Maktab daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar (0270-09-son)

14.10.2009

Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

Maktab daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar

Yozuv oʻquv materialini qogʻozda aks ettirishning asosiy usullaridan biri boʻlib, taʼlim muassasasida va uyda oʻquv faoliyatining asosiy turi hisoblanadi.

Yozish jarayoni koʻrish aʼzolarining zoʻriqishi bilan bogʻliq boʻlib, bu koʻp jihatdan daftarlarning sifatiga bogʻliq: qogʻoz turi, chiziqlarning shakli, bosmaning intensivligi va bir xilligi, rangi va boshqa bezak elementlari. Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun nashrning sifati ayniqsa muhim, chunki ularning koʻrish qobiliyati xususiyatlari va yozish koʻnikmalarining yetarli darajada rivojlanmaganligi tufayli yozish jarayoni oʻz-oʻzidan qiyin va charchatuvchi boʻladi.

I. Qoʻllanish sohasi va umumiy qoidalar.

1.1. Ushbu sanitariya qoidalari va meʼyorlari (bundan keyin sanitariya qoidalari deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 18-avgustdagi 234-sonli qarori asosida ishlab chiqilgan.

1.2. Ushbu sanitariya qoidalari oʻquvchilar organizmining koʻrish aʼzolari, tayanch-harakat tizimi, yurak-qon tomir tizimi kasalliklarining oldini olishga qaratilgan.

1.3. Sanitariya qoidalari maktab daftarlari va amaliy qoʻllanmalarning ogʻirligi, shrift bezagi, bosma sifati va poligrafiya materiallariga qoʻyiladigan gigiyenik talablarni belgilaydi.

1.4. Sanitariya qoidalari Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida amal qiladi va turli yoshdagi oʻquvchilarga moʻljallangan maktab daftarlariga qoʻyiladigan majburiy sanitariya-gigiyena talabi hisoblanadi.

1.5. Ushbu sanitariya qoidalari talablariga rioya etish mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, noshirlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi fuqarolar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslar uchun majburiydir.

1.6. Meʼyoriy hujjatlar (davlat va tarmoq standartlari) nashrlarga qoʻyiladigan gigiyenik talablarni tartibga solish va taʼminlash qismida ushbu sanitariya qoidalariga zid boʻlmasligi lozim.

1.7. Maktab daftarlaridan foydalanishga faqat ularning mazkur sanitariya qoidalariga muvofiqligi toʻgʻrisidagi sanitariya-epidemiologiya xulosasi mavjud boʻlgan taqdirdagina ruxsat beriladi.

1.8. Ushbu sanitariya qoidalari bajarilishi ustidan davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratini Oʻzbekiston Respublikasi davlat sanitariya-epidemiologiya xizmati muassasalari amalga oshiradi.

II. Umumiy talablar

2.1. Daftarlar sanitariya-gigiyena xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda belgilangan tartibda tasdiqlangan namuna-etalonga muvofiq tayyorlanishi shart.

2.2. Maktab daftarlari va praktikumlar blokini tayyorlash uchun ogʻirligi 80 g/m2 (1-sinf oʻquvchilari uchun) va 70 g/m2 (boshqa yosh guruhlari uchun) boʻlgan, oqlik koʻrsatkichi 74 — 88%, shaffofligi 84% dan kam boʻlmagan (yozuv va ofset) qogʻozi ishlatiladi.

2.3. Chiziqlarning joylashuviga qarab, quyidagi turdagi yuzalar belgilanadi:

bitta gorizontal chiziqli;

ikkita gorizontal chiziqli:

kam uchraydigan qiya chiziqli ikkita gorizontal chiziqqa;

oʻlchami 5x5 mm boʻlgan katakka;

oʻlchami 7x7 mm boʻlgan katakka.

2.4. Chiziqlar tavsifi va maydon oʻlchamlari (yuqori, pastki, yon) 1-jadvalda koʻrsatilgan.

Eslatma: Matematikaga oid mashq daftarlari va amaliy mashgʻulotlar uchun daftarlarda pastki va yuqori maydonlar chegaralanmaydi. Yon maydon kengligi — 20 mm, ruxsat etilgan ogʻish — +/- 3 mm.

2.5. Satr va kataklarni hosil qiluvchi chiziqlar qalinligi 0,2 — 0,4 mm boʻlishi kerak. Yon maydon chizigʻi qalinligi — 0,3 — 0,5 mm.

2.6. Asosiy yoʻnaltiruvchi chiziqlarning rangi binafsha, yashil, havo rang, kulrang yoki qora boʻlishi kerak. Yon maydon chizigʻining rangi qizil. 1-sinf daftarlarida qora rang chiziqlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yon maydonning notekis chizilishiga va bosmaning turlicha toʻyinganligiga yoʻl qoʻyilmaydi.

2.7. Daftarlarning muqovasida kinofilmlar, multfilmlar, kompyuter oʻyinlari va shu kabilardagi qahramonlarning tasvirlarini joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Muqovaning 1 va 4-betlariga Xalq taʼlimi vazirligi organlari bilan kelishilgan holda maʼlumotnoma materialini joylashtirish mumkin.

2.8. Qora boʻyoqda matn bosishda matn tasviri elementlari va qogʻozning optik zichliklari orasidagi farq 0,7 dan kam boʻlmasligi kerak.

Belgilarning noaniq (“yirtilgan”) chiziqlar bilan bosilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

2.9. Daftar muqovasida ishlab chiqaruvchi korxona nomi va daftar varaqlari soni koʻrsatilishi shart.

2.10. Shprotlardagi gorizontal chiziqlar bir-biriga toʻgʻri kelishi lozim.

Yaqin joylashgan chiziqlar orasidagi eng katta farq 2,0 mm dan oshmasligi kerak.

III. Daftarlarning gigiyenik tasnifi.

Maktab daftarlari vazifasiga koʻra quyidagilarga boʻlinadi:

1) 1-sinf uchun ish daftarlari;

2) 2, 3 va 4-sinflar uchun ish daftarlari;

3) Amaliyot daftarlari:

a) “Yozuv daftari” (1-sinf “Alifbo” darsligiga ilova);

b) “Matematika daftari” (1-sinf “Matematika” darsligiga ilova);

v) Husnixat daftari (1 — 4-sinflar);

4) Umumtaʼlim maktablari uchun ish daftarlari, shu jumladan umumiy daftarlar.

IV. 1-sinf daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

4.1. 12 varaqli yozuv daftarlarida qatorlar orasidagi masofa 8 mm boʻlgan, kengligi 5 mm li ikki gorizontal chiziqli chiziqlar ishlatiladi. Harf qiyaligini belgilovchi qiya chiziqning burchagi 75°, satr chizigʻi boʻylab qiya chiziqlar orasidagi masofa 27 mm boʻlishi kerak.

4.2. Matematika ish daftarlarida katak oʻlchami 7x7 mm boʻlishi kerak. Ruxsat etilgan chegaraviy ogʻish +/- 0,1 mm.

V. 2, 3 va 4-sinf daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

5.1. 2-sinf oʻquvchilarining yozish uchun moʻljallangan ishchi daftarlarida tagida chiziqlar ishlatiladi: gorizontal chiziqlar orasidagi masofa 5 mm, chiziqlar orasidagi umumiy masofa 8 mm boʻladi. 3-4-sinf oʻquvchilari uchun — yoʻnaltiruvchi chiziqlar orasidagi masofa 7 mm boʻlgan bitta gorizontal chiziq ishlatiladi.

5.2. Matematika ishchi daftarlarida katak oʻlchami 5x5 mm boʻlishi kerak. Ruxsat etilgan ogʻish chegarasi — +/- 0.1 mm.

VI. Amaliy mashgʻulotlarga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

6.1. 1-sinf uchun yozuv daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

Yozuv daftari — oʻquv yilining birinchi yarmida oʻquvchining oʻquv fanini mustaqil oʻzlashtirishiga koʻmaklashadigan, individual ishlash uchun moʻljallangan yozuv boʻyicha oʻquv qoʻllanma.

6.1.1. 1-jadvalga muvofiq chiziqlar ishlatiladi.

6.1.2. Yozuv daftarlarining hajmi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan oʻquv dasturiga bogʻliq boʻlib, nashrning vazni 120 grammdan oshmasligi kerak.

6.1.3. Muqova uchun polimer qoplamali muqovalash materialidan foydalanishga ruxsat etiladi.

6.1.4. Harflar va ularning elementlarini tasvirlash uchun uzluksiz yoki punktir chiziqlar, shuningdek, yozishda qoʻl harakatining yoʻnalishini koʻrsatuvchi strelkali koʻrsatkichlar tavsiya etiladi.

Harflar namunalari va ularning elementlarini tasvirlash uchun nuqtalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6.1.5. Quyidagilarni qoʻllash taqiqlanadi:

bosma harflar va bosma matn;

sahifada birdan ortiq rasm (rasmni sahifaning yuqori oʻng yoki chap burchagiga, harf namunalari yoniga joylashtirish lozim) — yozish uchun moʻljallangan joylarda rangli va kulrang fon;

teskari (oq fonda qora) shrift.

6.1.6. Yozuv daftarlarida yon hoshiya ortida topshiriq tugaganligi toʻgʻrisida belgi qoʻyishga ruxsat etiladi.

6.2. 1-sinf matematika daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

Matematika daftari — oʻquvchilarning individual ishlashi uchun moʻljallangan oʻquv qoʻllanma boʻlib, oʻquvchining oʻquv fanini oʻzlashtirish ustida mustaqil ishlashiga koʻmaklashadi (oʻquv yilining birinchi yarmida qoʻllaniladi).

Daftarlar quyidagi guruhlarning savol va topshiriqlarini oʻz ichiga olishi lozim:

oʻrganilgan materialni takrorlash uchun,

fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun,

olingan nazariy bilimlarni amalda qoʻllash uchun.Topshiriqlarni bajarish uchun daftarlarda yetarlicha boʻsh joy qoldirilishi shart.

Rasmlar koʻpi bilan 2 xil rangda boʻlishi mumkin.

Daftarlar darslik bilan birgalikda toʻplam holida nashr etilishi lozim.

Katakchalar oʻlchami 7x7 mm boʻlishi kerak.

VII. Husnixat daftarlariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

7.1. Husnixat daftari yozuv koʻnikmalarini (xattotlikni) mustahkamlash uchun moʻljallangan boʻlib, 1-sinfning ikkinchi yarmidan boshlab hamda 2, 3 va 4-sinflarda qoʻllaniladi.

1-sinf uchun 4.1-bandga muvofiq, 2, 3 va 4-sinflar uchun esa 5.1-bandga muvofiq chiziqlar ishlatiladi.

Yozuv daftarlarini nashr etish ustidan davlat sanitariya nazorati har bir turdagi daftarlarni gigiyenik baholash maqsadida, ularni nashr etishdan oldin ishlab chiqarish spetsifikatsiyasiga muvofiqligini tanlab tekshirish orqali amalga oshiriladi. Bunda sanitariya-gigiyena ekspertizasi uchun namunalar olinib, model muhitiga (distillangan suvga) zararli moddalar darajasini aniqlash uchun laboratoriya-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi:

Fenol — 0,05 mg/dm3;

Formaldegid — 0,1 mg/dm3;

Qoʻrgʻoshin — 90 mg/kg;

Rux — 1,0 mg/dm3;

Mishyak — 25 mg/kg;

Xrom (III) va (VI) — 60 mg/kg;

Havo muhitiga quyidagi miqdorlardan ortiq boʻlgan holatda:

Fenol — 0,003 mg/m3;

Formaldegid — 0,003 mg/m3

Asl nusxa-maketni sanitariya-epidemiologik baholashdan oʻtkazgandan soʻng, nashrga sanitariya-epidemiologik xulosa beriladi. Daftarlardan namuna olish amaldagi GOST talablariga muvofiq amalga oshiriladi.