bemorligi, yaradorligi, qoʻlga olinganligi yoxud boshqa har xil sabablarga koʻra harbiy harakatlarda qatnashmayotgan shaxslar irqi, tana rangi, dini yoki eʼtiqodi, jinsi, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli va shunga oʻxshash boshqa jihatlar sababli hech bir kamsitishlarga yoʻl qoʻyilmagan holda har qanday shart-sharoitda insoniy muomaladan foydalanishi zarur.

Shu maqsadda yuqorida koʻrsatilgan shaxslarga nisbatan quyidagi xatti-harakatlar har doim har qanday joyda taqiqlangan va taqiqlanadi:

a) hayotiga va jismoniy daxlsizligiga tahdid solish, xususan, har xil yoʻllar bilan hayotiga tajovuz qilish, jarohat yetkazish, shafqatsizlarcha munosabatda boʻlish, qiynash va azoblash;

b) garovga olish;

s) insoniy qadr-qimmatiga, or-nomusiga tajovuz qilish, xususan, tahqiromuz va qadr-qimmatini xoʻrlaydigan munosabatda boʻlish;

d) tegishli tartibda taʼsis etilgan va taraqqiy etgan xalqlar tomonidan zarur deb eʼtirof etilgan sudlov kafolatlariga toʻla ega boʻlgan sud tomonidan qaror chiqarilmasdan hukm etish va jazo chorasini qoʻllash.

2. Yaradorlar va bemorlar yigʻib olinishi va ularga yordam koʻrsatilishi lozim.

Begʻaraz insonparvarlik tashkiloti, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi, nizolashayotgan tomonlarga oʻz xizmatini taklif etishi mumkin.

Bundan tashqari, nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiyaning barcha yoxud ayrim qoidalarini maxsus bitimlar orqali kuchga kiritishga intiladilar.

Yuqoridagi qoidalarning qoʻllanilishi nizolashayotgan tomonlarning yuridik maqomiga taʼsir qilmaydi.

4-modda

A. Mazkur Konvensiyaning mazmunidan kelib chiqib, quyidagi toifalardan biriga mansub boʻlgan, dushman hukmi ostiga tushib qolgan shaxslar harbiy asir, deb hisoblanadi:

1. Nizolashayotgan tomon qurolli kuchlarining shaxsiy tarkibi, shuningdek, ushbu qurolli kuchlar qatoriga kiruvchi ixtiyoriy lashkarlar va koʻngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi.

2. Boshqa ixtiyoriy lashkarlar va koʻngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi, shu jumladan, nizolashayotgan tomonga tegishli boʻlgan va uning hududida yoki hududidan tashqarida, garchi bu hududlar dushman tomonidan istilo etilgan boʻlsa ham, faoliyat yurituvchi uyushgan qarshilik koʻrsatish harakatlarining shaxsiy tarkibi.

Bunda ushbu ixtiyoriy lashkarlar va koʻngillilar otryadlari, shuningdek, uyushgan qarshilik koʻrsatish harakatlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak boʻladi:

a) oʻz qoʻl ostidagilar uchun masʼuliyatni zimmasiga olgan bosh rahbarga ega boʻlishlari;

b) aniq va uzoqdan koʻrinadigan farqlovchi belgiga ega boʻlishlari;

s) ochiq-oydin qurol olib yurishlari;

d) oʻz xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilishlari.

3. Asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan tan olinmagan hukumat yoki maʼmuriyat ixtiyorida hisoblanuvchi muntazam qurolli kuchlarning shaxsiy tarkibi.

4. Qurolli kuchlar bilan izma-iz borayotgan, lekin bevosita ularning tarkibiga kirmagan shaxslar, masalan, harbiy samolyotlar ekipaji tarkibidagi fuqaro shaxslar, harbiy muxbirlar, taʼminotchilar, shuningdek, qurolli kuchlarga maishiy xizmat koʻrsatuvchi ishchi komanda va xizmatlarning shaxsiy tarkibi. Bu holatda ular qurolli kuchlardan ruxsat olgan boʻlsalar. Buning uchun ana shu qurolli kuchlar tomonidan ularga ilovadagi namuna asosida shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalar berilishi kerak.

5. Savdo floti kemalari ekipajlarining aʼzolari, jumladan, kapitanlar, lotsmanlar va yungalar hamda nizolashayotgan tomonlarning fuqaro aviatsiyasi ekipajlari, agar ular muayyan xalqaro huquq qoidalariga koʻra boshqa nisbatan imtiyozli imkoniyatlardan foydalanmayotgan boʻlsalar.

6. Istilo etilmagan hududlarda yashab turgan va dushmanning yaqinlashib kelishi munosabati bilan tartibsiz ravishda bosqinchilar armiyasiga qarshi kurash uchun qoʻliga qurol olgan, lekin muntazam qoʻshin tarzida shakllanishga ulgurmagan aholi, agar ular ochiq-oydin qurol olib yursalar va oʻz xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilsalar.

B. Mazkur Konvensiya asosida quyidagi shaxslarga nisbatan harbiy asirlar kabi munosabatda boʻlinadi:

1. Istilo etilgan mamlakat qurolli kuchlariga mansub yoki qachondir mansub boʻlgan shaxslar, agarda bosib olgan Davlat hatto avvalroq, oʻzi tomonidan istilo etilgan hududlardan tashqarida harbiy harakatlar borayotgan paytda, ayniqsa, bu shaxslar oʻzlari mansub boʻlgan va harbiy harakatlarda ishtirok etayotgan qurolli kuchlarga qoʻshilish uchun muvaffaqiyatsiz uringan yoxud ushlab qolib qurolsizlantirish yoʻlidagi talablarga boʻysunmagan chogʻida ozod etganligidan qatʼi nazar, endilikda mansubligi sababiga koʻra ularni ushlab qolib qurolsizlantirish zarur deb hisoblasa.

2. Ushbu moddada sanab oʻtilgan toifalardan biriga mansub boʻlgan va betaraf yoki urishmayotgan Davlat hududiga qabul qilib olingan hamda ana shu Davlatlar tomonidan xalqaro huquq qoidalari asosida ushlab qolinib qurolsizlantirilishi zarur boʻlgan shaxslar, mabodo ularga nisbatan imtiyozli boshqa bir shart-sharoit koʻzda tutilmasa; lekin bu shaxslarga nisbatan 8, 10, 15-moddalarda, 30-moddaning beshinchi xatboshida, 58 — 67, 92 — 126-moddalarda koʻzda tutilgan qoidalar, mabodo nizolashayotgan tomonlar va betaraf yoki urishmayotgan manfaatdor Davlat oʻrtasida diplomatik munosabatlar mavjud boʻlsa, Homiy Davlatlarga taalluqli modda qarorlari ham tatbiq etilmaydi. Bunday diplomatik munosabatlar mavjud hollarda tegishli shaxslar mansub boʻlgan nizolashayotgan tomonlarga ana shu shaxslarga nisbatan mazkur Konvensiyada koʻzda tutilgan Homiy Davlatga xos vakolatlarni ado etish uchun ruxsat beriladi. Bu vakolatlar tomonlarning diplomatiya va konsullik amaliyoti hamda shartnomalar asosida amalga oshiriladigan odatiy vazifalarga ziyon yetkazmasligi kerak.

S. Ushbu modda qoidalari mazkur Konvensiyaning 33-moddasida koʻzda tutilgan tibbiy-sanitar va diniy xodimlar maqomiga mutlaqo taʼsir qilmaydi.

5-modda

Mazkur Konvensiya 4-moddada qayd etilgan shaxslarga nisbatan, ular dushman hukmi ostiga tushib qolgan paytdan toki toʻla ozod boʻlib, oʻz vatanlariga tugal qaytishlariga qadar qoʻllaniladi.

Harbiy harakatlarda u yoki bu tarzda ishtirok etgan va dushman qoʻliga tushib qolgan shaxslarning 4-moddada sanab oʻtilgan toifalardan qaysi birigadir mansubligi borasida gumon paydo boʻlgan taqdirda, bunday shaxslarning mavqeyi vakolatli sud tomonidan belgilab berilgunicha, ular mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanib turadilar.

6-modda

10, 23, 28, 33, 60, 65, 66, 67, 72, 73, 75, 109, 110, 118, 119, 122 va 132-moddalarda maxsus koʻzda tutilgan bitimlardan tashqari, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar alohida tartibga solish maqsadga muvofiq deb hisoblagan har qanday masala boʻyicha boshqa maxsus bitimlar tuzishi mumkin. Hech qanday maxsus bitim harbiy asirlarning mazkur Konvensiyada belgilab qoʻyilgan mavqeyiga ziyon yetkazmasligi, ularning mazkur hujjatda koʻzda tutilgan huquqlarini cheklamasligi shart.

Harbiy asirlar ularga nisbatan mazkur Konvensiya qoʻllanilayotgan vaqt mobaynida ushbu hujjatlarda koʻzda tutilgan imtiyozlardan foydalanishda davom etadilar. Yuqorida tilga olingan yoki keyinchalik tuziladigan bitimlarga maxsus qarama-qarshi mazmundagi shartlarning kiritilishi yoxud nizolashayotgan tomonlardan birining ularga nisbatan qulayroq boʻlgan tadbirlarni qoʻllash holatlari bundan mustasno.

7-modda

Harbiy asirlar ularga nisbatan mazkur Konvensiyada hamda oldingi moddada tilga olingan maxsus bitimlarda, agar shunday bitimlar mavjud boʻlsa, koʻzda tutilgan oʻz huquqlaridan qisman yoxud toʻlaligicha voz kechishlari mutlaqo mumkin emas.

8-modda

Mazkur Konvensiya nizolashayotgan tomonlar manfaatlarini himoya qilish vazifasi yuklatilgan Homiy Davlatlarning bevosita koʻmagi va nazorati ostida qoʻllaniladi. Shu maqsadda, Homiy Davlatlar oʻzlarining diplomatik va konsullik xizmatlari xodimlaridan tashqari, oʻz fuqarolari yoxud boshqa betaraf Davlatlar fuqarolari orasidan delegatlar tayinlashlari mumkin. Ushbu delegatlar tayinlanishi uchun ular oʻz vazifalarini bajarishga kirishadigan hudud egasi boʻlgan Davlatning roziligi olinishi kerak.

Nizolashayotgan tomonlar Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari ishini yengillashtirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soladilar.

Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari mazkur Konvensiyada belgilangan oʻz vazifalari doirasidan chetga chiqishlari mutlaqo mumkin emas. Xususan, ular oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hududning egasi boʻlgan Davlat xavfsizligining oʻta muhim ehtiyojlarini eʼtiborga olishlari zarur.

9-modda

Mazkur Konvensiya qoidalari Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoki boshqa har qanday begʻaraz insonparvarlik tashkilotining nizolashayotgan tomonlarning roziligi asosida, harbiy asirlarni himoya qilish va ularga yordam koʻrsatish uchun qaratilgan insonparvarlik faoliyatiga toʻsiq boʻlib xizmat qilmasligi kerak.

10-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur Konvensiya orqali Homiy Davlatlarga yuklangan majburiyatlarni bajarishni begʻaraz va taʼsirchan faoliyat koʻrsatish uchun toʻla kafolat bera oladigan muayyan tashkilotga topshirish borasida har qanday paytda oʻzaro bitim tuzishlari mumkin.

Agar qandaydir sabablarga koʻra harbiy asirlarga nisbatan muayyan Homiy Davlat yoki birinchi xatboshida koʻzda tutilgan tashkilotning faoliyati qoʻllanilmayotgan yoxud qoʻllanilishi toʻxtatib qoʻyilgan boʻlsa, harbiy asirlarni oʻz hukmi ostida saqlayotgan Davlat nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiya asosida tayinlagan Homiy Davlat bajarishi lozim boʻlgan vazifalarni oʻz zimmasiga olishini soʻrab, betaraf Davlatga yoki shunday tashkilotga iltimos bilan murojaat qilishi zarur.

Agar homiylikni yuqorida koʻrsatilgan tarzda amalga oshirishning iloji boʻlmasa, himoyadagi shaxslarni oʻz hukmi ostida saqlayotgan Davlat muayyan insonparvarlik tashkilotiga, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasiga iltimos bilan murojaat qilishi yoxud ushbu modda qoidalarini hisobga olgan holda bunday tashkilotning mazkur Konvensiyaga muvofiq Homiy Davlatlar tomonidan bajariladigan insonparvarlik vazifalarini ado etishni oʻz zimmasiga olishi borasidagi takliflarini qabul qilishi kerak.

Manfaatdor Davlat tomonidan taklif etilgan yoxud ushbu maqsadlar yoʻlida oʻzini tavsiya etayotgan har qanday betaraf Davlat yoki har qanday tashkilot mazkur Konvensiya himoyasidan foydalanuvchi shaxslar mansub boʻlgan nizolashayotgan tomonga nisbatan masʼuliyat tuygʻusi bilan yondashmogʻi shuningdek, oʻz zimmasiga tegishli vazifalarni olishga va ularni begʻaraz ado etishga qodirligi toʻgʻrisida yetarlicha kafolat bermogʻi zarur.

Davlatlardan birida harbiy sharoit sababli, ayniqsa, mazkur Davlatning hududi toʻlaligicha yoxud katta qismi istilo etilganligi tufayli u boshqa bir Davlat yoki uning ittifoqchilari bilan erkin muzokaralar oʻtkazish imkoniyatidan vaqtincha boʻlsa-da mahrum boʻlsa, Davlatlar oʻzaro maxsus bitimlar tuzish orqali ilgarigi qoidalardan chekinishlari mumkin emas.

Har gal mazkur Konvensiyada Homiy Davlat atamasi qayd qilganda, bu atama, shuningdek, ushbu moddaga muvofiq holda uning vazifasini bajaruvchi muayyan tashkilotni ham nazarda tutadi.

11-modda

Homiy Davlatlar himoyadagi shaxslar manfaati yoʻlida foydali deb hisoblagan barcha hollarda, xususan, mazkur Konvensiya qoidalarini qoʻllash yoki izohlash borasida nizolashayotgan tomonlar oʻrtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelganda, bunday kelishmovchiliklarga barham berish maqsadida oʻzlarining xayrli yordamlarini koʻrsatadilar.

Shu maqsadda Homiy Davlatlarning har biri tomonlardan birining iltimosi yoki bevosita oʻzining tashabbusi asosida, nizolashayotgan tomonlar uchun ularning vakillari, xususan, harbiy asirlar qismatiga gʻamxoʻrlik qilish masʼuliyati yuklangan maʼmuriyatlar ishtirokida, imkoniyatga qarab betaraf, tegishli talablardan kelib chiqib tanlangan muayyan hududda kengash tashkil qilishni taklif etishi mumkin. Nizolashayotgan tomonlar bu borada oʻzlariga tushgan takliflarga yoʻl ochishlari shart. Homiy Davlatlar, zaruriyat tugʻilgan taqdirda, ushbu kengashda ishtirok etish uchun taklif qilinadigan betaraf Davlatga mansub shaxsni yoxud Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasining vakili boʻlgan shaxsni maʼqullash uchun nizolashayotgan tomonlarga tavsiya etishi mumkin.

II BOʻLIM. HARBIY ASIRLAR HIMOYASI TOʻGʻRISIDA UMUMIY MAZMUNDAGI QOIDALAR

12-modda

Harbiy asirlar ularni asir olgan alohida shaxslar yoki harbiy qismlarning emas, balki bevosita dushman Davlatning hukmi ostida boʻladi. Alohida shaxslarning zimmasiga qanday masʼuliyat yuklanishidan qatʼi nazar, harbiy asirlarga munosabat borasida ularni asirlikda ushlab turgan Davlat javobgar hisoblanadi.

Harbiy asirlar ularni asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan faqat mazkur Konvensiya ishtirokchisi boʻlgan Davlatgagina va harbiy asirlar topshirilayotgan Davlatning Konvensiyani qoʻllash xohish-istagi va salohiyati borligiga asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan ishonch hosil qilinganidan keyingina topshirilishi mumkin. Agarda, harbiy asirlar ana shu shartlar asosida topshirilsa, qabul qilib oluvchi Davlat harbiy asirlar oʻz qaramogʻida boʻlgan davr mobaynida ularga nisbatan Konvensiya qoʻllanilishi uchun masʼuldir.

Lekin, mabodo ushbu Davlat mazkur Konvensiyaning har qanday muhim bandidagi qoidalarni bajarmas ekan, harbiy asirlarni topshirgan Davlat Homiy Davlatning bildirgisini olishi bilanoq, ahvolni yaxshilash uchun samarali choralar qoʻllashi yoki harbiy asirlarni qaytarib berishni talab qilishi zarur. Bunday talablar qondirilishi lozim boʻladi.

13-modda

Harbiy asirlarga nisbatan har doim insoniy munosabatda boʻlish taqozo etiladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan oʻz hukmi ostida boʻlgan harbiy asirlarning oʻlimiga sabab boʻluvchi yoki ularning sogʻligini jiddiy xavf ostida qoldiruvchi har qanday noqonuniy xatti-harakatga yoxud harakatsizlikka yoʻl qoʻyish taqiqlanadi va bunday holatlar mazkur Konvensiya qoidalarining jiddiy buzilishi deb hisoblanadi. Xususan, biron bir harbiy asir jismoniy mayib qilinishi yoki oʻzining salomatligi va manfaatlari nuqtayi-nazaridami oqlab boʻlmaydigan har qanday mazmundagi ilmiy yoki tibbiy tajribalarga jalb etilishi mumkin emas.

Shuningdek, harbiy asirlar har qanday vaqtda, ayniqsa, har xil zoʻravonlik koʻrsatish va qoʻrqitish hamda haqoratlash va koʻpchilikka namoyishkorona koʻz-koʻzlash harakatlaridan himoya qilinishlari kerak.

Ularga nisbatan repressaliylar qoʻllanishi taqiqlanadi.

14-modda

Har qanday shart-sharoitlarda harbiy asirlar oʻz shaxsiyati va izzat-nafsining hurmat qilinishi huquqiga egadir.

Ayollarga munosabatda ularning jinsi nuqtayi nazaridan joiz boʻlgan alohida eʼtibor koʻrsatiladi hamda har qanday vaziyatda ularga erkaklarga nisbatan munosabatdan yomon boʻlmagan darajada muomala qilinishi zarur.

Harbiy asirlar asir olingan paytlaridagi oʻzlarining fuqaroviy huquqdorliklarini toʻla saqlab qoladilar. Asirlikda ushlab turgan Davlat oʻz hududida yoki undan tashqarida ana shu huquqdorlik boʻyicha harbiy asirlar ega boʻlgan huquqlarning amalga oshirilishini faqat asirlik shart-sharoitlari talabi darajasidagina cheklashi mumkin.

15-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar bepul taʼminotini yoʻlga qoʻyish va ularga salomatligi talab qilgan darajada tibbiy yordam koʻrsatishni bepul taʼminlash uchun masʼuldir.

16-modda

Mazkur Konvensiyaning unvon va jinsga taalluqli qoidalaridan kelib chiqib, asirlikda ushlab turgan Davlat irqi, millati, diniy eʼtiqodi, siyosiy maslagi va shunga oʻxshash boshqa jihatlarni sabab qilib hech bir kamsitishlarga yoʻl qoʻymagan holda, barcha harbiy asirlarga bir xil munosabatda boʻlishi shart. Harbiy asirlarning sogʻligi, yoshi yoxud tasnifidan kelib chiqib imtiyozli tartib oʻrnatiladigan holatlar bundan mustasno.

III BOʻLIM. ASIRLIK

I QISM. ASIRLIKNING BOSHLANISHI

17-modda

Har qaysi harbiy asir soʻroq chogʻida faqat familiyasi, ismi va unvoni, tugʻilgan sanasi hamda shaxsiy raqami, bunday raqami mavjud boʻlmagan taqdirda, shunga mos keladigan axborotni maʼlum qilishgagina majburdir.

Agar harbiy asir ana shu qoidani bilib turgan holda buzadigan boʻlsa, unga harbiy asirlarning unvoni va mavqeyi asosida beriladigan muayyan imtiyozlar cheklab qoʻyilishi mumkin.

Har qaysi nizolashayotgan tomon oʻz yurisdiksiyasidagi harbiy asir sifatida qoʻlga tushib qolish ehtimoli mavjud boʻlgan barcha shaxslarni familiyasi, ismi, unvoni, tugʻilgan sanasi va shaxsiy raqami, bunday raqami mavjud boʻlmagan taqdirda, shunga mos tegishli maʼlumotlar yozilgan shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalar bilan taʼminlashi shart. Bu guvohnomalarda, bundan tashqari, hujjat egasining imzosi yoki barmoq izi yoxud ikkalasi ham, shuningdek, nizolashayotgan tomon oʻz qurolli kuchlari tarkibiga taalluqli shaxs toʻgʻrisida qayd etishni lozim topgan har qanday maʼlumot mavjud boʻlishi mumkin. Shaxsiy guvohnoma, iloji boricha, 6,5 x 10 sm oʻlchamda tayyorlanishi va dublikatiga ega boʻlishi kerak.

Harbiy asir shaxsiy guvohnomasini har qachon talab etilgan paytda koʻrsatishga majbur, ammo bu hujjat undan olib qoʻyilishi mutlaqo mumkin emas.

Harbiy asirlardan qandaydir maʼlumotlarni bilib olish maqsadida ularga nisbatan bironta ham jismoniy yoki ruhiy qiynoq va boshqa biron-bir majburlash usuli qoʻllanilmasligi kerak. Savollarga javob berishdan bosh tortgan harbiy asirlarga tahdid qilish, ularni haqoratlash yoki qandaydir tazyiq va cheklashlarga duchor etish mumkin emas.

Jismoniy yoki ruhiy ahvoli tufayli oʻz shaxsi haqida maʼlumot bera olmaydigan harbiy asirlar tibbiy xizmat qaramogʻiga joʻnatiladi. Bunday harbiy asirlarning shaxsi, yuqoridagi xatboshi qoidalaridan kelib chiqqan holda, imkoni boʻlgan barcha vositalar yordamida aniqlab olinadi. Harbiy asirlarni soʻroq qilish ular uchun tushunarli boʻlgan tilda amalga oshirilishi kerak.

18-modda

Qurol-yarogʻlar, otlar, harbiy aslaha-anjomlar va harbiy hujjatlardan tashqari, harbiy asirlarga tegishli boʻlgan shaxsiy foydalanish buyumlari, shular qatorida, kaska, gazniqob va boshqa shu kabi shaxsiy himoya uchun berilgan vositalar ham harbiy asirlarning ixtiyorida qoldiriladi. Bundan tashqari, rasmiy harbiy aslaha-anjomlar tarkibiga kirishidan qatʼi nazar, harbiy asirlarning kiyinishlari va ovqatlanishlarini taʼminlash uchun xizmat qiluvchi narsa va buyumlar ham ularning ixtiyorida qoldiriladi.

Harbiy asirlar hech qachon shaxsiy guvohnomalarsiz qolishlari mumkin emas. Asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli guvohnomaga ega boʻlmaganlarni bunday hujjatlar bilan taʼmin etadi.

Daraja belgilari va davlat ramzlari, taqdirlash nishonlari va asosan, subyektiv qiymatga ega boʻlgan narsalar harbiy asirdan tortib olinishi mumkin emas.

Harbiy asir ixtiyoridagi pul mablagʻi faqat ofitserning farmoyishi asosidagina va ushbu mablagʻ miqdori va uning egasi haqidagi maʼlumotlar maxsus reyestrda qayd etilib, pul egasiga tegishli tilxat berilganidan soʻnggina olib qoʻyilishi mumkin. Mazkur tilxatda uni bergan shaxsning ism-familiyasi, unvoni va harbiy qismi haqidagi maʼlumotlar tushunarli qilib yoziladi. Asirlikda saqlab turgan Davlat valyutasida boʻlgan yoki harbiy asirlarning iltimosiga binoan shu valyutaga almashilgan pul mablagʻlari, 64-moddaga muvofiq, harbiy asirning shaxsiy hisob raqamidagi kreditga kiritiladi.

Asirlikda saqlab turgan Davlat harbiy asirlarga tegishli qimmatbaho narsalarni faqat xavfsizlik talablari nuqtayi nazaridangina olib qoʻyishi mumkin. Bunday xollarda pul mablagʻlarini olib qoʻyishga nisbatan joriy etilgan yuqoridagi tartibga amal qilinadi.

Bunday narsalar, olib qoʻyilgan pul mablagʻlari kabi, agar asirlikda saqlab turgan Davlat valyutasidan farqli oʻlaroq boshqa valyutada boʻlsa hamda ularni almashlab berish yuzasidan egalari tomonidan iltimoslar tushmagan hollarda, asirlikda saqlab turgan Davlat ixtiyorida saqlanishi kerak. Harbiy asirlarning asirligi tugashi bilanoq, bu narsa va pullar qanday holda egalaridan olib qoʻyilgan boʻlsa, xuddi shu holatida ularga qaytariladi.

19-modda

Harbiy asirlar, asir olinganlaridan soʻng ularning xavfsizligini taʼminlash maqsadida, nisbatan qisqa vaqt ichida harbiy harakatlar zonasidan anchagina uzoqda joylashgan lagerlarga koʻchiriladilar.

Xavfli zonalarda faqat yaradorligi yoki bemorligi tufayli qoldirishdan koʻra koʻchirib ketishdan ularning sogʻligʻiga katta xatar yetishi mumkin boʻlgan harbiy asirlargina vaqtincha muddatga saqlab turiladi.

Zarurat boʻlmagan hollarda harbiy asirlarni harbiy harakatlar zonasidan koʻchirib ketishni paysalga solish va ularni xatar ostida qoldirish mumkin emas.

20-modda

Harbiy asirlarni koʻchirish har doim insoniy asoslarda va asirlikda saqlab turgan Davlat oʻz qoʻshinlarini koʻchirish uchun qanday sharoitlardan foydalansa, xuddi shunday shart-sharoitlarda amalga oshirilishi kerak.

Asirlikda saqlab turgan Davlat koʻchirilayotgan harbiy asirlarni yetarli darajada ichimlik suv va oziq-ovqatlar, shuningdek, zaruriy kiyim-kechaklar va tibbiy xizmat yordami bilan taʼminlashi shart. U harbiy asirlarni koʻchirish vaqtidagi xavfsizligini taʼminlash yoʻlida barcha zaruriy choralarni koʻradi hamda imkoniyat tugʻilishi bilanoq koʻchirilayotgan harbiy asirlarning roʻyxatini tuzadi.

Agar koʻchirish jarayonida harbiy asirlarni tranzit lagerlar orqali oʻtkazish zaruriyati tugʻilsa, ularni bu lagerlarda imkon boricha kamroq muddat ushlab turishga harakat qilinadi.

II QISM. HARBIY ASIRLARNI USHLAB TURISH VA QUROLSIZLANTIRISH

I BOB. UMUMIY QOIDALAR

21-modda

Asirlikda saqlab turgan Davlat harbiy asirlarni ushlab turishi va qurolsizlantirishi mumkin. U asirlarga oʻzlari ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan lagerning belgilangan chegarasidan chetga yoki mabodo lager toʻsiq bilan oʻralgan boʻlsa, ana shu toʻsiqdan tashqariga chiqmasliklarini shart qilib qoʻyishi mumkin.

Mazkur Konvensiyada koʻzda tutilgan jinoiy va intizomiy sanksiyalarga taalluqli qoidalardan tashqari hollarda, harbiy asirlarni berk binolarda saqlab turish yoki ularning binodan chiqishlarini taqiqlab qoʻyish mumkin emas; harbiy asirlarning binodan chiqishlarini taqiqlash ularning sogʻligʻini saqlash yoʻlidagi zaruriy chora sifatida qoʻllanishi ham mumkin va bu holda ana shu chora uni qoʻllashni taqozo etgan tegishli shart-sharoit barham topguniga qadar qoʻllab turilishigagina ruxsat etiladi.

Harbiy asirlar, agar ular mansub boʻlgan Davlat qonunchiligi bunga yoʻl bersa, oʻzlarining chin soʻzlari yoki muayyan majburiyatlari asosida cheklangan yoxud toʻla ozodlikka chiqarilishlari mumkin. Bunday choralar, xususan, asirlar sogʻligʻiga foydasi tegadigan hollarda qoʻllanadi. Asirlarni chin soʻzlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod boʻlishlariga koʻndirish uchun majburlash mumkin emas.

Harbiy harakatlar boshlanishidayoq, nizolashayotgan tomonlarning har biri dushman tomonga oʻz fuqarolarining chin soʻzlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod boʻlish uchun rozilik bildirishlarini maʼqullovchi yoxud taqiqlovchi qonun va qoidalarni maʼlum qiladi. Ana shu tartibda maʼlum qilingan qonun va qoidalar asosida oʻzlarining chin soʻzlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod boʻlgan harbiy asirlar oʻzlari mansub boʻlgan Davlat bilan bir qatorda, ularni asir olgan Davlat oldida ham zimmalaridagi majburiyatlarini vijdonan va aniq bajarishga majburdirlar. Bunday hollarda ular mansub boʻlgan Davlat harbiy asirlardan chin soʻzlariga yoki majburiyatlariga zid keluvchi qandaydir ishlarni talab qilishi yoxud ularning shunday xizmatlaridan foydalanishi mumkin emas.

22-modda

Ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan harbiy asirlar faqat quruqlikda boʻlgan hamda gigiyena va sogʻliqni saqlash nuqtayi nazaridan toʻla kafolatlangan binolargagina joylashtirilishi mumkin. Asirlarning bevosita manfaatlari taqozo etgan alohida holatlardan tashqari barcha hollarda, ularni qamoqxona binolariga joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Nosogʻlom joylarda yoki iqlimi salomatliklari uchun zararli boʻlgan joylarda ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan harbiy asirlar dastlabki imkoniyat tugʻilishi bilanoq iqlimi nisbatan qulay boʻlgan joylarga koʻchiriladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarni fuqaroligi, tili, odat va udumlarini hisobga olib, ayni chogʻda, ular asirga olingan paytda oʻzlari xizmatida boʻlgan qurolli kuchlar harbiy asirlaridan ajratmagan holda lagerlarga yoxud lagerlar boʻlimlariga joylashtiradi. Harbiy asirlarning bu xususda roziligi mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno.

23-modda

Harbiy asirlarning birontasi jang borayotgan zonadan oʻqqa tutilishi ehtimoli boʻlgan hududga hech qachon yuborilmasligi va u joyda ushlab turilmasligi, shuningdek, qandaydir punkt yoki hududda harbiy asirning mavjudligi orqali oʻsha hududni harbiy amaliyotlardan himoyalashda foydalanilmasligi kerak.

Harbiy asirlar havo hujumlari va urushning boshqa xavf-xatarlaridan himoyalanishda mahalliy fuqaro aholi bilan tengma-teng imkoniyatlardan foydalanishlari zarur. Tashvish signali berilishi bilanoq ular tezda pana joylarga tomon yoʻl olishlari mumkin. Oʻzlari turgan binolarni urush xavf-xatarlaridan himoyalashda ishtirok etadigan harbiy asirlar bundan mustasno. Aholi manfaatlari yoʻlida qoʻllaniladigan boshqa har xil himoya choralari harbiy asirlarga nisbatan ham qoʻllanilishi zarur.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar harbiy asirlar lagerlarining geografik joylashuvi haqidagi zarur maʼlumotlarni Homiy Davlatlar orqali bir-biriga yetkazadi.

Harbiy vaziyat taqozo etgan paytlarda kunduz kunlari harbiy asirlar uchun lagerlar “PW” yoki “PG” harflari bilan belgilangan boʻlishi va ular havodan aniq koʻrinib turadigan darajada joylashtirilishi kerak; ammo, manfaatdor Davlatlar boshqacha usuldagi belgilar bilan ifodalash yuzasidan oʻzaro kelishib olishlari mumkin. Faqat harbiy asirlar uchun lagerlargina yuqoridagi belgilar bilan ifodalanishi lozim.

24-modda

Muntazam ravishdagi tranzit yoki saralovchi lagerlar oʻz tuzilishi bilan mazkur qismda koʻzda tutilgan tegishli talablarga javob berishi va boshqa lagerlarda harbiy asirlar uchun mavjud boʻlgan tartib bu joylarda ham amalda boʻlishi kerak.

II BOB. HARBIY ASIRLARNI JOYLASHTIRISH, OVQATLANTIRISH VA KIYINTIRISH

25-modda

Harbiy asirlarni lagerlarga joylashtirish shart-sharoitlari asirda ushlab turgan Davlatning shu hududga joylashtirilgan qoʻshinlari foydalanayotgan shart-sharoitlardan kam boʻlmagan qulayliklarga ega boʻlishi zarur. Bu shart-sharoitlar harbiy asirlarning odat va udumlarini hisobga olgan xolda belgilanishi va ularning sogʻligʻiga mutlaqo ziyon yetkazmasligi kerak.

Yuqoridagi qoidalar, xususan, harbiy asirlar uchun yotoqxonaning umumiy hajmi va minimal kubaturasiga hamda tegishli jihozlar va yotarjoy buyumlari, jumladan koʻrpalarga ham taalluqlidir.

Harbiy asirlar yakka tartibda yoki jamoa tarzida foydalanadigan xonalar namlikdan toʻla himoyalangan boʻlishi, yetarli darajada isitilishi va yoritilishi, ayniqsa, qorongʻilik tushganidan toki chiroqlarni yoqish belgilab qoʻyilgan muayyan vaqt oraligʻida yoritilishiga eʼtibor qaratilishi zarur Yongʻin xavfiga qarshi barcha choralar koʻrilgan boʻlishi kerak.

Erkak va ayol harbiy asirlar joylashtirilgan lagerlarda ayollar alohida yotoq joylari bilan taʼminlanadi.

26-modda

Sutkalik asosiy oziq-ovqat miqdori oʻzining soni, sifati na xilma-xilligiga koʻra harbiy asirlarning salomatligini yaxshi saqlab turish uchun yetarli boʻlishi va vazn yoʻqotish hamda ovqat yetishmasligidan kelib chiqadigan boshqa holatlarga olib kelmasligi kerak. Shuningdek, harbiy asirlar uchun odatiy boʻlgan ovqatlanish tartibini ham inobatga olish lozim.

Asirlikda ushlab turgan Davlat ishlayotgan harbiy asirlarni ishiga muvofiq ravishda qoʻshimcha ovqat bilan taʼminlashi kerak.

Harbiy asirlar yetarli darajada ichimlik suv bilan taʼminlanishlari zarur. Tamaki chekish uchun ijozat berilishi lozim.

Harbiy asirlar imkon qadar keng miqyosda oʻzlari uchun taom tayyorlash jarayoniga jalb etiladilar; shu maqsadda ularni oshxonadagi yumushlarni bajarishga jalb etish mumkin. Bundan tashqari, ular ixtiyorlaridagi qoʻshimcha oziq-ovqat mahsulotlaridan oʻzlari uchun taom tayyorlash imkoniyatiga ega boʻladilar.

Taom isteʼmol qilish uchun tegishli xonalar taʼminoti yoʻlga qoʻyilgan boʻlishi kerak.

Ovqatlanishga oid har qanday ommaviy intizomiy jazo chorasini qoʻllash taqiqlanadi.

27-modda

Harbiy asirlarga kiyim-bosh, ichki kiyim hamda poyabzal asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan yetarli miqdorda beriladi va bunda u harbiy asirlar joylashgan joyning iqlim sharoitlarini hisobga olishi lozim. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan istilo etilgan dushman armiyasining formali kiyimi, agarda iqlim sharoitlariga mos tushsa, harbiy asirlarning formali kiyim-kechagi sifatida qoʻllaniladi.

Ushbu buyumlarni muntazam ravishda almashtirish va yamash ishlari asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan taʼminlanadi. Bundan tashqari, ishlayotgan harbiy asirlar har qanday joyda bajaradigan ishlarining xususiyatidan kelib chiqib, tegishli ish kiyimlarini oladilar.

28-modda

Barcha lagerlarda harbiy asirlar oziq-ovqat mahsulotlari, sovun, tamaki va kundalik ehtiyoj buyumlari sotib olishlari uchun doʻkonlar quriladi; ularning xarid bahosi mahalliy savdo narxlaridan oshmasligi kerak.

Doʻkonlardan olinadigan daromad harbiy asirlar manfaatlari uchun ishlatiladi; ana shu maqsad yoʻlida maxsus jamgʻarma tuziladi. Harbiy asirlarning vakolatli shaxsi doʻkon ishida na ushbu jamgʻarmadan foydalanishda ishtirok etish huquqiga ega boʻladi.

Qaysidir lagerni likvidatsiya qilish paytida maxsus fondning kredit qoldigʻi kelgusida mazkur jamgʻarmani tashkil etgan harbiy asirlar mansub boʻlgan mamlakat fuqarolari hisoblanmish harbiy asirlar manfaatlari uchun ishlatish maqsadida biron bir xalqaro insonparvarlik tashkilotiga topshiriladi. Yalpi repatriatsiya holatida, agarda manfaatdor Davlatlar oʻrtasida boshqacha mazmundagi bitim mavjud boʻlmasa, bu daromad asirlikda ushlab turgan Davlat ixtiyorida qoladi.

III BOB. GIGIYENA VA TIBBIY YORDAM

29-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat lagerlarning tozalik va sogʻliq uchun muhim hisoblangan qulay holatini taʼminlashga hamda epidemiya tarqalishining oldini olishga qaratilgan barcha gigiyena chora-tadbirlarini qoʻllashga majburdir.

Harbiy asirlar kun-u tun gigiyena talablariga javob beradigan va doimo toza saqlanadigan hojatxonalarga ega boʻladilar. Ayol harbiy asirlar joylashtirilgan lagerlarda ular uchun alohida hojatxonalar oʻrnatib berilishi zarur.

Bundan tashqari, lagerlarda quriladigan hammom va dushxonalar bilan bir qatorda, harbiy asirlar muntazam ravishda yuvinish, choʻmilish va kirlarini yuvish uchun zarur darajadagi suv va sovun bilan taʼminlanadilar; buning uchun ularga tegishli xona, zaruriy shart-sharoit va vaqt ajratiladi.

30-modda

Har qaysi lager harbiy asirlar oʻzlari muhtoj boʻlgan yordamni olishi va tegishli parhez bilan taʼminlanishi mumkin boʻlgan lazaretga ega boʻladi. Zaruriyat tugʻilganda, yuqumli kasallik bilan ogʻriganlar va ruhiy kasallikka chalinganlarni boshqalardan ajratib davolash uchun izolyatorlar tashkil etiladi.

Ogʻir kasallikka chalingan yoki sogʻligʻi maxsus davolashni, jarrohlik qilishni va gospitalga yotqizishni taqozo etadigan harbiy asirlar, hattoki, agarda ularni yaqin vaqt ichida repatriatsiya qilish kutilayotgan boʻlsa ham, ularning davolanishini taʼminlay oladigan har qanday harbiy yoxud fuqaroviy tibbiy muassasa tomonidan har qanday paytda qabul qilinishlari zarur. Nogironlar, xususan, koʻzi ojizlarni parvarishlash, ularni repatriatsiyani kutish davrida qayta oʻqitish uchun alohida qulay shart-sharoitlar yaratiladi.

Harbiy asirlarga iloji boricha ular tegishli Davlat va, mumkin boʻlsa, ularning oʻzlari mansub mamlakat fuqarosi hisoblangan tibbiy xodimlar tomonidan tibbiy yordam koʻrsatiladi.

Harbiy asirlarning tibbiy xodimlar qabuliga kelishlariga toʻsqinlik qilish mumkin emas. Asirlikda ushlab turgan maʼmuriyat davolangan har qaysi harbiy asirning iltimosiga binoan, unga yaradorligi yoki bemorligining tashxisi, davolanish muddati va mazmuni bayon etilgan rasmiy maʼlumotnoma beradi. Ushbu maʼlumotnomaning dublikati Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlikka yuboriladi.

Davolash sarf-xarajatlari, shu jumladan, harbiy asirlar sogʻligʻini yaxshi holatda saqlab turish uchun xarid qilingan xar xil zaruriy moslamalar, xususan, yasama tishlar va boshqa yasama aʼzolar hamda koʻzoynaklar uchun sarflangan xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoplanadi.

31-modda

Harbiy asirlar oyiga kamida bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻriklar chogʻida har qaysi harbiy asirning oʻlchab koʻriladi va belgilab qoʻyiladi. Bu koʻriklar, xususan, harbiy asirlarning umumiy ahvoli, yuzaligi va ovqatlanishini tekshirish, shuningdek, yuqumli kasalliklarni, ayniqsa, sil, bezgak va tanosil kasalliklarini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi. Ana shu maqsadlar yoʻlida imkoniyat doirasida mavjud boʻlgan eng samarali usullardan, masalan, sil kasalligini boshlangʻich davridayoq aniqlash uchun muntazam ravishda yalpi rentgen suratiga tushirish usulidan foydalaniladi.

32-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat oʻzlari xizmat qilgan qurolli kuchlar tarkibida tibbiy xizmatchi hisoblanmagan, ammo shifokor, tish shifokori va sanitar kasbini egallagan harbiy asirlardan oʻzlari mansub boʻlgan Davlatga tegishli harbiy asirlar manfaatlari yoʻlida tibbiy vazifalarini bajarishlarini talab qilishi mumkin. Bunday holda ular harbiy asirlar hisoblansalar-da, asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoʻlga olingan sanitar shaxsiy tarkibiga nisbatan koʻrsatiladigan tegishli muomaladan foydalanadilar. Ular 49-moddada koʻzda tutilgan har qanday boshqa ishlardan ozod etiladi.

IV BOB. HARBIY ASIRLARGA YORDAM KOʻRSATISH UCHUN QOʻLGA OLINGAN TIBBIY VA DINIY XODIMLAR

33-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirlarga yordam koʻrsatish uchun qoʻlga olingan tibbiy-sanitar tarkib va diniy xodimlar harbiy asirlar hisoblanmaydilar. Ayni chogʻda, ular eng kamida mazkur Konvensiya homiyligi va imtiyozlaridan foydalanadi. Shuningdek, ularga harbiy asirlarga tibbiy va diniy yordam koʻrsatishlari uchun barcha imkoniyatlar yaratib beriladi.

Ular asirlikda ushlab turgan Davlatning harbiy qonunlari va nizomlari doirasida hamda uning vakolatli organlari rahbarligi ostida, shuningdek, oʻzlarining kasb odobi talablari asosida koʻproq oʻzlari mansub boʻlgan qurolli kuchlarga tegishli harbiy asirlar manfaatlari yoʻlida tibbiy va diniy vazifalarini bajarishda davom etadilar. Oʻzlarining tibbiy va diniy vazifalarini bajarishlari mobaynida, shuningdek, ular quyidagi imtiyozlardan foydalanadilar:

a) ularga ishchi komandalardagi yoxud lagerlardan tashqarida joylashgan gospitallardagi harbiy asirlarni muntazam ravishda borib koʻrish uchun ruxsat etiladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat ana shu maqsadlar uchun ularning ixtiyoriga tegishli transport vositalarini ajratadi;

b) har qaysi lagerda unvoni va staji yuqori boʻlgan harbiy vrach qoʻlga olingan sanitariya xodimlarining kasbiy faoliyatiga aloqador barcha masalalar boʻyicha lager harbiy maʼmuriyati oldida masʼul hisoblanadi. Shu maqsadda, nizolashayotgan tomonlar harbiy harakatlarning boshidanoq oʻz sanitariya xodimlari, jumladan, Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar va bemorlarning qismatlarini yengillashtirish toʻgʻrisida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 26-moddasida qayd etilgan jamiyatlar xodimlarining unvonlari oʻrtasidagi nisbatlar boʻyicha oʻzaro kelishib oladilar. Mazkur vrach va u bilan tengma-teng ravishda, diniy xodimlar bevosita vazifasiga daxldor barcha masalalar yuzasidan lagerning tegishli maʼmurlariga toʻgʻridan toʻgʻri murojaat qilish huquqiga ega boʻladi. Bu maʼmurlar ularga ushbu masalalar boʻyicha yozishmalar olib borishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib beradi;

s) garchi qoʻlga olingan xodimlar oʻzlari joylashgan lagerning ichki tartib-intizomiga boʻysunsalar ham ularni oʻzlarining tibbiy va diniy vazifalari bilan bogʻliq boʻlmagan ishlarni bajarishga undash mumkin emas.

Harbiy harakatlar mobaynida nizolashayotgan tomonlar qoʻlga olingan xodimlarning almashinuvi imkoniyatlari masalasini oʻzaro kelishib oladi va bu almashinuvning tartib-qoidalarini belgilaydi.

Yuqorida qayd etilgan qoidalarning birontasi asirlikda ushlab turgan Davlatni harbiy asirlarning tibbiy va diniy ehtiyojlarini qondirish borasida zimmasiga yuklangan majburiyatlaridan ozod etmaydi.

V BOB. DINIY, AQLIY VA JISMONIY FAOLIYAT

34-modda

Harbiy asirlarga harbiy maʼmuriyat tomonidan oʻrnatilgan intizomiy tartibga rioya etish sharti bilan oʻz dinlariga xos marosimlarni ado etishlari, shu jumladan, ibodatga borishlari uchun toʻla erkinlik beriladi.

Diniy xizmatlar uchun tegishli binolar ajratiladi.

35-modda

Dushman Davlatning hukmi ostiga tushgan va harbiy asirlarga yordam berish uchun shu yerda qolgan yoki ushlab qolingan harbiy ruhoniylarga oʻz diniy eʼtiqodlari asosida dindoshlari oʻrtasida burchlarini erkin ado etish hamda ularning maʼnaviy ehtiyojlarini qondirishga ruxsat beriladi. Ular oʻzlari mansub qurolli kuchlardan boʻlgan, tili yoki dini bir boʻlgan harbiy asirlar joylashgan turli lagerlar va ishchi komandalar oʻrtasida taqsimlanadilar. Ularga oʻz lagerlaridan tashqarida joylashgan harbiy asirlarni borib koʻrishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratiladi, jumladan, 33-moddada koʻzda tutilgan transport vositalari ajratib beriladi. Ular oʻzlari qoʻlga olingan mamlakatdagi diniy maʼmuriyat va xalqaro diniy tashkilotlar bilan oʻz dinlariga taalluqli ruhoniy masalalar boʻyicha yozishmalar olib borish erkinligidan foydalanadilar. Bu yozishmalar senzura qilinadi. Ular yuboradigan xatlar va pochta kartochkalari 71-moddada belgilab qoʻyilgan normaga kirmaydi.

36-modda

Oʻzlari mansub qurolli kuchlarning harbiy ruhoniylari tarkibiga kirmagan, ammo ruhoniy hisoblanuvchi harbiy asirlarga, ular qaysi dinga eʼtiqod qilishlaridan qatʼi nazar, oʻz diniy eʼtiqodlari asosida dindoshlari oʻrtasida burchlarini erkin ado etishlari uchun ruxsat beriladi. Bu holda ularga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoʻlga olingan harbiy ruhoniylarga qilinadigan muomala qoʻllaniladi. Ular hech qanday boshqa ishlarni bajarishga majbur etilmaydilar.

37-modda

Mabodo, harbiy asirlar qoʻlga olingan harbiy ruhoniy yoki harbiy asir hisoblangan ruhoniylari tomonidan maʼnaviy yordam ololmayotgan boʻlsalar, manfaatdor harbiy asirlarning iltimosiga koʻra, ularning diniga yoki shunga oʻxshash dinga eʼtiqod qiluvchi ruhoniy yoxud bunday dindor mavjud boʻlmasa va agar diniy nuqtayi nazardan yoʻl qoʻyiladigan boʻlsa, tegishli bilimdon dunyoviy shaxs bunday burchni ado etish uchun tayinlanadi. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan maʼqullanishi zarur boʻlgan bunday tayinlash manfaatdor harbiy asirlar jamoasining roziligi boʻyicha va, zarur boʻlgan holatlarda, oʻsha diniy eʼtiqodning mahalliy diniy maʼmurlari ijozat bergan joyda amalga oshiriladi. Shunday yoʻl bilan tayinlangan shaxs asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tartib-intizom va harbiy xavfsizlikni taʼminlash uchun belgilangan tartib qoidalarga amal qilishi kerak boʻladi.

38-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat har bir harbiy asirning shaxsiy moyilligiga hurmat bilan qaragan holda, har-bir asirlarning aqliy, maʼrifiy va sport sohalaridagi faolliklarini, shuningdek, koʻngilochar mashgʻulotlar tashkil etish borasidagi ishlarini taqdirlaydi; buning uchun tegishli binolar va zarur ashyo-anjomlar ajratish yoʻli bilan tegishli amaliy choralar qoʻllashi kerak boʻladi.

Harbiy asirlar uchun jismoniy mashqlar bajarish, shu jumladan, sport va sport oʻyinlari bilan shugʻullanish hamda ochiq havoda boʻlish imkoniyati yaratilishi kerak, barcha lagerlarda ana shu maqsadlar uchun yetarli oʻlchamdagi boʻsh maydonlar ajratiladi.

VI BOB. TARTIB-INTIZOM

39-modda

Har bir harbiy asirlar lageri asirlikda ushlab turgan Davlatning muntazam qurolli kuchlariga mansub boʻlgan masʼul ofitserlarning bevosita izmi ostida boʻladi. Ushbu ofitser mazkur Konvensiyaning matniga ega boʻladi; u lagerning barcha xodimlari ushbu hujjatning qoidalaridan xabardor boʻlishini nazorat qiladi hamda bu qoidalarga oʻz hukumati nazorati ostida amal qilinishi uchun masʼul hisoblanadi.

Harbiy asirlar, ofitserlar bundan mustasno, asirlikda ushlab turgan Davlatning barcha ofitserlariga oʻzlarining armiyalarida amalda boʻlgan ustavlarda koʻzda tutilgan tartibda harbiycha salom berishlari va tashqi hurmat alomatlarini koʻrsatishlari zarur. Harbiy asirlikdagi ofitserlar bu Davlatning faqat unvoniga koʻra oʻzlaridan yuqori boʻlgan ofitserlari bilangina harbiycha salomlashishlari lozim boʻladi. Lekin ular lager boshligʻiga uning unvoni qanday boʻlishidan qatʼi nazar, harbiycha salom berishlari zarur.

40-modda

Daraja belgilari va davlat ramzlarini, shuningdek, taqdirlash nishonlarini taqib yurish uchun ruxsat beriladi.

41-modda

Mazkur Konvensiya, uning ilovalari va 6-moddada koʻzda tutilgan barcha maxsus bitimlar mundarijasining matni harbiy asirlar tushunadigan tilda yoziladi va barcha lagerlarning harbiy asirlar bemalol oʻqiy olishlari mumkin boʻlgan joylariga osib qoʻyiladi.

Osib qoʻyilgan matn bilan tanishish imkoniyatidan mahrum boʻlgan harbiy asirlarga, ularning iltimoslariga koʻra, ana shu matn nusxalari beriladi.

Harbiy asirlarga aloqador boʻlgan har qanday turdagi qoidalar, buyruqlar, eʼlonlar va xabarlar ular uchun tushunarli boʻlgan tilda maʼlum qilinishi kerak. Ular yuqorida belgilab qoʻyilgan tartibda osib qoʻyiladi va bir necha nusxasi vakolatli shaxsga topshiriladi. Barcha buyruqlar va farmoyishlar alohida harbiy asirlar uchun ham ular tushunadigan tilda yetkazilishi kerak.

42-modda

Harbiy asirlarga nisbatan, xususan, qochayotgan yoki qochishga urinayotganlarga qarshi qurol ishlatish favqulodda chora hisoblanadi va buning uchun har doim tegishli shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda avvalo ogohlantirish zarur boʻladi.

VII BOB. ASIRLARNING HARBIY UNVONLARI

43-modda

Harbiy harakatlarning boshlanishidayoq nizolashayotgan tomonlar teng unvonlarga ega boʻlgan asirlarga bir xil munosabatni taʼminlash maqsadida, mazkur Konvensiyaning 4-moddasida qayd etilgan barcha shaxslarning unvon va lavozimlari haqida bir-birlariga xabar qiladilar; mabodo unvon va lavozimlar kechroq belgilangan boʻlsa, bu haqda ham xuddi shunday tartibda xabar qilinadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarning unvoni oshganligini ular mansub boʻlgan Davlat tomonidan unga bu haqda tegishli tartibda bildirilgan maʼlumotlar asosida eʼtirof etadi.

44-modda

Ofitserlarga va ularga tenglashtirilgan harbiy asirlarga, ularning unvoni va yoshi ulugʻligini hisobga olgan holda, hurmat bilan muomala qilinadi.

Ofitserlar lagerlariga xizmat qilishni taʼminlash uchun, ana shu ofitserlar va ularga tenglashtirilganlarning unvonlarini hisobga olgan holda, ular mansub boʻlgan qurolli kuchlarga tegishli boʻlgan va iloji boricha ularning tilida soʻzlashadigan yetarli miqdordagi askarlar ajratiladi; ular hech qanday boshqa ishlarga yuborilishi mumkin emas.

Ofitserlar qozoni ofitserlarning oʻz izmida boʻlishini har tomonlama taqdirlash lozim.

45-modda

Ofitser boʻlmagan yoki ularga tenglashtirilmagan harbiy asirlarga ularning unvoni va yoshi taqozo etgan darajada hurmat bilan muomala qilish lozim.

Harbiy asirlar qozoni ularning oʻz izmida boʻlishini har tomonlama taqdirlash lozim boʻladi.

VIII BOB. HARBIY ASIRLARNI BIR LAGERDAN BOSHQASIGA KOʻCHIRISH

46-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarni koʻchirish masalasini hal etishda harbiy asirlarning manfaatlarini, xususan, ularning vatanlariga qaytishlari bilan bogʻliq qiyinchiliklarni oshirib yubormaslik kabi holatlarni hisobga olishi zarur.

Harbiy asirlarni koʻchirish har doim insoniy tarzda va asirlikda ushlab turgan Davlat oʻz qoʻshinlariga koʻchish chogʻida yaratadigan shart-sharoitlardan kam boʻlmagan darajada amalga oshirilishi kerak. Harbiy asirlar moslashgan iqlim sharoiti har doim eʼtiborga olinishi lozim; koʻchirish shart-sharoitlari ularning sogʻligʻiga mutlaqo zarar yetkazmasligi kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlat koʻchish vaqtida harbiy asirlarni ularning sogʻligʻini yaxshi saqlab turish uchun yetarli darajadagi ichimlik suv va oziq-ovqatlar, shuningdek, ular uchun kerakli kiyim-kechak, boshpana va tibbiy yordam bilan taʼminlashi shart. U harbiy asirlarning xavfsizligini taʼminlash borasida, ayniqsa, ularni suv va havo yoʻllari orqali tashish paytida, zarur boʻlgan barcha ehtiyot choralarini koʻradi va harbiy asirlarni koʻchirishni boshlashdan oldin koʻchiriladigan asirlarning toʻliq roʻyxatini tuzadi.

47-modda

Yarador va bemor harbiy asirlarning sogʻligʻi uchun yoʻl yurish xatarli boʻlgan davr mobaynida, agar buni ularning xavfsizligi qatʼiy taqozo etmasa, ular koʻchirilmaydilar.

Front chizigʻi qaysidir lagerga yaqinlashib kelganda, faqat harbiy asirlarni koʻchirishni yetarli xavfsizlik sharoitlarida amalga oshirish mumkin boʻlgan yoki ularni koʻchirishga qaraganda oʻz joylarida qoldirish koʻproq xatarli hisoblangan hollardagina, ushbu lager harbiy asirlari boshqa joyga koʻchiriladilar.

48-modda

Koʻchirish paytida harbiy asirlarga ularning joʻnatilishi va yangi pochta manzili toʻgʻrisida rasmiy ravishda xabar qilinadi. Bu xabar ular oʻz yuklarini saranjom qilib va oila aʼzolarini ogohlantirib ulgurishlari uchun oldindan aytib qoʻyilishi kerak.

Ularga shaxsiy buyumlar, xatlar va oʻz nomlariga kelgan joʻnatmalarni oʻzlari bilan birga olishlariga ruxsat etiladi. Koʻchirish sharoitlari taqozosiga koʻra, bu yuklarning vazni harbiy asir bemalol koʻtara oladigan darajagacha cheklab qoʻyilishi mumkin, ammo ruxsat etilgan vazn qatʼiy ravishda kishi boshiga 25 kilogramdan oshmasligi kerak.

Avvalgi lagerga yoʻllangan xatlar va joʻnatmalar tutib qolinmasdan, tezda yangi manzilga joʻnatib yuboriladi. Lager boshligʻi vakolatli shaxs bilan kelishgan xolda, harbiy asirlarga tegishli jamoat mulkini va harbiy asirlar ushbu moddaning ikkinchi xatboshida koʻzda tutilgan cheklashlar tufayli oʻzlari bilan birga olib ketolmagan buyumlarni tashishni taʼminlash yuzasidan tegishli choralarni koʻradi.

Koʻchirish bilan bogʻliq sarf-xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoplanadi.

III QISM. HARBIY ASIRLARNING ISHLASHI TOʻGʻRISIDA

49-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat mehnatga layoqatli harbiy asirlarning yoshi, jinsi, unvoni, shuningdek, jismoniy imkoniyatlarini hisobga olgan holda, xususan, ularni yaxshi jismoniy va ruhiy holatda saqlab turish maqsadida, ulardan ishchi kuchi sifatida foydalanishi mumkin.

Harbiy asirlikdagi unter ofitserlardan faqat ishni nazorat qilish bilan shugʻullanishnigina talab qilish mumkin. Bunday ish berilmagan unter ofitserlar oʻzlari uchun munosib boshqa ishni soʻrashlari mumkin va mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib, ular shunday ish bilan taʼminlanadilar.

Agar ofitserlar yoki ularga tenglashtirilgan shaxslar oʻzlari uchun munosib ish berishlarini soʻrasalar, mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib, ular shunday ish bilan taʼminlanadilar. Ularni ishlashga majbur etish qatʼiyan mumkin emas.

50-modda

Oʻz lagerlarini boshqarish, jihozlash va tartibga solish borasidagi ishlardan tashqari, harbiy asirlar faqat quyida sanab oʻtiladigan toifalardagi ishlargagina majburiy tarzda jalb etilishlari mumkin:

a) qishloq xoʻjaligi;

b) sanoatning qazib olish va ishlab chiqarish sohalari (metallurgiya, mashinasozlik va kimyo sanoati, shuningdek, harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik jamoat ishlari hamda qurilishlar bundan mustasno);

s) harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik boʻlmagan transport yoki yuklash-tushirish ishlari;

d) savdo faoliyati, sanʼat va hunarmandlik;

e) uy-roʻzgʻor xoʻjaligi ishlari;

f) harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik boʻlmagan kommunal xizmat ishlari.

Yuqoridagi qoida buzilgan hollarda harbiy asirlarga 78-modda asosida oʻzlarining shikoyat qilish huquqlaridan foydalanishlari uchun ruxsat etiladi.

51-modda

Harbiy asirlar ishlashlari uchun tegishli shart-sharoitlar, ayniqsa, turar-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak va asbob-anjomlar bilan taʼminlanishlari zarur; bu shart-sharoitlar asirlikda ushlab turgan Davlatning fuqarolari xuddi shunday ishlarni bajarayotganlarida foydalanadigan shart-sharoitlardan kam boʻlmasligi kerak. Shuningdek, iqlim sharoitlari ham eʼtiborga olinishi lozim.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar mehnatidan foydalanish barobarida ularning ish joylarida mehnat muhofazasi toʻgʻrisidagi milliy qonunlarga, xususan, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilinishini taʼminlaydi.

Harbiy asirlar tayyorgarlikdan oʻtishlari, ularga nisbatan oʻzlari bajaradigan ish boʻyicha asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarolari uchun koʻzda tutilgan mehnat muhofazasi bilan bogʻliq tadbirlarning amalga oshirilishi kerak boʻladi. 52-modda qoidalarini bajarish sharti bilan harbiy asirlarni fuqaro aholidan boʻlgan ishchilar jalb etiladigan odatdagi qaltis ishlarga band qilish mumkin boʻladi.

Intizomiy choralar qoʻllash yoʻli bilan ish sharoitini ogʻirlashtiradigan shart-sharoit yaratish qatʼiyan mumkin emas.

52-modda

Biron-bir harbiy asir, agar u oʻz ixtiyori bilan bunga rozilik bildirmasa, sogʻligʻiga xavf soladigan yoki xatarli boʻlgan ishlarda ishlatilishi mumkin emas.

Biron-bir harbiy asir asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy xizmatchisi uchun kamsitiladigan deb baholanuvchi ishlarda ishlatilmaydi.

Yerlarni minalardan yoki boshqa turli snaryadlardan tozalash xatarli ish hisoblanadi.

53-modda

Harbiy asirlar ish kunining davomiyligi, ishga borib-kelish vaqtini ham qoʻshib hisoblaganda, haddan ortib ketmasligi va qatʼiy ravishda mazkur hududdagi xuddi shu ish bilan band boʻlgan asirlikda ushlab turgan Davlatning fuqarolari boʻlgan fuqaro ishchilar uchun belgilangan ish kuni davomiyligidan uzoq boʻlmasligi shart.

Harbiy asirlarga ish kunining oʻrtasida kamida bir soat muddatga dam olish uchun fursat beriladi. Bu dam olish vaqti, agarda asirlikda ushlab turgan Davlatning ishchilari dam olishlari uchun koʻproq vaqt ajratilgan boʻlsa, shunga moslashtiriladi. Bundan tashqari, harbiy asirlarga haftada bir marta, iloji boricha yakshanbada yoki ularning vatanlarida belgilab qoʻyilgan dam olish kunida yigirma toʻrt soatlik uzluksiz dam olish vaqti qoʻshimcha ravishda beriladi. Bunga qoʻshimcha sifatida bir yil muddat ishlagan har qaysi harbiy asirga ish haqi saqlangan holda sakkiz kunlik uzluksiz taʼtil beriladi.

Agar mehnatning ishbay usuli qoʻllanilayotgan boʻlsa, bu hol ish kunining meʼyordan ortiq uzayib ketishiga olib kelmasligi kerak.

54-modda

Harbiy asirlar uchun moʻljallangan ish haqi miqdori mazkur Konvensiyaning 62-moddasi qoidalariga muvofiq tarzda belgilanadi.

Ishdagi baxtsiz tasodiflardan aziyat chekish yoki ish vaqtida yoki ish bilan bogʻliq kasallanish hollarida harbiy asirlarga ularning ahvoli talab etgan darajada tibbiy yordam koʻrsatiladi. Bundan tashqari, asirlikda ushlab turgan Davlat ularga oʻzlari mansub boʻlgan Davlat oldida tegishli huquqlarini asoslashlari uchun imkon yaratadigan tibbiy shahodatnomalar beradi hamda ana shu shahodatnomalar dublikatlarini 123-moddada qayd etilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlikka yuboradi.

55-modda

Harbiy asirlarning mehnatga layoqatliligi muntazam ravishda kamida oyiga bir marta tibbiy koʻrik yoʻli bilan tekshirib boriladi. Tibbiy koʻriklarni oʻtkazish chogʻida harbiy asirlar bajarishga majbur boʻlgan ishlarning mazmuni alohida hisobga olinishi kerak.

Mabodo harbiy asir oʻzini mehnatga layoqatsiz deb hisoblasa, unga oʻz lageridagi tibbiyot xodimlariga koʻrinishi uchun ruxsat etiladi.

Shifokorlar mehnatga layoqatsiz degan xulosaga kelib, asirlarni ishdan ozod etish toʻgʻrisida tavsiya berishlari mumkin.

56-modda

Ishchi komandalardagi tartib-qoida harbiy asirlar lagerlarining tartib-qoidalariga mos boʻlishi zarur.

Har qanday ishchi komandasi harbiy asirlar lagerining nazorati ostida boʻladi va maʼmuriy jihatdan unga boʻysunadi. Harbiy maʼmurlar va ushbu lagerning boshligʻi ishchi komandasida mazkur Konvensiya qoidalariga amal qilinishi uchun oʻz hukumatlari nazorati ostida masʼul hisoblanadi.

Lager boshligʻi oʻz lageriga boʻysunuvchi ishchi komandalar roʻyxatini tartibli saqlashi va bu roʻyxatni lagerga kelgan Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoki harbiy asirlarga koʻmaklashuvchi boshqa tashkilotlar delegatlariga koʻrsatishi kerak.

57-modda

Xususiy shaxslar oʻz qoʻl ostida ishlayotgan harbiy asirlar uchun qoʻriqchilar tayinlasalar va ularga homiylik qilishni butun masʼuliyati bilan zimmalariga olgan chogʻlarida ham, bunday harbiy asirlarga munosabat kamida mazkur Konvensiyada koʻzda tutilgan tartib asosida boʻladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat, harbiy maʼmurlar va harbiy asirlar lagerining boshligʻi harbiy asirlarni saqlash, parvarishlash, muomala qilish va ularning ish haqini toʻlash kabi masalalarda toʻla masʼul hisoblanadi.

Ushbu harbiy asirlar oʻzlari mansub boʻlgan lagerlarning vakolatli shaxslari bilan aloqada boʻlib turish huquqiga egadir.

VI QISM. HARBIY ASIRLARNING PUL MABLAGʻLARI

58-modda

Harbiy harakatlarning boshlanishidan toki Homiy Davlat bilan ushbu masala boʻyicha bitim tuzilishigacha oʻtadigan vaqt mobaynida asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar oʻz yonlarida saqlashlari mumkin boʻlgan naqd yoki boshqa xil koʻrinishdagi pul mablagʻlarining cheklangan eng koʻp miqdorini belgilashi mumkin Harbiy asirlarning qonuniy mulki boʻlgan-u ulardan olib qoʻyilgan yoki ushlab qolingan har qanday ortiqcha mablagʻ, ularning har qanday pul omonatlari qatori shaxsiy hisob raqamiga kiritib qoʻyiladi va ularning roziligisiz boshqa valyutaga almashtirilishi mumkin emas.

Harbiy asirlarga lagerdan tashqarida xarid qilish yoki naqd pul hisobiga xizmatlardan foydalanish uchun ruxsat etilgan hollarda bunday toʻlovlarni bevosita harbiy asirlarning oʻzlari yoki lager maʼmuriyati toʻlangan miqdorni tegishli harbiy asirlarning hisob raqamlariga kirim sifatida qayd etish orqali amalga oshiradi. Asirlikda ushlab turgan Davlat buning uchun zarur boʻlgan tegishli qoidalarni ishlab chiqadi.

59-modda

Harbiy asirlardan, ular qoʻlga olinganida, 18-moddaga muvofiq olib qoʻyilgan asirlikda ushlab turgan Davlatning valyutasidagi pul mablagʻlari ushbu qismning 64-moddasi qoidalariga binoan asirlarga tegishli alohida shaxsiy hisob raqamlariga qayd etib qoʻyiladi.

Harbiy asirlardan boshqa valyutadagi mablagʻlar olib qoʻyilishi bilanoq ularni asirlikda ushlab turgan Davlatning valyutasiga aylantirish hisobiga olingan pul mablagʻlari ham ularga tegishli alohida shaxsiy hisob raqamlariga qayd etib qoʻyiladi.

60-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat barcha harbiy asirlarga pul taʼminoti hisobidan oylik avans toʻlab boradi. Bu avanslar hajmi koʻrsatilayotgan Davlatning valyutasiga qayta hisoblash yoʻli bilan quyidagi miqdorlarda belgilanadi:

I toifa: serjant unvonli asirlardan quyi darajadagilar — sakkiz Shveysariya franki;

II toifa: serjantlar va har xil unter ofitserlar yoxud shularga teng unvondagi asirlar — oʻn ikki Shveysariya franki;

III toifa: kapitan va kapitan unvonigacha boʻlgan ofitserlar hamda shularga teng unvondagi asirlar — ellik Shveysariya franki;

IV toifa: mayorlar, podpolkovniklar, polkovniklar yoki shularga teng unvondagi asirlar — oltmish Shveysariya franki;

V toifa: generallar yoki shularga teng unvondagi asirlar — yetmish besh Shveysariya franki.

Ammo, manfaatdor nizolashayotgan tomonlar maxsus bitimlar tuzish orqali yuqoridagi toifalarda sanab oʻtilgan harbiy asirlar uchun moʻljallangan ana shu avanslar hajmini oʻzgartirishlari ham mumkin.

Bundan tashqari, agarda birinchi xatboshida koʻrsatilgan miqdorlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar oladigan pul taʼminotiga nisbatan katta hajmda ekani bilan farq qilsa yoki biron-bir sababga koʻra asirlikda ushlab turgan Davlat uchun jiddiy qiyinchiliklar tugʻdiradigan boʻlsa, u holda ushbu Davlat yuqorida koʻrsatilgan miqdorlar hajmini oʻzgartirish toʻgʻrisida harbiy asirlar tegishli boʻlgan Davlat bilan oʻzaro maxsus bitim tuzishiga qadar:

a) harbiy asirlarning shaxsiy hisob raqamlariga birinchi xatboshida koʻrsatilgan miqdordagi mablagʻlarni koʻchirishda davom etadi;

b) harbiy asirlarning ehtiyojlarini qondirish uchun ularga ushbu avanslar hisobidan toʻlangan mablagʻlar miqdorini yetarli miqdorda boʻlgan, ammo birinchi toifaga mansub shaxslar uchun asirlikda ushlab turgan Davlat oʻzining qurolli kuchlari tarkibidagi shaxslarga toʻlaydigan miqdorlardan kam boʻlmagan miqdorda toʻlanadigan mablagʻ bilan vaqtincha cheklab turishi mumkin.

Bunday cheklashlar sabablari toʻgʻrisida Homiy Davlat zudlik bilan xabardor qilinishi kerak.

61-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarga ular mansub boʻlgan Davlat tomonidan qoʻshimcha taʼminot sifatida yollangan pul mablagʻlarini tegishli shart asosida qabul qiladi. Bu shartga koʻra yoʻllangan mablagʻ bir xil toifadagi harbiy asirlar oʻrtasida teng taqsimlanadi va ana shu toifaga mansub tegishli Davlat harbiy asirlarining barchasiga toʻlanadi hamda 64-modda qoidalariga binoan ularning alohida shaxsiy hisob raqamlariga iloji boricha qisqa muddatlarda qayd etiladi. Bunday qoʻshimcha taʼminot asirlikda ushlab turgan Davlatni uning zimmasiga mazkur Konvensiya tomonidan yuklangan boshqa har qanday majburiyatlardan xalos etmaydi.

62-modda

Harbiy asirlar bevosita ularni saqlab turgan maʼmuriyatdan mehnatlari hisobiga adolatli ravishda toʻlanadigan ish haqi oladilar. Ish haqi miqdori tegishli maʼmuriyatlar tomonidan belgilanadi; ayni chogʻda, bu miqdor hajmi toʻliq ish kuni uchun chorak Shveysariya franki miqdoridan kam boʻlmasligi kerak. Asirlikda ushlab turgan Davlat kunbay ish haqi boʻyicha oʻzi belgilagan miqdorlar tartibi toʻgʻrisida harbiy asirlarga, shuningdek, Homiy Davlat orqali asirlar mansub boʻlgan Davlatga maʼlum qiladi.

Asirlarni saqlab turgan maʼmuriyatlar ham lagerni boshqarish, ichki qurilish yoki saranjom-sarishtalash ishlariga taalluqli faoliyat bilan muntazam ravishda band boʻlgan, shuningdek, oʻz oʻrtoqlarining tibbiy yoki maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish uchun jalb etilgan harbiy asirlarga maosh toʻlaydilar.

Vakolatli shaxs, uning yordamchilari va maslahatchilarining, agar ular mavjud boʻlsa, xizmat faoliyati uchun maoshlari doʻkon daromadi ajratmalari bilan toʻldiriladigan jamgʻarma hisobidan qoplanadi. Ushbu maoshlar miqdorini vakil belgilaydi va ular lager boshligʻi tomonidan tasdiqlanadi. Agar bunday jamgʻarma mavjud boʻlmasa, harbiy asirlarga adolatli asosda hisoblab chiqilgan ish haqi ularni saqlab turgan maʼmuriyat tomonidan toʻlanadi.

63-modda

Harbiy asirlarga yakka yoki jamoa tarzida yoʻllangan pul koʻchirmalarini olishlari uchun ruxsat etiladi

Har bir harbiy asir keyingi moddada koʻzda tutilgan oʻz shaxsiy hisob raqamidagi kredit qoldigʻidan talab etiladigan toʻlovlarni amalga oshiruvchi asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan belgilab qoʻyilgan doirada foydalanish huquqiga ega. Asirlikda ushlab turgan Davlat nuqtayi nazaridan zarur deb hisoblangan moliyaviy va valyutaviy cheklashlarga amal qilganlari taqdirda, harbiy asirlar, shuningdek, chet ellarda ham toʻlovlarni amalga oshirishlari mumkin boʻladi Bu holda harbiy asirlarning oʻz boqimondalari uchun koʻzda tutgan toʻlovlari birinchi navbatda amalga oshirilishi kerak Har qanday holda ham harbiy asir oʻzi mansub boʻlgan Davlat roziligi asosida oʻz mamlakatida quyidagi tartibdagi toʻlovlar amalga oshirilishi uchun koʻrsatma bera olishi mumkin: asirlikda ushlab turgan Davlat koʻrsatib oʻtilgan Davlatga Homiy Davlat orqali pulni toʻlovchi va oluvchi, shuningdek, toʻlov mablagʻining asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasida ifodalangan miqdori toʻgʻrisida zarur maʼlumotlar qayd etilgan avizo (xabarnoma) yuboradi Bu xabarnoma manfaatdor harbiy asir tomonidan imzolanib, lager boshligʻining imzosi bilan tasdiqlangan boʻladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat ushbu miqdorni harbiy asirning shaxsiy hisob raqamiga chiqim sifatida qayd etadi Ushbu tartibda chiqim miqdorini qayd etgan asirlikda ushlab turgan Davlat bu holatni harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat kredit hisobiga ham yozib qoʻyadi.

Yuqoridagi qoidalarni amalda qoʻllash maqsadida asirlikda ushlab turgan Davlat mazkur Konvensiyaning V ilovasidagi namunaviy qoidalardan foydalanishi mumkin

64-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat har bir harbiy asir uchun kamida quyidagilarni oʻzida ifoda etuvchi alohida shaxsiy hisob raqami ochadi.

1) harbiy asirga tegishli boʻlgan mablagʻlar yoki u pul taʼminoti hisobidan olgan avans, ish haqi yoki boshqa manbalardan tushumlar; harbiy asirdan olib qoʻyilgan asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasidagi pul mablagʻlari; harbiy asirdan olib qoʻyilgan va uning iltimosiga binoan koʻrsatilgan Davlat valyutasiga almashlangan pullar;

2) harbiy asirga naqd holda yoki shunga oʻxshash boshqa xil koʻrinishda toʻlangan mablagʻlar; uning nomidan va uning iltimosiga binoan amalga oshirilgan toʻlovlar; 63-moddaning uchinchi xatboshi asosida koʻchirilgan mablagʻlar.

65-modda

Harbiy asirning hisob raqamidagi har qanday yozuv uning oʻzi yoki uning nomidan ish koʻruvchi vakolatli shaxs tomonidan imzolangan yoxud tasdiqlangan boʻlishi kerak.

Harbiy asirlarga oʻz hisob raqamlarining holati bilan tanishishlari va ushbu hisob raqamlaridan nusxa olishlari uchun har doim yetarli darajada shart-sharoit yaratib berilishi kerak; bu hisob raqamlari lagerga kelgan Homiy Davlat vakillari tomonidan ham tekshirilishi mumkin.

Harbiy asirlar bir lagerdan boshqasiga koʻchirilganlari taqdirda, ularning shaxsiy hisob raqamlari oʻsha joyga koʻchiriladi. Harbiy asirlar muayyan asirlikda ushlab turgan Davlatdan boshqa Davlatga topshirilgan hollarida harbiy asirlarning asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasiga almashlanmagan pul mablagʻlari ham oʻsha joyga koʻchiriladi. Harbiy asirlarning hisob raqamlari kreditida qoladigan boshqa barcha mablagʻlar uchun ularga shahodatnomalar beriladi.

Manfaatdor nizolashayotgan tomonlar belgilab qoʻyilgan muayyan vaqt oraligʻida bir-birlarini harbiy asirlarning hisob raqamlaridagi mablagʻlar toʻgʻrisida Homiy Davlat orqali xabardor qilib turish haqida oʻzaro kelishib olishi mumkin.

66-modda

Harbiy asirning ozod etilishi yoki vataniga qaytarilishi orqali asirlik nihoyasiga yetganda, asirlikda ushlab turgan Davlat unga ushbu Davlatning vakolatli ofitseri tomonidan imzolangan va harbiy asir asirlikdagi vaqtning oxirida unga tegishli boʻlgan kredit qoldigʻi qayd etilgan hujjat berishi zarur Asirlikda ushlab turgan Davlat, shuningdek, Xomiy-Davlat orqali harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlatga vataniga qaytarilishi, ozod etilishi, qochishi, vafot qilishi yoki boshqa xil holatlarda asirlikda boʻlishi nihoyasiga yetgan barcha harbiy asirlar toʻgʻrisida tegishlicha maʼlumotlar berilgan hamda ularning kredit qoldigʻi miqdorlari koʻrsatilgan roʻyxatlarni yoʻllaydi. Ushbu roʻyxatlarning har bir varagʻi asirlikda ushlab turgan Davlatning tegishli muxtor vakili tomonidan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

Mazkur moddaning yuqorida qayd etilgan har qanday qoidasiga nizolashayotgan tomonlarning oʻzaro bitim tuzishlari yoʻli bilan shaklan oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin.

Harbiy asir mansub boʻlgan Davlat asirlik nihoyasiga yetganda asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan unga belgilangan kredit qoldigʻining hal etilishi uchun masʼuldir.

67-modda

Harbiy asirlarga pul taʼminot hisobidan 60-moddaga asosan toʻlanadigan avanslarga asirlar mansub boʻlgan Davlat nomidan berilgan avanslar sifatida qaralishi kerak. Yuqorida koʻrsatilgan Davlat pul taʼminoti hisobidan toʻlaydigan bunday avanslar 63-moddaning uchinchi xatboshiga va 68-moddaga muvofiq tarzda amalga oshiriladigan barcha toʻlovlar qatori manfaatdor Davlatlar oʻrtasida harbiy harakatlar tugaganidan keyin tuziladigan bitimlarning mavzusi hisoblanadi.

68-modda

Harbiy asirning ishda jarohatlanish yoki nogironlik boʻyicha tovon puli toʻlash haqidagi har qanday talabi Homiy Davlat orqali harbiy asir mansub boʻlgan Davlatga yuborilishi zarur 54-moddaga muvofiq, asirlikda ushlab turgan Davlat barcha xollarda harbiy asirga uning jarohati yoki nogironligining mazmuni, bu hol yuz bergan shart-sharoit va asirga koʻrsatilgan tibbiy yordam yoxud kasalxonada davolash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar qayd etilgan tegishli hujjat beradi. Bu hujjat asirlikda ushlab turgan Davlatning masʼul ofitseri tomonidan imzolanishi, tibbiy maʼlumotlar esa tibbiy xizmat shifokori tomonidan tasdiqlanishi kerak.

Harbiy asirning 18-modda asosida asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan musodara qilingan va vataniga qaytish chogʻida qaytarib berilmagan shaxsiy buyumlari, puli yoki boshqa boyliklari uchun tovon puli toʻlash yoxud uning fikricha, asirlikda ushlab turgan Davlat va yoki shu Davlatning har qanday vakili aybi bilan unga yetkazilgan zararni qoplash haqidagi har qanday talabi ham harbiy asir mansub boʻlgan Davlatga yuborilishi zarur. Ammo, harbiy asirlarga ular asirlik paytlarida zarur boʻladigan barcha shaxsiy buyumlar asirlikda ushlab turgan Davlat hisobidan yangilab turiladi. Asirlikda ushlab Davlat barcha hollarda harbiy asirga uning shaxsiy buyumlari, puli yoki boshqa boyliklari qaytarilmaslik sabablariga oid barcha maʼlumotlar qayd etilgan va masʼul ofitser tomonidan imzolangan tegishli hujjat beradi Bu hujjatning nusxasi 123-moddada koʻzda tutilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlik orqali harbiy asir mansub boʻlgan Davlatga yuborilishi shart.

V QISM. HARBIY ASIRLARNING TASHQI DUNYO BILAN ALOQALARI

69-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar oʻz hukmi ostiga tushib qolgan vaqtdan eʼtiboran, ularni va Homiy Davlat yordamida ular mansub boʻlgan Davlatni mazkur qismga tegishli qoidalarni bajarish uchun qoʻllaydigan tadbirlari toʻgʻrisida xabardor qiladi Shuningdek, u ana shu tadbirlarga kiritiladigan har qanday oʻzgartirishlardan manfaatdor tomonlarni xabardor etib boradi.

70-modda

Har bir harbiy asir asirga olingan vaqtidan eʼtiboran yoki eng kechi bilan lagerga, hatto tranzit lagerga boʻlsa ham, joylashtirilganidan soʻng bir hafta oʻtgach, shuningdek, kasallanishi yoki boshqa lazaretga yoxud lagerga koʻchirilishi munosabati bilan, bir tomondan, bevosita oʻz oilasiga, ikkinchi tomondan, 123-moddada koʻzda tutilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlikka pochta kartochkasi joʻnatish imkoniga ega boʻlishi lozim; bu pochta kartochkasi iloji boricha mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namunadagidek boʻlishi va unda asir olinganligi, salomatligi va manzili toʻgʻrisida xabar berilishi kerak. Ushbu kartochkalar iloji boricha tezkorlik bilan joʻnatilishi zarur va ularni uzatish jarayoni hech qanday yoʻl bilan sekinlashtirilishi mumkin emas.

71-modda

Harbiy asirlarga xat va pochta kartochkalarini olish va joʻnatish uchun ruxsat etiladi. Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlat bu xat-xabarlarni cheklashni zarur deb topsa, u holda kamida har oyda ikkita xat va toʻrtta pochta kartochkasi joʻnatish uchun ruxsat etishi zarur. 70-moddada koʻzda tutilgan va iloji boricha mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namuna asosida tayyorlab joʻnatiladigan kartochkalar bu hisobga kirmaydi. Boshqa har qanday cheklashlar faqat agar asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli senzurani amalga oshirish maqsadida malakali tarjimonlarning yetarli miqdorini toʻplashda muayyan qiyinchiliklarga duch kelishi sababli ularni Homiy Davlat tomonidan harbiy asirlar manfaatlariga mos deb topilsagina joriy etilishi mumkin. Mabodo, harbiy asirlar oladigan xat-xabarlarni cheklash zaruriyati yuzaga kelsa, bunday cheklash faqat asirlar mansub boʻlgan Davlatning qarori asosidagina, baʼzi hollarda esa asirlikda ushlab turgan Davlatning iltimosiga binoan tatbiq etiladi. Bu xatlar va pochta kartochkalari asirlikda ushlab turgan Davlat imkoniyatidagi eng tezkor usulda joʻnatilishi lozim; ularni yetkazishni toʻxtatib turish yoki sekinlashtirishdan intizomiy taʼsir chorasi sifatida foydalanish mumkin emas.

Uzoq vaqt mobaynida xabarlashmagan yoxud oʻz oilasidan xat-xabar olmagan yoki xat olish va odatdagi tartibda xat joʻnatish imkoniyatlaridan mahrum boʻlgan harbiy asirlar bilan bir qatorda, oila aʼzolaridan juda uzoq masofada joylashgan harbiy asirlarga telegrammalar joʻnatish uchun ruxsat etiladi; bu telegrammalar narxi ularning asirlikda saqlab turgan Davlatdagi hisob raqamlari chiqimiga qayd etiladi yoki ular ixtiyoridagi pul mablagʻlari hisobidan toʻlanadi. Harbiy asirlar uchun bunday imkoniyat, shuningdek, oʻta zarur hollarda ham yaratiladi.

Umumiy qoida tariqasida, harbiy asirlarning yozishmalari ularning ona tilida bajariladi. Nizolashayotgan tomonlar yozishmalar boshqa tillarda ham bajarilishiga ruxsat berishlari mumkin.

Asirlarning xatlari solingan qoplar puxta muhrlanishi, ichidagi narsalar aniq koʻrsatilgan yorliqlarga ega boʻlishi va ular yuborilayotgan joyning tegishli pochta boʻlimi manziliga joʻnatilishi zarur.

72-modda

Harbiy asirlarga pochta orqali yo boshqa har qanday yoʻllar bilan yakka oʻzi uchun yoki jamoa uchun joʻnatmalar olishlariga ruxsat etiladi; bunday joʻnatmalar tarkibi, xususan, oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechaklar, dori-darmonlar va ularning diniy talablarini qondirishlari, taʼlim olish yoki hordiq chiqarishlari uchun moʻljallangan narsalar, jumladan, kitoblar, diniy-ruhoniy buyumlar, ilmiy ishlar uchun asboblar, imtihon materiallari, musiqa asboblari, sport jihozlari va harbiy asirlarning badiiy faoliyat boʻyicha mashgʻulotlarini davom ettirishlari uchun kerakli materiallardan iborat boʻlishi mumkin. Bu joʻnatmalar asirlikda ushlab turgan Davlatni uning zimmasiga mazkur Konvensiya tomonidan yuklatiladigan majburiyatlardan aslo ozod etmaydi.

Ushbu joʻnatmalarga nisbatan qoʻllaniladigan yagona cheklash sifatida faqat harbiy asirlar manfaatlarini nazarda tutgan holda Homiy Davlat tomonidan yoki transport vositalari yoxud aloqa vositalarining favqulodda ravishda bandligi tufayli faqatgina oʻzlariga tegishli joʻnatmalar boʻyicha Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoxud harbiy asirlarga koʻmaklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar tomonidan taklif etiladigan cheklashlargina amal qilishi mumkin.

Yakka va jamoaviy joʻnatmalarni joʻnatish tartibi, agar zarur deb topilsa, harbiy asirlarning koʻmak joʻnatmalari olishlarini toʻxtatib qolishlari mutlaqo mumkin boʻlmagan tegishli manfaatdor Davlatlar oʻrtasida tuziladigan maxsus bitimning mazmunini tashkil etishi kerak. Kitoblar oziq-ovqatlar va kiyim-kechaklar solinadigan joʻnatmalarga joylashtirilmasligi lozim. Tibbiyot mahsulotlari, qoidaga koʻra, jamoaviy joʻnatmalar tarkibida joʻnatilishi kerak.

73-modda

Manfaatdor tomonlar oʻrtasida jamoaviy koʻmak joʻnatmalarini olish va taqsimlash tartibi toʻgʻrisida maxsus bitimlar mavjud boʻlmagan hollarda mazkur Konvensiyaga ilova qilingan jamoa joʻnatmalariga doir qoidalar qoʻllaniladi.

Yuqorida tilga olingan maxsus bitimlar vakolatli shaxslarning harbiy asirlar uchun kelib tushgan jamoaviy joʻnatmalarni qabul qilib olish, ularni tegishlicha taqsimlash yoki harbiy asirlar manfaati yoʻlida ishlatish borasidagi huquqlarini cheklab qoʻyishi mutlaqo mumkin emas.

Ushbu bitimlar bilan jamoaviy joʻnatmalarning uni oluvchilar oʻrtasida taqsimlanishi jarayonini nazorat qilish huquqidan Homiy Davlat, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoki asirlarga koʻmaklashuvchi va tegishli joʻnatmalarning topshirilishi boʻyicha masʼul hisoblangan boshqa har qanday tashkilotlar vakillari foydalanishlari mumkin.

74-modda

Harbiy asirlarga moʻljallangan har qanday koʻmak joʻnatmalari bojxona toʻlovlari va boshqa xil yigʻimlardan ozod etiladi.

Harbiy asirlar nomiga joʻnatilgan yoki ular tomonidan pochtadan toʻgʻridan toʻgʻri yoki 122-moddada koʻzda tutilgan Maʼlumotlar Byurosi orqali yoxud 123-moddada koʻzda tutilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlik orqali joʻnatilgan yozishmalar, koʻmak joʻnatmalari va ruxsat etilgan pul mablagʻi oʻtkazmalari ularni joʻnatgan va qabul qilib oladigan mamlakatlar, shuningdek, oraliq mamlakatlarda ham barcha pochta yigʻimlaridan ozod etiladi.

Vaznining ogʻirligi yoki boshqa biron-bir sababga koʻra pochta orqali joʻnatish mumkin boʻlmagan harbiy asirlarga moʻljallangan koʻmak joʻnatmalarini asirlarga yuborish boʻyicha sarf-xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat nazorati ostida boʻlgan barcha hududlarda ushbu Davlat tomonidan qoplanadi. Konvensiya ishtirokchilari hisoblangan boshqa davlatlar joʻnatmalarning oʻzlariga tegishli hududlardan tashib oʻtilishi bilan bogʻliq xarajatlarni qoplaydi.

Manfaatdor Davlatlar oʻrtasida maxsus bitimlar mavjud boʻlmagan hollarda yuqoridagi imtiyozlar taʼsir doirasiga kirmaydigan joʻnatmalarni tashish xarajatlari joʻnatuvchi tomonidan toʻlanadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar harbiy asirlarga yuborilgan yoki ular joʻnatgan telegrammalar narxlarini iloji boricha kamaytirishga harakat qiladilar.

75-modda

Mabodo harbiy amaliyotlar manfaatdor Davlatlarga 70, 72 va 77-moddalarda qayd etilgan joʻnatmalarni tashish bilan bogʻliq oʻz majburiyatlarini bajarishlariga xalal bersa, u holda manfaatdor Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoki nizolashayotgan tomonlar eʼtirof etgan boshqa har qanday tashkilot tegishli transport vositalari (vagonlar. yuk mashinalari, kema yoki samolyotlar va shu kabi boshqa vositalar) yordamida ushbu joʻnatmalarni tashishni taʼminlash bilan shugʻullanishlari mumkin Shu maqsadda Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur transport vositalarini ajratishga va ularning harakatlanishi uchun, xususan, buning uchun zarur boʻlgan ruxsatnomalar berish yoʻli bilan ijozat etishga intiladi.

Ushbu transport vositalari, shuningdek, quyidagilarni tashish uchun ishlatilishi mumkin:

a) 123-moddada koʻrsatilgan Markaziy Maʼlumotlar Agentligi va 122-moddada qayd etilgan milliy byuro tomonidan almashinadigan yozishmalar, roʻyxatlar hamda maʼruzalar;

b) Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoxud harbiy asirlarga koʻmaklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar oʻz vakillari, shuningdek, nizolashayotgan tomonlar bilan almashinadigan harbiy asirlarga taalluqli yozishmalar va maʼruzalar.

Mazkur qoidalar nizolashayotgan tomonlardan birontasining oʻzi lozim topgan boshqa xil transport vositalari bilan taʼminlash yoki oʻzaro bitim asosida belgilab qoʻyilgan shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda ruxsatnomalar berish bilan bogʻliq huquqlarini mutlaqo cheklab qoʻymaydi.

Maxsus bitimlar mavjud boʻlmagan hollarda mazkur transport vositalaridan foydalanish bilan bogʻliq sarf-xarajatlarni tegishli xizmatlardan manfaatdor hisoblanuvchi fuqarolar mansub boʻlgan nizolashayotgan tomonlar mutanosib ravishda toʻlaydi.

76-modda

Harbiylarga yuborilgan yoki ularning oʻzlari joʻnatgan yozishmalarni senzuradan oʻtkazish jarayoni iloji boricha qisqa muddatlar ichida amalga oshirilishi kerak. Bunday nazorat joʻnatuvchi va oluvchi Davlatlarning har biri tomonidan faqat bir martadangina amalga oshiriladi.

Harbiy asirlarga joʻnatilgan joʻnatmalarning nazorati undagi oziq-ovqat mahsulotlari buzilmay saqlanishiga ziyon yetkazadigan shart-sharoitlarda oʻtkazilmasligi va lozim topilganda bunday joʻnatmalar muayyan adresat yoki uning tegishli tartibda vakil etilgan oʻrtogʻi huzurida nazorat qilinishi zarur; matbaa hamda yozma mahsulotlar nazorati bundan mustasno. Asirlarga joʻnatilgan yakka yoki jamoaviy joʻnatmalar senzura bilan bogʻliq qiyinchiliklarni sabab qilib koʻrsatib, kechiktirilishi mumkin emas.

Nizolashayotgan tomonlar harbiy yoki siyosiy xususiyati nuqtayi nazaridan yozishmalarni cheklash yuzasidan joriy etgan har qanday taqiq faqatgina vaqtinchalik ahamiyat kasb etishi va uning amal qilish muddati iloji boricha qisqa boʻlishi kerak.

77-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar harbiy asirlarga yuborilgan yoki ular joʻnatgan aktlar, qogʻozlar va hujjatlar, xususan, ishonchnomalar hamda vasiyatnomalarni Homiy Davlatlar yoki 123-moddada koʻzda tutilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Agentlik orqali joʻnatish uchun barcha sharoitlarni yaratadilar.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar barcha hollarda harbiy asirlar tomonidan ushbu hujjatlarning tayyorlanishiga va ularning nomidan ijro etilishiga, xususan, ularning yurist bilan maslahatlashishiga koʻmaklashadilar va asirlar imzolarining tasdiqlanishini taʼminlash uchun tegishli choralarni koʻradi.

VI QISM. HARBIY ASIRLARNING MAʼMURLAR BILAN MUNOSABATLARI

I BOB. HARBIY ASIRLARNING ASIRLIK TARTIBIGA TEGISHLI SHIKOYATLARI

78-modda

Harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy maʼmurlariga oʻzlari uchun belgilangan asirlikda boʻlish tartibi yuzasidan iltimosnomalar taqdim etish huquqiga egadir.

Ular, shuningdek, vakolatli shaxs orqali yoki lozim boʻlganda oʻzlari toʻgʻridan toʻgʻri Homiy Davlatlar vakillariga asirlik tartibining oʻzlari shikoyat qilayotgan jihatlariga eʼtibor qaratish maqsadida hech qanday cheklashlarsiz murojaat etish huquqiga ega.

Ushbu iltimosnomalar va shikoyatlar 71-moddada koʻrsatilgan yozishmalar ulushining muayyan qismi sifatida qaralishi yoki cheklanishi mumkin emas. Ular shoshilinch tartibda joʻnatilishi zarur. Ular hatto asossiz deb topilgan taqdirda ham, hech qanday jazo qoʻllash uchun sabab boʻlmasligi kerak.

Vakolatli shaxslar Homiy Davlatlar vakillariga muntazam ravishda lagerlardagi ahvol va harbiy asirlarning ehtiyojlari toʻgʻrisida maʼlumotlar yuborib turishlari mumkin.

II BOB. HARBIY ASIRLARNING VAKOLATLI SHAXSLARI

79-modda

Ofitserlar joylashgan joylardan tashqari barcha harbiy asirlar joylashgan joylarda harbiy asirlar har olti oyda, shuningdek, boʻsh joylar paydo boʻlgan hollarda erkin, yashirin ovoz berish yoʻli bilan oʻz vakolatli shaxslarini saylab oladilar. Bu vakolatli shaxslarga harbiy maʼmurlar, Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi oldida va ularga koʻmaklashadigan boshqa har qanday tashkilotlar oldida harbiy asirlar nomidan vakillik qilish vazifasi ishoniladi. Ular qayta saylanishlari mumkin.

Ofitserlar va ularga tenglashtirilgan shaxslar lagerlarida yoki aralash lagerlarda unvoni va xizmat muddati yuqori hisoblangan ofitser asir vakolatli shaxs sifatida eʼtirof etiladi. Ofitserlar lagerlarida unga ofitserlar tomonidan saylangan bir yoki bir necha maslahatchilar koʻmaklashadi, aralash lagerlarda esa uning yordamchilarini ofitser boʻlmagan harbiy asirlar oʻz oralaridan tanlaydilar.

Harbiy asirlarning mehnat lagerlariga ular bilan bir xil fuqarolikka ega boʻlgan ofitser asirlar joylashtiriladi va ularning zimmasiga lagerdagi harbiy asirlar bajarishlari lozim boʻlgan maʼmuriy vazifalar boʻyicha vakolat yuklanadi. Ushbu ofitserlar mazkur moddaning birinchi xatboshi qoidalari asosida vakolatli shaxs lavozimiga saylanishlari mumkin. Bu holda vakolatli shaxsning yordamchilari ofitser boʻlmagan harbiy asirlar orasidan saylab olinadi.

Har qanday saylangan vakolatli shaxs oʻz vazifalarini bajarishga kirishishiga qadar, asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tasdiqdan oʻtishi zarur. Asirlikda ushlab turgan Davlat asirlikdagi oʻrtoqlari tomonidan saylangan harbiy asirni tasdiqlashni rad etgan taqdirda, u Homiy Davlatga bunday raddiyaning sabablarini maʼlum qilishi kerak.

Barcha hollarda vakolatli shaxsning fuqaroligi, tili va urf-odati oʻzi vakili boʻlgan harbiy asirlarning fuqaroligi, tili hamda urf-odatlari bilan bir xil boʻlishi kerak. Shunday qilib, fuqaroligi, tili va urf-odatlari asosida lagerning turli boʻlimlariga taqsimlangan harbiy asirlar yuqoridagi xatboshilarda qayd etilgan qoidalarga muvofiq ravishda har qaysi boʻlimda oʻz vakolatli shaxsiga ega boʻladi.

80-modda

Vakolatli shaxslar harbiy asirlarning jismoniy, maʼnaviy va aqliy salomatligiga koʻmaklashishlari lozim.

Xususan, agar asirlar oʻz oʻrtalarida bir-birlariga oʻzaro koʻmaklashish tizimini tashkil etishga qaror qilsalar, mazkur Konvensiyaning boshqa qoidalari asosida zimmasiga yuklangan maxsus vazifalardan qatʼi nazar. bunday tashkilot tegishli vakolatli shaxsning izmida boʻlishi kerak.

Vakolatli shaxslar faqat oʻz zimmasidagi majburiyatlar tufayligina harbiy asirlar sodir etgan huquqbuzarliklar uchun javobgar hisoblanmaydi.

81-modda

Agar vakolatli shaxslarning majburiyatlari ularni butunlay band etgan boʻlsa, ular boshqa har qanday ishlarni bajarishdan ozod etiladi.

Vakolatli shaxslar harbiy asirlar orasidan oʻzlariga zarur yordamchilar tayinlashlari mumkin. Ularga oʻz majburiyatlarini bajarishlari (ishchi komandalarni nazorat qilish, koʻmak joʻnatmalarini qabul qilish va hokazolar) uchun zarur amaliy shart-sharoitlar, xususan, muayyan darajada harakatlanish erkinligi yaratib beriladi.

Vakolatli shaxslarga harbiy asirlar ushlab qolingan va qurolsizlantirilgan joylarni borib koʻrishga ruxsat etilishi kerak; asirlar oʻzlarining vakolatli shaxslari bilan erkin maslahatlashish huquqiga ega boʻladi.

Vakolatli shaxslarga ular asirlikda ushlab turgan harbiy maʼmuriyatlar, Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi va uning vakillari, aralash tibbiyot komissiyalari, shuningdek, harbiy asirlarga koʻmaklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar bilan pochta va telegraf orqali yozishmalar olib borishlari uchun teng asoslarda barcha shart-sharoitlar yaratib beriladi Ishchi komandalarning vakolatli shaxslari asosiy lagerning vakolatli shaxsi bilan xabarlashishda xuddi shunday imtiyozlardan foydalanadi Bu yozishmalar uchun hech qanday cheklashlar belgilanmaydi va ularni 71-moddada koʻzda tutilgan ulushlar qatoriga kiradi deb hisoblash mumkin emas.

Biron-bir vakolatli shaxsni, u oʻz oʻrniga keladigan vakilni ish yoʻrigʻidan tegishlicha xabardor qilishi uchun yetarli vaqt ajratmasdan turib, boshqa joyga koʻchirib yuborish mumkin emas.

Vakolatli shaxs oʻz vazifasidan chetlatilgan taqdirda, bunday qarorning sabablari toʻgʻrisida Homiy Davlatga maʼlum qilinadi.

III BOB. JINOIY VA INTIZOMIY JAZO

I. UMUMIY QOIDALAR

82-modda

Harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlarida amalda boʻlgan qonunlar, ustavlar va buyruqlarga boʻysunadilar. Asirlikda ushlab turgan Davlat ana shu qonunlar, ustavlar va buyruqlarni buzgan har qanday harbiy asirga nisbatan sudlov yoki intizomiy jazo qoʻllash huquqiga ega hisoblanadi. Ammo mazkur bob qoidalariga zid boʻlgan sudlov harakatlari va jazolashlarga yoʻl qoʻyish mumkin emas.

Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlatning qonunlari, ustavlari va buyruqlarida harbiy asirlar tomonidan sodir etilgan muayyan xatti-harakat uchun jazo eʼlon qilinsa-yu, xuddi shu xatti-harakat asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlariga mansub boʻlgan shaxslar tomonidan sodir etilganda jazoga loyiq deb topilmasa, u holda harbiy asirlar faqat intizomiy jazoga tortiladi.

83-modda

Harbiy asirlar aybdor deb topilgan jinoyat ishlariga nisbatan sudlov yoki intizomiy jazo choralaridan qaysi birini qoʻllash lozimligi bilan bogʻliq masala hal etilayotganda, asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli maʼmurlar ushbu masalani baholashda koʻproq muruvvat koʻrsatishlari va ehtimol tutilgan barcha hollarda iloji boricha sudlov harakatlariga nisbatan intizomiy jazo choralarini qoʻllashlari ustidan nazorat oʻrnatishi kerak.

84-modda

Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligida fuqarolik sudlariga harbiy asirlarni ayblashga sabab boʻlgani kabi jinoyatlarni sodir etgan ushbu Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslarni sud qilish boʻyicha maxsus huquq berilmagan boʻlsa, harbiy asirlarni faqat harbiy sudlargina sud qilishi mumkin.

Hech qanday holatda harbiy asir mustaqillik va xolislik kabi sudlovning asosiy umumeʼtirof etilgan kafolatlarini taʼminlamaydigan va xususan, oʻz faoliyati jarayonida sudlanuvchiga 105-moddada koʻzda tutilgan huquqlar hamda himoya vositalarini yaratib bermaydigan hech qanday sud tomonidan sudlanmasligi lozim.

85-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligiga binoan, asir olinishiga qadar sodir etgan xatti-harakatlari uchun taʼqib ostiga tushgan harbiy asirlar, hatto sudlangan taqdirlarida ham, mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanadilar.

86-modda

Harbiy asir oʻzi sodir etgan bitta nojoʻya xatti-harakat yoxud bitta ayblov uchun faqat bir marta jazolanishi mumkin.

87-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlatning harbiy maʼmuriyati va sudlari harbiy asirlarni ular ayblanishiga sabab boʻlgani kabi jinoyatlarni sodir etgan ushbu Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar uchun koʻzda tutilgan jazo choralaridan boshqa hech qanday jazolarga hukm etmasliklari kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlatning sudlari yoki maʼmurlari jazo tayinlashda sudlanuvchining asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarosi emasligi va shu tufayli ushbu davlatga nisbatan sadoqat tuygʻusi bilan bogʻlanmaganligi hamda oʻziga bogʻliq boʻlmagan vaziyat taqozosiga koʻra mazkur Davlat hukmi ostiga tushib qolganligi kabi faktlarni iloji boricha koʻproq inobatga olishlari zarur. Ular harbiy asir sodir etgan tegishli huquqbuzarlik uchun qoʻllaniladigan jazoni yumshatish imkoniyatiga ega boʻladilar va bunda belgilangan eng kam jazo chorasini qoʻllashga amal qilishlari majburiy emas.

Alohida harbiy asirning xatti-harakati uchun jamoaviy jazo chorasini tatbiq etish, tan jazosini qoʻllash, kunduzgi yorugʻlik tushmaydigan joylarda saqlash va umuman, qiynoq hamda shafqatsizlikning har qanday turlaridan foydalanish taqiqlanadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat biron-bir harbiy asirni unvonidan yoki farqlovchi belgilar taqib yurish huquqidan mahrum etishi mumkin emas.

88-modda

Intizomiy yoki jinoiy jazoni oʻtayotgan ofitser, unter ofitser yoxud askar harbiy asirlarga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlarida xuddi shunday jazo uchun bu unvonlarga teng boʻlganlarga qoʻllaniladigan muomaladan koʻra ogʻirroq muomala qilinishi mumkin emas.

Ayol harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi xuddi shunday huquqbuzarliklar uchun belgilangan jazodan ogʻirroq jazolarga hukm etilmasligi yoki jazoni oʻtash chogʻida ularga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi xuddi shunday huquqbuzarliklari yuzasidan jazolanayotgan ayollar uchun koʻzda tutilgan munosabatlardan koʻra ogʻirroq muomala qilinmasligi kerak.

Ayol harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi erkaklarga nisbatan ogʻirroq jazolarga hukm etilishi yoki jazoni oʻtash chogʻida ularga xuddi shunday huquqbuzarliklari yuzasidan jazolanayotgan ana shu erkaklar uchun koʻzda tutilgan munosabatlardan koʻra ogʻirroq muomala qilinishi mutlaqo mumkin emas.

Intizomiy yoki jinoiy jazoni oʻtab chiqqan harbiy asirlar bilan boshqa harbiy asirlarga nisbatan farqli munosabatda boʻlish taqiqlanadi.

II. INTIZOMIY JAZO CHORALARI

89-modda

Harbiy asirlarga nisbatan quyidagi intizomiy jazo choralari qoʻllanishi mumkin:

1) harbiy asirlarga 60- va 62-moddalar asosida pul taʼminoti hamda ish haqi hisobidan beriladigan avansning 50 foizidan yuqori boʻlmagan miqdorda jarima solish, bunda jazo muddatining davomiyligi 30 kundan oshmasligi kerak;

2) mazkur Konvensiyada koʻzda tutilganidan tashqari qoʻshimcha ravishda berilgan imtiyozlaridan mahrum etish;

3) bir kunda ikki soatdan oshmagan navbatdan tashqari naryad berish;

4) qamoqda saqlash.

Uchinchi bandda koʻrsatilgan jazo chorasi ofitserlarga nisbatan qoʻllanilmaydi.

Intizomiy jazo choralarining gʻayriinsoniy va shafqatsiz yoxud harbiy asirlar sogʻligʻi uchun xavfli boʻlishi mutlaqo mumkin emas.

90-modda

Bitta jazo muddatining davomiyligi hech qachon 30 kundan oshmasligi kerak. Intizomiy nojoʻya xatti-harakat sodir etilgan taqdirda, ish koʻrib chiqilgungacha yoxud intizomiy jazo chorasi tayinlangungacha oldindan qamoqda ushlab turilgan muddat harbiy asir uchun belgilangan jazo muddati hisobiga kiritiladi.

Hatto jazo chorasi toʻgʻrisida qaror chiqarilayotgan paytda harbiy asir bir yoʻla bir necha nojoʻya xatti-harakati yuzasidan javob berayotganidan va bu nojoʻya xatti-harakatlarning oʻzaro bogʻliqligi yoki bogʻliq emasligidan qatʼi nazar, yuqorida koʻzda tutilgan oʻttiz kunlik eng koʻp jazo muddati koʻpaytirilishi mumkin emas.

Intizomiy jazo chorasini qoʻllash toʻgʻrisida qaror chiqarilgan paytdan to ushbu jazoning ijro etilishigacha boʻlgan oraliqdagi vaqt bir oydan oshmasligi kerak.

Mabodo harbiy asirga nisbatan yangidan intizomiy jazo chorasi berilsa va ushbu jazolardan birining davomiylik muddati oʻn kun yoxud undan koʻproq boʻlsa, u holda har bir jazoni ijro etish oraligʻida kamida uch kun oʻtishi kerak.

91-modda

Quyidagi hollarda harbiy asir qochishga erishgan hisoblanadi:

1) agar u oʻzi mansub boʻlgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar qurolli kuchlariga borib qoʻshilsa;

2) agar u asirlikda ushlab turgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar qoʻl ostida boʻlgan hududni tark etsa;

3) agar u oʻzi mansub boʻlgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar bayrogʻi ostida suzayotgan va asirlikda ushlab turgan Davlat hududiy suvlarida turgan kemaga tushib qolsa, bu holda mazkur kema asirlikda ushlab turgan Davlatning nazorati ostida boʻlmasligi kerak.

Ushbu modda mazmuniga koʻra qochishga erishdi deb hisoblangan harbiy asirlar qayta asirga tushib qolgan taqdirda, ular qochganligi uchun hech qanday jazoga tortilmaydi.

92-modda

Qochishga uringan yoki 91-modda mazmuniga koʻra qochishga erishdi deb hisoblanuvchi omadli natijani qoʻlga kiritmay turib ushlab olingan harbiy asir bu xatti-harakati uchun, hatto bunday harakat takroran sodir etilgan boʻlsa ham, faqat intizomiy jazoga tortiladi.

Qaytadan qoʻlga olingan harbiy asir zudlik bilan tegishli harbiy maʼmuriyat ixtiyoriga topshirilishi kerak.

Amalga oshmagan qochish uchun jazolanayotgan harbiy xizmatchilar, 88-moddaning 4-xatboshidan chekinish tariqasida, alohida nazorat ostiga olinishlari mumkin. Ammo bunda ana shu nazorat ularning sogʻligʻiga ziyon yetkazmasligi, harbiy asirlar lagerida amalga oshirilishi va mazkur Konvensiyada ular uchun koʻzda tutilgan kafolatlardan birontasining bekor qilinishiga sabab boʻlmasligi lozim.

93-modda

Harbiy asir qochgan yoki qochishga uringan paytida sodir etgan huquqbuzarliklari uchun sud javobgarligiga tortilgan taqdirda, uning qochish yoxud qochishga urinish bilan bogʻliq boʻlgan xatti-harakatlari, hatto bunday harakat takroran sodir etilgan boʻlsa ham, aybni ogʻirlashtiruvchi holat sifatida qaralmasligi kerak.

83-moddada ifodalangan tamoyilga koʻra, harbiy asirlarga ularning qochishni osonlashtirishdan iborat yagona maqsadi yoʻlida xizmat qilgan hamda insonlar hayoti va sogʻligʻiga tahdid soluvchi biron-bir zoʻravonlik xatti-harakatiga sabab boʻlmagan jinoyatlari uchun, masalan, jamoa mulkiga qarshi jinoyat sodir etgani, boyishni koʻzlamagan holda oʻgʻirlik qilgani, qalbaki hujjatlar tayyorlagani va ulardan foydalangani, fuqarolik kiyimini kiyib yurgani uchun faqatgina intizomiy jazo chorasi qoʻllanilishi kerak.

Qochish yoxud qochishga urinishda koʻmaklashgan harbiy asirlar oʻzlarining ushbu xatti-harakatlari uchun faqat intizomiy jazoga tortilishi mumkin.

94-modda

Agar qochishga muvaffaq boʻlgan harbiy asir toʻgʻrisida u mansub boʻlgan Davlat xabardor etilgan boʻlsa, shu davlatga asirning qoʻlga olingani haqida ham 122-moddada koʻzda tutilgan tartibda xabarnoma yuborilishi kerak.

95-modda

Intizomiy xatti-harakati yuzasidan ayblanayotgan harbiy asirlar faqat quyidagi hollardagina hukm chiqquniga qadar suddan oldingi qamoqda saqlanadi; agar asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlariga mansub shaxslarga nisbatan shunga oʻxshash xatti-harakatlari uchun suddan oldingi qamoqda saqlash chorasi koʻzda tutilgan boʻlsa yoki bunday qamoq chorasi lagerda tartib va intizomni saqlash manfaatlari nuqtayi nazaridan zarur hisoblansa.

Intizomiy xatti-harakat sodir etgan barcha harbiy asirlar uchun suddan oldingi qamoq muddati eng oz muddatgacha qisqartiriladi va 14 kundan oshmaydi.

Mazkur bobning 97 va 98-moddalari intizomga zid xatti-harakat boʻyicha ishi koʻrilguncha suddan oldin qamoqqa olingan harbiy asirlarga nisbatan qoʻllaniladi.

96-modda

Intizomni buzish hisoblanuvchi har qanday xatti-harakat zudlik bilan tekshirilishi kerak.

Sudlov organlari va oliy harbiy maʼmuriyat vakolatiga mansub boʻlgan hollarni istisno etganda, intizomiy jazo faqat lager boshligʻi sifatida maʼmuriy vakolatga ega boʻlgan ofitser yoxud uning vazifasini bajarayotgan yoki u oʻz maʼmuriy vakolatini topshirgan masʼul ofitser tomonidan berilishi mumkin.

Hech qanday vaziyatda bunday vakolat harbiy asirga topshirilishi va u tomonidan mazkur vakolatning amalga oshirilishi mumkin emas. Har qanday intizomiy jazo berilishidan oldin harbiy asir qaysi xatti-harakati uchun ayblanayotganligi toʻgʻrisida aniq xabardor qilinadi va oʻz xatti-harakatlarini tushuntirib berishi va oʻzini himoya qilishi uchun unga imkoniyat yaratiladi. Unga, xususan, guvohlarni chaqirtirish va zarur hollarda malakali tarjimon xizmatidan foydalanish uchun ruxsat etiladi Qaror ayblanayotgan harbiy asirga va vakolatli shaxsga eʼlon qilinishi lozim.

Lager boshligʻi berilgan intizomiy jazo choralarining roʻyxatini tutishi va bu roʻyxat Homiy Davlat vakillari tanishishlari uchun ochiq boʻlishi kerak.

97-modda

Hech qanday sharoitda harbiy asirlar intizomiy jazoni oʻtash uchun axloq tuzatish muassasalariga (qamoqxona, axloq tuzatish koloniyasi va boshqalar) koʻchirilishi mumkin emas.

Intizomiy jazo oʻtaladigan barcha imoratlar 25-moddada koʻzda tutilgan gigiyena talablariga javob berishi kerak. Jazoni oʻtayotgan harbiy asirlar 29-moddaga muvofiq tarzda oʻzlarini ozoda saqlash imkoniyatlariga ega boʻlishlari lozim.

Ofitserlar va ularga tenglashtirilganlar unter ofitserlar va oddiy askarlar bilan birga bitta xonada qamoqda saqlanmasligi kerak.

Intizomiy jazoni oʻtayotgan ayol harbiy asirlar erkak harbiy asirlardan ajratilgan holda alohida xonalarda saqlanishi va ayollarning bevosita nazorati ostida boʻlishi kerak.

98-modda

Intizomiy jazoning hibsga olish turi qoʻllanilgan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning yuqoridagi hibsga olish munosabati bilan qoʻllanilishi mumkin boʻlmagan qoidalaridan tashqari barcha moddalaridan foydalanishda davom etadi. Ularni 78 va 126-moddalarda koʻzda tutilgan huquqlaridan mahrum etish mutlaqo mumkin emas.

Intizomiy jazoga tortilgan harbiy asirlar oʻz unvonlari tufayli ega boʻlgan imtiyozlaridan mahrum etilmaydi.

Intizomiy jazoga tortilgan harbiy asirlarga har kuni jismoniy tarbiya mashqlari bilan shugʻullanish va kamida ikki soat mobaynida ochiq havoda boʻlish uchun imkoniyat yaratiladi.

Ularga, iltimoslariga koʻra, kundalik tibbiy koʻrikda hozir boʻlishga ruxsat etiladi Ularga sogʻligʻi taqozosi boʻyicha zarur tibbiy yordam koʻrsatiladi va zarurat tugʻilgan hollarda ular lager lazaretiga yoki kasalxonaga joylashtiriladi.

Ularga oʻqish va yozish, shuningdek, xat olish va joʻnatish uchun ruxsat etiladi. Ammo ularga joʻnatmalar va pul koʻchirmalari berilishi jazoni oʻtash muddati tugaguncha toʻxtatib turilishi mumkin. Bu narsalar jazo muddati davomida vakolatli shaxsga topshiriladi, u esa ushbu joʻnatmalar ichidagi tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlarini lazaretga beradi.

III. SUDLOV HARAKATLARI

99-modda

Biron-bir harbiy asir oʻzi tomonidan nojoʻya xatti-harakat sodir etilgan paytda amalda boʻlgan asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligiga yoki xalqaro huquq qoidalari boʻyicha jazoga loyiq boʻlmagan aybi uchun sudga berilishi yoxud hukm etilishi mumkin emas.

Harbiy asirga qoʻyilayotgan aybni boʻyniga oldirish maqsadida unga nisbatan hech qanday ruhiy yoki jismoniy tazyiq koʻrsatilishi mumkin emas.

Himoyalanish va malakali oqlovchi xizmatidan foydalanish imkoniyatlariga ega boʻlmagan taqdirda, biron-bir harbiy asirning hukm etilishi mumkin emas.

100-modda

Imkon boricha tezroq harbiy asirlar va Homiy Davlatlar asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligi boʻyicha oʻlim jazosi qoʻllaniladigan huquqbuzarliklar toʻgʻrisida xabardor etiladi.

Shundan soʻng harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlatning roziligisiz boshqa biron-bir huquqbuzarlik uchun oʻlim jazosi belgilanishi mumkin emas.

87-moddaning 2-xatboshisiga muvofiq, ayblanuvchining asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarosi emasligi va shu tufayli ushbu Davlatga nisbatan sadoqat burchi bilan bogʻlanmaganligi va oʻz xohish-irodasiga bogʻliq boʻlmagan shart-sharoitlar tufayli uning hukmi ostida ekani kabi holatlarga sud tomonidan alohida eʼtibor qaratilmaguncha, harbiy asirga nisbatan oʻlim jazosi uchun hukm chiqarilishi mumkin emas.

101-modda

Harbiy asirga nisbatan oʻlim jazosi uchun hukm chiqarilgan taqdirda, bu haqda Homiy Davlat oʻzi koʻrsatgan manzil boʻyicha 107-moddada koʻzda tutilgan batafsil maʼlumotni olgan kundan eʼtiboran olti oylik muddat oʻtmaguncha ushbu hukm ijro etilmaydi.

102-modda

Harbiy asirga nisbatan chiqarilgan sud hukmi asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar uchun oʻrnatilgan tartib asosida va ularni hukm qiladigan sud tomonidan chiqarilgan boʻlsa va, bundan tashqari, mazkur bob qoidalariga amal qilingan taqdirdagina qonuniy hisoblanadi.

103-modda

Harbiy asirga nisbatan har qanday sud tergovini shart-sharoit taqozo etgan tegishli tezkorlik bilan amalga oshirish va natijada sud jarayonining imkon qadar tezroq boshlanishiga erishish zarur. Agar suddan oldingi qamoqda saqlash chorasi muqobil huquqbuzarliklar uchun asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari shaxsiy tarkibiga nisbatan qoʻllanilmasa yoki buni davlat xavfsizligi manfaatlari taqozo etmasa, u holda biron-bir harbiy asir suddan oldingi qamoqda saqlanmasligi kerak. Bunday qamoq muddatining uch oydan oshishi mutlaqo mumkin emas. Suddan oldingi qamoq muddati u hukm qilinadigan ozodlikdan mahrum etish muddatiga qoʻshib hisoblanishi va jazo belgilash chogʻida eʼtiborga olinishi kerak.

Suddan oldingi qamoqda saqlanayotgan harbiy asirlar mazkur bobning 97 va 98-moddalari qoidalaridan foydalanishda davom etadi.

104-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirga nisbatan sudlov harakati qoʻzgʻatilgan barcha hollarda, u iloji boricha qisqa fursatda, ammo eng kamida ishni sudda koʻrish boshlanishidan uch hafta oldin, bu haqda Homiy Davlatni xabardor etadi. Uch haftalik muddat Homiy Davlat tomonidan asirlikda ushlab turgan Davlatga oldindan maʼlum qilingan manzilga tegishli xabarnoma yetib kelgan kundan boshlanadi.

Bu xabarnomada quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak:

1) harbiy asirning ism va familiyasi, unvoni, shaxsiy raqami, tugʻilish sanasi, kasb-kori (agar boʻlsa);

2) ushlab qolib qurolsizlantirilgan yoki qamoqda saqlanayotgan joyi;

3) ayblovning batafsil va qonunning qoʻllanishi lozim boʻlgan tegishli moddalari koʻrsatilgan bayoni;

4) ishni muhokama qiluvchi sudning nomi hamda ish tinglanishi boshlanadigan vaqt va manzil.

Shu taxlitdagi xabarnoma asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirlarning vakolatli shaxsiga ham yuboriladi.

Mabodo ishni tinglashning boshlanishida Homiy Davlat, harbiy asir va tegishli vakolatli shaxs yuqorida koʻrsatilgan xabarnomani kamida ish tinglanishi boshlanishidan uch hafta ilgari olganligi toʻgʻrisidagi tegishli dalil mavjud boʻlmasa, u holda ishning tinglanishi boshlanmaydi va u kechiktirilishi lozim.

105-modda

Harbiy asirga asirlar orasidagi oʻrtoqlaridan birining koʻmagidan foydalanish, oʻzi tanlab oladigan malakali oqlovchiga ega boʻlish, sudga guvohlarning chaqirilishini talab qilish va zarur deb hisoblaganida, xolis tarjimon xizmatiga murojaat etish huquqlari beriladi. U ushbu huquqlari toʻgʻrisida ish tinglanishi boshlanishidan oldinroq asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan xabardor etiladi.

Agar harbiy asir oʻziga oqlovchi tanlamagan boʻlsa, u holda bu ish Homiy Davlat tomonidan amalga oshiriladi va buning uchun kamida bir hafta muddat beriladi Homiy Davlatning iltimosiga koʻra, unga asirlikda ushlab turgan Davlat himoyani taʼminlashga qodir boʻlgan malakali shaxslarning roʻyxatini taqdim etadi. Harbiy asir va Homiy Davlat tomonidan oqlovchi tanlab olinmagan taqdirda, ayblanuvchini himoya qilish uchun tegishli malakali advokatni asirlikda ushlab turgan Davlat rasmiy ravishda tayinlaydi.

Oqlovchi ayblanuvchini himoya qilishga tayyorgarlik koʻrishi uchun ish tinglanishi boshlanishiga qadar kamida ikki hafta muddat uning ixtiyoriga yaratiladi va buning uchun zarur boʻlgan imkoniyatlar beriladi. Shuningdek, u tegishli barcha imkoniyatlardan, xususan, ayblanuvchini erkin kirib koʻrish va u bilan guvohlar ishtirokisiz suhbatlashish huquqiga ega boʻladi. Bundan tashqari, u har qanday himoya guvohlari, jumladan, harbiy asirlar bilan kengashib olishi mumkin. U bunday imkoniyatlardan sud hukmidan norozi boʻlib berilgan shikoyat muddati tugagunga qadar foydalana oladi.

Ayblanuvchi harbiy asir sud majlisi boshlanadigan kundan ancha oldin unga tushunarli tilda bayon etilgan ayblov aktini, shuningdek, asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlarida amalda boʻlgan qonunlar asosida ayblanuvchiga anʼanaviy tarzda maʼlum qilinadigan hujjatlarni oladi. Bunday xollarda shu kabi hujjatlar uning himoyachisiga ham topshirilishi kerak.

Homiy Davlatlar vakillari, davlat manfaatlari nuqtayi nazaridan istisno tariqasida sud majlislarining yopiq eshiklar ortida oʻtkazilishidan tashqari hollarda, sud majlislarida ishtirok etish huquqiga egadir. Bunday holatlarda asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatni bu haqda ogohlantirishi lozim.

106-modda

Har bir harbiy asir unga nisbatan chiqarilgan har qanday sud hukmi ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya arizasi berish yoki ishning qayta koʻrilishini soʻrash borasida asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar ega boʻlgan huquqlardan foydalanishga haqlidir. U oʻzining sud hukmidan norozi boʻlib shikoyat qilish huquqiga egaligi va qaysi muddatda bunday shikoyat berilishi mumkinligi toʻgʻrisida toʻla xabardor etilishi shart.

107-modda

Qaysidir harbiy asirga nisbatan chiqarilgan har qanday sud hukmi qisqa axborot tarzida zudlik bilan Homiy Davlat eʼtiboriga havola etiladi, shuningdek, bu axborotda harbiy asir apellyatsiya yoki kassatsiya arizasi berish yoxud ishni qayta koʻrishni soʻrash huquqiga egami yoki yoʻqligi haqida koʻrsatib oʻtiladi. Bunday axborot tegishli vakolatli shaxsga ham yuboriladi. Shuning barobarida, agar sud hukmi harbiy asir yoʻqligida chiqarilgan boʻlsa, yuqoridagi axborot unga tushunarli boʻlgan tilda tayyorlanib yetkaziladi. Shuningdek, asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatni harbiy asirning sud hukmidan shikoyat qilish huquqidan foydalanish yoki foydalanmaslik haqidagi muayyan qaroridan zudlik bilan xabardor etadi.

Bundan tashqari, agar sud hukmi qonuniy kuchga kirgan boʻlsa va agar birinchi instansiyadagi sud tomonidan chiqarilgan oʻlim hukmi boʻyicha ish borayotgan boʻlsa, u holda asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatga iloji boricha tezlik bilan quyidagi maʼlumotlarni qamrab oluvchi batafsil axborot yuboradi:

1) sud hukmining aniq matni;

2) suddan oldingi tergov va sud jarayoni toʻgʻrisida ayblov va himoya holatlari alohida ajratib koʻrsatilgan qisqacha hisobot;

3) tegishli holatlarda sud hukmi ijro etiladigan joyning koʻrsatilishi.

Yuqorida koʻzda tutilgan axborot asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan oldindan koʻrsatilgan manzil boʻyicha Homiy Davlatga yuboriladi.

108-modda

Qonuniy kuchga kirgan sud hukmi asosida harbiy asirlar oʻz jazo muddatlarini asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar jazoni oʻtayotgan joylarda va ular bilan bir xil shart-sharoitlarda oʻtaydilar. Har qanday holatlarda bu shart-sharoitlar gigiyena va insoniylik talablariga javob bera oladigan darajada boʻlishi kerak.

Shunga oʻxshash jazo chorasiga hukm etilgan ayol harbiy asir alohida xonada qamoqda saqlanadi va ayol nazoratchilarning kuzatuvi ostida boʻladi.

Har qanday holatda ham ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilingan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning 78 va 126-moddalari qoidalari himoyasida boʻladi Bundan tashqari, ularga xat-xabar olish va joʻnatish, kamida oyda bir marta joʻnatma olish, ochiq havoda muntazam sayr qilish uchun ruxsat etiladi; shuningdek, ular sogʻligʻi taqozosiga koʻra tegishli tibbiy yordam va oʻzlari istagan maʼnaviy koʻmakni oladilar. Ularga nisbatan qoʻllanilishi mumkin boʻlgan jazo chorasi 87-modda uchinchi xatboshi qoidalariga mos tushishi kerak.

IV BOʻLIM. ASIRLIKNING TUGASHI

I QISM. TOʻGʻRIDAN-TOʻGʻRI VATANGA QAYTARISH YOKI BETARAF MAMLAKATGA JOYLASHTIRISH

109-modda

Ushbu moddaning uchinchi xatboshida koʻzda tutilgan xollarni istisno etganda, nizolashayotgan tomonlar keyingi moddaning birinchi xatboshiga muvofiq ogʻir bemor va jiddiy yaralanganlarni parvarishlab va ahvoli bunga imkon beradigan darajaga keltirilishi bilanoq, unvoni va sonidan qatʼi nazar, ularni vataniga qaytarishga majbur hisoblanadi.

Harbiy harakatlar davrida nizolashayotgan tomonlar tegishli betaraf Davlatlar koʻmagida keyingi moddaning ikkinchi xatboshida koʻrsatilgan yarador va bemor harbiy asirlarni betaraf mamlakatlar harbiy shifoxonalariga joylashtirishni tashkillashtiradi. Bundan tashqari, ular uzoq muddat asirlikda boʻlgan sogʻlom harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoxud betaraf mamlakatda qurolsizlantirib ushlab turish yuzasidan bitimlar tuzishi mumkin.

Mazkur moddaning birinchi xatboshiga muvofiq vataniga qaytarish belgilangan biron-bir yarador yoki bemor harbiy asir harbiy harakatlar davrida oʻz xohishiga zid ravishda vataniga qaytarilishi mumkin emas.

110-modda

Quyidagilar toʻgʻridan toʻgʻri vataniga qaytarilishga mansub hisoblanadi:

1) aqliy yoki jismoniy qobiliyati juda sustlashib qolgani yaqqol koʻrinib turgan hamda tuzalmaydigan yaradorlar va bemorlar;

2) shifokorlarning tashxisi boʻyicha bir yil davomida sogʻayib ketmaydigan, ahvoli parvarishni taqozo etadigan, aqliy yoki jismoniy qobiliyati esa juda sustlashib qolgani koʻrinib turgan yaradorlar va bemorlar;

3) davolangan, ammo aqliy yoki jismoniy qobiliyati juda va butunlay sustlashib qolgani koʻrinib turgan yaradorlar va bemorlar.

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilishi mumkin:

1) yaralangan yoki kasallangan kunidan eʼtiboran bir yil mobaynida shifo topishi mumkin boʻlgan yaradorlar va bemorlar, agar ularning betaraf mamlakatda davolanishi nisbatan samaraliroq va tezroq sogʻayishi uchun imkon bersa;

2) shifokorlarning fikriga koʻra kelgusida asirlikda qolishi jismoniy yoki ruhiy ahvoliga jiddiy xavf-xatar yetkazadigan va betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilishi bunday xatarning oldini olishi mumkin boʻlgan harbiy asirlar

Betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilgan harbiy asirlar oʻz vataniga qaytarilishi uchun ularga qoʻyiladigan talablar, shuningdek, ularning maqomi manfaatdor Davlatlar oʻrtasida tuziladigan bitimda belgilab quyiladi. Odatda betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilgan harbiy asirlardan quyidagi toifalarga mansublari vataniga qaytarilishi mumkin:

1) sogʻligʻining juda yomonlashuvi toʻgʻridan toʻgʻri vataniga qaytarishni taqozo etadigan kishilar;

2) aqliy va jismoniy qobiliyatining sezilarli darajada pastligi hatto davolanishdan soʻng ham saqlanib qolgan kishilar.

Manfaatdor nizolashayotgan tomonlar oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakatning shifoxonasiga joylashtirishga asos boʻladigan nogironlik yoxud bemorlik holatlarini aniqlaydigan maxsus bitimlar mavjud boʻlmagan taqdirda, bunday holatlar mazkur Konvensiyaga ilova qilingan yarador va bemor harbiy asirlarni toʻgʻridan toʻgʻri vataniga qaytarish va betaraf mamlakatning shifoxonasiga joylashtirish toʻgʻrisidagi namunaviy bitimda hamda qoʻshma tibbiy komissiyalar toʻgʻrisidagi nizomda bayon etilgan tamoyillar asosida aniqlanadi.

111-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat va harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat, shuningdek, ushbu ikki Davlat oʻzaro munosabatga kirishishga rozilik bildirgan betaraf Davlat birgalikda urush harakatlari barham topgunga qadar harbiy asirlarni mazkur betaraf Davlat hududida qurolsizlantirib ushlab turish imkonini beradigan bitimlar tuzishga harakat qiladi.

112-modda

Mojaro boshlanishidayoq bemor va yarador harbiy asirlarni tibbiyot koʻrigidan oʻtkazadigan va ularga tegishli barcha zarur qarorlarni qabul qiladigan qoʻshma tibbiy komissiyalar tayinlanishi zarur. Bu komissiyalarning tayinlanishi, majburiyatlari va faoliyati mazkur Konvensiyaga ilova qilingan nizomga muvofiq boʻlishi kerak.

Ammo asirlikda ushlab turgan Davlat tibbiy maʼmurlari tomonidan jiddiy yaralangani va ogʻir betobligi aniq koʻrinib turgani eʼtirof etilgan harbiy asirlar qoʻshma komissiyaning tegishli koʻrigisiz ham vataniga qaytarib yuborilishi mumkin.

113-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlat tibbiy maʼmurlari tomonidan belgilangan harbiy asirlardan tashqari, quyidagi toifalarga mansub harbiy asirlar ham yuqoridagi moddada koʻzda tutilgan qoʻshma tibbiy komissiya koʻrigidan oʻtish huquqiga ega:

1) lagerda ishlaydigan vatandosh shifokor yoki tegishli harbiy asirlar mansub Davlatga ittifoqdosh boʻlgan nizolashayotgan Davlatning fuqarosi hisoblangan shifokor tomonidan tavsiya etilgan yaradorlar va bemorlar;

2) oʻz vakolatli shaxslari tomonidan tavsiya etilgan yaradorlar va bemorlar;

3) harbiy asirlar mansub Davlat yoki shu Davlat tomonidan eʼtirof etilgan asirlarga koʻmaklashuvchi tashkilot tavsiya etgan yaradorlar va bemorlar.

Yuqorida sanab oʻtilgan uchta toifadan birontasiga mansub boʻlmagan harbiy asirlar ham qoʻshma tibbiy komissiya koʻrigiga kelishi mumkin, ammo ular yuqoridagi toifaga mansub shaxslardan soʻng koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qoʻshma tibbiy komissiya koʻrigidan oʻtayotgan harbiy asirlarning vatandoshi boʻlgan shifokor va ularning vakolatli shaxslari ushbu koʻrik jarayonida hozir boʻlish huquqiga egadir.

114-modda

Baxtsiz tasodifdan aziyat chekkan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning vatanga qaytarish yoki betaraf mamlakat shifoxonalariga joylashtirish toʻgʻrisidagi qoidalari taʼsir doirasida boʻladi, oʻzining biron aʼzosini qasddan jarohatlash hollari bundan mustasno.

115-modda

Vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish uchun koʻzda tutilgan, barcha talablarga toʻliq javob beradigan biron-bir harbiy asirni unga nisbatan intizomiy jazo qoʻllanilgan hollarda oʻz jazo chorasini oʻtab boʻlmaganligini asos qilib ushlab qolish mumkin emas.

Ishi tergovda boʻlgan yoki sud tomonidan hukm etilgan harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoxud betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish belgilangan boʻlsa, ular asirlikda ushlab turgan Davlatning tegishli roziligi asosida tergov jarayoni yoki jazo muddati nihoyasiga yetmasdan turib vataniga qaytarilishi yoxud shifoxonaga joylashtirilishi mumkin.

Nizolashayotgan tomonlar tergov ishi yoki jazo muddati nihoyasiga yetguniga qadar ushlab turiladigan shaxslarning ism-familiyalarini bir-birlariga maʼlum qiladilar.

116-modda

Harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakatga koʻchirish borasida asirlikda ushlab turgan Davlat chegarasidan tashqaridagi sarf-xarajatlarni harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat oʻz zimmasiga oladi.

117-modda

Vataniga qaytarilgan biron-bir kishidan haqiqiy harbiy xizmatda foydalanish mumkin emas.

II QISM. HARBIY HARAKATLAR TUGASHI BILAN HARBIY ASIRLARNI OZOD ETISH HAMDA VATANIGA QAYTARISH

118-modda

Harbiy asirlar harbiy harakatlar tugashi bilanoq ozod etiladi va kechiktirilmasdan vataniga qaytariladi.

Nizolashayotgan tomonlar oʻrtasida harbiy harakatlarga barham berish yuzasidan tuzilgan bitimga ushbu masalaga tegishli qoida kiritilmagan yoki bunday bitim mavjud boʻlmagan taqdirda, asirlikda ushlab turgan Davlatlarning har biri mustaqil ravishda yuqoridagi xatboshida bayon etilgan tamoyil asosida harbiy asirlarni vataniga qaytarish rejasini ishlab chiqadi va zudlik bilan ijro etadi.

Har ikki holda ham harbiy asirlar koʻrilgan chora-tadbirlar haqida xabardor etiladi.

Harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bogʻliq sarf-xarajatlar barcha hollarda asirlikda ushlab turgan Davlat bilan harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat oʻrtasida adolatli ravishda taqsimlanadi. Shu maqsadda taqsimot paytida quyidagi tamoyillarga amal qilinadi:

a) agar har ikki Davlat oʻzaro chegaradosh boʻlsa, u holda harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat zimmasiga asirlikda ushlab turgan Davlat chegarasi tugagan joydan boshlab harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bogʻliq sarf-xarajatlar yuklanadi;

b) agar ikkala Davlat oʻzaro chegaradosh boʻlmasa, u holda asirlikda ushlab turgan Davlat zimmasiga harbiy asirlarni oʻz hududi boʻylab chegaragacha yoki harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlatning eng yaqin hududidagi joʻnatish manziliga qadar tashib borish xarajatlari yuklanadi. Manfaatdor tomonlar harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bogʻliq boshqa sarf-xarajatlarni adolatli ravishda taqsimlash yuzasidan oʻzaro kelishib oladi. Bu borada tuziladigan bitimning harbiy asirlarni vataniga qaytarishni toʻxtatib qolish yoʻlidagi qandaydir harakatlarni oqlash uchun xizmat qilishi mutlaqo mumkin emas.

119-modda

Vataniga qaytarish mazkur Konvensiyaning 46 — 48-moddalarida belgilangan harbiy asirlarni koʻchirish tartibiga oʻxshash sharoitlar boʻyicha, 118-modda va keyingi xatboshilar qoidalari asosida amalga oshiriladi.

Vataniga qaytarish chogʻida 18-moddaga asosan harbiy asirlardan olib qoʻyilgan qimmatbaho buyumlar va asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasiga almashilmagan xorijiy valyutadagi pul mablagʻlari ularga qaytarib beriladi. Qandaydir sabablarga koʻra harbiy asirlarni vataniga qaytarish chogʻida ularga qaytarib berilmagan qimmatbaho buyumlar va xorijiy valyutadagi pul mablagʻlari 122-moddada koʻzda tutilgan Maʼlumotlar Byurosiga topshiriladi.

Harbiy asirlarga shaxsiy buyumlari, yozishmalari va oʻz nomlariga kelgan joʻnatmalarni olib ketish uchun ruxsat etiladi; ushbu buyumlarning vazni vataniga qaytarish sharoiti taqozosiga koʻra harbiy asir bemalol koʻtarishi mumkin boʻlgan miqdorgacha cheklanishi mumkin; har holda xar bir harbiy asirga kamida 25 kilogramm yuk olishga ruxsat etiladi.

Vataniga qaytarilayotgan harbiy asirning boshqa shaxsiy buyumlari saqlash uchun asirlikda ushlab turgan Davlat ixtiyorida qoldiriladi; ushbu Davlat harbiy asir mansub boʻlgan Davlat bilan bu yuklarni tashish shartlari va u bilan bogʻliq sarf-xarajatlarni toʻlash tartibini belgilash toʻgʻrisida bitim tuzishi bilanoq unga buyumlarini joʻnatib yuboradi.

Jinoiy xatti-harakatlari uchun oʻzlariga nisbatan jinoiy ish qoʻzgʻatilgan harbiy asirlar sud jarayoni tugagunicha yoki tegishli holatlarda jazoni oʻtab boʻlguniga qadar ushlab qolinishi mumkin. Bu qoida jinoiy xatti-harakatlari uchun hukm etilgan harbiy asirlarga nisbatan ham qoʻllaniladi.

Nizolashayotgan tomonlar sud jarayoni tugagunigacha yoki jazoni oʻtab boʻlguniga qadar ushlab qolinadigan harbiy asirlarning ism-familiyalarini bir-birlariga maʼlum qiladi.

Nizolashayotgan tomonlar mamlakat boʻylab tarqalib ketgan harbiy asirlarni qidirish va ularni qisqa muddatda vataniga qaytarishni taʼminlash maqsadida komissiya tuzish yuzasidan oʻzaro kelishib oladilar.

III QISM. HARBIY ASIRLARNING OʻLIMI

120-modda

Harbiy asirlarning vasiyatnomalari shunday tuzilishi zarurki, u oʻz vatanining qonunchiligida haqiqiy deb eʼtirof etilishi uchun qoʻyiladigan talablarga javob berishi kerak, bu talablar haqidagi maʼlumotlarni ular mansub boʻlgan Davlat asirlikda ushlab turgan Davlat eʼtiboriga havola etadi Harbiy asirlarning iltimosiga koʻra va ularning oʻlimidan keyingi barcha hollarda vasiyatnoma zudlik bilan Homiy Davlatga yetkaziladi va tasdiqlangan nusxalari Markaziy Maʼlumotlar Agentligiga yuboriladi. Mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namuna asosida tuzilgan oʻlim toʻgʻrisidagi dalolatnoma yoki asirlikda oʻlgan barcha shaxslarning masʼul ofitser tomonidan tasdiqlangan roʻyxati 122-modda asosida tuzilgan Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Maʼlumotlar Byurosiga iloji boricha kechiktirmay joʻnatiladi.

Oʻlim toʻgʻrisidagi dalolatnomalar yoki tasdiqlangan roʻyxatlarda 17-moddaning uchinchi xatboshida koʻrsatilgan harbiy asirning shaxsiga doir tafsilotlar, shuningdek, oʻlim yuz bergan vaqt va joy, oʻlim sababi, dafn qilingan vaqti va joyi, qabrni aniqlash uchun zarur boʻladigan barcha maʼlumotlar qayd etilishi kerak.

Harbiy asirni dafn etish yoki oʻtda yoqishdan oldin uning oʻlganligini qayd etish va dalolatnoma tuzish, shuningdek, zarur boʻlgan hollarda marhumning shaxsini aniqlash maqsadida jasad tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi zarur.

Asirlikda ushlab turgan maʼmurlar asirlikda vafot etgan harbiy asirlarning dafn marosimi hurmat bilan va agar iloji topilsa ular mansub boʻlgan diniy urf-odatlar asosida amalga oshirilishini, marhumlar qabrlari hurmat qilinishini, tegishli ravishda saqlanishi va belgilanishini taʼminlashi shart Iloji boʻlsa, muayyan bir Davlatga mansub harbiy asirlar vafot etgan barcha xollarda, ularning bari bitta joyda dafn etilishi lozim.

Muqarrar sharoit taqozosiga koʻra ularni birodarlik qabristoniga qoʻyishni istisno etganda, vafot etgan harbiy asirlar alohida qabrlarda dafn etilishi kerak. Jasadlarni yoqish faqat qatʼiy gigiyena talablariga koʻra yoki marhumning dini shuni talab etsa yoxud uning maxsus vasiyati boʻlgan taqdirdagina amalga oshiriladi. Yoqish amalga oshirilgan taqdirda, oʻlim toʻgʻrisidagi dalolatnomada yoqish fakti va uning sabablari qayd etilishi kerak.

Qabrlarni har qanday paytda topishni osonlashtirish maqsadida dafn va qabrlar haqidagi barcha maʼlumotlar asirlikda ushlab turgan Davlat tashkil etgan Qabriston xizmati tomonidan qayd etib borilishi zarur Qabrlar roʻyxati va qabristonlarda hamda boshqa joylarda dafn etilgan harbiy asirlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ushbu harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlatga yuboriladi. Bu qabrlarga qarab turish va jasadlarning koʻchirilishi bilan bogʻliq keyingi barcha maʼlumotlarni qayd etib borish masʼuliyati ushbu hududni nazorat ostida saqlayotgan va mazkur Konvensiya ishtirokchisi hisoblangan Davlat zimmasiga yuklanadi. Ushbu qoidalar marhum harbiy asir vatanining xohish-irodasi boʻyicha taqdiri hal etilguniga qadar Qabriston xizmati ixtiyorida saqlanadigan xoklar uchun ham taalluqlidir.

121-modda

Harbiy asirlarga soqchi, boshqa harbiy asir yoxud boshqa biron-bir shaxs tomonidan yetkazilgan yoxud yetkazilganligi gumon qilinayotgan har qanday jarohat yoki oʻlim holati toʻgʻrisida, shuningdek, nomaʼlum sabablarga koʻra yuz bergan barcha oʻlim holatlari haqida asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tezkorlik bilan rasmiy tergov ishlari ochilishi shart.

Bu haqda zudlik bilan Homiy Davlatga xabar beriladi. Guvohlar, ayniqsa, harbiy asirlardan koʻrsatmalar olinishi va ushbu guvohlik koʻrsatmalari bayon etilgan hisobot Homiy Davlatga yuborilishi kerak.

Tergov natijasida bir yoki bir necha shaxslarning aybdorligi aniqlangan taqdirda, asirlikda ushlab turgan Davlat aybdorni yoxud aybdorlarni sud qilish uchun barcha choralarni koʻradi.

V BOʻLIM. MAʼLUMOTLAR BYUROSI VA HARBIY ASIRLARGA KOʻMAKLASHUVCHI JAMIYATLAR

122-modda

Mojaroning boshlanishidayoq va barcha hududlarni istilo etish hollarida nizolashayotgan tomonlardan har biri oʻz qoʻl ostidagi Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Maʼlumotlar Byurosini rasmiy ravishda taʼsis etadi. 4-moddada koʻrsatilgan toifalardan birontasiga mansub shaxslarni oʻz hududiga kiritgan betaraf va urishmayotgan Davlatlar ham ushbu shaxslarga nisbatan yuqoridagi tartibda ish tutadi Manfaatdor Davlat Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Maʼlumotlar Byurosi tegishli tartibda joy, jihozlar va byuroning muvaffaqiyatli faoliyatini taʼminlaydigan xodimlarga ega boʻlishini nazorat qilishi zarur. U ushbu byuro faoliyatida mazkur Konvensiyaning harbiy asirlar mehnatiga oid qismida koʻzda tutilgan shart-sharoitga muvofiq tarzda harbiy asirlar mehnatidan foydalanish huquqiga ega.

Nizolashayotgan tomonlarning har biri ushbu moddaning 4, 5 va 6-xatboshisida sanab oʻtilgan barcha maʼlumotlarni, oʻz hukmi ostiga tushib qolgan va 4-moddada koʻrsatilgan toifalardan biriga mansub boʻlgan har bir dushman shaxs toʻgʻrisidagi axborotni oʻziga tegishli Maʼlumotlar Byurosiga imkon qadar tezkorlik bilan maʼlum qiladi. Betaraf va jang qilmayotgan Davlatlar oʻz hududlariga qabul qilingan mazkur toifalarga mansub shaxslarga nisbatan shu tartibda yoʻl tutadi.

Ushbu byuro bir tomondan Homiy Davlatlar va ikkinchi tomondan 123-moddada koʻzda tutilgan Markaziy Agentlik vositachiligida ushbu barcha maʼlumotlarni eng tezkor usullar bilan manfaatdor Davlatlarga joʻnatadi.

Bu maʼlumotlar manfaatdor oilalarga zudlik bilan xabar yetkazish imkonini beradi. Unda 17-modda qoidalariga muvofiq holda va Maʼlumotlar Byurosiga maʼlum boʻlgan darajada harbiy asirning familiyasi, ismi, unvoni, shaxsiy raqami, tugʻilgan joyi va sanasi, oʻzi mansub Davlat, otasining ismi va onasining qizlik familiyasi, xabardor etilishi lozim boʻlgan shaxsning ism-familiyasi va turar-joy manzili, shuningdek, harbiy asirga xat-xabar joʻnatish mumkin boʻlgan manzil koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Maʼlumotlar Byurosi tegishli vakolatli organlarning barchasidan harbiy asirning koʻchirilishi, ozod etilishi, vataniga qaytarilishi, qochishi, harbiy shifoxonaga joylashtirilishi, vafot etishi holatlari bilan bogʻliq maʼlumotlarni oladi hamda ularni yuqoridagi 3-xatboshida koʻzda tutilgan tartib asosida joʻnatadi.

Shuningdek, ogʻir yarador va bemor harbiy asirlarning ahvoli haqidagi maʼlumotlar muntazam ravishda, agar iloji boʻlsa, har haftada joʻnatib turiladi.

Maʼlumotlar Byurosi harbiy asirlar, shu jumladan asirlikda vafot etganlar yuzasidan oʻziga yoʻllangan barcha soʻrovlarga javob qaytarishga, shuningdek, soʻralayotgan, ammo byuroda mavjud boʻlmagan zarur maʼlumotlarni olish uchun har qanday soʻrov yoʻllashga ham masʼuldir.

Byuro yuboradigan har qanday yozma maʼlumotlar imzo va muhr bilan tasdiqlanadi.

Bundan tashqari, Maʼlumotlar Byurosi harbiy asirlarning vataniga qaytarilishi, ozod etilishi, qochishi yoki vafot etishi tufayli ulardan qolgan barcha qimmatbaho buyumlarni, jumladan asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasidan boshqa har qanday valyutadagi pul mablagʻlarini, shuningdek, ularning yaqin qarindoshlari uchun muhim hisoblangan hujjatlarni toʻplash va manfaatdor Davlatlarga topshirish uchun masʼul hisoblanadi. Bu buyumlar byuro muhri bosilgan paketlarda joʻnatiladi va ularga ushbu buyumlarning egasi toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar koʻrsatilgan, shuningdek, paketdagi buyumlarning aniq roʻyxati qayd etilgan hujjatlar ilova qilinadi. Bunday harbiy asirlarning boshqa shaxsiy buyumlari manfaatdor nizolashayotgan tomonlar oʻrtasidagi kelishuv asosida topshiriladi.

123-modda

Harbiy asirlar ishlari boʻyicha Markaziy Maʼlumotlar Agentligi betaraf mamlakatda taʼsis etiladi. Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi zarur deb topgan taqdirda, manfaatdor Davlatlarga bunday agentlikni tashkil etishni tavsiya qiladi.

Ushbu agentlikka uning tomonidan rasmiy tartibda yoki xususiy tarzda olinadigan harbiy asirlarga taalluqli barcha maʼlumotlarni jamlash va imkon qadar tezkorlik bilan harbiy asirlar vataniga yoxud ular mansub boʻlgan Davlatga yoʻllash vazifasi yuklanadi. Nizolashayotgan tomonlar tegishli maʼlumotlar joʻnatilishini amalga oshirish uchun agentlikka barcha imkoniyatlarni yaratib beradi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar va xususan, ular jumlasida fuqarolari Markaziy Agentlik xizmatidan foydalanayotgan Tomonlar agentlikning ehtiyojiga qarab moliyaviy koʻmak koʻrsatish uchun taklif etiladi.

Bu qoidalar Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi va 125-moddada qayd etilgan koʻmak jamiyatlarining insonparvarlik faoliyatini cheklaydigan mazmunda talqin etilmasligi kerak.

124-modda

Milliy Maʼlumotlar Byurosi va Markaziy Maʼlumotlar Agentligi pochta yigʻimlaridan ozod etiladi hamda 74-moddada koʻzda tutilgan barcha imtiyozlardan foydalanadi; shuningdek, ularga imkoniyat boricha telegrafdan bepul foydalanish yoki kam deganda eng arzon narxlarda haq toʻlash huquqi beriladi.

125-modda

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar oʻz xavfsizligini taʼminlash uchun zarur deb hisoblab yoki muayyan oʻrinli ehtiyojlarni qondirish maqsadida koʻrgan choralardan tashqari hollarda diniy tashkilotlar, koʻmak jamiyatlari va harbiy asirlarga koʻmaklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar vakillari ushbu Davlatlardan oʻzlariga va tegishli tartibda roʻyxatdan oʻtgan muxtor vakillariga harbiy asirlarni borib koʻrish. ular oʻrtasida koʻmak joʻnatmalarini hamda diniy va tarbiyaviy maqsadlarga moʻljallangan har xil buyumlarni taqsimlash, shuningdek, harbiy asirlarning shugʻullanishlari, boʻsh vaqtlarini mazmunli oʻtkazishlarini tashkillashtirishda koʻmaklashish uchun kerak boʻlgan barcha zaruriy yordamni oladi. Yuqorida tilga olingan jamiyatlar yoki tashkilotlar asirlikda ushlab turgan Davlat hududida yoxud boshqa mamlakatda taʼsis etilgan boʻlishi va yoki xalqaro maqomga ega boʻlishi ham mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat oʻz hududida va oʻz nazorati ostida ishlashi uchun vakillariga ruxsat etiladigan jamiyat va tashkilotlar sonini cheklab qoʻyishi mumkin.Ayni chogʻda, bunday cheklovlar barcha harbiy asirlarga amaliy va yetarli darajada koʻmak koʻrsatishga xalal bermasligi shart.

Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasining bu boradagi alohida mavqeyi har doim eʼtirof etilishi va hurmat qilinishi kerak.

Harbiy asirlarga yuqoridagi maqsadlarda ular uchun moʻljallangan joʻnatmalar yoxud buyumlarni topshirish paytida yoki hech boʻlmaganda, qisqa vaqt oʻtgandan soʻng ularni joʻnatgan koʻmak jamiyati yoxud tegishli tashkilot nomiga har bir olingan joʻnatma uchun alohida yozilgan va harbiy asirlarning vakolatli shaxsi tomonidan imzolangan tilxatlar yuboriladi. Shu bilan birga, asirlarni oʻz idorasi ostida saqlayotgan maʼmuriy hokimiyat tomonidan ham mazkur yuklar yuzasidan tegishli tilxatlar taqdim etiladi.

VI BOʻLIM. KONVENSIYANI BAJARISH

I QISM. UMUMIY QOIDALAR

126-modda

Homiy Davlatlarning vakillari yoki delegatlariga harbiy asirlar joylashtirilgan barcha joylar, xususan, qurolsizlantirib ushlab turish, qamoqda saqlash va ish joylarini borib koʻrishga ruxsat etiladi va ular harbiy asirlar foydalanadigan barcha xonalarga kirish huquqiga ega boʻladi; shuning barobarida, ularga bir joydan boshqa joyga koʻchirilayotgan asirlarning joʻnatilishi, tranziti yoki kelib tushishi bilan bogʻliq joylarni borib koʻrishga ham ruxsat etiladi Ular asirlar bilan va xususan, vakolatli shaxslar bilan guvohlarsiz suhbatlashishlari, zarur boʻlganda tarjimon yordamida gaplashishlari mumkin.

Homiy Davlatlarning vakillari yoki delegatlariga xohlagan joylarini borib koʻrishlari uchun erkin tanlov imkoniyati beriladi. Bunday borib koʻrishlarning soni va davomiyligi cheklab qoʻyilmaydi. Ular faqat qatʼiy harbiy zarurat taqozosiga koʻra hamda istisno tariqasida va muayyan muddatga taqiqlanishi mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat va harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat tegishli hollarda ana shu asirlarni borib koʻrishni istagan ularning vatandoshlariga koʻrishda qatnashish uchun ruxsat etish toʻgʻrisida oʻzaro kelishib olishlari mumkin.

Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi ham shu huquqlardan foydalanadi. Asirlarni borib koʻradigan vakillarning tayinlanishi harbiy asirlar mansub boʻlgan Davlat roziligiga bogʻliq boʻladi.

127-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar tinchlik va urush vaqtida ham mazkur Konvensiya matnini oʻz mamlakatlari ichida imkon qadar kengroq tarqatish, xususan, uni oʻrganish uchun harbiy, mumkin boʻlsa, fuqaroviy taʼlim sohasining oʻquv dasturlariga kiritish majburiyatini zimmasiga oladilar, toki uning prinsiplaridan barcha qurolli kuchlar va butun aholi xabardor boʻlsin.

Urush davrida harbiy asirlar uchun javobgar hisoblangan harbiy maʼmurlar va boshqa xil maʼmurlar Konvensiya matniga ega boʻlishi va uning qoidalari bilan maxsus tanishtirilishi shart.

128-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar Shveysariya Federal Kengashi yordamida, harbiy harakatlar vaqtida esa Homiy Davlatlar orqali mazkur Konvensiya rasmiy tarjimalarining matnlarini, shuningdek, uning qoʻllanilishini taʼminlash yoʻlida qabul qilingan qonunlar va qarorlarni bir-birlariga yetkazadilar.

129-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar keyingi moddada koʻrsatilgan mazkur Konvensiya qoidalarining u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etgan yoki bu haqda buyruq bergan shaxslar uchun samarali jinoiy javobgarlikni taʼminlash maqsadida zarur boʻlgan qonunchilikni kuchga kiritish yuzasidan oʻz zimmasiga tegishli majburiyat oladilar.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri qoidalarning u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etganlikda yoxud bu haqda buyruq berganlikda ayblanayotgan shaxslarni qidirib topish va qaysi mamlakat fuqarosi ekanidan qatʼi nazar, ularni oʻz sudiga topshirishni zimmasiga oladilar Tegishli tomon agar xohlasa, oʻz qonunchiligiga muvofiq ularni sud qilish uchun boshqa manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ixtiyoriga berishi ham mumkin Buning uchun ushbu manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ana shu shaxslarni ayblash uchun asos boʻla oladigan dalillarga ega boʻlishi kerak.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri keyingi moddada sanab oʻtilgan jiddiy qoidabuzarliklar bilan bir qatorda, mazkur Konvensiya qoidalariga zid boʻlgan boshqa har qanday xatti-harakatlarga barham berish uchun zarur choralarni koʻradi.

Har qanday sharoitda ayblanuvchi shaxslar tegishli sud protsedurasi va himoyalanish huquqi kafolatlaridan foydalanadilar. Bu kafolatlarning foydasi Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala toʻgʻrisida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 105-moddasida va undan keyingi moddalarida koʻzda tutilgan kafolatlarnikidan kam boʻlmasligi kerak.

130-modda

Yuqoridagi moddada qayd etilgan jiddiy qoidabuzarliklar qatoriga mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslar yoki mol-mulkka qarshi qaratilgan quyidagi qoidabuzarlik harakatlari kiradi: qasddan oʻldirish, qiynoqqa solish va gʻayriinsoniy munosabatda boʻlish, shu jumladan, biologik tajribalar oʻtkazish, ataylab ogʻir azoblar yoki jiddiy shikast yetkazish, sogʻliqqa ziyon keltirish, harbiy asirni dushman Davlatning qurolli kuchlari safida xizmat qilishga majburlash yoki mazkur Konvensiyada koʻzda tutilgan tartibdagi begʻaraz va joʻyali sudlov huquqidan mahrum etish.

131-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning birontasiga oʻzini yoki boshqa Oliy Ahdlashuvchi Tomonni yuqoridagi moddada koʻzda tutilgan qoidabuzarliklar boʻyicha oʻzining yoxud biron-bir Ahdlashuvchi Tomonning zimmasiga yuklanadigan javobgarlikdan xalos etishi uchun ruxsat berilmaydi.

132-modda

Nizolashayotgan tomonlardan birining iltimosiga binoan, Konvensiya qoidabuzarliklarining har qanday tasdigʻini tegishlicha aniqlashtirish yuzasidan manfaatdor tomonlar oʻrtasida oʻzaro kelishilgan tartibdagi aniqlash protsedurasi boshlanishi kerak.

Aniqlash protsedurasi masalasi boʻyicha bir bitimga kelishilmagan taqdirda, tomonlar oʻzaro kelishgan holda bu masalani hal etadigan arbitrni tanlab oladilar.

Qoidabuzarlik aniqlanishi bilanoq nizolashayotgan tomonlar unga barham beradilar va imkon qadar qisqa fursatda aybdorni jazolash choralarini koʻradilar.

II QISM. YAKUNIY QOIDALAR

133-modda

Mazkur Konvensiya fransuz va ingliz tillarida tayyorlangan. Har ikki tildagi matn bir xil kuchga ega.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyaning rus va ispan tillariga rasmiy tarjimalarini taʼminlaydi.

134-modda

Mazkur Konvensiya Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarda 1929-yil 27-iyuldagi Konvensiyaning oʻrnini bosadi.

135-modda

Quruqlikdagi urush qonunlari va odatlari toʻgʻrisida 1899-yil 29-iyulda yoki 1907-yil 18-oktabrda imzolangan Gaaga Konvensiyasi bilan oʻzaro bogʻlangan va mazkur Konvensiya ishtirokchilari boʻlgan Davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarda ushbu Konvensiya yuqorida tilga olingan Gaaga Konvensiyalariga ilova qilingan Reglamentning II bobini toʻldiradi.

136-modda

Quyidagi sana qoʻyilgan mazkur Konvensiya 1949-yil 21-aprelda Jenevada ochilgan konferensiyaga vakil yuborgan barcha Davlatlar, shuningdek, ushbu konferensiyaga vakil yubormagan boʻlsa-da, lekin 1929-yil 27-iyuldagi Konvensiyada ishtirok etgan Davlatlar tomonidan 1950-yilning 12-fevraligacha imzolanishi mumkin.

137-modda

Mazkur Konvensiya imkon qadar tezroq ratifikatsiya qilinadi va ratifikatsiya yorliqlari saqlash uchun Bernga topshiriladi.

Har bir ratifikatsiya yorligʻini topshirish haqida protokol tuziladi va uning tasdiqlangan nusxasi Konvensiyani imzolagan yoki unga qoʻshilish toʻgʻrisida bayonot bergan barcha Davlatlarga Shveysariya Federal Kengashi tomonidan topshiriladi.

138-modda

Mazkur Konvensiya kamida ikkita ratifikatsiya yorligʻi saqlash uchun topshirilgandan soʻng oradan olti oy oʻtgach kuchga kiradi.

Kelgusida u har qaysi Oliy Ahdlashuvchi Tomon uchun mazkur tomonning ratifikatsiya yorligʻi saqlashga topshirilgan vaqtdan eʼtiboran oradan olti oy oʻtib kuchga kiradi.

139-modda

Mazkur Konvensiya kuchga kirgan kunidan eʼtiboran ushbu Konvensiyani imzolamagan har qanday davlatning unga qoʻshilishi uchun ochiq hisoblanadi

140-modda

Har bir qoʻshilish toʻgʻrisida Shveysariya Federal Kengashiga yozma ravishda bayonot beriladi va ushbu bayonot, kelib tushgan kunidan boshlab olti oy vaqt oʻtgach, kuchga kiradi.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyani imzolagan yoki unga qoʻshilish toʻgʻrisida bayonot bergan barcha Davlatlarni qoʻshilish toʻgʻrisida xabardor qiladi.

141-modda

2 va 3-moddalarda koʻzda tutilgan holatlar saqlashga topshirilgan ratifikatsiyalarni, shuningdek, nizolashayotgan tomonlar harbiy harakatlardan yoki istilodan oldin yo keyin qoʻshilish toʻgʻrisida bergan bayonotlarni darhol kuchga kirishini taʼminlaydi. Shveysariya Federal Kengashi ratifikatsiya yoki nizolashayotgan tomonlarning qoʻshilishi haqida olingan bayonotlar toʻgʻrisida eng tezkor yoʻllar bilan xabar yetkazadi.

142-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri mazkur Konvensiyani denonsatsiya qilish imkoniyatiga ega boʻladi.

Shveysariya Federal Kengashiga denonsatsiya toʻgʻrisida yozma ravishda bayonot beriladi va u denonsatsiya qilish toʻgʻrisida barcha Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hukumatlarini xabardor qiladi.

Denonsatsiya u haqda Shveysariya Federal Kengashiga yozma bayonot berilgandan bir yil oʻtgachgina kuchga kiradi. Shu bilan birga, Davlat mojaroda ishtirok etgan vaqtda denonsatsiya toʻgʻrisida bayonot bergan boʻlsa, u tinchlik bitimiga kelishilmaguncha va har holda, mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslarni ozod etish va oʻz vataniga qaytarish boʻyicha ishlar tugallanmagungacha kuchga kirmasligi kerak.

Denonsatsiya bu haqda bayonot bergan Davlatga nisbatangina kuchga egadir. U nizolashayotgan tomonlar zimmasiga xalqaro huquq prinsiplaridan kelib chiqib yuklanadigan majburiyatlarga hech qanday taʼsir etmaydi. Chunki bu majburiyatlar maʼnaviy-madaniy taraqqiy etgan xalqlar oʻrtasidagi odatlar, insoniylik qonun-qoidalari va jamoatchilikning vijdon amridan kelib chiqadi.

143-modda

Shveysariya Federal Kengashi mazkur Konvensiyani Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatida roʻyxatdan oʻtkazadi. Shveysariya Federal Kengashi, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatiga mazkur Konvensiya yuzasidan olingan barcha ratifikatsiyalar, qoʻshilishlar va denonsatsiya qilishlar toʻgʻrisida xabar berib boradi.

Ushbuni tasdiqlash uchun quyida imzo chekuvchilar tegishli vakolatlarni taqdim etgan holda mazkur Konvensiyani imzoladilar.

Jenevada 1949-yil 12-avgustda fransuz va ingliz tillarida tuzildi; mazkur Konvensiyaning asl nusxasi Shveysariya Konfederatsiyasi arxivlarida saqlanadi, Konvensiyaning tasdiqlangan nusxalari esa Shveysariya Federal Kengashi tomonidan uni imzolagan yoki unga qoʻshilgan har bir Davlatga topshiriladi.

(Imzolar)

I Ilova

YARADOR VA BEMOR HARBIY ASIRLARNI TOʻGʻRIDAN-TOʻGʻRI VATANIGA QAYTARISH YOKI BETARAF MAMLAKAT SHIFOXONASIGA JOYLASHTIRISH TOʻGʻRISIDAGI MASALALAR BOʻYICHA NAMUNAVIY BITIM (110-moddaga qarang)

I. TOʻGʻRIDAN-TOʻGʻRI VATANIGA QAYTARISH YOKI BETARAF MAMLAKAT SHIFOXONASIGA JOYLASHTIRISH PRINSIPLARI

A. Toʻgʻridan-toʻgʻri vataniga qaytarish

Quyidagilar toʻgʻridan toʻgʻri vataniga qaytarilishga mansub hisoblanadi:

1. Jarohatlanish oqibatida qoʻl-oyoqlarining biridan mahrum boʻlgan, shol boʻlib qolgan, boʻgʻimlari shikastlangan va bir qoʻl yoki bir oyoqdan mahrum boʻlishga olib keladigan yoxud bir qoʻl yoki bir oyoqdan mahrum boʻlishga teng darajadagi boshqa xil shikastlanishlarga duchor boʻlgan barcha harbiy asirlar.

Quyidagi holatlar bir qoʻl yoki bir oyoqdan mahrum boʻlishga teng darajadagi shikastlanishlar deb hisoblanadi (bu, ayni chogʻda, bunday holatlarni nisbatan keng miqyosda talqin etish mumkin emas degan maʼnoni bildirmaydi):

a) qoʻl, barcha barmoqlar yoki bir qoʻlning koʻrsatkich va bosh barmogʻidan mahrum boʻlish, oyoq yoki oyoqning barcha panjalari va bir oyoqning kaftidagi suyaklardan mahrum boʻlish;

b) ankiloz, suyak toʻqimasidan mahrum boʻlish, yirik boʻgʻimlardan birining yoki bir qoʻl barmoqlaridagi barcha boʻgʻimlarning harakatlanishiga xalal beradigan chandiqli torayish;

s) uzun suyakning yasama boʻgʻimi;

d) sinish yoki boshqa xil jarohat oqibatida yuzaga kelgan va harakat faoliyatining yoxud yuk koʻtarish qobiliyatining jiddiy ravishda cheklanishiga olib kelgan shikastlanish.

2. Ahvoli surunkali ogʻir tus olgan va davolanishiga qaramasdan yaralangan kunidan eʼtiboran bir yil muddat davomida salomatligini tiklash imkoniyati mavjud emasligi oldindan maʼlum boʻlgan, masalan. quyidagi holatlarga duchor boʻlgan barcha yarador harbiy asirlar:

a) yurakda snaryad parchasi mavjudligi, garchi qoʻshma tibbiy komissiya tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda jiddiy kasallik borligini aniqlay olmagan boʻlsa ham;

b) miyada yoki oʻpkada metall parchasi mavjudligi. garchi qoʻshma tibbiy komissiya tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda qisman yoki yalpi holdagi keskin oʻzgarish borligini aniqlay olmagan boʻlsa ham;

s) osteomiyelit kasalligiga chalinish, xastalanish kunidan eʼtiboran bir yil muddat davomida tuzalishiga ishonch boʻlmagan hamda bu kasallik oqibatlari aʼzolar ankiloziga va qoʻl yoki oyoqdan mahrum boʻlishga teng darajadagi boshqa xil shikastlanishlarga olib keladigan hollar;

d) yirik boʻgʻimga oʻtgan va uning yiring bogʻlashiga sababchi boʻlgan shikastlanish;

e) bosh suyagidagi suyak toʻqimasining ishdan chiqishi yoki koʻchishi bilan bogʻliq jarohat;

f) yuz toʻqimalarining ishdan chiqishi va faoliyatining buzilishiga olib keluvchi shikastlanish yoki yuzning kuyishi;

g) orqa miyaning shikastlanishi;

h) qoʻl yoki oyoqdan mahrum boʻlishga teng darajada periferiya nervlarining shikastlanishi va davolash jarayoni yaralangan kunidan eʼtiboran bir yildan koʻp muddatni talab etadigan hollar, masalan, yelka va beldumgʻaza oʻrilmasi, oraliq va quymich nervlar shikastlanishi, shuningdek, bilak va tirsak nervlari yoki kichik boldir va katta boldir nervlarining qurama shikastlanishi. Bilak, tirsak, kichik boldir va katta boldir nervlari alohida holda shikastlanganlar, kontraktur va jiddiy nevrotrofik kasallanish holatlarini istisno etganda, vataniga qaytarish uchun tavsiya etilmaydi;

i) siydik chiqarish aʼzolarining shikastlanishi va ularning faoliyati jiddiy buzilgan hollar.

3. Surunkali kasallikka yoʻliqqan va davolanishiga qaramasdan yaralangan kunidan eʼtiboran bir yil muddat davomida salomatligini tiklash imkoniyati mavjud emasligi tibbiy xulosalar boʻyicha oldindan maʼlum boʻlgan, masalan, quyidagi holatlarga duchor boʻlgan barcha yarador harbiy asirlar:

a) tananing har qanday aʼzosi chalingan sil kasalligining rivojlanib borishi, tibbiy xulosalar boʻyicha uni davolash orqali salomatligini tiklash yoki betaraf mamlakatda davolash yordamida ahvolini sezilarli darajada yaxshilash mumkin boʻlmagan hollar;

b) ekssudativ zotiljam;

s) nafas yoʻllarining sil bilan bogʻliq boʻlmagan va davolab boʻlmaydigan jiddiy kasallikka chalinishi, masalan. oʻpkaning jiddiy emfizemasi (bronxit bilan birgalikda yoki alohida), surunkali astma, bir yildan ziyod asirlik davrida davom etgan surunkali bronxit, bronxoektaziya va boshqalar;

d) qon aylanish organlarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, yurak klapanining shikastlanishi va miokard, bunda kompensatsiyaning buzilish alomatlari asirlik davrida aniqlanganda va hatto qoʻshma tibbiy komissiya koʻrik paytida bu alomatlarning birontasini aniqlay olmasa ham; yurak xaltasi va tomirlarning yalligʻlanishi (Byurger kasalligi, yirik tomirlar devorining kengayishi) va boshqalar;

e) ovqat hazm qilish organlarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, oshqozon yoki oʻn ikki barmoqli ichak yarasi; asirlik paytida oshqozon atrofida amalga oshirilgan operatsiya oqibatlari; surunkali gastrit, bir yildan uzoq muddatga choʻzilgan va salomatlikni yomonlashtirayotgan enterit yoki kolit; jigarning sirrozli yalligʻlanishi; surunkali xoletsistopatiya va boshqalar;

f) tanosil aʼzolarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, surunkali nefrit va uning ogʻir oqibatli holati; silga chalingan buyrakning olib tashlanishi; surunkali pielit yoki sistit; gidro- va pionefroz; jiddiy surunkali ginekologik kasalliklar; betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish imkoni boʻlmagan homiladorlik holati hamda u bilan bogʻliq xastaliklar va boshqalar;

g) markaziy va periferik asab tizimlarining jiddiy surunkali kasallanishi, masalan, ogʻir tutqanoq, asirda saqlangani oqibatida ogʻir psixonevrozga* chalinish kabi tegishli tartibda mutaxassis tomonidan aniqlangan yaqqol namoyon boʻluvchi psixoz va psixonevrozlar; epilepsiyaning lagerdagi shifokor tomonidan tegishli tartibda aniqlangan har qanday turi, miya arteriosklerozi; bir yildan uzoqqa choʻzilgan surunkali nevrit va boshqalar;

h) aqliy va jismoniy qobiliyatning juda sustlashib qolishi, sezilarli darajada vazn yoʻqotish va silla qurishi bilan birgalikda kechadigan vegetativ asab tizimining jiddiy surunkali kasallanishi;

i) ikkala koʻzning ham koʻrmasligi yoki bir koʻzning koʻrmasligi holatida tuzatadigan koʻzoynak taqishga qaramay ikkinchi koʻzning koʻrish qobiliyati birga yetmasligi, koʻrish qobiliyatining kamayib ketishi va koʻrish qobiliyatini bir koʻzda boʻlsa ham 1/2 gacha tiklash imkonsiz boʻlgan hollar*. Koʻzning boshqa xil shikastlanishlari, masalan, glaukoma, koʻzning rangdor pardasi yalligʻlanishi, koʻzning tomiri poʻstlogʻi yalligʻlanishi, traxoma va boshqalar;

j) eshitishning buzilishi, masalan, bir quloqning butunlay eshitmasligi holatida ikkinchi quloq bir metrlik masofadan odatiy ovozda aytilgan soʻzlarni ilgʻay olmasligi hollari, boshqalar;

k) modda almashinishi bilan bogʻliq ogʻir kasalliklar, masalan, insulin yordamida davolash talab etiladigan qandli diabet kasalligi va boshqalar;

l) ichki sekretsiya bezlari bilan bogʻliq ogʻir kasalliklar, masalan, tireotokiskoz, gipotireoz, Addison kasalligi, Simmonds kaxeksiyasi, tetaniya va boshqalar;

m) qon hosil qiluvchi aʼzolarning jiddiy surunkali kasallanishi;

n) jiddiy surunkali intoksikatsiya: qoʻrgʻoshindan zaharlanish, simobdan zaharlanish, morfinizm, kokainizm, alkogolizm, gazlardan va turli nurlar taʼsiri oqibatida zaharlanish va boshqalar;

o) harakat aʼzolarining faoliyati buzilgani yaqqol koʻzga tashlanadigan tarzda surunkali ishdan chiqishi, masalan, deformatsiyalanadigan artroz, surunkali va zoʻrayadigan, birlamchi hamda ikkilamchi poliartritlar, ogʻir klinik koʻrinishdagi revmatizm va boshqalar;

p) tuzalmaydigan jiddiy surunkali teri kasalliklari;

q) barcha xavfli shishlar, oʻsimtalar;

r) boshlanganidan soʻng bir yilga choʻziladigan jiddiy surunkali yuqumli kasalliklar. masalan, bezgak, dizenteriya, uchinchi bosqichdagi tuzalmaydigan visseral zaxm, moxov va boshqalar;

s) jiddiy avitaminozlar va distrofiyalar.

* Qoʻshma tibbiy komissiyaning qarori koʻp jihatdan lagerdagi shifokorlar va harbiy asirlarga vatandosh boʻlgan shifokorlarning maʼlumotiga yoxud asirlikda saqlab turgan Davlat mutaxassis shifokorlarining shahodatiga asoslanishi kerak.

B. Betaraf mamlakatlar shifoxonasiga joylashtirish

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish uchun tavsiya etiladi:

1. Asirlikda tuzalmaydigan, ammo betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilsa, davo topish yoki ahvoli jiddiy yaxshilashi mumkin boʻlgan barcha yarador harbiy asirlar.

2. Asirga tushishiga qadar birinchi bosqichdagi sil kasalligiga chalingani va davolashganini istisno etganda, sil kasalligining har qanday turi bilan xastalangan, tegishli aʼzosini qay darajada zararlanganidan qatʼi nazar, betaraf mamlakatda davolanishi toʻliq tuzalishi yoki hech boʻlmaganda ahvoli sezilarli darajada yaxshilanishi uchun koʻmak boʻlishiga umid bor harbiy asirlar.

3. Nafas yoʻllari, qop aylanishi, ovqat hazm qilish, asab tizimi, sezgi aʼzolari, tanosil, teri tizimlari va harakat aʼzolarining shikastlanishi kabi davolanishni talab etadigan har qanday kasallikka chalingan hamda ularning asirlikdagiga nisbatan betaraf mamlakatda davolanishi yaxshiroq natijalar berishi mumkin boʻlgan harbiy asirlar.

4. Asirlikda paytida buyrakning sil bilan bogʻliq boʻlmagan shikastlanishi oqibatida buyrakni olib tashlash operatsiyasini boshdan kechirgan, davolanish bosqichidagi yoxud yashirincha shakldagi osteomilit, insulin yordamida davolash talab etilmaydigan qandli diabet va shu kabi boshqa kasalliklarga chalingan harbiy asirlar.

5. Asirlik yoki urush oqibatida nevroz xastaligiga chalingan harbiy asirlar.

Nevrozga chalingan bemorlar betaraf mamlakatda uch oydan soʻng tuzalib ketmasa yoki toʻliq sogʻayishiga umid boʻlmasa, ular shu muddat tugashi bilan vataniga qaytarib yuborilishi kerak.

6. Surunkali zaharlanish (gazlar, metallar, alkaloidlar va boshqalardan) kasalligiga chalingan va kelgusida betaraf mamlakatda davolanishi yaxshi natija berishi mumkin boʻlgan barcha harbiy asirlar.

7. Barcha ayol harbiy asirlar va emizikli hamda yosh bolalari bor onalar.

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilmaydi:

1. Tegishli tartibda aniqlangan surunkali psixoz kasalligiga chalinganlarning barchasi.

2. Davolash mumkin emas deb topilgan asab tizimining organik yoki funksional kasalligiga chalinganlarning barchasi.

3. Yuqumli kasalliklarga chalinganlarning barchasi, silni istisno etganda, bu kasalliklar xatarli hisoblangan davr mobaynida.

II. UMUMIY XULOSALAR

1. Yuqorida qayd etilgan shartlarning barchasi umuman imkon qadar keng mazmunda talqin qilinishi va qoʻllanilishi kerak.

Ayniqsa, urush yoki asirlik oqibatida yuzaga kelgan nevropatiya yoxud psixopatiya kasalliklariga, shuningdek, barcha bosqichdagi sil kasalligiga nisbatan xuddi shunday yondashilishi shart. Harbiy asirlar koʻp sonli jarohatlar olgan, ammo alohida holda bu jarohatlarning birontasi ularni vataniga qaytarib yuborish uchun asos boʻlib xizmat qilmaydigan hollarda ham shu prinsip qoʻllanilishi va bunda jarohatlarning koʻpligi oqibatida yuzaga keladigan ruhiy xastalanish holatlari eʼtiborga olinishi kerak.

2. Amputatsiya, toʻla koʻrlik yoki karlik, ochiq turdagi oʻpka sili, ruhiy xastaliklar, xavfli shishlar kabi toʻgʻridan-toʻgʻri vataniga qaytarish uchun shak-shubhasiz huquq beruvchi barcha holatlarda bemorlar lager shifokori yoki asirlikda saqlab turgan Davlat tasdiqlagan harbiy-tibbiy komissiyalar tomonidan tegishli tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi va ularni imkon qadar tezroq vataniga qaytarish belgilanadi.

3. Urushgacha mavjud boʻlgan va ahvoli yomonlashmagan jarohatlar hamda kasalliklar, shuningdek, urush davrida olingan va harbiy xizmatga qaytish uchun xalal bermagan jarohatlar toʻgʻridan toʻgʻri vataniga qaytarish huquqini bermaydi.

4. Nizolashayotgan Davlatlarning barchasi ushbu qoidalarni bir xil mazmunda talqin qiladi va qoʻllaydi. Manfaatdor Davlatlar va maʼmuriyatlar qoʻshma tibbiy komissiyalarga ular oʻz vazifasini ado etishi uchun zarur boʻlgan barcha shart-sharoitni yaratadi.

5. Yuqorida 1 raqami ostida qayd etilgan misollar faqat namunaviy holatlar hisoblanadi. Bu qoidalarga mutlaqo mos kelmaydigan holatlar mazkur Konvensiyaning 110-moddasi va ushbu bitim qoidalari ruhida koʻrib chiqilishi shart.

II Ilova

QOʻSHMA TIBBIY KOMISSIYALAR TOʻGʻRISIDA NIZOM (112-moddaga qarang)

1-modda

112-moddada nazarda tutilgan qoʻshma tibbiy komissiyalar uch nafar aʼzodan tashkil topib, ulardan ikki nafari betaraf mamlakatlar fuqarolari boʻlishi kerak. uchinchisi esa asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan tayinlanadi. Yuqorida koʻrsatilgan betaraf aʼzolardan biri komissiyaga raislik qiladi.

2-modda

Betaraf aʼzolarning ikkalasi ham Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi tomonidan Homiy Davlat bilan kelishuvga muvofiq asirlikda saqlab turgan Davlatning iltimosi asosida tayinlanadi. Ular oʻz vatanida ham. boshqa betaraf mamlakatda yoki asirlikda saqlab turgan Davlat hududida ham yashashi mumkin.

3-modda

Betaraf aʼzolik uchun nomzodlarni manfaatdor nizolashayotgan tomonlar maʼqullashi kerak va ular Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi bilan Homiy Davlatga oʻz roziligi haqida maʼlum qiladi. Bu shaxslar bunday xabar kelishi bilanoq haqiqiy komissiya aʼzolari deb hisoblanadi.

4-modda

Zarur hollarda komissiyaning haqiqiy aʼzolari oʻz vazifalarini ado etishlari uchun bu aʼzolarning tegishli miqdordagi oʻrinbosarlari ham tayinlanadi. Bunday tayinlash haqiqiy aʼzolarni tayinlash bilan bir paytda yoki shundan keyingi qisqa muddat ichida amalga oshiriladi.

5-modda

Agar biron-bir sababga koʻra Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi betaraf aʼzolarni tayinlay olmaydigan boʻlsa, u holda ushbu aʼzolarni Homiy Davlat tayinlaydi.

6-modda

Imkon boricha betaraf aʼzolarning biri xirurg boshqasi esa terapevt boʻlishi shart.

7-modda

Betaraf aʼzolar oʻz vazifasini ado qilishi uchun ularga barcha imkoniyatlarni yaratish boʻyicha masʼul hisoblangan nizolashayotgan tomonlardan toʻla mustaqil holda faoliyat koʻrsatadi.

8-modda

Asirlikda saqlab turgan Davlat bilan kelishuvga muvofiq Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi mazkur nizomning 2 va 4-moddalarida koʻrsatilgan tayinlashlari amalga oshirishda manfaatdor shaxslarning xizmat vazifalarini belgilashi kerak.

9-modda

Betaraf aʼzolar maʼqullangan paytdan eʼtiboran qoʻshma tibbiy komissiya imkon qadar tezroq, har holda, maʼqullash kunidan soʻng uch oydan kechiktirmay, oʻz ishini boshlashi shart.

10-modda

Qoʻshma tibbiy komissiyalar Konvensiyaning 113-moddasida qayd etilgan barcha harbiy asirlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi va vataniga qaytarish, vataniga qaytarilganlar roʻyxatidan oʻchirish yoki navbatdagi tibbiy koʻrikkacha tegishli qarorni keyinga surish yuzasidan oʻz takliflarini kiritadi. Qarorlar koʻpchilik ovoz bilan qabul qilinadi.

11-modda

Tibbiy koʻrikdan soʻng bir oy davomida komissiya har bir alohida holat yuzasidan qabul qilingan qaror toʻgʻrisida asirlikda saqlab turgan Davlatga, Homiy Davlatga va Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasiga maʼlum qilishi kerak. Qoʻshma tibbiy komissiya, shuningdek, oʻzi qabul qilgan qaror toʻgʻrisida tibbiy koʻrikdan oʻtgan har bir harbiy asirga maʼlum qiladi va ularning vataniga qaytarish uchun tavsiya etilganlariga mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namunadagidek guvohnoma beradi.

12-modda

Asirlikda saqlab turgan Davlat qoʻshma tibbiy komissiyaning qarorini bu haqda tegishli tartibda xabardor etilganidan soʻng uch oy muddat ichida bajarishi shart.

13-modda

Agar muayyan bir mamlakatda qoʻshma tibbiy komissiya faoliyat koʻrsatishi zarur deb topilsa-yu ammo bu mamlakatda betaraf Davlat fuqarosi hisoblangan biron-bir shifokor mavjud boʻlmasa va agar qandaydir sabablarga koʻra komissiyaga boshqa mamlakatda yashovchi betaraf Davlat fuqarolari boʻlgan shifokorlarni tayinlashning imkoni boʻlmasa, u holda asirlikda saqlab turgan Davlat Homiy Davlat roziligi asosida ish tutib, qoʻshma tibbiy komissiya faoliyatini bajaradigan oʻz tibbiy komissiyasini tuzishi mumkin, ammo bunday komissiyaga nisbatan mazkur nizomning 1 — 5 va 8-moddalaridagi qoidalar qoʻllanilmaydi.

14-modda

Qoʻshma tibbiy komissiyalar doimiy asosda ishlaydi va belgilangan vaqt oraligʻida, kamida olti oyda bir marta har bir lagerni borib koʻradi.

III Ilova

HARBIY ASIRLAR UCHUN JAMOAVIY KOʻMAK JOʻNATMALARIGA OID NIZOM (73-moddaga qarang)

1-modda

Vakolatli shaxslarga qoʻl ostilaridagi jamoaviy koʻmak joʻnatmalarini oʻz lagerlariga mansub barcha harbiy asirlar oʻrtasida, shu jumladan, gospitallarda, qamoqxonalarda yoki axloq tuzatish muassasalaridagi harbiy asirlar oʻrtasida taqsimlash uchun ruxsat etiladi.

2-modda

Jamoaviy koʻmak joʻnatmalarini taqsimlash xayriya beruvchilarning koʻrsatmasiga muvofiq va vakolatli shaxslar ishlab chiqqan reja boʻyicha amalga oshiriladi; ammo tibbiyot materiallaridan iborat joʻnatmalarni taqsimlashni bosh shifokor bilan kelishuv boʻyicha amalga oshirish maʼqul hisoblanadi; gospitallar va lazaretlarda bosh shifokorlar yuqorida qayd etilgan koʻrsatmalardan oʻz bemorlarining ehtiyojlari talab etgan darajada chekinishlari mumkin. Shunday qilib, belgilangan tartiblar doirasidagi bu taqsimot har doim adolatli tarzda amalga oshirilishi shart.

3-modda

Oʻzlari olgan joʻnatmalarning sifati va miqdorini tekshirish va ushbu masala yuzasidan xayriya beruvchilarga batafsil hisobot tayyorlash uchun imkoniyat yaratish maqsadida vakolatli shaxslar yoki ularning oʻrinbosarlariga oʻz lagerlari yaqinidagi koʻmak joʻnatmalari kelib tushadigan punktlarga chiqishga ruxsat etiladi.

4-modda

Vakolatli shaxslar jamoaviy joʻnatmalar taqsimoti oʻz lagerlarining barcha boʻlinmalari va filiallarida ularning koʻrsatmalariga muvofiq tarzda amalga oshirilganiga ishonch hosil qilishlari uchun ularga tegishli imkoniyat yaratiladi.

5-modda

Vakolatli shaxslarga xayriya beruvchilarga moʻljallangan va jamoaviy koʻmak joʻnatmalariga (taqsimot, talab, miqdor va boshqalarga) taalluqli boʻlgan blanklar va anketalarni toʻldirish, shuningdek, bu blanklarni toʻldirishni ishchi komandalaridagi vakolatli shaxslarga yoki lazaretlar va gospitallarning bosh shifokorlariga topshirish uchun ruxsat etiladi. Ushbu tegishli tartibda toʻldirilgan blanklar va anketalar paysalga solinmasdan xayriya beruvchilarga yetkaziladi.

6-modda

Jamoaviy koʻmak joʻnatmalarining oʻz lagerlaridagi harbiy asirlar oʻrtasida muntazam ravishda taqsimlab turilishini taʼminlash va harbiy asirlarning yangi kontingenti kelishi munosabati bilan paydo boʻladigan talablarni qoldirish maqsadida vakolatli shaxslarga jamoaviy koʻmak joʻnatmalarining yetarli miqdordagi zaxirasini tashkil qilish va saqlab turishga ruxsat etiladi. Shu maqsadda ular tegishli omborlarga ega boʻladi; har bir ombor ikkita qulf bilan qulflanadi va albatta, qulflardan birining kaliti vakolatli shaxsda, boshqasiniki esa lager boshligʻida saqlanadi.

7-modda

Agar jamoaviy koʻmak sifatida kiyim-kechaklar joʻnatiladigan boʻlsa, har qaysi harbiy asir kamida toʻliq komplekt kiyim-boshni oʻz shaxsiy mulki sifatida saqlab qoladi. Harbiy asirlardan birontasi bir komplektdan ortiq kiyim-kechakka ega boʻlgan hollarda vakolatli shaxsning nisbatan taʼminlangan kishilardan ortiqcha buyumlarni yoki soni meʼyordan ortiq boʻlgan ayrim narsalarni (bitta buyumni) olib qoʻyishiga, agar bu nisbatan kam taʼminlangan harbiy asirlar ehtiyojini qondirish uchun zarur deb topilsa, ruxsat etiladi. Vakolatli shaxs, ayni chogʻda, ich kiyimi, paypogʻi yoki oyoq kiyimi yoʻq harbiy asirlarni boshqa yoʻl bilan taʼminlashning imkoni boʻlmagan hollardagina ular uchun boshqalardagi bunday buyumlarning ikkinchi komplektini olishi mumkin.

8-modda

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar, xususan, asirlikda saqlab turgan Davlatlar keng imkoniyatlar doirasida, shu bilan birga aholining oziq-ovqat taʼminotini tartibga soluvchi koʻrsatmalarni hisobga olgan holda, ularning hududlarida harbiy asirlar oʻrtasida jamoaviy koʻmak sifatida taqsimlash uchun zarur turli mahsulotlarni sotib olishni amalga oshirishga ruxsat etadi; ular bunday sotib olishni amalga oshirish maqsadida pul jamgʻarmalaridan mablagʻ koʻchirilishiga va texnik yoki maʼmuriy tartibdagi boshqa xil moliyaviy harakatlar bajarilishiga ham xuddi shu tarzda koʻmaklashadi.

9-modda

Yuqorida qayd etilgan qoidalar na harbiy asirlarning lagerga kelmasdan oldin yoki koʻchish davrida jamoaviy joʻnatmalari qabul qilib olish huquqlariga va na Homiy Davlat, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi yoki harbiy asirlarga koʻmaklashuv va tegishli joʻnatmalarning topshirilishi va oluvchilar oʻrtasida oʻzlari istagan har qanday tartibda taqsimlanishi boʻyicha masʼul hisoblangan boshqa har qanday tashkilotlar vakillarining imkoniyatlariga ziyon yetkazmasligi kerak.

IV Ilova

A. SHAXSIY GUVOHNOMA (4-moddaga qarang)

B. ASIRGA OLINGANLIK TOʻGʻRISIDA BILDIRGI-KARTOCHKA (70-moddaga qarang)

Izoh: Kartochka ikki yoki uch tilda, xususan, asirning ona tilida va asirlikda saqlab turgan Davlat tilida tayyorlanishi lozim.

Oʻlchami 5x10,5 sm.

S. POCHTA KARTOCHKASI VA XAT (71-moddaga qarang)

1. Pochta kartochkasi

S. POCHTA KARTOCHKASI VA XAT (71-moddaga qarang)

2. Xat

Izoh: Bu forma ikki yoki uch tilda, xususan, asirning ona tilida va asirlikda saqlab turgan Davlat tilida tayyorlanishi lozim. U bukilish chizigʻidan (punktir bilan belgilangan) qatlanadi. Yuqori qismi kesikka ( — bilan belgilangan) joylashtiriladi va shu holda konvert shaklini oladi. Sirt tomoni xuddi pochta kartochkasining sirt tomoni kabi (IV Ilova, S.1 ga qarang) chizilgan boʻlib, asir xati uchun moʻljallangan, bu yerga taxminan 250 ta soʻz joylashadi.

Xatning tabiiy oʻlchami (ochiq holatda) 29x15 sm.

D. OʻLIM TOʻGʻRISIDAGI DALOLATNOMA (120-moddaga qarang)(Tegishli maʼmurlar belgisi)OʻLIM TOʻGʻRISIDAGI DALOLATNOMA

Izoh: Dalolatnoma ikki yoki uch tilda, xususan, asirning ona tilida va asirlikda saqlab turgan davlat tilida tayyorlanishi lozim. Oʻlchami 21x30 sm.

E. VATANIGA QAYTARISH TOʻGʻRISIDA GUVOHNOMA(II Ilovaning 11-moddasiga qarang)Vataniga qaytarish toʻgʻrisida guvohnoma

Sana _______________________________________________________________________________________________Lager ______________________________________________________________________________________________Gospital ___________________________________________________________________________________________Familiyasi__________________________________________________________________________________________Ismi va otasining ismi ______________________________________________________________________________Tugʻilgan sanasi______________________________________________________________________________________Unvoni _____________________________________________________________________________________________Shaxsiy raqami______________________________________________________________________________________Harbiy asir raqami__________________________________________________________________________________Yaradorlik, bemorlik _________________________________________________________________________________Komissiya qarori_____________________________________________________________________________________

A=Toʻgʻridan-toʻgʻri vataniga qaytarish

B=Betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish

NS=Ikkilamchi koʻrik

V Ilova

HARBIY ASIRLAR OʻZ MAMLAKATIGA JOʻNATADIGAN PUL OʻTKAZMALARIGA DOIR NAMUNAVIY NIZOM (63-moddaga qarang)

1. 63-moddaning uchinchi xatboshida qayd etilgan avizo quyidagi maʼlumotlardan iborat boʻladi:

a) 17-moddada koʻrsatilgan raqam. toʻlovlarni amalga oshiruvchi harbiy asirning unvoni. familiyasi, ismi. ota ismi;

b) uning mamlakatidagi oluvchining familiyasi va adresi;

s) toʻlanishi kerak boʻlgan mablagʻning harbiy asir joylashgan mamlakat valyutasida ifoda etilgan miqdori.

2. Avizoga harbiy asir imzo chekadi, agar u yozishni bilmasa, hujjatga uning belgisi qoʻyilishi va bu belgi vakolatli shaxs tomonidan tasdiqlanishi kerak.

3. Lager boshligʻi ushbu avizoga mazkur harbiy asir toʻlanishi zarur boʻlgan pul miqdoridan kam boʻlmagan kredit saldosiga ega ekani toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani ilova qiladi.

4. Avizo roʻyxat shaklida ham tuzilishi mumkin; bunda roʻyxatning har bir varagʻi vakolatli shaxs tomonidan shahodatlanishi va lager boshligʻi tomonidan tasdiqlanishi shart.