Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari birjalari savdolarida ishtirok etishi ustidan nazoratni taʼminlash va ularning manfaatlarini himoya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida (3961-son)
23.10.2026
Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasining
Qarori
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 23-oktabrda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3961]
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 27-fevraldagi 82-son “Narx oʻzgaruvchanligi davrida moliyaviy xavf-xatarlardan samarali himoya qilishni tashkil etishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi qaror qiladi:
1. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari birjalari savdolarida ishtirok etishi ustidan nazoratni taʼminlash va ularning manfaatlarini himoya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil, Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki bilan kelishilgan.
3. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Rais H. TURAXUJAYEV
Toshkent sh.,
2026-yil 25 sentabr,
05/15-05/01-son
Kelishildi:
Iqtisodiyot va moliya vaziri J. KUCHKAROV
2026-yil 16 sentabr
Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil A. BURIYEV
2026-yil 10 sentabr
Markaziy bank raisining birinchi oʻrinbosari N. SAYDULLAYEV
2026-yil 8 sentabr
Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV
2026-yil 8 sentabr
Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasining 2026-yil 25-sentabrdagi 05/15-05/01-son qaroriga ILOVA
Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari birjalari savdolarida ishtirok etishi ustidan nazoratni taʼminlash va ularning manfaatlarini himoya qilish tartibi toʻgʻrisidagi
NIZOM
Mazkur Nizom mahalliy tadbirkorlik subyektlarining (paxta-toʻqimachilik korxonalari, elektrotexnika sanoati korxonalari, bugʻdoy yetishtiruvchilar va boshqalarning) xalqaro tovar derivativlari birjalari savdolarida ishtirok etishi ustidan nazoratni taʼminlash va ularning manfaatlarini himoya qilish tartibini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Nizomda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:
Xalqaro birja vositachisi — Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasida roʻyxatdan oʻtgan hamda mahalliy tadbirkorlik subyektlariga xalqaro tovar derivativlar savdolarida ishtirok etish imkoniyatini taqdim etuvchi “Oʻzbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi” AJ huzuridagi “UZEX Global” MChJ;
xalqaro broker — xalqaro tovar derivativlari savdolarini amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan hamda xalqaro moliya bozorlarida brokerlik xizmatlarini koʻrsatish uchun tegishli litsenziyaga ega boʻlgan xorijiy kompaniya;
agent — xalqaro tovar derivativlari savdolarida Xalqaro birja vositachisi bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq mijozlarni jalb qilish faoliyati bilan shugʻullanuvchi rezident yuridik shaxs;
fyuchers kontrakti — tovarni (bazaviy aktivni) kelajakda joriy bozor narxlarida sotish yoki sotib olish boʻyicha xalqaro tovar derivativlari savdolariga qoʻyiladigan kontrakt;
fyuchers bitimi — fyuchers kontrakti shartlari (spetsifikatsiyasi) asosida tuziladigan bitim;
elektron savdo tizimi — fyuchers bitimlarini tuzish, bajarish va hisobga olish imkoniyatini taʼminlovchi texnik, dasturiy hamda telekommunikatsiya vositalari majmui;
boshlangʻich marja — xalqaro tovar derivativlari birjalari tomonidan belgilanadigan pozitsiyani ochish uchun hisobvaraqda mavjud boʻlishi shart boʻlgan minimal mablagʻlar miqdori;
qoʻllab-quvvatlovchi marja — xalqaro tovar derivativlari birjalari tomonidan belgilanadigan pozitsiya ochilgandan keyin hisobvaraqda saqlanishi shart boʻlgan minimal mablagʻlar miqdori;
ochiq pozitsiya — mahalliy tadbirkorlik subyektlarining fyuchers bitimlarini tuzish natijasida yuzaga kelgan huquq va majburiyatlar majmui;
yopiq pozitsiya — bitta ochiq pozitsiya boʻyicha huquq va majburiyatlarning belgilangan tartibda tugatilishi natijasida yuzaga keladigan holat (bunda pozitsiyaning yopilishi ushbu pozitsiya doirasida yuzaga kelgan zararlar, hisoblangan komissiyalar va bajarilmagan hisob-kitob majburiyatlarini bekor qilish uchun asos boʻlmaydi);
ofset bitimi — fyuchers kontrakti boʻyicha qarama-qarshi pozitsiya paydo boʻlishi bilan oldin ochilgan pozitsiyaga muvofiq mavjud boʻlgan huquq va majburiyatlarni bekor qiluvchi fyuchers bitimi;
vakolatli organ — Oʻzbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi.
2-bob. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari savdolaridagi ishtiroki
2. Xalqaro tovar derivativlari savdolari xalqaro tovar derivativlari birjalari, shu jumladan Nyu-York interkontinental birjasi, London metall birjasi, Chikago tovar birjasi va boshqa birjalarda ular tomonidan belgilangan xalqaro birja qoidalariga muvofiq oʻtkaziladi.
3. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etish uchun Xalqaro birja vositachisi tomonidan qonunchilik hujjatlariga va xalqaro amaliyotga muvofiq tasdiqlangan xalqaro tovar derivativlari savdolariga kirish va ularda ishtirok etish qoidalariga (bundan buyon matnda Savdo qoidalari deb yuritiladi) muvofiq bevosita oʻzi yoki agentlar orqali Xalqaro birja vositachisida roʻyxatdan oʻtadi va u bilan shartnoma tuzadi.
4. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida oʻz nomidan va oʻz hisobidan mustaqil ravishda ishtirok etadi.
5. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etish uchun elektron savdo tizimidan foydalanadi.
6. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishlari uchun Xalqaro birja vositachisida alohida (segregatsiyalangan) hisobvaraqlar ochadi va ulardan tegishli operatsiyalarni amalga oshirish maqsadida foydalanadi.
7. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari Xalqaro birja vositachisida ochilgan alohida (segregatsiyalangan) hisobvaraqlariga zarur mablagʻlarni milliy valyutada kiritadi.
8. Xalqaro birja vositachisi mahalliy tadbirkorlik subyektlari tomonidan milliy valyutada kiritilgan mablagʻlarni xizmat koʻrsatuvchi bank orqali chet el valyutasiga ayirboshlashni taʼminlaydi va ushbu mablagʻlarni mahalliy tadbirkorlik subyektlarini xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishi uchun yoʻnaltiradi.
9. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari elektron savdo tizimi orqali fyuchers kontraktlarini tuzish, ochiq pozitsiyalarni yuritish va ularni ofset bitimlari orqali yopish bilan bogʻliq operatsiyalarni Savdo qoidalari va tegishli xalqaro birja qoidalarining talablariga muvofiq amalga oshiradi.
Bunda tuzilgan fyuchers bitimlari boʻyicha tovarlarni (bazaviy aktivlarni) jismoniy yetkazib berish nazarda tutilmaydi (amalga oshirilmaydi).
10. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari oʻz mablagʻlari, ochiq pozitsiyalar va ular boʻyicha majburiyatlarning holatini muntazam nazorat qilib boradi hamda xalqaro tovar derivativlari savdolari bilan bogʻliq tavakkalchiliklarni mustaqil ravishda baholaydi.
11. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining fyuchers kontraktlari boʻyicha bajarilmagan pul majburiyatlari ularning Xalqaro birja vositachisida ochilgan alohida (segregatsiyalangan) hisobvaraqlardagi mablagʻlar hisobidan bajariladi.
12. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari savdolarida bajarilmagan majburiyatlari mavjud boʻlmagan yoki mavjud majburiyatlardan ortiqcha boʻsh turgan mablagʻlari boʻlgan taqdirda, Xalqaro birja vositachisi tomonidan mahalliy tadbirkorlik subyektlarining soʻroviga koʻra ularning ushbu pul mablagʻlari qaytariladi.
3-bob. Xalqaro tovar derivativlari birjalarida ishtirok etuvchilarning huquq va majburiyatlari
1-§. Xalqaro birja vositachisi
13. Xalqaro birja vositachisi xalqaro tovar derivativlari savdolarida quyidagi huquqlarga ega:
mahalliy tadbirkorlik subyektlaridan ular bilan xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishi uchun tuzilgan shartnomalarda nazarda tutilgan taqdirda, ularga muvofiq haq olish;
mahalliy tadbirkorlik subyektlarining milliy valyutadagi mablagʻlarini faqat narxlar oʻzgarishlaridan himoyalanishi (xedjirlash) va xalqaro derivativlar bozorlarida foyda olishga intilish (xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etish) maqsadida xizmat koʻrsatuvchi bank orqali ichki valyuta bozoridan chet el valyutasiga ayirboshlash;
mahalliy tadbirkorlik subyektlari va agentlardan xalqaro tovar derivativlari birjalarining talabiga muvofiq tegishli hujjatlarni talab qilib olish;
mahalliy tadbirkorlik subyektlari Savdo qoidalari va xalqaro birja qoidalariga rioya qilmasligi natijasida ularni Savdo qoidalariga muvofiq xalqaro tovar derivativlari savdolarida roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish yoki xalqaro birjalarning fyuchers savdolarida ishtirok etishini toʻxtatish;
xalqaro tovar derivativlari savdolarida qoʻshimcha tavakkalchiliklarni boshqarish (risk-menejment) choralarini koʻrish;
mahalliy tadbirkorlik subyektlari marja taʼminotini belgilangan muddatda kiritmagan yoki fyuchers bitimini (ekspiratsiya) belgilangan oxirgi sanasigacha yopmagan yoxud qarzdorliklarni qoplash talablarini bajarmagan taqdirda mahalliy tadbirkorlik subyektlarining ochiq savdo pozitsiyalarini majburiy yopish;
moliyaviy xatarlarning oldini olish maqsadida mahalliy tadbirkorlik subyektlari tomonidan tuzilishi mumkin boʻlgan fyuchers bitimlarining soniga limitlar belgilash;
xalqaro tovar derivativlari birjalari yoki xalqaro brokerlarning tizimlarida texnik nosozliklar, fors-major holatlari yuzaga kelganligi asoslantirilgan taqdirda, mahalliy tadbirkorlik subyektlarini xalqaro tovar derivativlari savdolariga kirishini Savdo qoidalariga muvofiq vaqtincha toʻxtatish.
14. Xalqaro birja vositachisi xalqaro tovar derivativlari savdolarida quyidagilarga majbur:
mahalliy tadbirkorlik subyektlarining shaxsiy hisobvaraqlari alohida yuritilishini (segregatsiyasini) taʼminlash;
mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtiroki boʻyicha yozuvlarni yuritish va saqlash;
xalqaro derivativlar bozorlariga kirish bilan bogʻliq xizmatlar uchun tariflar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning oshkor etilishini taʼminlash;
xalqaro birja vositachisida roʻyxatdan oʻtgan va yetarli mablagʻlarni kiritgan mahalliy tadbirkorlik subyektlari toʻgʻridan-toʻgʻri xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishini taʼminlash;
vakolatli organga har bir mahalliy tadbirkorlik subyekti kesimida ularning ikkilamchi hisobvaraqlari qoldiqlari va aylanmalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etish natijalari boʻyicha hisobotlarni taqdim etib borish;
mahalliy tadbirkorlik subyektlarining buyurtmasi asosida ularning boʻsh mablagʻlari, shu jumladan xalqaro tovar derivativlari savdolaridan kelib tushgan daromadni milliy valyutada qaytarib berishni taʼminlash;
xalqaro tovar derivativlari birjalari yoki xalqaro brokerlarning tizimlarida texnik nosozliklar, fors-major holatlari yuzaga kelganligi asoslantirilgan taqdirda, mahalliy tadbirkorlik subyektlarini xalqaro tovar derivativlari savdolarida kirishini Savdo qoidalariga muvofiq vaqtincha toʻxtatish haqida zudlik bilan xabardor qilish.
15. Xalqaro birja vositachisining aybi bilan mahalliy tadbirkorlik subyektlarining manfaatlariga putur yetkazilganligi uchun Xalqaro birja vositachisi javobgar boʻladi.
2-§. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari
16. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishda quyidagi huquqlarga ega:
xalqaro tovar derivativlari savdolarida ixtiyoriy ravishda, oʻz nomidan va hisobidan ishtirok etish;
Xalqaro birja vositachisidan xalqaro tovar derivativlari savdolarida tuzilgan bitimlar, ochiq pozitsiyalar va hisobvaraqlarning holati toʻgʻrisida axborot olish;
xalqaro derivativlar bozorlariga kirish bilan bogʻliq xizmatlar uchun tariflar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan tanishish;
xalqaro tovar derivativlari savdolarida bajarilmagan majburiyatlar mavjud boʻlmagan yoki mavjud majburiyatlardan ortiqcha boʻsh turgan mablagʻlari boʻlgan taqdirda, Xalqaro birja vositachisiga soʻrov yuborish orqali pul mablagʻlarini qaytarishni talab qilish.
17. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishda quyidagilarga majbur:
Xalqaro birja vositachisiga taqdim etiladigan maʼlumotlarning ishonchliligini, toʻliqligini taʼminlash hamda ularga kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar haqida Xalqaro birja vositachisini Savdo qoidalariga muvofiq xabardor qilish;
xalqaro tovar derivativlarida boshlangʻich va qoʻllab-quvvatlovchi marjaning yetarli miqdorda boʻlishini taʼminlash;
xalqaro tovar derivativlari birjalarining qoidalariga muvofiq fyuchers bitimlarini tuzish, ochiq pozitsiyalarni yuritish hamda ularni ofset bitimlari orqali yopishni amalga oshirish;
xalqaro tovar derivativlari birjalarida fyuchers kontraktlari bilan savdo qilish bilan bogʻliq tavakkalchiliklarni mustaqil ravishda baholash va ularni qabul qilish;
oʻz hisobvaragʻidagi mablagʻlar va ochiq pozitsiyalar holatini muntazam nazorat qilish hamda oʻz majburiyatlarini vaqtida bajarish uchun yetarli mablagʻ mavjudligini taʼminlash;
Xalqaro birja vositachisiga oʻz faoliyati, moliyaviy holati yoki savdo operatsiyalariga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan holatlar toʻgʻrisida maʼlumotlarni xalqaro tovar derivativlari savdolari doirasida tuzilgan shartnomalarga muvofiq oʻz vaqtida taqdim etish.
3-§. Agentlar
18. Agentlar Savdo qoidalariga muvofiq Xalqaro birja vositachisida roʻyxatdan oʻtgan holda u bilan tuzilgan shartnomaga asosan xalqaro tovar derivativlari savdolarida mijozlarni jalb etish boʻyicha faoliyatni amalga oshiradi.
19. Agentlar xalqaro tovar derivativlari savdolarida quyidagi huquqlarga ega:
Xalqaro birja vositachisi bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq haq olish;
Xalqaro birja vositachisidan zarur boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlarni soʻrab olish;
Xalqaro birja vositachisi bilan tuzilgan shartnoma shartlari buzilgan taqdirda oʻz huquq va qonuniy manfaatlarini qonunchilikda belgilangan tartibda himoya qilish.
20. Agentlar xalqaro tovar derivativlari savdolarida quyidagilarga majbur:
Xalqaro birja vositachisi bilan tuzilgan shartnomaga asosan agentlik xizmatlarini koʻrsatish;
oʻzi jalb etgan mijozlarning hisobini yuritib borish;
tijorat siri va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirlarni tashkil etuvchi maʼlumotlarni, shuningdek Savdo qoidalariga muvofiq tuzilgan shartnomalarning bajarilishi bilan bogʻliq maʼlumotlarni oshkor qilmaslik.
4-bob. Mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari birjalarida ishtirok etishi ustidan nazoratni taʼminlash va ularning manfaatlarini himoya qilish
21. Vakolatli organ Xalqaro birja vositachisi va mahalliy tadbirkorlik subyektlarining xalqaro tovar derivativlari savdolarida ishtirok etishda ular tomonidan qonunchilik hujjatlari, mazkur Nizom hamda Savdo qoidalarining talablariga rioya etilishi ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi.
Bunda Vakolatli organ doimiy nazoratni amalga oshirishda quyidagi huquqlarga ega:
tushuntirishlar va (yoki) zarur materiallarni olish maqsadida xalqaro brokerga, tegishli xalqaro birjalarga hamda ularning regulyatorlariga murojaat qilish;
fyuchers bitimlarining barcha uchun teng miqdorda limitlarini belgilash boʻyicha Xalqaro birja vositachisiga takliflar berish;
mahalliy tadbirkorlik subyektlarining murojaatlarini koʻrib chiqish;
Xalqaro birja vositachisi tomonidan taqdim etiladigan hisobotlarni tahlil qilish;
Xalqaro birja vositachisidan zarur axborot va hujjatlarni soʻrab olish;
qonunchilikda belgilangan tartibda tekshirishlar oʻtkazish.
22. Vakolatli organ Xalqaro birja vositachisidan doimiy nazorat uchun zarur boʻlgan axborot va hujjatlarni soʻrov asosida oladi.
23. Mahalliy tadbirkorlik subyektlari xalqaro tovar derivativlari birjalarida oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida vakolatli organga yoki sudga murojaat qilish huquqiga ega.
Bunda Vakolatli organ mahalliy tadbirkorlik subyektlarining murojaatlarini Oʻzbekiston Respublikasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq koʻrib chiqib, ularning xalqaro tovar derivativlari birjalarida manfaatlarini himoya qilish choralarini koʻradi.
5-bob. Yakuniy qoida
24. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.
