Eshitish va aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan oʻquvchilar uchun ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim maktablari va kasb-hunar kollejlarining oʻquv nashrlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar (0277-09-son)
02.12.2009
Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari
Sanitariya-gigiyena norma va qoidalarini buzish Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq intizomiy va maʼmuriy javobgarlikka sabab boʻladi.
Sanitariya-gigiyena qoidalari ixtisoslashtirilgan maktablar (maktab-internatlar), kasb-hunar kollejlarida taʼlim olayotgan, eshitishi va aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun moʻljallangan oʻquv qoʻllanmalari nashrlariga tatbiq etiladi.
I. QOʻLLANILISH SOHASI VA UMUMIY QOIDALAR
1.1. Mazkur sanitariya qoidalari Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida”gi, “Taʼlim toʻgʻrisida”gi, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi qonunlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Rayosatining 2009-yil 23-martdagi 12-sonli majlis bayonnomasiga asosan ishlab chiqilgan.
1.2. Mazkur sanitariya qoidalari oʻquvchilar organizmida koʻrish aʼzolari, tayanch-harakat apparati, yurak-qon tomir tizimi kasalliklarining oldini olishga, shuningdek, ixtisoslashtirilgan maktablar va kasb-hunar kollejlarida aqliy rivojlanishida va nutqida nuqsoni boʻlgan bolalarning nutqini rivojlantirishga qaratilgan.
1.3. Sanitariya qoidalari oʻquv nashrlarining (darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, praktikumlar, keyingi oʻrinlarda — nashrlar) oʻqishga qulayligini taʼminlash maqsadida ularning vazni, shrift bilan bezatilishi, bosma sifati va poligrafiya materiallariga oid gigiyenik talablarni belgilaydi.
1.4. Gigiyenik talablar va qoidalar oʻquvchilarning koʻrish qobiliyati va umumiy toliqishining oldini olib, oʻqish jarayonida koʻzga tushadigan zoʻriqishni kamaytirish maqsadida bolalar va oʻsmirlar organizmining funksional imkoniyatlarini taʼminlashga qaratilgan.
1.5. Sanitariya qoidalari umumtaʼlim muassasalarida, shuningdek, uyda taʼlim olish va inklyuziv taʼlim sharoitida oʻqiydigan, eshitishi va aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarga moʻljallangan nashrlarga ham tatbiq etiladi.
1.6. Mazkur sanitariya qoidalari talablariga rioya qilish mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, noshirlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi fuqarolar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslar uchun majburiydir.
1.7. Nashrlarga oid gigiyenik talablarni tartibga solish va taʼminlash qismidagi meʼyoriy hujjatlar (davlat va tarmoq standartlari) mazkur sanitariya qoidalariga zid boʻlmasligi kerak va ulardan faqatgina mazkur sanitariya qoidalariga muvofiqligi toʻgʻrisida sanitariya-epidemiologiya xulosasi mavjud boʻlgandagina foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
1.8. Mazkur sanitariya qoidalarining bajarilishi ustidan davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati Oʻzbekiston Respublikasi Davlat sanitariya-epidemiologiya xizmati muassasalari tomonidan amalga oshiriladi.
II. NASHRLARNING GIGIYENIK TASNIFI
2.1. Oʻquv fanlari boʻyicha nashrlar bir marta oʻqish va oʻzlashtirish uchun taqdim etiladigan axborot materialining xususiyati va hajmiga qarab quyidagilarga boʻlinadi:
gumanitar (alifbe, savod oʻrgatish, oʻqish, nutq oʻstirish, rus tili, ona tili, talaffuz, jamiyatshunoslik, atrofimizdagi olam, adabiyot, tilshunoslik — oʻzbek va xorijiy tillar, hayot faoliyati xavfsizligi asoslari, estetik turkum fanlari, jismoniy tarbiya, mehnat taʼlimi);
ijtimoiy (tarix, davlat huquqi va sh.k.);
tabiiy (fizika, kimyo, geografiya, biologiya, astronomiya va sh.k.);
aniq (matematika, informatika va sh.k.);
boshlangʻich kasb-hunar taʼlimi uchun maxsus fanlar.
2.2. Oʻquv jarayonidagi funksional vazifasiga koʻra nashrlar quyidagilarga boʻlinadi:
darslik;
oʻquv qoʻllanma.
2.3. Nashrlar yosh toifasiga koʻra quyidagilar uchun moʻljallanadi:
boshlangʻich taʼlim (I guruh):
a) 1 — 4-sinflar (intellektida nuqsoni boʻlgan bolalar — INB uchun);
b) 1 — 6-sinflar (eshitishida nuqsoni boʻlgan bolalar — ENB uchun);
umumiy oʻrta taʼlim (II guruh):
a) 5 — 9-sinflar (INB uchun);
b) 7 — 11-sinflar (ENB uchun).
v) maxsus kasb-hunar taʼlimi.
III. NASHRLARGA QOʻYILADIGAN GIGIYENIK TALABLAR
3.1. Umumiy talablar
3.1.1. Ikki yosh toifasiga oid materiallarni oʻz ichiga olgan nashrlarni chiqarish tavsiya etilmaydi.
Nashr koʻpi bilan quyidagi muddatlarga moʻljallangan oʻquv materiallarini oʻz ichiga olishi lozim:
1-sinf uchun 1 yillik foydalanishga,
2 — 4-sinflar uchun 2 yillik foydalanishga,
5 — 9-sinflar uchun 4 yillik foydalanishga.
1-sinf darsliklaridan 1 oʻquv yilidan ortiq foydalanish taqiqlanadi.
3.1.2. Nashrlarga amaldagi davlat standartiga muvofiq formatlarda yoʻl qoʻyiladi.
3.1.3. Nashr vazni quyidagidan oshmasligi kerak:
1 — 4-sinflar uchun — 300 g;
5 — 6-sinflar uchun — 400 g;
7 — 9-sinflar uchun — 500 g;
10-11-sinflar uchun — 600 g.
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi uchun — 600 g.
Faqat sinfda ishlashga moʻljallangan 1 — 4-sinflar uchun nashrlar vazni 500 g dan oshmasligi kerak.
Nashr vaznini koʻpi bilan 10% ga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
Darsliklarning bir oʻquv kuniga moʻljallangan, yozuv qurollari bilan birga jamlangan toʻplami (ranets yoki portfel vaznisiz) oʻquvchilar tomonidan 3 km gacha masofaga ogʻirlik koʻtarish uchun yoʻl qoʻyilgan meʼyorlardan oshmasligi kerak:
I — III sinflar uchun 1,5 kg dan 2,0 kg gacha;
IV-V sinflar uchun 2,0 kg dan 2,5 kg gacha;
VI-VII sinflar uchun 3,0 kg dan 3,5 kg gacha;
VIII-IX sinflar uchun 4,0 kg dan 4,5 kg gacha;
10-11-sinflar va kasb-hunar kollejlari oʻquvchilari uchun 5 kg gacha.
3.1.4. Nashrlar yumshoq yoki qattiq muqovada tayyorlanishi mumkin.
3.1.5. Qogʻoz qoplamali qattiq muqovali nashrlar plyonka presslab pardozlanishi kerak.
Boʻrlangan yoki maxsus qoplamali qogʻozlardan tayyorlangan muqovalardan tashqari, boshqa yumshoq muqovali nashrlar laklanishi yoki plyonka presslanib pardozlanishi kerak.
3.1.6. Nashr blokini oʻqish sharoitini yomonlashtiradigan usullarda mahkamlashga yoʻl qoʻyilmaydi:
sim qadab tikish;
yelimlab choksiz mahkamlash.
Funksional jihatdan sahifalarga ajratish (qirqish) uchun moʻljallangan nashrlarda, masalan, didaktik materiallar, topshiriqli kartochkalar va shu kabilarda choksiz yelimli mahkamlash usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
3.1.7. Boshlangʻich taʼlim uchun moʻljallangan nashrlarda yuqori bosma usulini qoʻllash tavsiya etilmaydi.
3.1.8. Nashr qoʻshaloq sahifasining muqovaoldi hoshiyalari kamida 26 mm, bunda sahifadagi muqovaoldi hoshiya oʻlchami esa 10 mm dan kam boʻlmasligi kerak.
Sahifa hoshiyalarida, muqovaoldi hoshiyalardan tashqari, topshiriqlarning shartli belgilari, koʻrgazmali tasvirlar va hajmi 50 belgidan oshmaydigan matnni matn qatoridan kamida 5 mm masofada joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Yuqori, tashqi va quyi hoshiyalar, hoshiyalarning tasviriy bezaklari hisobga olinmaganda, 10 mm dan kam boʻlmasligi kerak.
3.1.9. Qora siyoh bilan chop etishda nashrdagi matn tasviri elementlari va qogʻozning optik zichliklari oraligʻi 0,7 dan kam boʻlmasligi lozim.
Matn belgilarining shtrixlari noaniq (“uzuq-yuluq”) holda chop etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.1.10. Matnni rangli, kulrang fonda, shuningdek, fonining optik zichligi 0,3 dan yuqori boʻlgan koʻp rangli tasvirlar ustida chop etishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.1.11. I guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlarda hajmi 200 belgidan ortiq boʻlgan matn rangli (kulrang) fonda chop etilganda, shrift kegli asosiy matn shrifti keglidan 2 punktga katta, satrlararo masofa (interlinyoj) kamida 2 punktga kengroq, shriftlar esa oddiy yoki keng, och yoki yarim qalin koʻrinishdagi chopqi (rubleniy) shriftlar guruhidan boʻlishi kerak.
3.1.12. Qoʻshimcha matn uchun asosiy matn keglidan 2 punktga kichikroq kegldan foydalanishga ruxsat etiladi.
3.1.13. Nashrlardagi illyustratsiyalar aniq, chekkalari puxta ishlangan boʻlishi kerak.
3.1.14. Barcha yosh guruhlari uchun moʻljallangan nashrlarda chopqi (rublenny) shriftlar guruhiga kiruvchi shriftlar qoʻllanilishi lozim.
3.1.15. I guruh uchun moʻljallangan nashrlarda soʻzlar orasidagi masofa matn shrifti kegliga teng, II guruh uchun esa matn shrifti keglining kamida yarmiga teng boʻlishi kerak.
3.1.16. Quyidagilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:
asosiy va qoʻshimcha matn uchun — shrift inversiyasidan (vyvorotka) foydalanish;
matnni ajratib koʻrsatish uchun — shrift inversiyasi va rangli fonda rangli boʻyoqlardan foydalanish;
husnixat va ish daftarlarida yozuv uchun moʻljallangan joylarda rangli va kulrang fondan foydalanish;
koʻrgazmali tasvirlar (grafik, sxema, jadval, diagramma va sh.k.) uchun — rangli fonda rangli boʻyoqlardan foydalanish;
asosiy va qoʻshimcha matnni — uch va undan ortiq ustunda terish.
3.1.17. Barcha yosh guruhlariga oid nashrlarda matnni ajratib koʻrsatish uchun uch xil rangli boʻyoqdan foydalanish tavsiya etiladi.
3.1.18. I guruh uchun moʻljallangan nashrlardagi kartografik yozuvlar uchun kegli kamida 10 punkt, II va III guruhlar uchun esa kamida 9 punkt boʻlgan shriftni qoʻllash tavsiya etiladi.
3.1.19. Matn illyustratsiyalarning yonida joylashganda, sarlavha va xatboshilardan tashqari, satrlarning boshi va oxiri bir vertikal chiziqda joylashishi kerak.
3.1.20. Nashrlarda axborotning buzilishiga yoki yoʻqolishiga olib keladigan, oʻqishni qiyinlashtiradigan, oʻqish sharoitini yomonlashtiradigan nuqsonlarga yoʻl qoʻyilmaydi:
bosilmay qolish (tasvir elementlarining yoʻqolishi), boʻyoqning surkalishi, boʻyoq quyulib qolgan joylar, dogʻlar, tirnalishlar, qoʻshaloq bosilish;
kitob blokining qirqimlariga yoki ichiga yelim oqib kirishi natijasida sahifalarning yopishib qolishi va ochganda matn yoki rasmlarning shikastlanishi;
blok yoki muqovaning deformatsiyalanishi.
3.1.21. Barcha yosh guruhlariga moʻljallangan nashrlarda rasmlarning yuqori sifati taʼminlanishi, qirralari aniq va puxta ishlangan boʻlishi kerak.
3.2. Shrift bilan bezashga oid talablar gumanitar, ijtimoiy va tabiiy fanlarga oid nashrlar
3.2.1. Alifbe, bukvar va husnixat daftarlariga oid talablar
3.2.1.1. Bukvardagi matnning shrift bilan bezalishi 1-jadvalda keltirilgan talablarga mos kelishi kerak.
3.2.1.2. Sheʼrlardan tashqari hollarda matnni ikki ustunli qilib terishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Sheʼrlar uchun matnni ikki ustunli qilib terishga faqat ustunlar orasidagi masofa kamida 18 mm boʻlgandagina ruxsat etiladi.
3.2.1.3. Bukvar va alifbedagi matnda ajratib koʻrsatilgan qismlarning shrift bilan bezalishi 1-jadvalda keltirilgan talablarga mos kelishi kerak. Bunda satr uzunligi belgilanmaydi.
Ustundagi soʻzlar soni toʻrttadan oshmaganda va ustunlar orasidagi masofa kvadratning kamida 3/4 qismini tashkil etganda soʻzlarni ustun shaklidagi roʻyxat tarzida berishga yoʻl qoʻyiladi.
3.2.1.4. Kursiv yozuvdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.2.1.5. Sahifada soʻzlarni boʻgʻin koʻchirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.2.1.6. Bukvar va alifbedagi rasmlarning umumiy maydoni kamida 50% ni tashkil etishi tavsiya etiladi.
3.2.2. I guruh oʻquvchilari uchun nashrlarga oid talablar
3.2.2.1. Rus va (yoki) lotin yozuvi asosidagi shriftlardan foydalanib chiqariladigan nashrlarda asosiy va qoʻshimcha matnning shrift bilan bezatilishi, taʼlim yiliga va ularning funksional vazifasiga qarab, 2-jadvalda bayon etilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak.
3.2.2.2. Sheʼrlardan tashqari, asosiy va qoʻshimcha matnni ikki ustunli qilib terishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Sheʼrlar uchun ikki ustunli terishga faqat 2-jadval talablariga (satr uzunligidan tashqari) rioya qilinganda va ustunlar orasidagi masofa kamida 9 mm boʻlgandagina ruxsat etiladi.
3.2.2.3. Soʻzlar va soʻz birikmalari roʻyxatlari, xronologik materiallar ikki va undan ortiq ustunlarda faqat ustunlar orasidagi masofa kamida 12 mm, ajratuvchi chiziq boʻlganda esa kamida 6 mm boʻlsagina joylashtirilishi mumkin.
3.2.2.4. Nashrlarning lugʻat qismida ikki ustunli terishga faqat ustunlar orasidagi masofa kamida 9 mm, ajratuvchi chiziq boʻlganda esa kamida 6 mm boʻlsagina yoʻl qoʻyiladi.
Nashrlarning lugʻat qismidagi shrift kegli asosiy matn shrifti keglidan 2 punktga kichikroq, satrlararo interval (interlinyash) esa kamida 2 punktga kattalashtirilgan boʻlishi mumkin.
3.2.2.5. Matndagi ajratib koʻrsatishlar shriftining kegli va satrlararo intervalining (interlinyashining) kattalashtirilishi 2-jadvalda bayon etilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Bunda ajratib koʻrsatishlar shriftining kegli asosiy (qoʻshimcha) matn shrifti keglidan kichik boʻlmasligi lozim.
3.2.2.6. Illyustratsiyalar tagiga yoziladigan izohlar uchun kegli kamida 14 punkt boʻlgan shriftni qoʻllash va ularni illyustratsiya chetidan kamida 4 mm masofada joylashtirish tavsiya etiladi.
3.2.2.7. Kimyoviy formulalarning asosiy elementlari shriftining kegli asosiy matn shriftining keglidan kichik boʻlmasligi, formulalarning yordamchi elementlari shriftining kegli esa 6 punktdan kichik boʻlmasligi kerak.
3.2.3. II guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlarga qoʻyiladigan talablar
3.2.3.1. Nashrning funksional vazifasiga qarab, rus va (yoki) lotin grafikasi asosidagi shriftlardan foydalanib chiqariladigan nashrlarda asosiy va qoʻshimcha matnlarning shrift bilan bezatilishi 3-jadvalda koʻrsatilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak.
3.2.3.2. Matndagi ajratib koʻrsatilgan qismlarning shrift kegli va interliniyajining kattalashtirilishi 3-jadvalda koʻrsatilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak.
Qoʻshimcha matn uchun ustunlar orasidagi masofaning 6 mm boʻlishiga faqat ajratuvchi chiziq mavjud boʻlganda yoʻl qoʻyiladi.
3.2.3.3. Nashrlarning lugʻat qismida ikki ustunli terimga faqat ustunlar orasidagi masofa kamida 9 mm boʻlganda, ajratuvchi chiziq mavjud boʻlganda esa kamida 6 mm boʻlganda ruxsat etiladi.
Nashrlarning lugʻat qismidagi shrift kegli 3-jadvalga muvofiq qoʻshimcha matn shriftining keglidan kichik boʻlmasligi kerak.
3.2.3.4. Harfli va sonli formulalarning asosiy elementlari uchun asosiy matn shriftining keglidan ikki punktga kichikroq shriftni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Formulalarning yordamchi elementlari shriftining kegli 6 punktdan kichik boʻlmasligi kerak. Yuqori qatordagi formulalarning satrosti elementlari bilan quyi qatordagi formulalarning satrusti elementlari orasidagi interliniyajning kattalashtirilishi 4 punktdan kam boʻlmasligi lozim.
Kimyoviy formulalarni oʻz ichiga olgan matnda qatorlararo masofaning (interlinyajnining) ortishi sahifada bir xil boʻlmasligi mumkin.
3.3. Shrift bilan bezashga qoʻyiladigan talablar aniq fanlar boʻyicha nashrlar uchun
3.3.1. I guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlarga qoʻyiladigan talablar
3.3.1.1. Nashrlarning asosiy matnini shrift bilan bezash 4-jadvalda bayon etilgan talablarga mos kelishi kerak.
3.3.1.2. Asosiy matnni ikki ustunli qilib terishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.3.1.3. Misol va masalalar ustunlari uchun ikki ustunli terimdan faqat ustunlar orasidagi masofa kamida 16 mm, rangli fon va (yoki) ajratuvchi chiziqlardan foydalanilganda esa kamida 9 mm boʻlgandagina foydalanishga ruxsat etiladi. Bitta topshiriq doirasidagi ustunlar orasidagi masofa bir xil boʻlishi kerak.
3.3.1.4. Misol va masalalardagi shrift kegli 4-jadvalga muvofiq asosiy matn shrifti keglidan kichik boʻlmasligi kerak.
3.3.1.5. Koʻrgazmali tasvirlardagi yozuvlarning shrift kegli asosiy matn shrifti keglidan koʻpi bilan 2 punktga kichik boʻlishi mumkin.
3.3.1.6. Matndagi ajratib koʻrsatilgan qismlarning shrift kegli va interlinyaji 4-jadvalda bayon etilgan talablarga mos kelishi kerak.
Bunda ajratib koʻrsatilgan qismlarning shrift kegli asosiy matn shrifti keglidan kichik boʻlmasligi lozim.
3.3.2. II guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlarga qoʻyiladigan talablar
3.3.2.1. II guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlardagi asosiy va qoʻshimcha matnlarni shrift bilan bezash 5-jadvalda bayon etilgan talablarga mos kelishi kerak.
3.3.2.2. Harfli va sonli formulalarning asosiy elementlari uchun asosiy matn shriftining keglidan ikki punktga kichikroq shrift qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Yuqori qatordagi formulalar (misollar) qatorosti elementlari va quyi qatordagi formulalar (misollar) qatorusti elementlari orasidagi interlinyashning kattalashishi 2 punktdan kam boʻlmasligi kerak.
Tarkibida formulalar boʻlgan matnda interlinyash bir sahifada bir xil boʻlmasligi mumkin.
3.3.2.3. Misol va masalalar ustunlari uchun ikki ustunli terimdan foydalanishga faqat ustunlar orasidagi masofa 16 mm dan kam boʻlmagan hollarda, rangli fon va/yoki ajratuvchi chiziqlar qoʻllanilganda esa 9 mm dan kam boʻlmagan hollarda ruxsat etiladi. Bitta topshiriq doirasidagi ustunlar orasidagi masofa bir xil boʻlishi lozim.
Misollar va masalalar ustunlaridagi shrift kegli 5-jadvalga muvofiq qoʻshimcha matn shriftining keglidan kichik boʻlmasligi kerak.
3.3.2.4. Koʻrgazmali tasvirlar (grafik, sxema, jadval, diagramma va boshqalar) uchun qora rang bilan birga jami uchtadan koʻp boʻlmagan boʻyoqdan foydalanish tavsiya etiladi. Koʻrgazmali tasvirlardagi yozuvlar shriftining kegli 12 punktdan kam boʻlmasligi kerak.
3.3.2.5. Shrift kegli va matndagi ajratib koʻrsatishlarda interlinyashni oshirish 5-jadvalda bayon etilgan talablarga muvofiq boʻlishi lozim. Bunda ajratib koʻrsatish shriftining kegli asosiy matn shriftining keglidan kichik boʻlmasligi kerak.
3.3.2.6. II guruh oʻquvchilari uchun moʻljallangan nashrlarda 5-jadval talablariga rioya qilgan holda matnni ikki ustunli terishga yoʻl qoʻyiladi.
Asosiy matn uchun ustunlar orasidagi masofa kamida 16 mm, qoʻshimcha matn uchun esa ajratuvchi chiziq mavjud boʻlganda kamida 9 mm boʻlishi lozim.
3.4. Poligrafiya materiallariga qoʻyiladigan talablar
3.4.1. Nashrlarni tayyorlash uchun qoʻllaniladigan mahalliy va import poligrafiya materiallariga ularning inson salomatligi uchun xavfsizligini tasdiqlovchi sanitariya-epidemiologiya xulosalari taqdim etilishi shart.
3.4.2. Poligrafiya materiallari toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlmagan taqdirda, formaldegid mavjudligini aniqlash uchun sanitariya-kimyoviy tadqiqotlar oʻtkazish kerak. Model eritmaga (distillangan suvga) oʻtadigan formaldegid miqdori 0,1 mg/l dan oshmasligi lozim.
3.4.3. Nashrlarni tayyorlash uchun faqat kitob nashrlarini chop etishga moʻljallangan (ofset, bosmaxona, kitob-jurnal va sh.k.), GOST 30113-94 (ISO 2470-77) boʻyicha oqlik koʻrsatkichi 74 — 88% boʻlgan qogʻozdan foydalanish kerak. Barcha yosh guruhlariga moʻljallangan nashrlar uchun sahifaning orqa tomonidan bosma elementlarning koʻrinib qolmasligini taʼminlaydigan noshaffof qogʻozdan foydalanish zarur. I toifadagi nashrlar uchun 1 m² vazni 80 grammdan kam boʻlmagan qogʻoz tavsiya etiladi.
3.4.4. Didaktik materiallar, topshiriqli kartochkalar va shu kabi funksional jihatdan sahifalab ajratishga (qirqishga) moʻljallangan nashrlardan tashqari, gazeta qogʻozidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3.4.5. Nashrda matnni chop etish uchun bir turdagi va 1 m² vazni bir xil boʻlgan qogʻozdan foydalanish tavsiya etiladi.
IV. SANITARIYA TEKSHIRUVINI OʻTKAZISHNI TASHKIL ETISH NASHRLARNI SANITARIYA-EPIDEMIOLOGIK BAHOLASH
4.1. Sanitariya-epidemiologik baholash uchun nashrning uch nusxasi va unda foydalanilgan materiallar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar taqdim etiladi.
4.2. Sanitariya-epidemiologik baholashni oʻtkazish uchun nashr toʻgʻrisida quyidagi maʼlumotlar taqdim etilishi kerak: mualliflar haqidagi maʼlumotlar, nashrning sarlavhasi, seriya sarlavhasi, seriyaning soni, kitobxonlar manzili, nashrning maqsadi, noshirning nomi va manzili, nashrning chiqarilgan yili, bosmaxona nomi va manzili, bosishga ruxsat berilgan sana, nashr bichimi, qogʻoz turi, asosiy matn shriftining garniturasi, bosma turi, adadi, bosmaxonaning buyurtma raqami.
4.3. 3.1.1 — 3.1.3, 3.1.5, 3.1.6, 3.2.1.7, 3.4.4-bandlar boʻyicha sanitariya-epidemiologik baholash nashrning bir nusxasida oʻtkaziladi.
4.4. Nashrning shrift bilan bezatilishini sanitariya-epidemiologik baholash nashrning bir nusxasida har bir matn va bezatish usulining oʻziga xos 10 ta sahifasi asosida oʻtkaziladi.
4.5. 3.1.10 va 3.1.22-bandlar boʻyicha sanitariya-epidemiologik baholash nashrning uchala nusxasining har biridagi oʻziga xos 10 ta sahifa asosida oʻtkaziladi.
4.6. 3.1.8-band boʻyicha sanitariya-epidemiologik baholash nashrning uch nusxasidan nazorat uchun tanlab olingan 10 ta daftarda oʻtkaziladi.
4.7. 3.1.9-band boʻyicha sanitariya-epidemiologik baholash nashrning uchala nusxasining har birida, har bir daftarning ikki sahifasidagi maxsus bosilgan nazorat plashkalari boʻyicha oʻtkaziladi.
4.8. Qogʻozning rangida koʻzga koʻrinadigan farqlar boʻlmasa, 3.4.3-band boʻyicha sanitariya-epidemiologik baholash nashrning uch nusxasining har birida bittadan sahifada oʻtkaziladi.
Nashr nusxasida qogʻoz rangida koʻzga koʻrinadigan farqlar mavjud boʻlganda, gigiyenik ekspertiza nashrning uch nusxasining har biridagi 10 ta xarakterli sahifada oʻtkaziladi. Xarakterli sahifalarni nashrning turli daftarlaridan tanlab olish kerak.
4.9. Nazorat qilinayotgan koʻrsatkichlar meʼyoriy talablarga mos kelganda, sanitariya-epidemiologik baholash natijasi ijobiy deb hisoblanadi.
Faqat ikkita parametr boʻyicha (shrift oʻlchamidan tashqari) 10% dan oshmaydigan chetga chiqishga yoʻl qoʻyiladi.
4.10. Sanitariya-epidemiologik baholash uslubiyoti ilovada keltirilgan.
4.11. Aralash nashrlarda faqat nashrning matn qismi ushbu sanitariya qoidalari talablariga muvofiqligi boʻyicha gigiyenik baholanadi.
Alifbelarni shrift bilan bezashga qoʻyiladigan talablar.
Nashrdan foydalanishning oʻziga xos xususiyatlari nashrning titul varagʻida majburiy tartibda koʻrsatilishi kerak.
1-jadval
Alifbelarni shrift bilan bezashga qoʻyiladigan talablar
Izoh:
* alohida harflar uchun.
2-jadval
I guruh uchun gumanitar va ijtimoiy fanlar boʻyicha nashrlar matnini shrift bilan bezashga qoʻyiladigan talablar
Izoh:
* Qavs ichida lotin grafikasi asosidagi shriftlardan foydalanib chiqariladigan nashrlar uchun shrift sigʻimi koʻrsatilgan.
3-jadval
II guruh uchun gumanitar va ijtimoiy fanlar boʻyicha nashrlar matnini shrift bilan bezashga qoʻyiladigan talablar
Izoh:
* Faqat tilshunoslikka oid nashrlarda yoʻl qoʻyiladi.
** Qavs ichida lotin yozuvi asosidagi shriftlardan foydalanib chiqariladigan nashrlar uchun shrift sigʻimi koʻrsatilgan.
4-jadval
Matnning shriftli bezatilishiga oid talablar I guruh uchun aniq fanlar boʻyicha nashrlar
5-jadval
Matnning shriftli bezatilishiga oid talablar II guruh uchun aniq fanlar boʻyicha nashrlar
ILOVA
SANITARIYA-EPIDEMIOLOGIK BAHOLASH BOʻYICHA METODIKA
1. Nashr blokining balandligi va eni boʻyicha oʻlchami 3.1.2-bandga muvofiq 1 mm gacha aniqlikda chizgʻich bilan oʻlchanadi.
2. Qogʻoz turi 3.4.3, 3.4.4-bandlarga muvofiq nashrning chiqish maʼlumotlari yoki materiallar toʻgʻrisida taqdim etilgan maʼlumotlar asosida aniqlanadi.
3. 3.1.5-band boʻyicha tashqi bezak va 3.1.6-band boʻyicha mahkamlash usuli koʻz bilan chamalab aniqlanadi.
4. 3.1.3-bandga muvofiq nashrning vazni tarozida 5 g gacha aniqlikda oʻlchanadi.
5. 3.1.8-band boʻyicha hoshiyalar oʻlchami har bir tanlangan daftarning oʻrtasida chizgʻich yordamida 1 mm gacha aniqlikda aniqlanadi. Agar nazorat qilinayotgan 10 ta daftardan 4 tasida toʻrtta hoshiyadan hech boʻlmaganda bittasi boʻyicha 3.1.8-band talablaridan chetga chiqish aniqlansa, natija salbiy deb hisoblanadi.
6. 3.1.9-band boʻyicha matn va qogʻoz tasviri elementlarining optik zichliklari oraligʻi akslanish densitometri yordamida suv filtridan oʻtkazib aniqlanadi.
Nazorat qilinayotgan sahifa ostiga bir varaq toza oq qogʻoz qoʻyiladi. Densitometrning nol qiymati sifatida bosma qogʻozning optik zichligi olinadi. Shundan soʻng, nazorat qilinayotgan sahifadagi nazorat plashkasining optik zichligi oʻlchanadi va u matn va qogʻoz tasviri elementlarining optik zichliklari oraligʻi sifatida qabul qilinadi.
Agar optik zichlik qiymati 3.1.9-bandda belgilangan 0,7 dan kam boʻlsa, nashrning bir nusxasi uchun natija salbiy deb hisoblanadi.
Agar nazorat qilinayotgan uchta nusxadan hech boʻlmaganda bittasida 3.1.9-band talablariga nomuvofiqlik aniqlansa, baholash natijasi salbiy hisoblanadi.
7. Fonning optik zichligi nazorat qilinayotgan sahifadagi tasvirning beshta nuqtasida akslanish densitometri yordamida suv filtridan oʻtkazib oʻlchanadi.
Agar beshta oʻlchovdan uchtasining qiymati 3.1.10-bandda ruxsat etilgan meʼyordan yuqori boʻlsa, sahifa boʻyicha natija salbiy deb hisoblanadi.
Agar nusxaning nazorat qilinadigan oʻnta sahifasidan toʻrttasida 3.1.10-band talablariga nomuvofiqlik aniqlansa, bir nusxa boʻyicha natija salbiy deb hisoblanadi. Agar nazorat qilinadigan uchta nusxadan hech boʻlmaganda bittasida 3.1.10-band talablariga nomuvofiqlik aniqlansa, u holda baholash natijasi umuman salbiy deb topiladi.
8. Shriftning guruhi, sigʻimi va chizmasi 10 ta xos sahifada tipografik shriftlar uchun davlat standarti boʻyicha aniqlanadi.
Agar nazorat qilinadigan 10 sahifadan 4 tasida hech boʻlmaganda bitta parametr boʻyicha nomuvofiqlik aniqlansa, natija salbiy deb hisoblanadi.
9. Elektron shriftning guruhi, sigʻimi va chizmasi 10 ta xos sahifada elektron shriftlar uchun davlat standarti boʻyicha aniqlanadi.
Agar nazorat qilinadigan 10 sahifadan 4 tasida hech boʻlmaganda bitta parametr boʻyicha nomuvofiqlik aniqlansa, natija salbiy deb hisoblanadi.
10. Nashrda yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan bezatish usullarini aniqlash boʻyicha nazorat 3.1.15-bandga muvofiq nashr nusxasining 10 ta xos sahifasida vizual tarzda oʻtkaziladi. Agar nazorat qilinadigan 10 sahifadan 4 tasida yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan bezatish usullaridan foydalanilgan boʻlsa, natija salbiy deb hisoblanadi.
11. Matnning illyustratsiyalarga nisbatan joylashuvi 3.1.20-bandga muvofiq 10 ta xos sahifada vizual tarzda aniqlanadi.
Agar nazorat qilinadigan 10 sahifadan 4 tasi talabga javob bermasa, natija salbiy deb hisoblanadi.
12. Nashrdagi nuqsonlar 3.1.22-bandga muvofiq uch nusxaning har biridagi 10 ta xos sahifada vizual tarzda aniqlanadi.
Agar nashrning nazorat qilinadigan 10 ta sahifasidan 4 tasida kamida bittadan nuqson aniqlansa, bir nusxani baholash natijasi salbiy hisoblanadi. Agar nazorat qilinayotgan uch nusxadan ikkitasida nuqsonlar aniqlansa, baholash natijasi salbiy deb topiladi.
13. 4.2-band boʻyicha gigiyenik baholash uchun zarur maʼlumotlar davlat standarti asosida rasmiylashtirilgan nashrning maʼlumotnomalarida yoki maxsus hujjatlarda taqdim etilishi mumkin.
14. Nashr matni shriftining kegli va soʻzlararo probel nashriyot shabloni yordamida punktlarda, lupa yoki mikroskop yordamida esa 0,01 mm gacha aniqlikda millimetrlarda oʻlchanadi. Shrift kegllari punktlarda va bosh harf oʻlchami millimetrlarda jadvalda keltirilgan. Shrift keglini lupa yoki mikroskop yordamida aniqlash uchun nazorat qilinayotgan oʻnta sahifaning har biridan ixtiyoriy tanlangan bitta bosh harfning balandligi oʻlchanadi.
Nashriyotning shaffof shabloni yordamida shrift keglini aniqlash nazorat qilinayotgan sahifadagi bosh harflar (N, P, K) boʻyicha amalga oshiriladi. Bunda shablon nazoratdagi harfning ustiga qoʻyiladi va uning balandligi shablondagi nazorat harfi yoki nazorat “oynachasi” chegaralari bilan mos tushguncha toʻgʻrilanadi.
Agar olingan 10 ta oʻlchovdan 4 tasining qiymati yoʻl qoʻyilgan eng kichik miqdordan kam boʻlsa, natija salbiy deb hisoblanadi.
Soʻzlararo probelni aniqlash uchun nashrning oʻziga xos 10 ta sahifasidan ixtiyoriy tanlangan beshta satrdagi soʻzlar orasidagi masofa oʻlchanadi. Agar beshta oʻlchovdan uchtasining qiymati 3.1.14-bandda yoʻl qoʻyilgan miqdordan kam boʻlsa, ushbu sahifa boʻyicha natija salbiy deb topiladi.
Nazorat qilinayotgan 10 ta sahifaning 4 tasida talabga nomuvofiqlik aniqlansa, butun nashr boʻyicha natija salbiy deb hisoblanadi.
15. Interlinyaj oʻsishi nashriyotning shaffof shabloni yordamida oʻlchanadi.
Interlinyaj oʻsishini aniqlash uchun nazorat “oynachasi” yordamida yuqori satrning chiqib turuvchi elementlari bilan quyi satrning shrift chizigʻi orasidagi masofa punktlarda (K_1) oʻlchanadi va rasmga muvofiq, shrift keglining punktlardagi qiymati (K_2) ayriladi.
Olingan 10 ta oʻlchovdan 4 tasining qiymati ruxsat etilgan meʼyordan kam boʻlsa, natija salbiy deb hisoblanadi.
“Interlinyaj oʻsishini aniqlash sxemasi (K_1-K_2)” nomli grafik obyektga qarang.
Yuqori satrning shrift chizigʻi
Quyi satrning shrift chizigʻi
Rasm. Interlinyaj oʻsishini aniqlash sxemasi (K_1-K_2)
16. Nashr matni satrining uzunligi 1 mm gacha aniqlikda chizgʻich bilan millimetrlarda yoki nashriyotning shaffof shabloni bilan millimetr yoki kvadratlarda oʻlchanadi.
Satr uzunligini aniqlash uchun nazorat qilinayotgan oʻnta sahifaning har birida bittadan toʻliq formatli satr oʻlchanadi.
Olingan 10 ta satr uzunligi oʻlchovidan 4 tasining qiymati talablarga mos kelmasa, natija salbiy deb hisoblanadi.
17. Koʻp ustunli terimda ustunlar orasidagi masofa hamda sahifa va hoshiyalarning tasviriy bezaklari orasidagi masofa 1 mm gacha aniqlikdagi chizgʻich bilan yoki nashriyotning shaffof shabloni bilan millimetrlarda oʻlchanadi.
Ustunlar orasidagi masofa nazorat qilinayotgan oʻnta sahifaning har birida oʻlchanadi.
Olingan 10 ta qiymatdan 4 tasi belgilangan meʼyordan kam boʻlsa, natija salbiy deb hisoblanadi.
18. 3.2.1.4-band talabiga muvofiqlik 10 ta xos sahifaning har biridagi soʻz koʻchirishlar sonini sanash orqali aniqlanadi.
Agar 4 ta sahifada soʻz koʻchirishlar soni yoʻl qoʻyilgan miqdordan oshsa, natija qoniqarsiz deb hisoblanadi.
19. Qogʻozning oqligi 3.4.3-bandga muvofiq davlat standarti boʻyicha aniqlanadi.
20. 3.4.2-band boʻyicha formaldegid miqdori “Flyurrat-2” analizatorida tabiiy, ichimlik va oqova suv namunalaridagi formaldegidning massa konsentratsiyalarini oʻlchashni bajarish metodikasi boʻyicha aniqlanadi.
Jadval (Maʼlumot uchun)
Shrift oʻlchami
Izoh:
Dido tizimida 1 punkt = 0,376 mm.
SI tizimida 1 punkt = 0,351 mm.