Oʻzbekiston Respublikasi taʼlim muassasalarida jismoniy tarbiya, sport jihozlari va inventarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar (0275-09-son)

02.12.2009

Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

1. UMUMIY QOIDALAR

1.1. Ushbu uslubiy koʻrsatmalar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan ilgari tasdiqlangan, aholiga markazlashtirilgan xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti tizimlari orqali yetkazib beriladigan ichimlik suvi sifatining gigiyenik mezonlari va nazoratiga oid meʼyoriy hujjatlarni toʻldiradi. Bunda ichimlik suvining standart sifatiga muayyan shartlarga rioya qilingan holda erishiladi: suv taʼminoti manbasini toʻgʻri tanlash, uning tegishli sanitariya muhofazasi, suvni tozalash va zararsizlantirishning samarali usullari, aholining xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti tizimlaridagi vodoprovod suvi sifatini muntazam nazorat qilish.

1.2. OʻzDST 950:2000 «Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifat nazorati» xoʻjalik-ichimlik suv taʼminotining markazlashtirilgan tizimlari, shuningdek bir vaqtning oʻzida xoʻjalik-ichimlik va texnik ehtiyojlar uchun suv yetkazib beruvchi markazlashtirilgan suv taʼminoti tizimlari orqali yetkazib beriladigan ichimlik suviga nisbatan qoʻllaniladi; ichimlik suvi sifatining nazorat qilinadigan koʻrsatkichlari tarkibini, ichimlik suvini ishlab chiqarish va isteʼmolchilarga yetkazib berish jarayonida ushbu koʻrsatkichlarning belgilangan talablarga muvofiqligini nazorat qilish tartibi va qoidalarini belgilaydi.

1.3. Uslubiy koʻrsatmalar DSENM hududiy markazlari xodimlari, tibbiyot oliy oʻquv yurtlari talabalari va shifokorlar malakasini oshirish instituti tinglovchilari, shuningdek respublika aholisini suv bilan taʼminlash masalalari bilan shugʻullanuvchi vazirlik va idoralar mutaxassislari uchun moʻljallangan.

2. VODOPROVOD SUVI SIFATIGA QOʻYILADIGAN ASOSIY GIGIYENIK TALABLAR

2.1. Ichimlik (vodoprovod) suvi epidemiologik jihatdan xavfsiz, kimyoviy tarkibi boʻyicha zararsiz, yoqimli organoleptik xususiyatlarga ega boʻlishi va radiatsiya nuqtai nazaridan xavf tugʻdirmasligi lozim.

Ushbu talablarning bajarilishi ichimlik suvi sifati koʻrsatkichlari 1-jadvalda keltirilgan meʼyorlarga muvofiq boʻlganda taʼminlanadi va qoʻllanishga ruxsat etilgan uslublar asosida oʻtkazilgan nazorat natijalari boʻyicha tekshiriladi.

2.2. Suv taʼminoti manbaidagi suvning 1-jadvalda koʻrsatilmagan, inson salomatligi uchun xavfli moddalar bilan ifloslanish ehtimoli haqida maʼlumotlar mavjud boʻlsa, DSENM hududiy markazlari qarorlari asosida ushbu moddalarning konsentratsiyalarini aniqlash va aniqlangan moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyalari (REChK) doirasida zararsizligini baholash maqsadida qoʻshimcha sifat nazorati oʻrnatiladi.

2.3. Ichimlik suvining organoleptik xususiyatlariga taʼsir qilmaydigan koʻrsatkichlar boʻyicha ichimlik suviga qoʻyiladigan gigiyenik talablarni belgilovchi meʼyorlardan vaqtinchalik chetga chiqishga mintaqaning tegishli Sanitariya-epidemiologiya xizmati markazlari qaroriga binoan ruxsat berilishi mumkin. Bunday holat faqatgina bu chetga chiqishlar obyektiv tabiiy sharoitlar yoki favqulodda vaziyatlar tufayli zarur boʻlsa va aholi salomatligiga zarar yetkazmasligi aniq boʻlsagina amalga oshiriladi. Gigiyenik meʼyorlardan ruxsat etilgan vaqtinchalik chekinishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mintaqa aholisiga albatta yetkazilishi shart.

2.4. Ichimlik suvi sifatini nazorat qilish usullarini belgilovchi xalqaro standartlarni qoʻllashga aniqlanayotgan konsentratsiyalar oraligʻi REM meʼyorlariga (sezuvchanlik chegarasi 0,3 REM) mos kelishi va oʻtkazilayotgan tahlillar xatoligi meʼyorlariga rioya qilinishi sharti bilan yoʻl qoʻyiladi.

2.5. Suv tayyorlash texnologik jarayonini nazorat qilish uchun suv taʼminoti korxonalari qoʻshimcha koʻrsatkichlarni (ishqoriylik, elektr oʻtkazuvchanlik va boshqalar) qoʻllashlari mumkin. Bu koʻrsatkichlar texnologik jarayonlarni oʻz vaqtida tuzatish, reagentlar sarfini tartibga solish imkonini beradi. Bunda suvni tozalash va zararsizlantirishning talab qilinadigan toʻliqligi hamda ishlab chiqarilayotgan ichimlik suvining belgilangan gigiyenik talablarga muvofiqligi majburiy ravishda taʼminlanishi lozim.

2.6. Ichimlik suvi manbaining kimyoviy moddalar bilan ifloslanganligiga shubha tugʻilganda, ularni aniqlashning mavjud va sezgir usullari boʻlmasa, yordamchi integral test (koʻrsatkich) sifatida infuzoriyalar yoki dafniyalar uchun zaharlilik indeksi boʻyicha ichimlik suvini biotestlash tavsiya etiladi. Bu indeks suvni xlorsizlantirgandan soʻng quyidagi nisbatda ifodalangan 50% dan oshmasligi kerak:

bunda:

Vk — nazorat namunasi uchun test-reaksiya qiymati,

Vo — tekshirilayotgan namuna uchun test-reaksiya qiymati.

2.7. Suvda toksikologik zararlilik belgisi boʻyicha meʼyorlanadigan va 1 hamda 2-xavflilik sinfiga mansub boʻlgan (radioaktiv komponentlardan tashqari) bir nechta kimyoviy moddalar aniqlanganda, pestitsidlar (FOS, XOS, karbamatlar guruhlari boʻyicha alohida), trigalometanlar, nitratlar va nitritlar kabi moddalar guruhlari uchun suv sifatini baholashning quyidagi formula boʻyicha hisoblangan kompleks koʻrsatkichlaridan foydalaniladi:

bunda:

S1, S2, Sn — 1 va 2-xavflilik sinfidagi muayyan kimyoviy birikmalarning konsentratsiyalari;

REM1, REM2,, REMn — ushbu moddalarning suvdagi ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyalari.

5.1 va 5.2 koʻrsatkichlarining belgilangan qiymatlari oshib ketgan taqdirda, OʻzR SanQvaN «Radiatsion xavfsizlik sanitariya normalari va qoidalari»ning 7.13-bandiga muvofiq ifloslanishlarning radionuklid tarkibi quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha qoʻshimcha nazorat qilinadi: uran-238, radiy-226, radon-222, stronsiy-90

1-jadvalga izoh (mikrobiologik koʻrsatkichlar):

1. Toshqinlar davrida va noqulay tabiiy hodisalarda meʼyoriy koʻrsatkichlardan chetga chiqishga yoʻl qoʻyiladi, biroq yil davomida 1 ml dagi UMCH va koli-indeks boʻyicha namunalarning 5% dan ortigʻi boʻlmasligi kerak.

2. Agar koli-indeks 3 dan yuqori boʻlsa, oʻsgan koloniyalarni aniqlash bosqichida qoʻshimcha ravishda ichak tayoqchalari ham tekshiriladi. Koli-indeks 20 dan yuqori boʻlganda, ichak tayoqchalari aniqlanishidan qatʼi nazar, ushbu koʻrsatkichlar boʻyicha tahlil uchun suv qayta olinadi.

3. Yangi najas ifloslanishi aniqlanganda, ushbu koʻrsatkichlar boʻyicha tahlil uchun suv namunalari qayta olinadi.

4. Aholining kasallanish holatlari yoki sanitariya-indikator nazorati natijalari boʻyicha aniqlanadigan epidemik koʻrsatkichlarga koʻra (koli-indeks 20 dan yuqori yoki esherixiyalar mavjudligi, yoxud ketma-ket olingan 2 ta namunada kolifaglar borligi), DSENM organlarining qaroriga binoan suvda bakterial va virusli yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilari mavjudligini aniqlash uchun tadqiqotlar oʻtkaziladi. Buning uchun tegishli tekshiruvlarni oʻtkazishga akkreditatsiyadan oʻtgan ixtisoslashtirilgan laboratoriyalar jalb etiladi.

5. Suvni tozalash jarayonida OʻzR SSV tomonidan xoʻjalik-ichimlik suvi taʼminotida qoʻllashga ruxsat etilgan boshqa koagulyantlar ishlatilganda, ularning ichimlik suvidagi qoldiq miqdorlari tegishli meʼyoriy koʻrsatkichlar va aniqlash usullarini inobatga olgan holda nazorat qilinadi.

6. Ichimlik suvida aniqlanadigan pestitsidlar roʻyxati OʻzR SanQvaM ning «Atrof-muhit obyektlari va oziq-ovqat mahsulotlarida pestitsidlarning gigiyenik normativlari» talablariga muvofiq, respublikaning turli hududlaridagi aniq vaziyatni hisobga olgan holda DSENM organlari tomonidan tuziladi.

7. Faqat yer usti suv manbalaridan olingan suv quvurlarida aniqlanadi.

Jadvalda qavs ichida koʻrsatilgan qiymatlarga yoʻl qoʻyiladi:

x — tarkibida alyuminiy boʻlgan reagentlar bilan suvga ishlov berilganda;

xx — suvni zararsizlantirishning ishonchliligi kafolatlanganda;

xxx — yuqori rangli suvlarga ishlov berishda va suvni xlor bilan zararsizlantirganda trigalometanlarni majburiy nazorat qilish sharti bilan;

xxxx — maxsus ishlov berilmagan suv quvurlari uchun;

xxxxx — suv xlorlanmaganda.

3. AHOLINI XOʻJALIK-ICHIMLIK SUVI BILAN TAʼMINLASHNING MARKAZLASHTIRILGAN TIZIMLARI SUVI SIFATINI NAZORAT QILISH

3.1. Vodoprovod suvining sifatini nazorat qilish OʻzDST 950:2000 «Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifat nazorati» talablariga muvofiq, 1-jadvalda keltirilgan koʻrsatkichlar boʻyicha, ularni aniqlashning standartda koʻrsatilgan usullaridan foydalangan holda oʻtkaziladi. Ushbu meʼyorlarga sanitariya-gigiyena nuqtai nazaridan eng muhim boʻlgan suv sifati koʻrsatkichlari kiritilgan: mikrobiologik, parazitologik, toksikologik (komponentlarning ruxsat etilgan miqdori), organoleptik va radioaktiv ifloslanish koʻrsatkichlari.

3.2. Ichimlik suvi sifatini davlat sanitariya nazorati funksiyalarini bajarish doirasida nazorat qilishni Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tizimidagi Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati markazlarining hududiy laboratoriyalari amalga oshiradi.

Xoʻjalik-ichimlik suv taʼminotining markazlashtirilgan tizimlarida suv sifatining ishlab chiqarish nazoratini suv taʼminoti korxonalarining belgilangan tartibda attestatsiyadan oʻtgan (akkreditatsiya qilingan) obyekt va markaziy (tayanch) laboratoriyalari olib boradi.

Suv tayyorlash jarayonining turli bosqichlarida suv sifatining texnologik nazorati Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlari bilan kelishilgan jadvallar asosida texnologik reglamentga muvofiq amalga oshiriladi.

3.3. Suv sifatini nazorat qilish va uning belgilangan talablarga muvofiqligini baholash suv taʼminoti manbalaridan suv olish joylarida, suv quvurlarining taqsimlash tarmogʻiga kirishidan oldin va taqsimlash suv quvurlari tarmogʻining turli nuqtalarida amalga oshiriladi. Namuna olish nuqtalarining joylashuvi Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlari bilan kelishib olinadi.

3.4 Taqsimlash tarmogʻidan suv namunalarini olish asosiy magistral liniyalardagi koʻcha suv olish qurilmalaridan, tarmoqning boshi berk va eng baland qismlaridan amalga oshiriladi; bunda suv namunalarini olish, konservalash, saqlash va tashish amaldagi standartlarga muvofiq bajariladi.

3.5. Suv sifatini nazorat qilishda oʻtkaziladigan tahlillarning tarkibiga qarab, quyidagi nazorat turlari belgilangan (1-ilova va 2-ilovaga qarang):

qisqartirilgan nazorat: asosiy mikrobiologik koʻrsatkichlar (umumiy mikroblar soni va koli-indeksi), hid, taʼm, rang, loyqalik, suvning fizik-kimyoviy xususiyatlari (pH, permanganat oksidlanishi, fito- va zooplankton)ni aniqlashni oʻz ichiga oladi;

umumiy fizik-kimyoviy nazorat: mishyak, nitritlar, nitratlar, qoʻrgʻoshin, ftor, quruq qoldiq, temir, qattiqlik, marganes, mis, polifosfatlar, sulfatlar, xloridlar, yuzaki faol moddalar va neft mahsulotlarini aniqlashni oʻz ichiga oladi;

maxsus virusologik va parazitologik nazorat: kolifaglar, patogen sodda organizmlar, gelmint tuxumlarini aniqlashni oʻz ichiga oladi;

oʻta xavfli zaharli moddalarni, jumladan kanserogen taʼsirga ega boʻlgan, past konsentratsiyalarda ham zaharli taʼsir koʻrsatadigan, aniqlash va tahlil qilish uchun murakkab uskunalar hamda yuqori malakali mutaxassislar (pestitsidlar, politsiklik aromatik uglevodorodlar, uchuvchi galogenli birikmalar, simob, sianidlar va boshqalar) talab qilinadigan moddalarni aniqlashni oʻz ichiga olgan maxsus toksikologik nazorat;

umumiy hajmiy alfa va beta-faollikni, zarur hollarda esa ifloslanishlarning radionuklid tarkibini aniqlashni oʻz ichiga olgan maxsus radiatsion nazorat;

suv tarqatish tarmogʻiga yuborilishidan oldin undagi qoldiq alyuminiy, qoldiq xlor va ozon, ftor, marganes, temir va xloridlar miqdorini nazorat qilish.

3.6. Suv taʼminoti manbasidagi suvni tahlil qilish natijalari boʻyicha unda ayrim ifloslantiruvchi moddalar yoʻqligi haqida ishonchli maʼlumotlar mavjud boʻlganda, respublikaning tegishli hududidagi Bosh davlat sanitariya vrachi bilan kelishilgan holda, bu moddalarni doimiy nazorat qilinadigan koʻrsatkichlar roʻyxatidan vaqtincha (1 yildan 3 yilgacha muddatga) chiqarishga ruxsat beriladi.

3.7. Suv olish joylarida suv taʼminoti manbalari suvining sifatini nazorat qilish OʻzDST 951:2000 «Markazlashtirilgan xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti manbalari» talablarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Bunda nazorat qilinadigan koʻrsatkichlar roʻyxati suv taʼminoti manbaining turi va sinfini, mahalliy tabiiy va sanitariya sharoitlarini hisobga olgan holda, 1-ilovada keltirilgan tavsiyalarga asosan belgilanadi.

Suvni taqsimlovchi suv quvurlari tarmogʻiga yetkazib berishdan oldin uning sifatini nazorat qilish 2-ilovada keltirilgan tahlillarning turi, tarkibi va oʻtkazilish davriyligi boʻyicha tavsiyalarga muvofiq amalga oshiriladi.

Taqsimlovchi suv quvurlari tarmogʻida ichimlik suvi sifatini nazorat qilish qisqartirilgan nazorat koʻrsatkichlari boʻyicha oʻtkaziladi. Nazoratning qoʻshimcha turlari Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlarining koʻrsatmasi boʻyicha yoki suv taʼminoti korxonasining tashabbusi bilan bunga asoslar mavjud boʻlganda (suv sifatining yomonlashuvi, tarmoqning nosoz holati, suv yetkazib berishdagi uzilishlar, aholi salomatligining yomonlashuvi haqidagi shikoyatlar) oʻtkaziladi. Suv taʼminoti tarmogʻidan tahlil uchun olinadigan namunalarning umumiy soni xizmat koʻrsatiladigan aholi soniga muvofiq, 2-jadvalda keltirilgan meʼyorlarni hisobga olgan holda belgilanadi.

3.8. Suv taʼminoti tizimlarida suvni xlor va ozon bilan zararsizlantirishni nazorat qilishda, suv taʼminoti manbayi turidan qatʼi nazar, ularning suvdagi qoldiq konsentratsiyalari tarqatuvchi taqsimlovchi suv tarmogʻiga kirishdan oldin har soatda kamida bir marta aniqlanadi. Bunda rezervuarlardan keyingi suvdagi erkin qoldiq xlor miqdori 30 daqiqalik aloqada 0,2 — 0,5 mg/l oraligʻida boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi (GOST 18190-72 boʻyicha). Ichimlik suvini aminlashtirishda bogʻlangan xlor miqdori 0,8 — 1,2 mg/l oraligʻida boʻlishi lozim. Aralashtirish kamerasidan keyin 12 daqiqalik aloqada qoldiq ozon miqdori 0,1 — 0,3 mg/l oraligʻida boʻlishi kerak. Zarurat tugʻilganda, aloqa vaqti tajriba yoʻli bilan, suvning muayyan sifatiga va uning mikroblar bilan ifloslanish darajasiga nisbatan, erkin qoldiq xlor yoki ozon konsentratsiyasining (S) ishlov berilayotgan suvning mikroblar va parazitlar bilan ifloslanishining turli xillarini toʻliq faolsizlantirish uchun zarur boʻlgan vaqt (T) bilan bogʻliqligini aks ettiruvchi ST koʻrsatkichi asosida aniqlanadi.

3.9. Tarqatuvchi tarmoqdagi suvda ruxsat etilgan meʼyorlardan ortiq mikrobli ifloslanish aniqlanganda, qayta namuna olish va ularni ushbu koʻrsatkichlar boʻyicha tekshirish zarur.

Koli-indeks 20 dan yuqori boʻlganda, ketma-ket tanlangan ikkita namunada Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlarining qaroriga koʻra, patogen enterobakteriyalar mavjudligi, kolifaglar aniqlanganda esa enteroviruslar mavjudligi tekshiriladi. Bunday hollarda va epidemiologik maʼlumotlarni inobatga olgan holda, ichimlik suvida gepatit A virusi antigeni mavjudligini hamda tarqatish tarmogʻidagi ichimlik suvda mineral azot saqlovchi moddalar va xloridlar miqdorini aniqlash tavsiya etilishi mumkin.

3.10. Respublikaning hududiy DSENMlari tomonidan oʻtkaziladigan suv namunalari tahlillarining davriyligi va turlari Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining maxsus yoʻriqnomalari va buyruqlari bilan belgilangan tartibda tasdiqlanadigan ichimlik suvi sifatini nazorat qilishning maxsus rejalari va jadvallari asosida aniqlanadi.

1-ILOVA (tavsiya etiladi)

Suv olish joylarida suv taʼminoti manbalari sifatini nazorat qilishda oʻtkaziladigan tahlillarning turlari, mazmuni va davriyligi

2-ILOVA (tavsiya etiladi)

Markazlashtirilgan suv taʼminoti tizimlarida ichimlik suvining tarqatish suv quvuri tarmogʻiga kirishidan oldin sifatini nazorat qilishda tahlillar oʻtkazish turlari, mazmuni va davriyligi