# Oʻzbekiston sharoitida suv omborlarini loyihalash, qurish va ulardan foydalanish boʻyicha sanitariya qoidalari va meʼyorlari (0315-14-son)

- URL: https://neolex.uz/uz/laws/law-8583518
- lex.uz dagi asl nusxa: https://lex.uz/docs/8501123
- Sana: 30.08.2014
- Amalda
- Language: uz

> Matn manbasi: O'zbekiston Respublikasi qonunchilik ma'lumotlari milliy bazasi (lex.uz). Qonunchilik ma'lumotlari milliy bazasidan (lex.uz) hujjatning rasmiy matni, so'zma-so'z, avtomatik yangilanadi. Yuridik kuchga lex.uz dagi nashr ega: sud, shartnoma va rasmiy javoblar uchun u yerdagi amaldagi tahrirni tekshiring.

---

Oʻzbekiston Respublikasining Sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

## 1. UMUMIY QOIDALAR

1.1. Noqulay tabiiy va antropogen omillar majmuasining taʼsiri, suv taqchilligi va choʻllanish jarayonlarining rivojlanishi tufayli Oʻzbekistonning bir qator hududlarida suvdan foydalanish sharoitlari va aholi salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi ekologik-gigiyenik vaziyat keskinlashdi. Daryolar suv resurslarining kamayishi munosabati bilan kelajakda aholini xoʻjalik-ichimlik suvi bilan taʼminlashning gigiyenik nuqtai nazardan yagona maqbul suv manbalari sifatida, odatda, turli maqsadlarga moʻljallangan gidrotexnik inshootlar tarkibiga kiruvchi mamlakatning oʻzanli va toʻldirma suv omborlari qolmoqda.

1.2. Hozirgi vaqtda gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi maxsus vakolatli organ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Katta va alohida muhim suv xoʻjaligi obyektlarining texnik holatini hamda xavfsiz ishlashini nazorat qilish davlat inspeksiyasi hisoblanadi. Uning vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasining 1999-yil 20-avgustdagi “Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonunining 6-moddasida belgilangan.

1.3. Suv omborlaridan Oʻzbekiston Respublikasining “Suv va suvdan foydalanish toʻgʻrisida”gi Qonunida nazarda tutilgan bir yoki bir necha maqsadlarda foydalanish mumkin. Suv omborlarining suv resurslaridan ichimlik va xoʻjalik-maishiy suv taʼminoti, shu jumladan rekreatsion maqsadlarda foydalanish boshqa maqsadlardan ustun hisoblanadi. Bunda, suv omborlaridagi suvning tegishli sifatini taʼminlash va ulardan foydalanish aholi salomatligi uchun xavfsiz boʻlishi sharti bilan, sanitariya-gigiyena va epidemiyaga qarshi qoidalarga rioya qilgan holda amalga oshiriladi.

Respublika suv omborlarini sanitariya nazoratidan oʻtkazishda aholini markazlashgan xoʻjalik-ichimlik suvi bilan taʼminlash maqsadida 0244-07-sonli “Suv taʼminoti manbalari va xoʻjalik-ichimlik suv quvurlarining sanitariya muhofazasi zonalarini loyihalash va ulardan foydalanishning sanitariya meʼyorlari va qoidalari” SanQvaMga rioya qilish zarur.

1.4. Suv omborlarida ogohlantiruvchi sanitariya nazorati loyihalash va qurishning barcha bosqichlarida suv ombori tubini suv bosishga tayyorlash boʻyicha gigiyenik va sanitariya-texnik tadbirlar majmuasining bajarilishini nazorat qilishni oʻz ichiga olishi kerakligini hisobga olish lozim. Bu tadbirlarga aholi punktlarini koʻchirish, maishiy va sanoat chiqindilarini toʻplash hamda utilizatsiya qilish joylarini yoʻq qilish, qabristonlar va hayvon koʻmish joylarini koʻchirish yoki mustahkamlash, oʻsimliklarni tozalash, muhandislik himoya vositalaridan foydalanish va boshqa koʻplab chora-tadbirlar kiradi.

1.5. Suv omborlarini loyihalash va qurishda mazkur tadbirlarni amalga oshirishga qoʻyiladigan sanitariya talablari “Oʻzbekiston sharoitida suv omborlarini loyihalash, qurish va ulardan foydalanish boʻyicha sanitariya qoidalari va meʼyorlari” deb nomlangan alohida sanitariya-meʼyoriy hujjatda bayon etilgan. Ushbu hujjat Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida”, “​​​​​​​Suv va suvdan foydalanish toʻgʻrisida”, “​​​​​​​Fuqarolar sogʻligʻini saqlash toʻgʻrisida” va “​​​​​​​Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi toʻgʻrisida”gi qonunlari talablariga muvofiq tuzilgan.

1.6. Ushbu Sanitariya qoidalari gidrotexnika inshootlarida suvning tegishli sifatini taʼminlash va ularga tutash hududlarda aholi uchun munosib sanitariya sharoitlarini yaratish maqsadida, bu inshootlarga qoʻyiladigan asosiy sanitariya talablarini belgilaydi.

## 2. SUV OMBORLARINI LOYIHALASH VA QURISHDA OGOHLANTIRUVCHI SANITARIYA NAZORATI

2.1. Suv ombori oʻzanini va suv bosish hududini tayyorlash ishlari tarkibi va hajmi quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanadi: suv omborining ish rejimi boʻyicha suv xoʻjaligi hisob-kitoblari, quyi oqimda sanitariya oqimlarini (chiqarishlarni) taʼminlash, shuningdek suv omboridagi suv sifati prognozi. Bunda suv bosadigan hududning turli elementlari, qoldiq oʻsimliklar, tuproq-gruntlar va boshqalarning taʼsiri inobatga olinadi.

2.2. Suv bosadigan hududni sanitariya jihatidan tayyorlash xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti manbai sifatida suv omborlari suvining tegishli sifatini shakllantirishni taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Qirgʻoqboʻyi hududlarini sanitariya jihatidan tayyorlash esa aholi tomonidan madaniy-sogʻlomlashtirish maqsadlarida foydalanish uchun bajariladi.

2.3. Barcha aholi punktlari, shuningdek alohida binolar va inshootlarni suv omborlarining suv bosish hududidan toʻliq koʻchirish majburiy sanitariya-texnik tadbir hisoblanadi.

Aholini koʻchirish yilning eng qulay faslida oʻtkazilishi lozim. Bunga yangi aholi punktlari joylashadigan hududlarni tanlash, aholi manzilgohlarini rejalashtirish loyihalarini ishlab chiqish, aholini suv bilan taʼminlash manbalarini aniqlash boʻyicha tayyorgarlik ishlari oldin bajarilishi kerak.

2.4. Doimiy va vaqtinchalik suv bosish (suv toshqinlari va pastki beflardagi qishki boshqariladigan sathlar davrida), suv bosishi va qirgʻoqlarning oʻpirilishi zonalarida joylashgan barcha aholi punktlari, korxonalar, binolar va inshootlar SHNQ 2.07.01 “Shaharsozlik. Shahar va qishloq aholi punktlari hududlarini qurishni rivojlantirishni rejalashtirish” va QMQ 2.06.15 “Hududlarni suv bosishi va suv bosishidan muhandislik himoyasi” talablariga muvofiq koʻchirilishi yoki muhandislik himoyasi bilan taʼminlanishi lozim.

2.5. Suv bosish zonasi maishiy jihatdan ham, aholi salomatligi uchun ham noqulay hudud hisoblanadi. Shu sababli, suv bosmaydigan boʻlsa-da, boʻlajak suv olish inshootlarining sanitariya muhofazasi zonasi (SMZ) ning 2-mintaqasi chegaralariga kiradigan va suv sathidan 150 m va undan yaqinroq masofada joylashgan barcha aholi punktlari va korxonalar ham koʻchirilishi shart. Bunda barcha binolar buziladi va olib chiqiladi, qoldiqlari esa yoqib yuboriladi.

Boʻlajak suv olish inshootlarining SMZ 2-mintaqasi chegaralariga kirmaydigan, hatto suv sathidan 150 metrdan uzoqroqda joylashgan barcha obyektlarda qatʼiy cheklovlar joriy etiladi: suv ombori tomonidan tuproq devorlar bilan oʻrash, qarama-qarshi tomondan togʻ ariqlari bilan oʻrash, chiqindilarni doimiy ravishda olib chiqib ketish uchun beton qabul qilgichlar bilan taʼminlash va vaqti-vaqti bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish.

2.6. Boʻlajak suv ombori oʻzanida barcha maishiy va sanoat chiqindilari (axlat, goʻng, iflosliklar, tashlandiqlar va boshqalar) yoʻq qilinishi shart. Bunda, kelajakdagi suv olish inshootlariga eng yaqin joylashgan uchastkalardan toʻplangan, epidemiologik jihatdan xavfli chiqindilar loyihalanayotgan suv olish inshootlarining 2-chi himoya mintaqasidan tashqariga chiqarilishi lozim. Tuproqning 90 — 60 sm qalinlikdagi qatlami olib tashlanadi (zarur chuqurlik laboratoriya tadqiqotlari natijalariga koʻra belgilanadi) va dezinfeksiya qilinadi.

2.6.1. Suv ombori oʻzanini tayyorlash ishlari u suv bilan toʻldirilishidan kamida 1 yil oldin amalga oshirilishi kerak. Sanitariya-epidemiologiya nazorati organlari bilan kelishilgan holda, yuqorida sanab oʻtilgan toʻplamlarni organik moddalarning toʻliq minerallashuvini taʼminlash uchun joyida yupqa qatlamda tarqatib, keyinchalik haydab yuborish mumkin. Biroq bu ishlar suv bosishdan oldingi bahor-yoz mavsumidan kechiktirmay bajarilishi lozim.

2.7. Suv bosish, suv koʻtarilishi va qirgʻoq oʻpirilishi zonasiga tushadigan barcha dafn etish joylari yopilishi shart.

2.8. Yangi dafn etish joylarini tanlash yoki mavjud qabristonlardan qaysi birida qabr qoldiqlarini qayta koʻmish mumkinligini aniqlash amaldagi sanitariya qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

2.9. Qabrlarni koʻchirish yoki faqat ularni mustahkamlash masalasi har bir alohida holatda koʻrib chiqilishi kerak. Bunda qabrlarning suv omborlari oʻlik hajmi sathiga nisbatan joylashuvi, dafn etish vaqti (qabriston davri), joyning topografik xususiyatlari, toʻlqin taʼsirining tabiati va tub jinslarning tarkibi hisobga olinishi lozim.

Qabrlar suv omborlarining ishlaydigan zonasida va undan 2 metr yuqorida, qirgʻoq hosil boʻlish zonasida, shuningdek suv olish inshootlari uchun moʻljallangan joylarda joylashgan boʻlsa, ularni albatta koʻchirish shart.

Qabrlar oʻlik hajm zonasida joylashgan boʻlsa, ularni mustahkamlash zarurati va usuli masalasini hal etish lozim. Agar qabr ustidagi suv chuqurligi toʻlqin balandligidan 1,5 — 2 baravar katta boʻlsa, toʻlqin oʻtishidagi maksimal tub tezligi turli gruntlar uchun gidrotexnika qurilishi amaliyotida qabul qilingan yuvilib ketishga ruxsat etilgan tezlikdan oshmasa, shuningdek, agar qabr yer osti suvlari tebranish zonasiga va qirgʻoqlarni qayta ishlash hududiga tushmasa, uni maxsus mustahkamlash talab etilmaydi.

Agar qabr oʻzgaruvchan harakat yoʻnalishiga ega boʻlgan yer osti suv oqimining tebranish zonasiga tushib qolsa, muhandislik gidrologik hisob-kitob usullari bilan aniqlanadigan qabr sanitariya zonasini belgilash zarur va bu zonada yangi koʻmishlar oʻtkazish taqiqlanadi.

2.10. Agar yer osti suvlari sathining eng yuqori hisobiy darajasi (suvning kapillyar koʻtarilishisiz) qabr tubining minimal belgisidan 1-jadvalda turli gruntlar uchun koʻrsatilgan S miqdorga past boʻlsa, qabrlar yer osti suvlari tebranish zonasiga tushmagan hisoblanadi.

Eslatma: S qiymati keyinchalik aniqlanishi lozim.

2.11. Suv omborining oʻlik hajmida qoldirilgan qabriston hududiga 5% faol xlor yoki 4% formaldegid eritmasi saqlovchi xlorli ohak yoki natriy gipoxlorit bilan ishlov beriladi hamda suyaklar, axlat va boshqa chiqindilardan tozalanadi. Biotermik chuqurlar kamida 5 sm qalinlikdagi quruq xlorli ohak bilan toʻldiriladi, soʻngra toza tuproq bilan koʻmiladi va mustahkamlanadi.

2.12. Suv bosish, qirgʻoqlarning oʻpirilishi va suv bosish zonasiga tushuvchi chorvachilik obyektlari, shuningdek, hayvon xomashyosini saqlash va qayta ishlash korxonalari hududlarini sanitariya jihatidan tozalash xoʻjaliklar va korxonalarning epizootik holatiga muvofiq amalga oshiriladi:

yuqumli kasalliklar boʻyicha qulay vaziyatdagi xoʻjaliklar va korxonalarda goʻng, axlat, goʻng shaltogʻi suv bosadigan hududdan tashqaridagi dalalarda zararsizlantiriladi. Chiqindilarni olib chiqib ketish imkoni boʻlmagan hollarda goʻng va axlat joyida yoqiladi, goʻng shaltogʻi esa suv bostirilishidan oldin, bir bahor-yoz mavsumidan kechiktirmay, yer yuzasiga toʻkiladi va keyinchalik qayta haydaladi;

kuydirgi kasalligi sporalarining atrof-muhitda juda uzoq vaqt yashab qolishi tufayli epidemiologik xavf tugʻdiradigan hayvon qabristonlarini suv bostirishga qaror qabul qilishda alohida ehtiyotkorlik talab etiladi. Zoonoz kasalliklar (kuydirgi, emfizematoz karbunkul, qoqshol) boʻyicha xavfli boʻlgan xoʻjalik va korxonalarda goʻng, goʻng suyuqligi va yigʻilgan axlat joyida yoqib yuboriladi. Kuydirgi, emfizematoz karbunkul, qoqshol holatlari qayd etilgan chorvachilik binolari (qoʻralar, sayr maydonlari va boshqalar) tuprogʻi 5% faol xlor saqlovchi dezinfeksiyalovchi vosita eritmasi, kalsiy gipoxlorit yoki 4% li formaldegid eritmasi bilan sugʻoriladi. Shundan soʻng, toza tuproqqacha boʻlgan (lekin kamida 25 sm) tuproq qatlami suv bosadigan hududdan tashqariga olib chiqiladi va chorva qabristoni hududida kamida ikki metr chuqurlikka koʻmiladi. Yer osti suvlari past joylashgan hududlarda bu tuproq oʻlik hajm zonasidagi maxsus transheyalarga kamida 1,5 metr chuqurlikda koʻmiladi. Soʻngra u xlorli ohak yoki kalsiy gipoxlorit bilan kamida 3 sm qalinlikda qoplanadi va toza tuproq bilan toʻldiriladi, albatta optimal darajada namlanadi va zichlanadi. Tuproq olib tashlangandan soʻng, zararlangan xoʻjaliklar hududi har 1 m2 maydon uchun 5 kg hisobidan quruq xlorli dezinfeksiyalovchi vosita bilan qoplanadi, namlandi va kamida 25 sm chuqurlikda qayta haydaladi.

sanitariya tozalash zonasiga kiruvchi kanalizatsiya tozalash inshootlari, axlatxonalar, assenizatsiya, sugʻorish va filtratsiya maydonlari yopilishi shart. Koʻrsatilgan inshootlar joylashgan hududlar suv ombori toʻldirilishidan oldin bir bahor-yoz mavsumidan kechiktirmasdan oʻlik hajm zonasida qayta haydalishi lozim. Suv omborining pasayish, suv bosish va qirgʻoq oʻpirilish zonasidagi mazkur inshootlar hududida ifloslangan tuproq qatlamini toza tuproqqacha kovlab olib tashlash, uni bashorat qilinayotgan suv bosish va qirgʻoq oʻpirilish hududidan tashqariga chiqarish, soʻngra hududni quruq xlorli ohak bilan zararsizlantirib, toza tuproq bilan toʻldirish zarur.

sanoat korxonalari koʻchirilgandan soʻng hududni tozalash aholi punktlariga qoʻyiladigan talablar asosida amalga oshiriladi. Korxonalarning sanoat chiqindilari maxsus inshootlar yoki poligonlarga transportda olib chiqiladi. Teri zavodlari, jun yuvish korxonalari, qushxonalar, nobud boʻlgan hayvon jasadlarini qayta ishlash zavodlari, zaharli kimyoviy moddalar, yonilgʻi-moylash materiallari omborlari, zaharli va boshqa sanitariya jihatidan xavfli chiqindilar saqlanadigan joylar amaldagi meʼyoriy hujjatlarga muvofiq dezinfeksiya, degazatsiya va dezaktivatsiya qilinishi shart. Keyin esa tuproq qatlami tozalanguncha (laboratoriya tekshiruvlari natijalariga koʻra) olib tashlanib, tozalash zonasidan tashqariga, xuddi shu maqsadlar uchun belgilangan koʻmish joylariga chiqarib yuborilishi lozim.

suv bosish zonasiga tushuvchi quduqlar (ishlaydigan va ishlamaydigan) tamponaj qilinishi shart.

2.13. Ishlov berish usulini qoʻllash odatda koʻmilgan tuproqning xususiyatlariga bogʻliq boʻladi. Lyossimon choʻkuvchi gruntlar va gʻovak qumoq tuproqlarga odatda termik usulda (kuydirib) ishlov beriladi; toshloq, shagʻalli, toshli gruntlarga sementlash usuli qoʻllaniladi; bogʻlanmagan boʻsh gruntlarga esa sovuq bitum bilan toʻyintirish usuli qoʻllaniladi.

2.14. Suv omborlari tubini suv bosishga tayyorlashda oʻsimliklarni (daraxt va butalarni) tozalash jarayoni katta sanitariya-gigiyenik ahamiyatga ega boʻlib, u toʻgʻon yaqinidagi hududlarda, suv olish zonalarida, suv omborlaridan madaniy-maishiy foydalanish joylarida majburiy hisoblanadi va odatda mexanik usullar yordamida amalga oshiriladi. Suv omborining pasayish zonasi hududi meʼyoriy dimlanish sathidan minimal pasayish sathi qoʻshimcha 2 metrgacha oʻrmon, mayda daraxtlar va butalardan tozalanishi, toʻnkalar balandligi 50 sm dan oshmasligi kerak.

Suv omborlari tubini tayyorlash boʻyicha barcha tadbirlar u suv bosishidan kamida bir yil oldin yakunlanishi, butun suv ombori boʻylab oʻtkazilishi va ular tugamaguncha suv ombori hatto qisman ham toʻldirilmasligi lozim.

2.15. Hududni suv bosishiga sanitariya jihatidan tayyorlash tadbirlarining samaradorligi tuproqning sanitariya-mikrobiologik va kimyoviy tadqiqotlari natijalari bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

2.16. Suv omborlarini loyihalash va qurish jarayonida ularning suv oʻsimliklari rivojlanadigan sayoz joylarda bezgak tarqatuvchi chivinlarning koʻpayishi bilan bogʻliq anafelogen xavfini aniqlash va bashorat qilishga alohida eʼtibor qaratish lozim. Suv omborining aholi punkti uchun bezgak xavfi koʻrsatkichlari oʻsha aholi punkti aholisi uchun bezgak tahdidini ifodalaydi. Bezgak xavfi koʻrsatkichlarining suv ombori qurilishidan oldingi va keyingi nisbati suv omborining qirgʻoq boʻyi mintaqasi hamda atrofidagi aholi punktlari uchun bezgak xavfining qanchalik oshganini koʻrsatadi. Oʻrta Osiyoda bezgak yuqtirish mavsumi may oyida boshlanib, oktyabrda (Surxondaryo viloyatining janubiy tumanlarida noyabrda) tugashi sababli, bu davr bezgak uchun eng xavfli hisoblanadi va shu davrda barcha profilaktik choralarni toʻliq amalga oshirish zarur.

Suv omborlarining bezgak xavfini aniqlash usuli quyidagilarga asoslangan: suv chuqurligi 2 metrgacha boʻlgan qirgʻoq chizigʻini aniqlash, suv omborlari uchun oʻrtacha oylik suv sathi grafigini tuzish, mintaqada aholining bezgak bilan kasallanish egri chizigʻini hisobga olish. Bu usul Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan 2012-yilda tasdiqlangan “Oʻzbekiston sharoitida suv omborlarining anafelogen xavfini aniqlash va bashorat qilishning soddalashtirilgan usullari” uslubiy koʻrsatmalarida batafsil bayon etilgan.

2.17. Suv omborlari oʻzanini tayyorlashning yakuniy tadbirlaridan biri u yoki bu sababga koʻra suv omborlari taʼsir doirasida qoladigan aholi punktlarini muhandislik jihatdan himoya qilishdir. Bunga quyidagilar kiradi: oʻrab olingan yerlarni keyinchalik melioratsiya qilish bilan ularni toʻsish, toʻgʻon orqasidagi hududda drenajlar va yomgʻir suvi oqimlarini, nasos stansiyalari va boshqa zarur inshootlarni qurish.

Ihota oʻrmonzorlarini barpo etish, suv omborlarini koʻkalamzorlashtirish va qirgʻoqlarini mustahkamlash, shuningdek, ular joylashgan hududlarda qulay mikroiqlim yaratishga alohida eʼtibor qaratish lozim.

2.18. Suv omborining sanitariya-muhofaza hududi chegarasida aholi punktlari, chorvachilik fermalari va boshqa ifloslantiruvchi obyektlarni maxsus choralar koʻrilmasdan joylashtirish man etiladi. Suv omborining 100 metrlik qirgʻoq mintaqasida suv inshootlari, portlar va choʻmilish joylaridan tashqari har qanday qurilish ishlari olib borish taqiqlanadi.

## 3. SUV OMBORLARINI ISHLATISH VA ULARDAN FOYDALANISHDA JORIY SANITARIYA NAZORATI

3.1. Suv omborlaridan foydalanish jarayonida joriy sanitariya nazorati quyidagi asosiy yoʻnalishlarni qamrab oladi:

oʻzgargan atrof-muhit omillarining mumkin boʻlgan salbiy taʼsirini aniqlash maqsadida aholining kasallanish darajasi va sogʻligʻi holatini muntazam ravishda oʻrganish;

aniqlangan kamchiliklarni qayd etgan holda davriy sanitariya tekshiruvlarini oʻtkazish;

laboratoriya va asbob-uskunalar yordamida suv omborlarining turli qismlarida suv sifatini mavsumiy tekshirish;

sogʻlomlashtirish tadbirlarini ishlab chiqish va amalga oshirish.

3.2. Joriy sanitariya nazoratini olib borishda Oʻzbekistonning quyilma va oʻzan suv omborlaridagi suv sifati oʻzgarishining asosiy farqlarini hisobga olish kerak. Har ikkala turdagi suv omborlarining gidrologik rejimi taxminan bir xil boʻlsa-da (toʻliq hajmga toʻldirish oktyabrdan aprelgacha, boʻshatish esa qolgan 5 oy davomida amalga oshiriladi), ularning loyqa bosish muddatlari turlicha. Bu quyilma suv omborlarida maxsus bosh inshootlar qurilganligi bilan bogʻliq boʻlib, ular tub choʻkindilarning suv keltiruvchi kanalga tushishiga toʻsqinlik qiladi. Shu sababli, bu turdagi suv omborlarining loyqa bosishi sekinroq (20 — 30 yildan ortiq) kechadi. Oʻzan tipdagi suv omborlarining loyqa bosishi esa ancha tez (yuqori qismda 5-6 yil ichida) sodir boʻladi.

3.3. Shu bilan birga, quyilma suv omborlarida suvning bugʻlanishi tufayli uning minerallashuv darajasini nazorat qilish zarur, chunki bu aholi tomonidan suv omborlaridan xoʻjalik-ichimlik maqsadlarida foydalanishda muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin.

Quyilma tipdagi suv omborlarida suvning mineralizatsiya darajasini bashorat qilishda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan 2012-yilda tasdiqlangan 012-3/0225-sonli “Oʻzbekiston suv omborlarida suvning mineralizatsiya darajasini bashorat qilishning soddalashtirilgan usuli” uslubiy koʻrsatmasida keltirilgan usuldan foydalanish tavsiya etiladi.

3.4. Xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti va aholining madaniy-maishiy ehtiyojlari uchun foydalaniladigan suv omborlariga suvning sifati va uning sanitariya holati boʻyicha maxsus talablar qoʻyiladi. Bu talablar “Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi yer usti suvlarini muhofaza qilish boʻyicha gigiyenik talablar” bilan belgilanadi.

Suv omborida suv sifatini kerakli darajada saqlashning eng samarali usuli yillik suv almashinuvi kamida 10 marta boʻladigan yetarli oqimni taʼminlashdir.

3.5. Suv omborlaridan foydalanish jarayonida suv muhofazasi zonasi va suv ombori akvatoriyasida sanitariya holatini va ekologik tizimlar muvozanatini saqlashga yordam beradigan hamda suv havzasidagi suv sifatini amaldagi sanitariya meʼyorlari darajasida taʼminlaydigan tashkiliy-xoʻjalik, agrooʻrmonmeliorativ, agrotexnik, oʻtloqmeliorativ, gidrotexnik va boshqa ishlar majmuasini bajarish lozim.

Suv omborlari atrofida himoya oʻrmon mintaqalari sifatida buta tollarni (birinchi poyasda), terak va daraxtsimon tollarni (ikkinchi poyasda) hamda turli xil qurgʻoqchilikka chidamli daraxt navlarini (uchinchi poyasda) ekish maqsadga muvofiqdir.

3.6. Suv havzasidagi suv sifatini amaldagi sanitariya meʼyorlari darajasida saqlab turish uchun quyidagilarni koʻzda tutish zarur:

zaharli kimyoviy moddalar, pestitsidlar va mineral oʻgʻitlarni qoʻllash meʼyorlari va qoidalariga qatʼiy rioya qilish, ularni toʻgʻri tashish va saqlashni taʼminlash;

suv omborining oʻt va loyqa bosishiga, sayoz suv hududlarining “gullashi”ga qarshi kurashish, qirgʻoqlarning yemirilishini oldini olish;

sanoat korxonalari, chorvachilik fermalari va komplekslarining oqava suvlari, neft mahsulotlari bilan tabiiy muhitning ifloslanishining oldini olish;

suv manbalari va suv omborlari yaqinida chorvachilik fermalari, yozgi yaylovlar, jihozlanmagan suv havzalari, neft omborlari, hayvon qabristonlari va qabristonlarning joylashishiga yoʻl qoʻymaslik;

sanitariya-muhofaza mintaqasi doirasida suv ombori qirgʻoqlari yonbagʻirlarida chorva mollarini oʻtlatishni taqiqlash;

suv omboridagi suv sifatining yomonlashuvini oldini olish maqsadida oʻrmon ihota daraxtzorlarini, suvni muhofaza qilish mintaqalarini saqlash va boshqa chora-tadbirlarni amalga oshirish.

3.7. Suv omborlaridan (ayniqsa yirik suv omborlaridan) foydalanish jarayonida ularning joylashgan hududlar tabiiy muhitiga, jumladan iqlim sharoitlariga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkinligini eʼtiborga olish lozim. Xususan, bahorda suv omborlari qirgʻoqboʻyi hududlarga sovutuvchi, iliq mavsumning ikkinchi yarmida esa isituvchi taʼsir koʻrsatadi.

Ular taʼsirida odatda iqlimning kontinentalligi pasayadi, havo haroratining oʻzgarishi bir maromda boʻladi, kunlik oʻzgarishlar kamayadi, havoning namligi (nisbiy va mutlaq) ortadi, bu esa qurgʻoqchil hududlarda yaqqolroq namoyon boʻladi. Keng suv yuzalarining paydo boʻlishi shamollar tezligi va takrorlanishining sezilarli darajada oshishiga olib keladi. Iliq davrda suv omborlari akvatoriyasida yogʻinlar odatda quruqlikdagiga nisbatan kamroq yogʻadi, qirgʻoq mintaqasida esa biroz koʻpayadi.

Suv omborlarini barpo etish yer osti suvlarining sathi va rejimiga taʼsir koʻrsatadi, qirgʻoq zonasidagi tuproq va oʻsimlik qoplamida sezilarli oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Bu zona kengligi tekislikdagi suv omborlarida bir necha kilometrgacha yetishi mumkin.

3.8. Suv omborlarining foydalanish jarayonida atrof-muhitga koʻrsatadigan sezilarli taʼsiri, oʻz navbatida, ularning suv omborlari joylashgan hududlarda istiqomat qiluvchi aholining sanitariya-maishiy turmush sharoitlariga, kasallanish darajasiga va salomatlik holatiga salbiy taʼsir etishi mumkinligini tasdiqlaydi. Bejiz emas, suv omborlarining aholiga taʼsiri koʻpincha ularni barpo etish bilan bogʻliq barcha muammolar orasida eng dolzarb va alohida eʼtibor talab etadigan masala hisoblanadi. Bunda aholini suv omborlari taʼsir hududidan koʻchirish va ularning ijtimoiy-iqtisodiy turmush sharoitlarining oʻzgarishi aholiga eng kuchli taʼsir koʻrsatadi.

3.9. Suv omborlarini barpo etish va ulardan foydalanish aholi salomatligiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Bu holat koʻpincha issiq iqlimli, tabiiy sharoitlari bir qator yuqumli kasalliklar, jumladan bezgak, oʻtkir ichak va gelmintologik kasalliklar (shistosomatoz, opistorxoz va boshqalar) qoʻzgʻatuvchilari hamda tashuvchilarining koʻpayishi uchun qulay boʻlgan mamlakatlarda kuzatiladi.

Chuqurligi 2 metrgacha boʻlgan sayoz suvlar suv oʻsimliklari biomassasi, ipsimon suv oʻtlari va fitobentosning sezilarli hajmda jadal shakllanishi, “gullashi” va suv omborining parazitologik holatining yomonlashuvi sodir boʻladigan hudud hisoblanadi.

3.10. Suv omboridagi suvning sanitariya holati va sifati oʻzgarishi bashorati loyihalash jarayonida tuziladi; loyihada foydalanish davrida qoʻllaniladigan suvni muhofaza qilish tadbirlari tarkibi belgilanadi.

Foydalanish davrida suvning sifati va uning amaldagi meʼyorlarga muvofiqligini kuzatish natijalariga koʻra, loyihada belgilangan suvni muhofaza qilish tadbirlarining tarkibi sifat va miqdor jihatdan oʻzgartirilishi, toʻldirilishi va aniqlashtirishi mumkin.

3.11. Shuningdek, bilvosita omillar majmuasining sanitariya-maishiy sharoitlarga va aholi salomatligiga taʼsirini ham hisobga olish lozim: aholining suv bosish hududlarida yashashi, sanoat korxonalarining yopilishi yoki qayta ixtisoslashtirilishi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va aholi faoliyatining boshqa turlari uchun sharoitlarning oʻzgarishi kabilar.

Suv omborlarining atrof-muhitning yuqorida koʻrsatilgan texnogen tarkibiy qismlariga taʼsiri turli geografik hududlarda, gidrouzellarning yuqori va quyi beflarida, hatto har bir suv omborining turli qismlarida xilma-xil va bir xil emas.

## 4. ATAMALAR VA TAʼRIFLAR

Suv ombori — suvni saqlash va oqimni tartibga solish maqsadida suv oqimida suv toʻsiq inshooti yordamida hosil qilingan sunʼiy suv havzasi.

Yuqori bef — suv toʻsiq inshootining yuqori qismidagi suv oqimining bir qismi.

Quyi bef — suv toʻsiq inshootining quyi qismidagi suv oqimining bir qismi.

Normal dimlanish sathi (NDS) — gidrotexnika inshootlaridan foydalanishning normal sharoitlarida ushlab turilishi mumkin boʻlgan yuqori befning eng yuqori loyihaviy dimlanish sathi.

Oʻlik hajm sathi (OʻHS) — suv omborining foydali hajmini ishlatish jarayonida yoʻl qoʻyiladigan eng past sath boʻlib, u suv omborini normal ishlatish sharoitida qoʻllaniladi.

Oʻrmon tozalash — barcha daraxt va buta oʻsimliklarini kesib tashlash, shuningdek, maydonlarni qulab tushgan va qurib qolgan daraxtlardan tozalash.

Texnik-iqtisodiy asoslash (TIA) — yirik va murakkab korxonalar hamda inshootlar uchun ishlab chiqiladigan, tasdiqlangan sxemada koʻzda tutilgan yechimlarni toʻldiruvchi va rivojlantiruvchi rejalashtirishdan oldingi hujjat.

Suv tushirish zonasi — daryoning eng kam oqimi davrida, odatda yozgi va qishki kam suvli mavsumda suv omborining ishchi sigʻimini pasaytirish natijasida suvdan boʻshaydigan suv ombori kosasi hududi.

Oʻlik hajm — suv omborini mumkin qadar eng koʻp boʻshatish darajasidan pastda joylashgan suv hajmi.

Sanitariya maqsadidagi suv chiqarish — suv omborining quyi oqimida suv sifati meʼyorlariga rioya qilinishini va suvdan foydalanishning qulay sharoitlarini taʼminlaydigan eng kam suv sarfi.

Qirgʻoqboʻyi suvni muhofaza qilish zonasi (QSZ) — daryo oʻzanlari va suv ombori akvatoriyasiga tutash hudud boʻlib, unda ifloslanish, chiqindilar toʻplanishi va qurib qolishning oldini olish uchun maxsus tartib oʻrnatiladi.

Suv almashinuvi koeffitsiyenti — suv omboriga keladigan suv miqdorining uning bir yillik oʻrtacha hajmiga nisbati.

Sanitariya koʻmish zonasi (SKZ) — suv omboridagi suv kesimi bilan grunt oqimining beqaror rejimida (suv omboridagi sath tebranishi davrida) suv zarrachalari filtrlanib, suv omboriga tushadigan shartli chiziq orasidagi maydon.
