SHNQ 2.01.03-26 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-38-son)

26.09.2026

Oʻzbekiston respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 15-oktabrda hisobga olindi, hisob raqami 417]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 23-apreldagi 231-son “Qurilish sohasidagi normativ hujjatlarni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish chora- tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.01.03-26 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2019-yil 23-dekabrdagi 561-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Fanlar akademiyasi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi sohasida nazorat qilish inspeksiyasi hamda “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2026-yil 26-sentabr,

01/2-38-son

Kelishildi:

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. IKRAMOV

2026-yil 25-sentabr

Fanlar akademiyasi birinchi vitse-prezidenti Sh. SAGDULLAYEV

2026-yil 23-sentabr

“Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi raisi I. RAXIMOV

2026-yil 21-sentabr

Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi sohasida nazorat qilish inspeksiyasi rahbari S. ESHQUVVATOV

2026-yil 18-sentabr

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 26-sentabrdagi 01/2-38-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.01.03-26 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) hisobiy seysmikligi 6 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda joylashtiriladigan bino va inshootlarni loyihalash, qurish, rekonstruksiya qilish, kuchaytirish va mukammal taʼmirlashga oid talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQning talablari transport va gidrotexnika inshootlari hamda atom elektr stansiyalarini loyihalashga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Quyidagi obyektlarni loyihalash ushbu SHNQda belgilangan umumiy talablar hisobga olingan holda, qoʻshimcha muhandislik-geologik va seysmologik tadqiqotlar hamda maxsus hisob-kitoblar asosida amalga oshiriladi:

yer sirtida tektonik buzilishlar vujudga kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan hududlarda joylashtiriladigan obyektlar;

gabarit oʻlchamlari, hajm-tarhiy yoki konstruktiv yechimlari mazkur SHNQda belgilangan talablarga mos kelmaydigan obyektlar;

tarhda yoki balandligi boʻyicha mazkur SHNQning 13-jadvalida belgilangan yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan ortiq nomuntazam konstruktiv tizimlarga ega obyektlar;

yangi konstruktiv tizimlar, texnik yechimlar, konstruksiyalar va ularning birikmalari, yangi materiallar yoki maxsus seysmik himoya tizimlarini qoʻllash nazarda tutilgan obyektlar.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

SHNQ 1.04.01-23 “Bino va inshootlarning texnik holatini oʻrganish va monitoring qilish tartibi”;

SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;

SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar”;

SHNQ 2.02.01-24 “Bino va inshootlarning zaminlari”;

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar”;

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SHNQ 2.03.07-21 “Tosh va armaturalangan toshli konstruksiyalar”;

SHNQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”;

SHNQ 2.04.04-24 “Polimer materiallardan yasalgan suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimlarining quvur oʻtkazgichlarini loyihalash va montaj qilish”;

SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha yoʻriqnoma”;

SHNQ 2.05.01-23 “Temir yoʻllar. Loyihalash talablari”;

GOST 530-2012 “Sopol gʻisht va toshlar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Kirpich i kamen keramicheskiye. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 6428-2018 “Pardevor uchun ariqchali gips plitalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Pliti gipsovie pazogrebnevie dlya peregorodok. Texnicheskiye usloviya);

GOST 10180-2012 “Betonlar. Nazorat namunasi boʻyicha mustahkamlikni aniqlash usuli” (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya prochnosti po kontrolnim obrazsam);

GOST 17624-2021 “Betonlar. Ultratovush usulida mustahkamlikni aniqlash” (rasmiy manba: Betoni. Ultrazvukovoy metod opredeleniya prochnosti);

GOST 18105-2018 “Betonlar. Mustahkamlikni nazorat qilish va baholash qoidalari” (rasmiy manba: Betoni. Pravila kontrolya i otsenki prochnosti);

GOST 22690-2015 “Betonlar. Buzmasdan nazorat qilishning mexanik usulida mustahkamlikni aniqlash” (rasmiy manba: Betoni. Opredeleniye prochnosti mexanicheskimi metodami nerazrushayushego kontrolya);

GOST 28570-2019 “Betonlar. Konstruksiyadan olingan namunalar boʻyicha mustahkamlikni aniqlash usuli” (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya prochnosti po obrazsam, otobrannim iz konstruksiy);

GOST 31359-2024 “Avtoklavda tayyorlangan gʻovakli betonlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Betoni yacheistie avtoklavnogo tverdeniya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 31360-2024 “Tosh-gʻisht terimlari uchun buyumlar. Avtoklavda qotirilgan gʻovakli beton bloklar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Izdeliya dlya kamennoy kladki. Bloki iz yacheistogo betona avtoklavnogo tverdeniya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 34511-2018 “Zilzilalar. Makroseysmik jadallik shkalasi” (rasmiy manba: Zemletryaseniya. Shkala makroseysmicheskoy intensivnosti).

2-bob. Atamalar, taʼriflar, belgilanishlar va qisqartmalar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

akselerogramma — zilzila yoki boshqa dinamik taʼsir vaqtida zamin, bino yoki inshootning muayyan nuqtasidagi tezlanishning vaqt boʻyicha oʻzgarishini ifodalovchi yozuv (grafik yoki raqamli shaklda);

bikirlik diafragmasi — bino yoki inshootning fazoviy bikirligi va barqarorligini taʼminlaydigan, gorizontal yuklamalarni qabul qilib, ularni poydevorga yoki boshqa vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga uzatadigan vertikal konstruktiv element yoki elementlar tizimi;

mayda oʻlchamli devorbop buyumlar — oʻlchamlari GOST 530-2012 boʻyicha 380x250x229 mm dan, massasi 7,2 kg dan oshmaydigan, devorlar va pardevorlarni tiklash uchun qoʻllaniladigan, qoʻlda koʻtarish va terish imkonini beruvchi oʻlcham va massali devorbop toshlar, bloklar va boshqa buyumlar;

yirik oʻlchamli devorbop buyumlar — GOST 530-2012 boʻyicha oʻlchamlari 380 × 250 × 229 mm dan, massasi 7,2 kg dan katta boʻlgan, GOST 31359-2024 va GOST 31360-2024 boʻyicha oʻlchamlari 625 × 500 × 500 mm dan, GOST 6428-2018 boʻyicha esa 900 × 500 × 100 mm dan oshmaydigan hamda massasi 31,5 kg dan kichik boʻlgan, devorlar va pardevorlarni tiklashda qoʻllaniladigan, qoʻlda koʻtarish va terish imkonini beradigan toshlar, bloklar, plitalar va boshqa buyumlar;

bikirlik yadrosi — tarhda yopiq shakldagi vertikal fazoviy bikirlik elementi;

bino va inshootlarning balandligi — binoning eng pastki rejaviy yer sathi belgisidan eng yuqori qavat orayopmasi sathigacha boʻlgan vertikal masofa (eng yuqori qavat orayopmasi ustida joylashgan lift mashina xonalari, shamollatish (ventilyatsiya) kameralari, antennalar va ularning machtalari, shpillar, shuningdek kichik hajmli va massali boshqa konstruksiyalar bino balandligiga kiritilmaydi);

bogʻlamli karkas — vertikal yuklamalarni asosan karkas ustunlari, gorizontal yuklamalarni esa vertikal bikirlik diafragmalari qabul qiladigan va poydevorga uzatadigan fazoviy konstruktiv tizim;

boʻylama toʻlqinlar — muhit zarrachalarining tebranishi toʻlqin tarqalish yoʻnalishiga mos ravishda sodir boʻladigan seysmik toʻlqinlar;

devor — tarhda choʻziq shakldagi koʻndalang kesimga ega boʻlgan, uzunligining qalinligiga nisbati (lw/bw) 4 dan ortiq boʻlgan va bino hamda inshootning boshqa konstruktiv elementlarini tayantirish yoki ulardan yuklamalarni qabul qilish uchun moʻljallangan konstruktiv element;

zilzila jadalligining makroseysmik shkalasi — zilzilaning yer yuzasidagi namoyon boʻlishini, jumladan uning insonlar tomonidan his etilishini, buyumlar holatini hamda bino va inshootlarning shikastlanishini makroseysmik belgilar asosida 1 dan 12 ballgacha baholash shkalasi;

zilzila — yer qobigʻining yoki yer ustki qatlamining toʻsatdan roʻy bergan siljishi, yemirilishi yoki oʻpirilishi oqibatida vujudga kelgan, uzoq masofalarga tarqaladigan toʻlqinsimon tebranishlar tarzidagi yer osti silkinishlari va tebranishlari;

zilzilabardoshlik — aholi hayoti hamda mol-mulkining xavfsizligini taʼminlaydigan binolar va inshootlarning zilzila taʼsiriga boʻlgan mustahkamlik koʻrsatkichlari;

zilzilaning hisobiy jadalligi — qurilish maydonchasida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan zilzilaning maksimal jadalligi boʻlib, bino va inshootlarning yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha birinchi guruh chegaraviy holatga (CHH-1) yoʻl qoʻyilmasligi shartidan kelib chiqib qabul qilinadi;

kompleks konstruksiya — gʻisht, beton bloklar yoki boshqa tabiiy va sunʼiy tosh materiallardan terilgan hamda rama (karkas) hosil qilmaydigan temir-beton qoʻshimchalar bilan mustahkamlangan devor konstruksiyasi;

konstruktiv sxema — bino yoki inshootning asosiy yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari tarkibi va ularning joylashish xususiyatlariga koʻra qabul qilingan konstruktiv tizim varianti;

konstruktiv tizim — bino yoki inshootning mustahkamligi, bikirligi va barqarorligini taʼminlaydigan oʻzaro bogʻlangan konstruksiyalar majmui;

kuchaytirish — konstruksiyalarning yuk koʻtarish qobiliyatini oshirishga, shuningdek ularning loyihaviy texnik holatini tiklashga qaratilgan chora-tadbirlar majmui;

qurilish maydonchasining seysmikligi — mahalliy seysmotektonik, muhandislik-geologik sharoitlar va topografik taʼsirlarni hisobga olgan holda, seysmik taʼsir parametrlarining oshib ketish ehtimoli belgilangan prognoz asosida aniqlanadigan hamda seysmik jadallik shkalasi boʻyicha butun ballarda ifodalanadigan qurilish maydonchasining seysmik xavfliligi;

qurilish maydonchasining hisobiy seysmikligi — bino va inshootlarni loyihalashda qabul qilinadigan, ballarda ifodalangan qurilish maydonchasining seysmikligi;

masʼullik koeffitsiyenti — zilzila taʼsirida bino yoki inshootning buzilishi oqibatlaridan kelib chiqadigan xavf darajasini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

maxsus seysmik himoya tizimlari — bino va inshootlarga taʼsir etuvchi seysmik yuklamalarni kamaytirishga moʻljallangan tizimlar, shu jumladan yoqiladigan va oʻchiriladigan bogʻlanishlar, tebranishlarni dinamik soʻndirgichlar, energiya yutgichlar hamda seysmik izolyatsiya tizimlari;

maxsus texnik shartlar— shaharsozlik normalari va qoidalarida keltirilgan talablarni toʻldiruvchi yoki ularga kompensatsiya choralarini taʼminlovchi Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi texnik kengashi qarori bilan qabul qilinadigan texnik-hujjat;

murakkablik toifasi — bino va inshootlarning loyihalash va qurish murakkabligini tavsiflovchi, ularning balandligi, ravoq uzunligi (prolyoti) va sanoat binolaridagi kranning (kran-balka) yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha belgilangan chegaraviy qiymatlarga muvofiq aniqlanadigan tasnifiy koʻrsatkich;

mustahkamligi past devorbop buyumlar — devor tiklashda qoʻllaniladigan siqilishdagi chegaraviy mustahkamligi 3,5 MPa (35 kgf/cm2) dan kam boʻlgan mayda va yirik oʻlchamli devorbop buyumlar;

rama-bogʻlamli karkas — vertikal yuklarni asosan ramali karkas, gorizontal yuklarni vertikal bikirlik diafragmalari va karkas qabul qiladigan va uzatadigan ramali karkas va vertikal bikirlik diafragmalari koʻrinishidagi fazoviy tizim;

ramali karkas — vertikal va gorizontal yuklarning barcha toʻplamini qabul qiluvchi, barcha yoki baʼzi bogʻlamlari bikir boʻlgan (eguvchi momentlarni qabul qilishga qodir boʻlgan) ustun va panellarning fazoviy tizimi;

seysmik jadallik — qabul qilingan shkala boʻyicha tavsiflangan yer yuzasining zilzila natijasida tebranish jadalligi ballda ifodalanishi;

seysmik taʼsir — tabiiy yoki texnogen omillar (zilzilalar, portlashlar, transport harakati, sanoat uskunalarining ishlashi) taʼsirida qurilish va tabiiy obyektlarning harakati, deformatsiyasi, shikastlanishi yoki buzilishiga olib keladigan yer harakati;

seysmik taʼsirlarning takroriyligi — muayyan jadallikdagi zilzilalar oraligʻidagi muddat (yillarda);

seysmik xavf — muayyan hududda muayyan vaqt oraligʻida aholining hayotiga tahdid soluvchi hamda binolar va inshootlarga zarar yetkazuvchi zilzilalar yuz berishi ehtimoli;

seysmik yuklar — seysmik taʼsir ostida boʻlgan binolarga taʼsir qiluvchi inersion kuchlar;

tektonik yoriq — tektonik harakatlar va togʻ jinslarining deformatsiyalari natijasida hosil boʻlgan yer qobigʻidagi yorilishlar va yoriqlar;

texnik qavat — muhandislik qurilmalarini joylashtirish va kommunikatsiyalarni oʻtkazishga moʻljallangan qavat;

egiluvchan qavat — gorizontal bikirligi yuqoridagi qavat bikirligining 70 foizdan kam yoki yuqoridagi uchta qavatning oʻrtacha bikirligining 80 foizdan kam boʻlgan binoning qavati;

yuk koʻtarmaydigan (oʻz yukini koʻtaruvchi) konstruksiyalar (elementlar) — bino yoki inshootning asosiy hisobiy konstruktiv sxemasida vertikal va gorizontal yuklamalarni qabul qilishda ishtirok etmaydigan, oʻz yukini yoki ularga bevosita taʼsir etuvchi yuklamalarni asosiy yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga uzatadigan toʻsuvchi, pardozlovchi va muhandislik elementlari;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar — doimiy, vaqtinchalik va maxsus yuk va taʼsirlarni oʻzlashtiradigan hamda binolar va inshootlarning mustahkamligi, bikirligi va barqarorligini taʼminlaydigan qurilish konstruksiyalari.

3. Ushbu SHNQda quyidagi belgilanishlar va qisqartmalar qoʻllanilgan:

CHH — chegaraviy holat;

SMH — seysmik mikrohududlashtirish;

NSʼHT — noseysmik hududlarga qoʻyiladigan talablar.

3-bob. Umumiy qoidalar

4. Seysmik faol hududlarda loyihalanadigan bino va inshootlar hisobiy xizmat muddati davomida quyidagi zilzilabardoshlik talablariga javob berishi lozim:

zilzilaning hisobiy jadalligi taʼsirida insonlar hayoti va sogʻligʻi xavfsizligini, bino va inshootlarning umumiy ustuvorligi hamda yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning qulab tushmasligini taʼminlash;

hisobiy jadallikdan past boʻlgan seysmik taʼsirlarda obyektning loyihada belgilangan funksional vazifasini bajarishini, uning ekspluatatsiyaga yaroqliligini va shikastlangan konstruksiyalarni tiklash imkoniyatini taʼminlash;

seysmik taʼsirlar natijasida mahalliy shikastlanishning progressiv qulashga olib kelishi xavfini kamaytirish.

5. Bino va inshootlarning zilzilabardoshligini taʼminlash uchun loyiha yechimlarida quyidagi tadbirlar nazarda tutilishi lozim:

a) seysmik yuklarni kamaytirish uchun:

seysmik taʼsirning spektral-vaqt tavsiflarini hisobga olgan holda maqbul konstruktiv sxemalarni tanlash;

massa va bikirlik markazlari oʻrtasidagi ekssentrisitetni kamaytirish orqali burovchi tebranishlar ehtimolini pasaytirish;

mustahkamlik va bikirlik talablariga javob beradigan yengil materiallar hamda konstruksiyalarni qoʻllash;

ogʻir jihozlarni, imkoni boricha, bino yoki inshootning quyi sathlarida joylashtirish;

b) seysmik taʼsirlarga qarshiligini oshirish uchun:

seysmik taʼsirlarga yetarli mustahkamlik, bikirlik va plastik deformatsiyalanish qobiliyatiga ega materiallar hamda konstruksiyalarni qoʻllash;

seysmik yuklarni yuk koʻtaruvchi elementlarga uzluksiz uzatishni taʼminlaydigan yagona fazoviy konstruktiv tizimni shakllantirish;

yigʻma elementlar birikmalarini hisob-kitoblar asosida loyihalash va ularning ishonchliligini taʼminlash;

zoʻriqishlarni elementlar oʻrtasida qayta taqsimlashga imkon beradigan statik noaniq konstruktiv tizimlarni qoʻllash;

tarhda vertikal konstruksiyalarning muntazam, simmetrik va bir tekis joylashishini, shuningdek ularning balandlik boʻyicha uzluksizligini taʼminlash;

qavatlararo yopmalarning yagona fazoviy konstruktiv tizim tarkibida gorizontal diafragma sifatida ishlashini taʼminlash;

asosiy gorizontal yoʻnalishlarda konstruktiv tizimning oʻzaro yaqin bikirligi va mustahkamligini taʼminlash;

turli yoʻnalishlardagi seysmik taʼsirlarga qarshilik koʻrsatuvchi konstruktiv sxemalarni tanlash;

mahalliy buzilish yoki yoʻl qoʻyilmaydigan deformatsiyalar natijasida bino yoki inshootning umumiy qulab tushishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini nazarda tutish;

konstruksiyalarning hisob-kitobda qabul qilingan plastik deformatsiyalanish qobiliyatini taʼminlash;

konstruksiyalar va (yoki) ularning birikmalarida plastik deformatsiyalar rivojlanishi sharoitida konstruktiv tizimning barqarorligi hamda geometrik oʻzgarmasligini taʼminlash;

insonlar xavfsizligiga tahdid solishi yoki asosiy yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar ishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalarning ishonchli mahkamlanishini taʼminlash.

6. Bino va inshootlarni loyihalashda konstruksiyalarni hisoblash natijalari, zarur hollarda esa ularni sinash natijalari qoʻllaniladi.

Sinash natijalariga asoslangan loyiha yechimlari hisobiy seysmik taʼsirda bino va inshootlarning ishonchlilik darajasini taʼminlashi lozim.

7. Mazkur SHNQning hisobiy va konstruktiv talablari bajarilganda, bino va inshootlarni progressiv qulashga hisoblash talab etilmaydi.

8. Konstruksiya elementlarining kesimi va uning birikmalari mazkur SHNQning 4-bobiga muvofiq seysmik taʼsirlarga bajariladigan hisob natijalarini inobatga olgan holda belgilanishi kerak.

9. Konstruktiv chora-tadbirlar mazkur SHNQning 5-bobiga muvofiq belgilanishi zarur.

10. Muayyan obyektning zilzila vaqtida shikastlanish darajasini pasaytirish maqsadida seysmik taʼsirlarning hisobiy qiymatlarini va antiseysmik konstruktiv chora-tadbirlar majmuasini ushbu SHNQda belgilangan minimal talablarga nisbatan oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

11. Yangi bino va inshootlarni loyihalashda, shuningdek mavjud bino va inshootlarni rekonstruksiya qilishda qurilish maydonining quyidagi seysmologik parametrlari hisobga olinishi lozim:

ehtimoliy seysmik taʼsirning ballardagi jadalligi va grunt asosi tebranishlarining hisobiy tezlanish qiymatlari;

seysmik taʼsirlarning takroriyligi;

asos seysmik tebranishlarining spektral tarkibi.

12. Seysmik taʼsirlarning jadalligi va takroriyligi mazkur SHNQning 1 va 2-ilovalariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Ushbu SHNQning 1-ilovasida keltirilgan seysmik taʼsirlarning jadalligi va takroriyligi 1-jadvalga muvofiq II-toifaga mansub, seysmik xossalari oʻrtacha boʻlgan gruntlar tarqalgan qurilish uchastkalari uchun qabul qilinadi.

13. SMH xaritalari mavjud boʻlmaganda, qurilish maydonchasining seysmikligi hududning seysmikligi, mazkur SHNQning 1 va 2-ilovalari hamda muhandislik-geologik izlanishlar natijalari asosida 1-jadvalga muvofiq aniqlanadi.

14. Maydon seysmikligini aniqlash yuzasidan qoʻshimcha tadqiqotlar bajarilmasdan, zilzila manbai hosil boʻlish ehtimoli boʻlgan zonalarda joylashgan va SMH xaritalari mavjud boʻlmagan aholi punktlarida qurilish ishlari olib borishga yoʻl qoʻyilmaydi.

15. Yonbagʻir nishabligi 15° dan ortiq boʻlgan, koʻchki siljish tekisliklari yaqinida joylashgan, jinslari fizik-geologik jarayonlar taʼsirida buzilgan, shuningdek xarsangtosh uyumlari, koʻchki, gruntning suyuqlanishi, oʻpirilish, karst, kon lahimlari yoki sel oqimlari xavfi mavjud qurilish maydonchalarida batafsil muhandislik-geologik va muhandislik-geofizik izlanishlar oʻtkazilishi lozim.

Bunday maydonchalarda barqarorlik hisob-kitoblari, muhandislik himoyasi va antiseysmik chora-tadbirlar nazarda tutilmasdan bino va inshootlarni loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Poydevor tovonidan hisoblanadigan 10 m qalinlikdagi grunt qatlamida umumiy qalinligi 3 m dan ortiq boʻlgan quyidagi gruntlar mavjud boʻlsa, bunday asos seysmik jihatdan noqulay deb hisoblanadi:

zichlanmagan, namlangan yoki suvga toʻyingan shagʻalli, yirik va oʻrtacha yiriklikdagi qumlar (e≥0,7), shuningdek mayda va changsimon qumlar (e≥0,6);

qumoq, qumloq, gilli va illi gruntlar;

toʻkma qumlar, shuningdek toʻkma changsimon-gilli gruntlar.

16. Mazkur SHNQning 15-bandida nazarda tutilgan seysmik jihatdan noqulay maydonchalarda qumli gruntlarning seysmik xossalarini yaxshilash, suvga toʻyingan gruntlarni mustahkam gruntlarga almashtirish yoki zichlashtirish, shuningdek poydevor va konstruktiv tizimning barqarorligini taʼminlovchi chora-tadbirlar muhandislik-geologik izlanishlar hamda hisob-kitoblar asosida nazarda tutilishi lozim.

Bunday qurilish maydonchasining hisobiy seysmikligi gruntning seysmik xossalari qayta baholanganidan keyin mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq aniqlanadi.

SMH xaritasi mavjud boʻlgan maydonchalar uchun hisobiy seysmiklik takroriy seysmik mikrotumanlashtirish tadqiqotlari natijalari asosida aniqlashtiriladi.

4-bob. Seysmik taʼsirlarni hisoblash

17. Seysmik hududlar uchun loyihalanadigan bino va inshootlarning konstruksiyalari hamda asoslari seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda yuklar va taʼsirlarning asosiy hamda maxsus birikmalari boʻyicha hisoblanishi lozim.

Yuklar va taʼsirlarning asosiy birikmalari SHNQ 2.01.07-21 talablariga muvofiq maxsus birikmalari esa seysmik taʼsirlar hisobga olingan holda mazkur SHNQ talablariga muvofiq aniqlanadi.

Bunda maxsus birikmaga kiritiladigan tegishli yuklarning hisobiy qiymatlari quyidagi 2-jadvalda keltirilgan Ψi birikma koeffitsiyentlariga koʻpaytiriladi.

18. Yuklarning maxsus birikmasi boʻyicha hisoblashda egiluvchan ilgaklarga osilgan massalardan hosil boʻladigan gorizontal seysmik yuklar, harorat-iqlim taʼsirlari, shamol yuklari, asbob-uskunalar va transport vositalari harakatidan vujudga keladigan dinamik taʼsirlar, shuningdek kranlarning tormozlanishi hamda yon tomon zoʻriqishlari hisobga olinmaydi.

Vertikal seysmik yuklarni aniqlashda kran va aravacha vazni, shuningdek kranning yuk koʻtarish qobiliyatini 0,3 koeffitsiyenti bilan olingan yuk vazni hisobga olinishi kerak.

19. Kran koʻprigi va aravachasidan hosil boʻladigan gorizontal seysmik yuklar kran osti yoʻlining oʻqiga perpendikulyar yoʻnalishda hisobga olinishi lozim.

20. Bino va inshootlar seysmik taʼsirlarni inobatga olgan holda hisoblanganda, ularning konstruksiyalari quyidagi ikki guruh chegaraviy holatlar boʻyicha tekshirilishi zarur:

yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha (CHH-1);

ekspluatatsiyaga yaroqliligi boʻyicha (CHH-2).

21. Bino va inshootlar birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha muayyan qurilish maydonchasi uchun belgilangan maksimal hisobiy seysmik taʼsirga hisoblanishi lozim.

22. Bino va inshootlar ikkinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-2) boʻyicha hisoblanganda, hisobiy foydalanish muddati davomida sodir boʻlish ehtimoli mavjud boʻlgan seysmik taʼsir uchun mazkur SHNQda belgilangan hisobiy seysmik yuklar qabul qilinadi.

23. Bino va inshootning hisobiy ekspluatatsiya muddati maʼlum boʻlmaganda yoki ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq aniqlanadigan zilzilaning eng kam takroriylik davri bino va inshootning ekspluatatsiya muddatidan katta boʻlgan hollarda, ikkinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-2) boʻyicha tekshirish hisobiy seysmiklikdan 1 ball past boʻlgan seysmik taʼsir uchun amalga oshiriladi.

Obyektning hisobiy xizmat muddati loyiha topshirigʻiga muvofiq belgilanadi.

Qurilish maydonchasi uchun ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq qabul qilinadigan maksimal seysmik jadallikdagi zilzilaning takroriylik davri obyektning hisobiy xizmat muddatidan kichik boʻlgan hollarda, birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha tekshirishda hisobiy seysmik taʼsir qiymatlari 20 foizga oshiriladi.

24. Seysmikligi >9 balli maydonchalarda qurilishi moʻljallangan bino va inshootlar ikkinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-2) boʻyicha hisoblanmaydi.

25. Hisobda bino va inshootlarning ilgarilama, zarurat boʻlganda, aylanma tebranishlari ham koʻrilishi lozim.

Bir oʻlchamli konsol koʻrinishdagi hisoblash modellari uchun seysmik taʼsirlar boʻylama va koʻndalang oʻqlar boʻyicha alohida qabul qilinadi.

Murakkab konstruktiv-tarhiy yechimga ega bino va inshootlarni hisoblashda seysmik taʼsirlarning eng xavfli yoʻnalishi hisobga olinishi lozim. Bunda inshootda yoki uning alohida qismlarida seysmik taʼsirlarning eng katta qiymatlarini hosil qiladigan hisobiy holatlar aniqlanadi.

26. Seysmik taʼsirning vertikal tashkil etuvchisi ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi talablarini hisobga olgan holda aniqlanadi.

U quyidagi holatlarda seysmik taʼsirning gorizontal tashkil etuvchisi bilan birgalikda hisobga olinishi lozim:

hisobiy seysmikligi 7 — 9 va >9 balli hududlar uchun 24, 18 va 12 m ravoqli tom yopmalarda;

konsolli konstruksiyalarda;

ravogʻi 12 m va undan ortiq havonli konstruksiyalarda;

agʻdarilish va siljishga qarshi barqarorligi tekshiriladigan bino va inshootlarda;

yuk koʻtaruvchi vertikal konstruksiyalarda, shu jumladan tosh va gʻisht devorlarda hamda karkas ustunlarida.

27. Vertikal va gorizontal seysmik yuklarning birgalikdagi taʼsiriga hisoblashda gruntning vertikal tebranishlari hisobiy tezlanishi gorizontal tebranishlar hisobiy tezlanishining 70 foiziga teng deb qabul qilinadi.

Tosh va gʻishtdan terilgan binolar hamda karkas ustunlarining hisoblari mazkur SHNQning 58 — 62-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi.

28. Bino va inshootlarni seysmik taʼsirlarga hisoblashda quyidagi usullardan foydalanilishi mumkin:

qurilish maydonchasiga xos real yoki sintez qilingan akselerogrammalar asosida hisoblashning dinamik usuli;

ushbu SHNQning 37-bandiga muvofiq aniqlanadigan seysmik yuklar asosida chiziqli-elastik hisoblash modellari uchun qoʻllaniladigan spektral usul.

29. Bino va inshootlarning balandligi 40 m dan yuqori boʻlgan, yangi konstruktiv yechimlar qoʻllaniladigan bino va inshootlarni, shuningdek ommaviy qurilish uchun moʻljallangan, balandligi 40 m gacha boʻlgan obyektlarni loyihalashda ushbu SHNQning 28-bandi ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan dinamik hisoblash usuli qoʻllaniladi.

30. Dinamik hisoblash usuli qoʻllanilganda, alohida seysmik hududlar uchun seysmik taʼsirlar mazkur SHNQning 3-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi.

Akselerogramma tezlanishlarini qurilish maydonchasi uchun qabul qilingan hisobiy seysmiklikka moslashtirish maqsadida ularning amplituda qiymatlari meʼyorlashtiruvchi η parametriga koʻpaytiriladi.

31. Grunt tebranishlarining hisobiy tezlanishlari loyihalanayotgan bino va inshootning masʼullik toifasi hamda zilzilalarning takroriylik davri hisobga olingan holda aniqlanishi lozim.

Bunda belgilangan hisobiy seysmiklikka mos keluvchi akselerogramma tezlanishlarining amplituda qiymatlarini aniqlash uchun masʼullik koeffitsiyenti Kmas va takroriylik koeffitsiyentini Kt kiritish lozim.

32. Bino (inshoot)larning masʼullik boʻyicha toifasi va Kmas koeffitsiyenti ushbu SHNQning 4-jadvalidan, zilzilalar takroriyligini hisobga oluvchi koeffitsiyent Kt esa 5-jadvaldan olinadi.

33. Birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha tekshirishda konstruktiv tizimda yoki uning alohida qismlarida hosil boʻladigan maksimal nisbiy noelastik deformatsiyalar mazkur SHNQning 6-jadvalida keltirilgan yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan oshmasligi lozim.

Bunda darzlar hosil boʻlishi, elementlarning shikastlanishi va materiallarning plastik deformatsiyalanishi natijasida konstruktiv tizimning yuk koʻtarish qobiliyati hamda barqarorligi yoʻqolishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

34. Konstruktiv tizim yoki tizim qismlarining nisbiy noelastik deformatsiyasi mk seysmik taʼsirlar davomida yaxlit tizim yoki qismining maksimal koʻchishi ning mos elastik koʻchishi ga nisbatidan aniqlanadi.

Elastik koʻchish miqdori berilgan chegaraviy elastik reaksiya ning boshlangʻich bikirlikka boʻlgan nisbatidan aniqlanadi:

(1)

(2)

35. Bino va inshootlar spektral usulda hisoblanganda, chegaraviy holatning birinchi guruhi (CHH-1) boʻyicha konstruksiya elementlarining mustahkamligi seysmik taʼsirdan hosil boʻladigan ichki zoʻriqishlar, shu jumladan kesuvchi kuchlar hisobga olingan yuklarning maxsus birikmasi boʻyicha tekshiriladi.

Kesuvchi kuch miqdor jihatdan chegaraviy elastik reaksiya RTk ga teng deb qabul qilinadi.

36. Ushbu SHNQning 28-bandi ikkinchi xatboshisi boʻyicha ikkinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-2) vujudga kelmasligi tekshirilganda konstruktiv tizimning deformatsiyasi 7-jadvalda keltirilgan qiymatlardan katta boʻlmasligi zarur.

1-rasm. Seysmik taʼsir ostida binoning deformatsiyalanish sxemasi

37. Ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisiga muvofiq bajariladigan hisoblarda tanlangan yoʻnalish boʻyicha k nuqtaga qoʻyilgan va bino va inshoot xususiy tebranishlarining i-shakliga mos hisobiy seysmik yuk quyidagi formulalardan aniqlanadi:

Sik = KmasKtKqKmSoik (3)

Soik = αQkWiKδηik (4)

bu yerda:

Soik — konstruksiya elastik deformatsiyalanadi deb aniqlanadigan inersiya kuchi;

α — qurilish maydonchasining seysmikligiga koʻra ushbu SHNQning 8-jadvalidan aniqlanadigan koeffitsiyent;

Qk — mazkur SHNQning 17-bandiga muvofiq konstruksiyaga taʼsir qiluvchi hisobiy yuklardan aniqlanadigan hisobiy sxemaning k nuqtasiga qoʻyilgan bino va inshoot vazni;

Wi — mazkur SHNQning 38-bandiga koʻra aniqlanadigan spektral koeffitsiyent;

Kδ — mazkur SHNQning 41-bandiga asosan aniqlanadigan dissipatsiya koeffitsiyenti;

Km — mazkur SHNQning 55-bandiga muvofiq aniqlanadigan muntazamlik koeffitsiyenti;

Kmas — mazkur SHNQning 4-jadvali asosida qabul qilinadigan masʼullik koeffitsiyenti;

Kq — bino yoki inshootning qavatlar soniga bogʻliq holda mazkur SHNQning 42-bandiga koʻra aniqlanadigan koeffitsiyent;

ηik — bino yoki inshootning i-shakli boʻyicha xususiy tebranish shakli hamda hisobiy sxema boʻyicha ogʻirliklarning joylashuviga bogʻliq koeffitsiyent boʻlib, mazkur SHNQning 43 va 44-bandlari boʻyicha aniqlanadi;

Kt — zilzilaning takroriyligini hisobga oluvchi koeffitsiyent, mazkur SHNQning 5-jadvalidan aniqlanadi.

38. Spektral koeffitsiyent Wi mazkur SHNQning 9-jadvali yoki 2-rasmida keltirilgan grafiklar asosida bino yoki inshootning i-shakliga mos xususiy tebranish davri, 3-jadvalda keltirilgan seysmik mintaqa indeksi hamda gruntning seysmiklik xossalari boʻyicha toifasiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Mazkur SHNQda nazarda tutilgan spektral usulda seysmik taʼsirlarga hisoblashda spektral koeffitsiyent Wi qiymati gruntning seysmiklik xossalari boʻyicha I va II toifalari uchun 0,32 dan, III toifasi uchun esa 0,40 dan kam qabul qilinmasligi lozim.

39. Bino va inshootning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblashda ushbu SHNQning 28-bandi ikkinchi xatboshisi talablariga muvofiq keyinchalik, dinamik uslubda tekshirish sharti bilan spektral koeffitsiyentning minimal qiymatini chegaralamasdan 9-jadvaldagi maʼlumotlar yoki 2-rasmdagi grafiklar boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

2-rasm. I — IV seysmik mintaqalar uchun grunt toifalari boʻyicha dinamik koeffitsiyent (Wi) spektrlari

40. Bino yoki inshootning dinamik tavsiflarini aniqlashda poydevor asos tizimining gorizontal siljish va buralishdagi elastik deformatsiyalanishi hisobga olinishi lozim.

41. Kδ koeffitsiyenti quyidagi formuladan aniqlanishi lozim:

(5)

bu yerda:

δ — tebranishlar dekrementi, u loyihalanayotgan bino yoki inshootga oʻxshash obyektlarning elastik ishlash bosqichida oʻtkazilgan sinovlar natijalari asosida qabul qilinadi.

Bunday maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda mazkur SHNQning 10-jadvalidan qabul qilinadi;

T1 — bino yoki inshootning birinchi (asosiy) xususiy tebranish shakli boʻyicha tebranish davri.

42. Kq koeffitsiyenti quyidagi 11-jadvaldan qabul qilinadi.

43. Konsolli sxema boʻyicha hisoblanadigan bino va inshootlar uchun qiymati quyidagi formuladan aniqlanadi:

(6)

bu yerda:

, — i-shakli boʻyicha xususiy tebranishga mos ravishda k nuqtasi va massalar toʻplangan j nuqtalaridagi koʻchishlar;

Qj — j nuqtaga toʻplangan massa ogʻirligi boʻlib, mazkur SHNQning 17-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.

44. Qavatlar soni 5 ta va undan kam, balandligi boʻyicha massalari hamda bikirligi keskin oʻzgarmaydigan, birinchi xususiy tebranish davri T1 s boʻlgan binolar uchun ηk koeffitsiyenti quyidagi soddalashtirilgan formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

(7)

bu yerda, va — poydevorning yuqori sathidan k va j nuqtalargacha boʻlgan masofa.

45. Birinchi xususiy tebranish shakli davri T1>0,4 s boʻlgan bino va inshootlar konstruksiyalaridagi zoʻriqishlar yuqori tartibli tebranish shakllarini, qoida tariqasida kamida uchta shaklni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Yuqori tartibli tebranish shakllari uchun tebranishlar dekrementi qiymatini birinchi xususiy tebranish shakli uchun qabul qilingan dekrement qiymatiga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

46. Birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) vujudga kelmasligini tekshirish uchun ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi boʻyicha binolarni hisoblashda konstruktiv tizim elementlarining mustahkamligi tekshirilganda, seysmik taʼsir hisobga olingan yuklarning maxsus birikmasidan hosil boʻladigan hisobiy zoʻriqishlar quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(8)

bu yerda:

L0 — yuklarning asosiy birikmasidan elementda hosil boʻladigan zoʻriqish boʻlib, mazkur SHNQning 17-bandiga muvofiq aniqlanadi;

r — mazkur SHNQning 47-bandi boʻyicha aniqlanadigan reduksiya koeffitsiyenti;

Ni, Nj — i- va j- shakllardagi xususiy tebranishlarga mos keladigan ushbu SHNQning 3-formulasi boʻyicha aniqlanadigan seysmik yuklar taʼsirida vujudga keladigan zoʻriqishlar;

m — hisobda eʼtiborga olinadigan xususiy tebranish shakllari soni.

47. Reduksiya koeffitsiyenti elementning ruxsat etilgan nisbiy noelastik deformatsiyasi va binoning xususiy tebranishlar davri T1 ga bogʻliq ravishda quyidagi 9-formuladan aniqlanadi:

r=1-1,07m T1 (9)

bunda quyidagi shart bajarilishi lozim:

r≥r1=0,03+1,95 T1 (10)

48. Agar r1 boʻlsa, reduksiya koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

r=0,85m-0,67 (11)

49. Noelastik deformatsiyalar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydigan (m=1) tizimlarni hisoblashda reduksiya koeffitsiyenti r=1 deb qabul qilinadi.

50. Mazkur SHNQning 6, 12 va 15-jadvallarida nazarda tutilmagan konstruktiv tizimlarga ega bino va inshootlar, shuningdek ularning elementlari uchun reduksiya koeffitsiyentining qiymatlari maxsus texnik shartlar asosida belgilanadi.

51. Konstruksiya elementlarining chegaraviy nisbiy noelastik deformatsiyasi ularning bino yoki inshootning chegaraviy holatga oʻtishidagi masʼullik sinfi hamda konstruktiv xususiyatlariga koʻra ushbu SHNQning 12-jadvali orqali aniqlanadi.

52. Konstruktiv tizim elementlari bino yoki inshootning zilzila taʼsirida chegaraviy holatga oʻtishidagi ahamiyatiga koʻra quyidagi uchta sinfga boʻlinadi:

I sinf — qavatlararo yopmalardan uzatiladigan vertikal yuklarni va gorizontal seysmik kuchlarni qabul qiladigan elementlar;

II sinf — gorizontal seysmik kuchlarni qabul qilishda ishtirok etadigan elementlar;

Sh sinf — bino yoki inshootga taʼsir etuvchi umumiy gorizontal seysmik kuchlarni qabul qilishda ishtirok etmaydigan oʻz ogʻirligini oʻzi koʻtaruvchi konstruksiyalar, osma panellar va pardevorlar.

53. Ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi boʻyicha bajariladigan hisoblarda ikkinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-2) vujudga kelmasligini tekshirish konstruksiyalarning elastik ishlash bosqichida 3-formuladan aniqlanadigan zoʻriqishlar taʼsiriga bajariladi.

Bunda binolar deformatsiyasi mazkur SHNQning 7-jadvalida belgilangan qiymatlardan oshmasligi zarur.

54. Birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha bino va inshootlarning deformatsiyalarini aniqlash zarur boʻlganda, jumladan, mazkur SHNQning 85 — 92-bandlariga muvofiq antiseysmik choklar kengligini belgilashda, birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) uchun qabul qilingan seysmik taʼsirlardan konstruksiyalarning elastik ishlash bosqichidagi hisobiy deformatsiyalari aniqlanadi.

55. Tarhda yoki balandlik boʻyicha nomuntazam konstruktiv tizimga ega bino va inshootlar gorizontal seysmik taʼsirlarga fazoviy hisoblash modeli asosida hisoblanishi lozim.

Ushbu SHNQning 71 — 77-bandlarida nazarda tutilgan holatlarda bir oʻlchamli hisoblash modelini qoʻllashga yoʻl qoʻyilsa, hisobiy grunt tezlanishi qiymati Km koeffitsiyentiga koʻpaytiriladi.

Km koeffitsiyenti konstruktiv tizimning muntazamlik koʻrsatkichiga koʻra kuyidagi 13-jadvaldan qabul qilinadi.

56. Tarhdagi oʻlchamlardan biri 30 m dan ortiq boʻlgan bino va inshootlar uchun ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisiga muvofiq seysmik taʼsirlarga hisoblashda vertikal oʻqqa nisbatan burovchi momentlar hisobga olinishi lozim.

Massa va bikirlik markazlari ustma-ust tushgan hollarda elementlardagi hisobiy zoʻriqishlar tasodifiy ekssentrisitetni hisobga oluvchi ξ koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali amalga oshiriladi:

(12)

bu yerda:

X — seysmik yuk taʼsiriga perpendikulyar yoʻnalishda simmetriya markazidan hisoblanayotgan elementgacha boʻlgan masofa;

B — seysmik yuk taʼsiriga perpendikulyar yoʻnalishdagi bino va inshoot oʻlchami.

57. Bikirlik markazi bilan massa markazi mos tushmagan hollarda, k-sathdagi burovchi moment qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Mkp=Qk(ek +0,05V) (13)

bu yerda:

Qk — xususiy tebranishlarning birinchi shakliga mos gorizontal seysmik yuklardan hosil boʻladigan binoning k-sathidagi kesuvchi kuch;

ek — bino va inshootning bikirlik va massa markazlari orasidagi masofa.

Burovchi moment seysmik taʼsirning har ikki yoʻnalishi uchun eng noqulay taʼsirni taʼminlaydigan holatda hisobga olinishi lozim.

Bino va inshootning har bir sathida X va Y yoʻnalishlarining har biri uchun bikirlik va massa markazlari orasidagi ekssentrisitet burilish radiusining (rb) 0,30 qismidan oshmasligi (e0≤0,30rb), burilish radiusi esa orayopma massasining tarhdagi inersiya radiusidan kam boʻlmasligi (rb≥ls) lozim.

58. Ushbu SHNQning 28-bandi ikkinchi xatboshisi hamda 26 va 27-bandlari talablariga muvofiq hisob-kitoblar bajarilganda, vertikal seysmik yuklamalar gruntning gorizontal va vertikal tebranishlari sinxron akselerogrammalarining taʼsirini hisobiy modelga kiritish orqali hisobga olinadi.

59. Ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi boʻyicha hisob bajarilsa, vertikal seysmik yuk 3-formula boʻyicha aniqlanadi (vertikal yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar bundan mustasno).

60. Hisobiy seysmikligi 7 — 9 va >9 balli hududlarda tiklanadigan tosh-gʻishtli devorlar uchun vertikal seysmik yuklardan hosil boʻladigan zoʻriqishlar vertikal statik yukning mos ravishda 15, 30, 45 va 60 foizga teng, karkas ustunlari uchun esa 10, 25, 40 va 50 foizga teng deb qabul qilinadi.

61. Vertikal seysmik yuk taʼsirining yoʻnalishi koʻrilayotgan elementning kuchlanganlik holati uchun eng noqulay yoʻnalishi qabul qilinadi.

62. Bino vazniga nisbatan ancha kichik boʻlgan konsolli konstruksiyalar (balkonlar, soyabonlar va boshqalar) vertikal seysmik yuk taʼsiriga hisoblashda Wη=3 va Kδ=Kt=Km=1,0 deb qabul qilinishi lozim.

63. Bino yuqorisida joylashgan, binoga nisbatan kesimi ancha kichik va vazni yengil konstruksiyalar (parapetlar, frontonlar va boshqalar) gorizontal seysmik yuk taʼsiriga ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi va 37-bandiga muvofiq hisoblanadi, bunda koʻpaytma Wη=3 qabul qilinadi va Kδ, Kt, Km koeffitsiyentlar esa 58 — 62-bandlar boʻyicha aniqlanadi.

64. Oʻz ogʻirligini koʻtaruvchi devorlar va panellar, oʻz tekisligidan tashqarida joylashgan pardevorlar, alohida konstruksiyalar oʻrtasidagi bogʻlanishlar, shuningdek texnologik va muhandislik jihozlarining mahkamlanish joylari ushbu SHNQning 28-bandi uchinchi xatboshisi hamda 37-bandiga muvofiq mahalliy seysmik yuklamalar taʼsiriga hisoblanishi lozim.

Bunda inshootning qaralayotgan sathiga mos 1,0 dan kichik boʻlmagan Wη koʻpaytma qabul qilinadi. Kδ, Kt va Km koeffitsiyentlar ushbu SHNQning 58 — 62-bandlari boʻyicha belgilanadi.

65. Uchma-uch ulanadigan birikmalarni hisoblashda ishqalanish kuchlarini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

66. Konstruksiyalarni mustahkamlik va ustuvorlik boʻyicha hisoblashda mazkur SHNQning tegishli boblariga muvofiq qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyentlaridan tashqari quyidagi 14-jadvalga muvofiq qoʻshimcha ish sharoiti koeffitsiyenti (mkp) ham hisobga olinishi lozim.

67. Seysmik taʼsirlarga hisoblashda mazkur SHNQning 14-formulasida belgilangan shart bajarilganda, konstruktiv tizimning deformatsiyalanishi natijasida hosil boʻladigan qoʻshimcha zoʻriqishlar hisobga olinishi lozim:

(14)

68. Deformatsiyalanish holatining taʼsirini hisobiy seysmik yuklarni oshirish yoʻli bilan hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

Qoʻshimcha seysmik yuk quyidagi formuladan aniqlanadi:

(15)

bu yerda:

S1k — tebranishlarning birinchi shakli boʻyicha k-qavatdagi seysmik yuk;

Δk — xususiy tebranishlarning birinchi shakli boʻyicha k-qavatdagi hisobiy ogʻish.

69. Tirgak devorlarni hisoblashda gruntning seysmik bosimi, zarur hollarda yer osti suvlarining gidrodinamik bosimi hisobga olinishi zarur.

70. Yaxlit bikir jism sifatida qaraladigan bino va inshootlar yuklarning hisobiy birikmalari taʼsirida agʻdarilish va siljishga qarshi barqarorlik boʻyicha tekshirilishi lozim.

5-bob. Turar joy obyektlari, jamoat, sanoat binolari va inshootlari

1-§. Umumiy qoidalar

71. Turar joy obyektlari, jamoat va sanoat bino hamda inshootlarining yuk koʻtaruvchi konstruktiv tizimlari sifatida poʻlat va temirbeton karkasli tizimlar, shu jumladan ramali, ramali-bogʻlamli, bikirlik yadrosiga ega va toʻldirma devorli karkaslar, yaxlit temirbeton devorli tizimlar, yirik panelli tizimlar, tosh va gʻisht terimli devorli tizimlar, hajmiy temirbeton blokli tizimlar, shuningdek aralash konstruktiv tizimlar qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

72. Bir bino yoki inshootda antiseysmik choklar hosil qilmasdan, turli konstruktiv tizimlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

73. Bino tarhda geometrik toʻgʻri shakllardan iborat boʻlishi kerak.

74. Bir boʻlma (antiseysmik choklar oraligʻi) chegarasida bino balandligi boʻyicha qavatlar farqi — 6 m (ikki qavat)dan oshmasligi kerak.

Bunda gorizontal seysmik kuch taʼsiriga hisoblash ushbu SHNQning 55-bandi talablari asosida bajarilishi kerak.

75. Bino tarhidan chiqib turadigan qismlarning asosiy konstruktiv hajmga nisbatan chiqish uzunligi quyidagidan oshmasligi lozim:

tosh va gʻishtli binolar uchun — 2 m dan;

yaxlit temirbeton, yirik panelli, hajmiy-blokli va karkasli binolar uchun — 6 m dan.

76. Hisob-kitoblar bilan asoslangan hamda maxsus texnik shartlar nazarda tutilgan alohida holatlarda ushbu SHNQning 73-74-bandlari talablariga javob bermaydigan, tarh va balandlik boʻyicha nomuntazam tuzilmali binolarni loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunday bino va inshootlar, qoida tariqasida gorizontal seysmik taʼsirlarga fazoviy hisoblash modeli asosida hisoblanishi lozim.

77. Bino va inshootlar konstruktiv tizimlarining chegaraviy parametrlari mazkur SHNQning 15-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi.

Bunda ushbu jadvalda keltirilgan izohlar, qoʻshimcha shartlar va konstruktiv tizimlarga doir cheklovlar hisobga olinishi lozim.

78. Qurilish amaliyotida birinchi marta qoʻllanilayotgan yangi konstruktiv yechimlar (tizimlar), materiallar va konstruksiyalarni, shu jumladan ommaviy qurilishda qoʻllashdan oldin, ularning seysmik xavfsizligini baholash maqsadida eksperimental-nazariy tadqiqotlar oʻtkazilishi yoki toʻliq oʻlchamli namunalari sinovdan oʻtkazilishi lozim.

79. Binolarning hajmiy-tarhiy va konstruktiv yechimlari mazkur SHNQning 71 — 77-bandlari talablariga muvofiq boʻlmagan yoki binoning tarhdagi oʻlchamlari 15-jadvalda belgilangan qiymatlardan katta boʻlganda bino antiseysmik choklar orqali boʻlmalarga ajratilishi lozim.

80. Antiseysmik choklar binoni balandligi boʻylab ajratishi lozim.

Antiseysmik chok bilan choʻkish choki ustma-ust tushmasa, poydevorlarda antiseysmik choklar hosil qilinmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

81. Harorat va choʻkish choklari, qoida tariqasida, antiseysmik choklar bilan birlashtirilishi lozim.

Qurilish maydonchasining seysmikligi 7, 8 yoki 9 ball boʻlganda va gruntlar seysmiklik xossalari boʻyicha I yoki II toifaga mansub boʻlganda, poydevorlarda antiseysmik chokni nazarda tutmaslikka quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilganda yoʻl qoʻyiladi:

antiseysmik chok harorat va (yoki) choʻkish choki bilan ustma-ust tushmagan boʻlsa;

bino boʻlmalari bir qatorda (bitta gorizontal oʻq boʻylab) joylashgan hamda ularning poydevorlari bir sathda joylashtirilgan boʻlsa;

butun bino chegarasidagi grunt asosi tarkibi, mustahkamligi va deformatsiyalanish xususiyatlari boʻyicha keskin farq qilmasa;

poydevor tovoni ostidagi oʻrtacha bosim qiymatlari barcha hisobiy yuklar birikmalari uchun oʻzaro 40 foizdan ortiq farq qilmasa.

82. Qurilish maydonchasining seysmikligi 9 ball yoki undan yuqori boʻlganda va gruntlar seysmiklik xossalari boʻyicha III toifaga mansub boʻlganda, antiseysmik choklar bino yoki inshootning mustaqil boʻlmalarini butun balandligi boʻyicha, shu jumladan poydevorlar sathida ham ajratishi lozim.

83. Bir qavatli karkasli binolarda antiseysmik chok harorat va (yoki) choʻkish choki bilan ustma-ust tushmaganda poydevorlarda antiseysmik chokni nazarda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

84. Qurilish maydonchasining seysmikligi 8 ball va undan yuqori boʻlganda, yonma-yon joylashgan boʻlmalarning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalariga tayangan erkin yotqizilgan oraliq yopma konstruksiyalari orqali antiseysmik choklarni yopishga yoʻl qoʻyilmaydi.

85. Antiseysmik choklar oʻzaro mustaqil ishlaydigan qoʻsh devorlar, qoʻsh ramalar yoki rama va devorlarni barpo etish orqali hosil qilinadi.

86. Antiseysmik chok kengligi ushbu SHNQning 37-bandiga muvofiq aniqlanadigan, yonma-yon joylashgan ikki boʻlmaning maksimal gorizontal koʻchishlari yigʻindisidan, shuningdek belgilangan eng kam qiymatdan kam boʻlmasligi lozim.

Bunda antiseysmik chokning eng kam kengligi balandligi 5 m gacha boʻlgan binolar uchun 30 mm deb qabul qilinadi. Bino balandligining har bir keyingi 5 m qismi uchun chok kengligi 20 mm ga oshiriladi.

87. Poydevorlarni ajratib turuvchi antiseysmik choklarning kengligini (qoziq poydevorlar bundan mustasno) 10 mm etib qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

88. Odamlarning doimiy yashashi yoki uzoq vaqt boʻlishi uchun moʻljallangan xonalar ichida antiseysmik choklarni joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

89. Binolarning yuqori qavatlarini past bikirlikka ega qilib loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Binoning yuqori qavatida keng ravoqli zal turidagi xonalar loyihalanganda, yuqori qavatning gorizontal bikirligi bevosita pastki qavat gorizontal bikirligining 70 foizidan kam boʻlmasligi lozim.

90. Bir qavatli karkasli bino tarhi chegarasida quriladigan inshootlar, qoida tariqasida, bino ustunlari va tom yopmalaridan antiseysmik choklar bilan ajratilgan konstruksiyalarda bajarilishi kerak.

91. Toʻldiruvchi devorlari va antiseysmik choklarning konstruksiyalari zilzila paytida bino boʻlmasining ikki yoʻnalishida oʻzaro gorizontal koʻchishiga toʻsqinlik qilmasligi kerak.

92. Zinapoya kataklari va liftlarning soni hamda joylashuvi mazkur SHNQning tegishli boblari, shuningdek SHNQ 2.01.02-04 talablariga muvofiq belgilanishi lozim.

Qavatlari soni uchta va undan ortiq yoki balandligi 10 m va undan ortiq boʻlgan binolarning har bir boʻlmasida kamida bitta zinapoya katagi nazarda tutilishi lozim.

93. Seysmikligi 8 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda balandligi ikki qavatdan yoki 6 m dan ortiq binolarda zinapoya kataklarini bino tashqi devoriga tutashtirib yoki alohida turuvchi inshoot sifatida loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

94. Odamlarning doimiy boʻlishi nazarda tutilmagan bino boʻlmalarida, agar yongʻin xavfsizligi, texnologik xavfsizlik va foydalanish talablari boʻyicha zinapoya katagi yoki boshqa xavfsiz evakuatsiya chiqishi talab etilmasa, zinapoya katagini loyihalash talab etilmaydi.

95. Zinapoya katagi va lift shaxtasini, odatda, bino (boʻlma) tarhi chegarasida joylashtirish lozim.

96. Rekonstruksiya qilinadigan bino yoki boʻlma tarhi doirasida zinapoya katagi mavjud boʻlganda mazkur SHNQning 93 — 95-bandlaridagi cheklovlar hisobga olingan holda, qoʻshimcha zinapoya katagi yoki lift shaxtasini bino tarhidan tashqarida joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda ular bino bilan hisob-kitoblar asosida tanlanadigan egiluvchan yoki bikir bogʻlanishlar orqali konstruktiv bogʻlanishi lozim. Bikir bogʻlanishlar binoning yagona fazoviy hisoblash modelida hisobga olinadi, egiluvchan bogʻlanishlar esa hisobiy oʻzaro koʻchishlarga toʻsqinlik qilmasligi kerak.

Ushbu konstruktiv yechimlar hisoblashda va konstruktiv yechimlarni ishlab chiqishda hisobga olinishi lozim.

97. Zina marshlari va maydonchalarini oʻrnatishda zilzila taʼsirida birikmalarda hosil boʻladigan choʻzuvchi va siljish zoʻriqishlarini qabul qiladigan bogʻlovchi elementlar nazarda tutilishi lozim.

Ushbu bogʻlovchi elementlar mazkur SHNQning 5-bobi talablariga muvofiq mahalliy seysmik taʼsirlarga hisoblanishi hamda zina marshlari va maydonchalarining siljishi yoki qulab tushishining oldini olishi kerak.

98. Evakuatsiya yoʻllari tarkibidagi gorizontal yoʻlaklar turar joy va xizmat koʻrsatish xonalaridan zinapoya katagiga toʻgʻridan-toʻgʻri yoki yoʻlak (koridor) boʻylab harakat yoʻnalishini koʻpi bilan bir marta burish orqali chiqishni taʼminlashi lozim.

99. Zilzilaviy hududlarda quriladigan bino va inshootlar asosini loyihalash SHNQ 2.02.01-24 va SHNQ 2.02.03-21 talablariga muvofiq bajarilishi lozim.

100. Tasmasimon yigʻma poydevorlar ustidan B7,5 sinfdagi sement-qum qorishmasidan tayyorlanadigan, qalinligi kamida 40 mm boʻlgan armaturalangan qatlam nazarda tutilishi lozim.

Mazkur qatlam poydevor lentasi boʻylab joylashtiriladigan, diametri 10 mm boʻlgan boʻylama armatura sterjenlari bilan quyidagicha armaturalanadi:

7 ball boʻlganda — kamida 3 ta;

8 ball boʻlganda — kamida 4 ta;

9 ball boʻlganda — kamida 6 ta.

Boʻylama sterjenlar har 300-400 mm da Ø6 mm li koʻndalang sterjenlar bilan birlashtirilishi kerak.

101. Seysmikligi >9 balli hududlarda tasmasimon poydevorlar, qoida tariqasida, yaxlit temirbetondan barpo etiladi. Poydevorning ostki qismi poydevor lentasi boʻylab joylashtiriladigan diametri 12 mm boʻlgan kamida 6 ta boʻylama armatura sterjeni bilan armaturalanishi lozim.

Tasmasimon yigʻma poydevorlarni qalinligi kamida 100 mm boʻlgan yaxlit temirbeton plita ustiga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. Ushbu plita diametri 12 mm boʻlgan kamida 6 ta boʻylama armatura sterjeni bilan armaturalanishi lozim.

Yigʻma poydevorlar ustidan B7,5 sinfdagi sement-qum qorishmasidan qalinligi kamida 40 mm boʻlgan, diametri 12 mm li kamida 6 ta boʻylama sterjen bilan armaturalangan qatlam nazarda tutilishi kerak.

Armatura sterjenlarining sinfi, joylashish sxemasi, himoya qatlami va birikmalar SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha loyihada aniq belgilanishi lozim.

102. Tasmasimon poydevorlarning qoʻyilish chuqurligi xuddi noseysmik hududlardagi kabi qabul qilinadi.

Bino poydevorlari bir sathda joylashtirilishi kerak.

Sathi har xil boʻlsa, bir qismdan ikkinchi qismga oʻtish balandligi 60 cm gacha va qiyaligi 1:2 dan oshmagan zinalar hosil qilish orqali amalga oshiriladi.

103. Yertoʻla devorlari yigʻma panellardan barpo etilib, tasmasimon poydevorlar bilan konstruktiv jihatdan ishonchli bogʻlangan boʻlsa, armaturalangan qorishma qatlamini nazarda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

104. Bino va inshootlarning seysmik taʼsirlar ostida agʻdarilishga qarshi umumiy barqarorligi yuklarning maxsus hisobiy birikmasi boʻyicha tekshirilishi lozim.

Agʻdarilishga qarshi barqarorlikni tekshirishda gorizontal va vertikal seysmik taʼsirlar, shuningdek bino yoki inshootga taʼsir etuvchi boshqa hisobiy yuklar birgalikda hisobga olinadi. Bunda tiklovchi momentlar yigʻindisi agʻdaruvchi momentlar yigʻindisidan kam boʻlmasligi kerak.

∑Mtik≥∑Magʼd, (16)

bu yerda:

∑Mtik — bino yoki inshootni agʻdarilishdan saqlovchi hisobiy tiklovchi momentlar yigʻindisi;

∑Magʼd — hisobiy seysmik va boshqa taʼsirlar natijasida hosil boʻladigan agʻdaruvchi momentlar yigʻindisi.

Atrofi yer usti inshootlari bilan qurshab olinmagan koʻp qavatli binolarning yer osti qismi agʻdarilishga qarshi turgʻunligini oshirish maqsadida uni yondosh binolarning konstruksiyalari bilan konstruktiv jihatdan birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

105. 9 qavatdan baland binolarda poydevor tovonini qoʻyish chuqurligi yerning loyihaviy sathiga nisbatan bino yer usti qismi balandligining kamida 10 foiziga teng qilib qabul qilinishi lozim.

Mazkur chuqurlikni kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi, bunda ∑Mtik/∑Magʼd≥ 1,5 shart bajarilishi lozim.

106. Yirik bloklardan barpo etiladigan poydevorlar va yertoʻla devorlarining har bir qatorida, shuningdek burchaklari va kesishish joylarida bloklar uzunligining kamida uchdan bir qismiga teng boʻlgan bogʻlanish taʼminlanishi lozim.

Bunda poydevor bloklari uzluksiz tasma shaklida joylashtirilishi kerak.

107. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan maydonchalarda barpo etiladigan binolarda yertoʻla devorlarining burchaklari va kesishish joylaridagi gorizontal choklar boʻylab 2 m uzunlikda armatura toʻrlari joylashtirilishi lozim.

Bunda boʻylama armaturaning umumiy kesim yuzasi mos ravishda 1,0, 1,5 va 2,0 cm² dan kam boʻlmasligi kerak.

Toʻrlarning balandlik boʻyicha qadami 1 m dan oshmasligi lozim.

Antiseysmik kamarlar (seysmopoyas) mos ravishda diametri 12, 14 va 16 mm dan kam boʻlmagan 4 dona boʻylama sterjenlar bilan armaturalanishi zarur.

108. Bloklar orasidagi choklarni toʻldirish uchun sinfi B7,5 dan kam boʻlmagan qorishma qoʻllanilishi lozim.

109. Seysmikligi 7 va 8 ball boʻlgan maydonchalarda joylashgan, qavatlari soni uchtadan oshmagan binolarning yertoʻla devorlarini terishda boʻshliqligi 25 foizgacha boʻlgan bloklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

110. Seysmikligi 7 ball boʻlgan maydonchalarda barpo etiladigan, balandligi uch qavatdan oshmagan binolarda harsangtoshli betondan poydevorlar va yertoʻla devorlarini qurishga yoʻl qoʻyiladi.

111. Binolarning gidroizolyatsiya qatlami qalinligi kamida 30 mm boʻlgan sement qorishmasidan boʻlishi lozim.

112. Boʻlma chegarasida orayopma va tomyopma konstruksiyalari gorizontal va vertikal tekisliklarda yetarli darajada bikir hamda mustahkam boʻlishi, gorizontal zoʻriqishlarni uzatishni taʼminlaydigan tarzda vertikal elementlar bilan ishonchli bogʻlanishi, shuningdek vertikal va gorizontal konstruksiyalarning seysmik taʼsirlar ostida birgalikda ishlashini taʼminlashi lozim.

113. Yigʻma temirbetonli orayopma va tom yopmalarning bikirligi va mustahkamligi quyidagicha taʼminlanadi:

plitalar (panellar) orasidagi choklarni sement-qumli qorishma bilan toʻldirish orqali;

plitalar orasidagi choklarda vujudga keladigan zoʻriqishlarni qabul qila oladigan bogʻlamlar (boʻylama qirralari boʻylab qirqilishni va plitalarning notekis yuklanishi tufayli vertikal qirqilishni qabul qilishi uchun boʻylama oʻqlar boʻylab plitalarni oʻzaro birlashtiradigan) qoʻyilishi orqali;

bir-biriga nisbatan oralarini ochib oʻrnatilgan orayopma plitalarining orasini yaxlit temirbeton bilan toʻldirish orqali;

orayopma ustidan yaxlit temirbetondan qatlam hosil qilish yoʻli bilan;

katakchadagi chetki plitalarni boʻylama oʻq boʻylab devorlarga yoki antiseysmik kamarlarga bogʻlash orqali;

eguvchi moment va qirquvchi kuchlarni devorga qistirib mahkamlash hisobidan plitaning chetki qisqa tomoni boʻyicha qabul qilinishini taʼminlash orqali.

114. Ushbu SHNQning 113-bandida nazarda tutilgan usullar qoʻllanilganda, orayopma plitalarining konstruktiv yechimlari ularga taʼsir etuvchi barcha zoʻriqishlarni qabul qilishni taʼminlashi lozim.

115. Ravogʻi 6,5 m gacha boʻlgan yogʻoch yoki metall progonlarning tosh-gʻisht devorlarga tayanish uzunligi kamida 120 mm, ravogʻi 6,5 m dan katta boʻlgan progonlarniki esa kamida 150 mm boʻlishi lozim.

116. Tomyopma konstruksiyalarining yogʻoch toʻsinlari antiseysmik kamarlarga ankerlanishi va ularning ustiga diagonal toʻshama yotqizilishi lozim.

117. Olinmaydigan qolip sifatida profillangan poʻlat toʻshamalardan foydalanib yaxlit temirbeton orayopma qurilganda, yaxlit orayopmaning quyi tayanch konstruksiyalari, jumladan seysmik kamarlar bilan ishonchli bogʻlanishi taʼminlanishi lozim.

Gorizontal zoʻriqishlarni faqat profillangan toʻshamaning har bir toʻlqinida oʻrnatiladigan oʻz-oʻzidan burovchi vintlar yordamida uzatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Profillangan toʻshamaning tayanish uzunligi kamida 80 mm boʻlishi zarur.

118. Orayopma plitalarining tayanish uzunligi yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning turiga qarab quyidagi qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim:

tosh-gʻisht devorlarda — 120 mm dan;

plita kontur boʻyicha tayanganda — 60 mm dan;

plita toʻsin sxemasi boʻyicha tayanganda — 70 mm dan;

beton bloklardan tiklangan devorlarda — 100 mm dan;

yigʻma temirbeton va metall rigellar uchun — 80 mm dan;

yaxlit temirbeton devorlar (diafragma) uchun — 70 mm dan.

119. Zinapoya maydonchalari devorlarga ankerlanishi lozim. Tosh-gʻisht devorli binolarda zinapoya maydonchalari devor terimiga kamida 250 mm chuqurlikda kiritilishi kerak.

Zina marshlari, kosourlar yoki yigʻma marshlar zinapoya maydonchalariga, shuningdek oʻzaro payvandlash orqali biriktirilishi lozim.

120. Tosh terimiga konsol usulida kiritib mahkamlangan zinapoyalarni barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

121. Orayopma va tomyopma elementlarini vertikal yuk koʻtaruvchi elementlar bilan bogʻlaydigan bogʻlamlarning kesimi ishqalanish hamda yopishish kuchlari hisobga olingan holda, ushbu SHNQning 64 va 65-bandlariga muvofiq aniqlanadigan gorizontal zoʻriqishlarni qabul qilish shartidan kelib chiqib belgilanishi lozim.

122. Toʻsin sxemasi boʻyicha tayanadigan yigʻma orayopma va tom yopma plitalarning uzunligi boʻylab yon qirralari oʻyiq (shponka)lardan, konturi boʻylab tayanadigan plitalar esa butun perimetri boʻylab oʻyiqlardan iborat boʻlishi kerak.

Plitalarni antiseysmik kamarlar, karkas yoki devor elementlari bilan bogʻlash uchun ularda chiqarib qoldirilgan armatura sterjenlari yoki biriktiruvchi detallar (vipusk) nazarda tutilishi lozim.

123. Yon tomonlarida hisobiy oʻyiqlar boʻlmagan va chetlarida antiseysmik kamarlarga ankerlash uchun armatura sterjenlari chiqarib qoldirilmagan orayopma plitalaridan yoki panellaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunday plitalarni qalinligi 100 mm dan kam boʻlmagan va ikki tomonlama armaturalangan yaxlit temirbeton plitalar uchun yechilmaydigan qolip sifatida qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda plitalar bir-biriga nisbatan 150 mm dan kam boʻlmagan masofaga (boʻylama qirralari boʻyicha) orani ochib oʻrnatiladi.

Plitalar orasidagi yaxlit uchastkalar fazoviy armatura karkaslari bilan qurilmalanishi, tayanchlarda antiseysmik kamar va yaxlit plitalarning armaturalari bilan bogʻlanishi kerak.

Orayopmaning yaxlit uchastkalari V25 sinfdan kam boʻlmagan betondan tayyorlanishi lozim.

124. Mazkur SHNQning 165-bandi talablari hisobga olingan holda yigʻma temirbeton plitali orayopmalar uchun quyidagi konstruktiv yechimlardan biri qabul qilinishi lozim:

a) birinchi yechim:

plitalar orasidagi choklar sementli yoki polimer-sementli qorishma bilan yoki V7,5 sinfdan past boʻlmagan mayda donali beton bilan toʻldiriladi;

plitalar antiseysmik kamar yoki temirbeton bogʻlamlarga mahkamlanadi;

koʻp boʻshliqli plitalarning toʻgʻri burchak kesimli rigellarga tayanish sathida temirbeton bogʻlamlar hosil qilinadi, ushbu bogʻlamlar oraliq ramalar boʻylab yassi karkaslar bilan, chetki qator ramalari boʻylab fazoviy karkaslar bilan qurilmalanadi;

koʻp boʻshliqli plitalar rigellar ustidan oʻrnatilganda, tayanchlarda vertikal armatura sterjenlari chiqarib qoldirilishi kerak;

bogʻlagich vazifasini bajaradigan ushbu sterjenlar diametri 16 mm dan kam va qadami 400 mm dan katta boʻlmasligi yoki rigel uzunligining har bir metriga mos armatura kesimi yuzasi 5 cm2 dan kam boʻlmasligi lozim;

b) ikkinchi yechim:

orayopma plitalari bir-biriga nisbatan 120 mm dan kam boʻlmagan masofaga siljitib joylashtiriladi;

plitalar orasiga diametri 10 mm dan kam boʻlmagan 4 dona boʻylama armatura sterjen hamda diametri 6 mm dan kam boʻlmagan va qadami 200 mm dan koʻp boʻlmagan koʻndalang sterjenlardan tayyorlangan karkaslar oʻrnatiladi;

karkaslar antiseysmik kamarlarga yoki temirbeton bogʻlamlarga ankerlanadi;

yaxlit uchastkalar uchun V15 dan past boʻlmagan mayda donali beton ishlatiladi;

d) uchinchi yechim:

plitani ankerlash va uni yaxlitlashning konstruktiv yechimi ushbu bandning b kichik bandida keltirilgan yechim bilan bir xil, biroq, qoʻshimcha ravishda orayopma ustidan 50 mm qalinlikda sinfi V15 dan kam boʻlmagan mayda donali beton va diametri 3-4 mm katak oʻlchamlari 250 mm dan oshmagan sim toʻrlar bilan armaturalangan qatlam hosil qilinadi.

125. Toʻsinlari orasiga yigʻma elementlar (vkladish) oʻrnatilgan kombinatsiyalangan orayopma ustida qalinligi kamida 40 mm boʻlgan, sinfi B15 dan past boʻlmagan beton qatlami hosil qilinishi lozim.

Mazkur qatlam diametri 3 mm boʻlgan Vr-I sinfli simdan tayyorlangan, kataklarining oʻlchami 300 mm dan oshmaydigan toʻrlar bilan armaturalanishi kerak.

126. Karkasli bir qavatli sanoat binolarida tomyopma diskining yaxlitligi quyidagi usullar orqali taʼminlanishi lozim:

qovurgʻali plitalarni stropil konstruksiyalarining biriktiruvchi detallariga payvandlash;

koʻndalang choklar bilan kesishadigan joylarda plitalar orasidagi boʻylama choklarga armatura karkaslarini oʻrnatish;

plitalar oraligʻini qorishma yoki sinfi B15 dan past boʻlmagan mayda donali beton bilan toʻldirish hamda shponkalar hosil qilish;

yondosh plitalarni yuqori sirti boʻylab oʻzaro biriktirish.

127. Seysmikligi 7 — 9 va undan yuqori ball boʻlgan hududlarda, mazkur SHNQning 165-bandi talablari hisobga olingan holda, ushbu SHNQning 124-bandida nazarda tutilgan orayopmalarning 1, 2 va 3-turdagi konstruktiv yechimlarini mos ravishda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Kombinatsiyalangan turdagi orayopmalardan faqat seysmikligi 7 ball boʻlgan hududlarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

128. Yigʻma konstruksiyalarning tutashish joylarida boltli birikmalardan yoki kengaytirilgan yaxlit uchastkalarda biriktiriladigan elementlardan chiqarib qoldirilgan sterjenlarni ankerlash orqali bajariladigan payvandsiz birikmalardan foydalanilishi lozim. Yaxlit betonning mustahkamlik boʻyicha sinfi yigʻma elementlar betonining mustahkamlik boʻyicha sinfidan kamida bir pogʻona yuqori boʻlishi kerak.

129. Tutashish joylarida taʼsir etuvchi zoʻriqishlarni faqat ishqalanish kuchlari hisobiga qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

130. Loyihada nazarda tutilgan muhandislik jihozlari binoning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari zilzilabardoshligini pasaytirmasligi, yongʻinga qarshi va suv bosishining oldini olish chora-tadbirlariga, shuningdek qabul qilingan hisobiy sxemaga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

131. Muhandislik jihozlarining elementlari va ularning birikishlarini loyihalashda hisobiy seysmik yuklamalar taʼsirida hosil boʻladigan zoʻriqishlarning yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan oshmasligini hamda ularning taʼmirbopligini taʼminlaydigan texnik yechimlar qabul qilinishi lozim.

132. Yuk koʻtarmaydigan elementlar va ularning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar bilan birikish tugunlari bino hamda inshootlarning zilzilabardoshligini pasaytirmasligi, shuningdek qabul qilingan hisobiy sxemani oʻzgartirmasligi kerak.

133. Hisobiy jadallikdagi zilziladan soʻng yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalar va ularning elementlari taʼmirbop holatda boʻlishi lozim.

2-§. Karkasli binolar

134. Karkasli binolarda seysmik yuklamalarni qabul qilish uchun quyidagi konstruktiv tizimlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

oʻylama va koʻndalang yoʻnalishlarda vertikal, gorizontal va seysmik yuklamalarni qabul qiladigan, rama tugunlari bikir boʻlgan fazoviy karkas;

toʻldiruvchi devorlari seysmik yuklamalarning bir qismini qabul qiladigan fazoviy karkas;

toʻldiruvchi devorlari seysmik yuklamalarni qabul qilishga moʻljallanmagan fazoviy karkas;

ikki oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishda vertikal bogʻlamlar va bikirlik diafragmalariga ega fazoviy karkas. Bunda vertikal yuklamalar, odatda, karkasga, gorizontal seysmik yuklamalar esa asosan diafragmalar va bogʻlamlarga, qisman ramalarga uzatiladi;

seysmik yuklamalarni qabul qiluvchi bikirlik yadrosiga ega fazoviy karkas. Bunda vertikal yuklamalar, odatda, karkas tomonidan qabul qilinadi.

135. Qavatlararo yopmalar, odatda, yaxlit temirbetondan qurilishi, bikirlik yadrosi bilan ishonchli bogʻlanishi hamda bino konstruktiv tizimining birgalikda ishlashini taʼminlashi lozim.

136. Rigelsiz-bogʻlamli karkaslarni barcha gorizontal seysmik yuklamalar bikir devorlar, bikirlik yadrolari va diafragmalar tomonidan qabul qilinishi sharti bilan seysmikligi 7 — 9 ball boʻlgan hududlarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlarda ustunlar oʻqlari boʻylab kuchaytirilgan armaturalash zonalari, shu jumladan bikir armaturani qoʻllash nazarda tutilishi lozim. Bino perimetri boʻylab chetki ustunlar oʻqlarida rigellar joylashtirilishi, ustunlar atrofida esa orayopmalarning tayanch zonalari (kapitellar) hosil qilinishi kerak.

Orayopmalarning tayanch zonalari ustunlarning orayopma diskiga bikir mahkamlanishini taʼminlashi hamda ustunlar bilan tutashish tugunlarida yuzaga keladigan barcha hisobiy yuklamalar birikmalaridan hosil boʻladigan zoʻriqishlar va kuchlanishlarni qabul qilishi lozim.

Ustunlarning koʻndalang kesimi 50 × 50 cm dan kam boʻlmasligi, seysmikligi 9 ball boʻlgan hududlarda esa birinchi qavat ustunlari bikir armatura bilan armaturalanishi zarur.

137. Bir qavatli binolarning karkaslarini quyidagi konstruktiv sxemalar boʻyicha loyihalashga yoʻl qoʻyiladi:

bir yoʻnalishda ramali karkas, ikkinchi yoʻnalishda esa bogʻlamli sxema qabul qilingan aralash (kombinatsiyalangan) sxema boʻyicha;

ustunlari poydevorlarga bikir mahkamlangan, stropil yoki ravoq konstruksiyalari bilan esa sharnirli yoki bikir biriktirilgan sxema boʻyicha;

ustunlari poydevorlarga sharnirli mahkamlangan fazoviy rama konstruksiyalari koʻrinishida.

138. Boʻylama yoʻnalishdagi karkaslar ustunlar orasiga bogʻlamlar oʻrnatish orqali loyihalanishi lozim. Tomyopma diskining bikirligi fermalar va toʻsinlar orasida gorizontal hamda vertikal bogʻlamlarni oʻrnatish, shuningdek tomyopma plitalarini va profillangan toʻshamalarni ravoq konstruksiyalariga ishonchli mahkamlash orqali taʼminlanishi kerak.

139. Karkasli binolarning konstruktiv sxemasini tanlashda birinchi navbatda, karkasning gorizontal element (rigel, toʻsin) larida plastik zonalar hosil boʻladigan sxemalardan foydalaniladi.

140. Seysmikligi 7 balli hududlarda binoning tashqi devorlari yuk koʻtaruvchi tosh-gʻisht, yigʻma yoki yaxlit temirbeton konstruksiyalardan, ichki konstruksiyalari — bikir tugunli karkasdan tashkil topgan toʻliqsiz karkaslarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Kam qavatli binolarda rigellar ustunlariga sharnirli tayangan, poydevorlarga qistirib mahkamlangan karkaslarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

141. Gorizontal seysmik yuklarni qabul qiluvchi diafragmalar, bogʻlamlar va bikirlik yadrolari binoning butun balandligi boʻyicha uzluksiz boʻlishi, ortogonal yoʻnalishda binoning ogʻirlik markaziga nisbatan, odatda, bir tekis va simmetrik joylashishi zarur.

142. Bino balandligi boʻyicha bikirligi kamayib boruvchi diafragmalarni (diafragma qalinligini kamaytirish yoki yuqori qavatlarda uning sonini qisqartirish hisobidan) joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

143. Boʻylama va koʻndalang yoʻnalishdagi bikirlik diafragmalarini fazoviy tizimga birlashtirib loyihalashga tavsiya etiladi.

144. Karkasli binolarda bikirlik yadrolari, odatda, binoning markaziy oʻqlariga nisbatan simmetrik joylashtirilishi lozim.

145. Texnik qavat sathida bikirlik diafragmalarini oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi. Yigʻma bikirlik diafragmalaridan foydalanilganda yuqorida joylashgan bogʻlovchi paneldan tushadigan yukning oraliqdagi yaxlit beton qatlamini chetlab oʻtgan holda bevosita pastki panelga uzatilishi taʼminlanishi lozim.

146. Bikirlik yadrosiga ega bino yoki uning mustaqil hisobiy boʻlmasining uzunligi 24 m dan, seysmikligi 9 balldan yuqori boʻlgan hududlarda esa 18 m dan ortiq boʻlganda, kamida ikkita bikirlik yadrosi nazarda tutilishi lozim.

147. Yigʻma rigellarning ustunlar bilan tutashish tugunlari vutlar, metall yoki temirbeton konsol elementlari bilan jihozlanishi lozim.

Ramaning bikir tugunlari zonasida karkasning yigʻma elementlarini payvandlash orqali tutashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

148. Rigel va ustundan chiqarilgan armatura sterjenlarini vannali payvandlash usulida tutashtirish joylari ustunning chetki qirralaridan kamida 1,5 h masofada joylashtirilishi lozim. Bunda h — rigelning balandligi.

149. Seysmikligi ˃9 ball boʻlgan hududlarda barpo etiladigan uch va undan ortiq qavatli yigʻma karkasli binolarda rigellarni ustunlar bilan konsolsiz tutashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

150. Karkas ramasi tugunlarini mustahkamlikka hisoblashda tugun ustunning chetki qirralarida oʻtadigan rigellarning vertikal kesimlari hamda rigelning yuqori va pastki ishchi armaturalari oʻqlari sathidagi gorizontal kesimlar bilan chegaralangan shartli qisqa qiya element sifatida qabul qilinishi lozim.

Fazoviy rama tugunlarini hisoblashda boʻylama va koʻndalang yoʻnalishlardagi rigellar bir xil koʻndalang kesimga ega boʻlganda ustun va rigellarning oʻzaro kesishishidan hosil boʻladigan shartli qisqa qiya elementning hisobiy eni ustun koʻndalang kesimi kengligining ikki baravariga teng deb qabul qilinadi.

151. Karkasli binolarning tashqi toʻsiq devorlari sifatida, odatda, quyidagi konstruksiyalar qoʻllaniladi:

zilzila taʼsirida karkasning hisobiy deformatsiyalariga toʻsqinlik qilmaydigan yengil osma panellar;

yuk koʻtaruvchi karkas konstruksiyalariga egiluvchan bogʻlanishlar orqali mahkamlangan, oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi temirbeton yoki tosh-gʻishtli devorlar.

Bunda bunday devorlar ushbu SHNQning 207 — 215-bandlari talablariga muvofiq loyihalanishi lozim.

152. Seysmikligi 9 ballgacha boʻlgan hududlarda seysmik yuklamalarni qabul qilishda ishtirok etadigan yoki ishtirok etmaydigan gʻishtli va toshli toʻldiruvchi devorlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Toʻldiruvchi devorlar karkasning seysmik yuklamalarni qabul qilishdagi ishida ishtirok etganda, ular bikirlik diafragmalari sifatida hisoblanishi va loyihalanishi lozim. Bunda toʻldiruvchi devorlar ustunlar oraligʻiga joylashtirilishi hamda ustunlar va rigellar bilan ishonchli bogʻlanishi lozim.

Devorlar, shu jumladan oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlar, yuk koʻtaruvchi karkas konstruksiyalari bilan ishonchli bogʻlanishi lozim. Issiqlik izolyatsiyasi materiallari devor konstruksiyalariga loyihaviy yechimlarga muvofiq mahkamlanishi kerak.

153. Binoga taʼsir etuvchi gorizontal va vertikal seysmik yuklamalarni qabul qilishda ishtirok etadigan toʻldiruvchi devorli karkaslar quyidagi turlarga ajratiladi:

turdagi karkaslar — karkas konstruksiyalari, odatda, yigʻma-yaxlit yoki yigʻma temirbetondan barpo etilgandan soʻng, har bir qavat doirasida ustunlar orasi toʻldiruvchi devorlar bilan toʻldiriladigan karkaslar;

II turdagi karkaslar — har bir qavat doirasida devor terimi karkasni barpo etish ishlaridan oldin amalga oshiriladigan, ustunlar oʻrnida boʻshliqlar qoldiriladigan va terim qisman yon qolip vazifasini bajaradigan karkaslar. Bunda ustunlar, odatda, yaxlit temirbetondan, rigellar esa yigʻma-yaxlit temirbetondan, ayrim hollarda yaxlit temirbetondan barpo etiladi.

154. I turdagi karkaslarda rigellar osti bilan devor terimining yuqori qismi orasida tirqishlar mavjud boʻlganligi sababli, qavat doirasidagi vertikal yuklamalar, shu jumladan devor terimining xususiy ogʻirligi, faqat karkas konstruksiyalari tomonidan qabul qilinishi lozim. Karkas elementlarining koʻndalang kesimlari ushbu talab hisobga olingan holda belgilanishi lozim.

155. II turdagi karkaslarda toʻldiruvchi devorlar rigellar va ustunlar bilan jips bogʻlanganligi sababli vertikal yuklamalarni qabul qilishda ishtirok etadi. Bunda karkas ustunlari vertikal yuklamalarning hisoblash yoʻli bilan aniqlanadigan qismini qabul qiladi.

156. I va II turdagi karkaslarning hisobiy sxemalari ularning konstruktiv xususiyatlari, toʻldiruvchi devorlarning karkas bilan oʻzaro ishlashi hamda vertikal va seysmik yuklamalarni qabul qilishdagi ishtiroki hisobga olingan holda qabul qilinishi lozim.

157. Karkasning hisobiy ishida ishtirok etmaydigan toʻldiruvchi devorlar uchun tosh, gʻisht, yengillashtirilgan bloklar, shuningdek siqilishdagi mustahkamligi kamida 3,5 MPa (35 kgf/cm2) boʻlgan gʻovakli beton bloklardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda toʻldiruvchi devorning yuqori qismi bilan rigel orasida kamida 20 mm kenglikda tirqish qoldirilishi lozim. Tirqish elastik material bilan toʻldirilishi hamda zilzila taʼsirida toʻldiruvchi devorning qulashi yoki karkasdan ajralib ketishining oldini oluvchi konstruktiv chora-tadbirlar nazarda tutilishi lozim.

158. Yengil osma panellar yoki profillangan toʻshama elementlarining burchaklarini ustunlarga kamida toʻrtta nuqtada mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻrib chiqilayotgan qavat doirasida mahkamlash uzellari mazkur SHNQning 3-formulasiga muvofiq elastik bosqichda aniqlanadigan seysmik kuchning kamida 5 foiziga teng kuch taʼsirida toʻsiq konstruksiyasining ezilishiga yoʻl qoʻymaydigan qilib loyihalanishi lozim.

159. Toʻldiruvchi devorlarning ustuvorligi va mustahkamligi ularning oʻz tekisligidan siljishi yoki agʻdarilishiga qarshi taʼminlanishi lozim. Bunda terimni gorizontal va vertikal yoʻnalishlarda armaturalash, uni ramkalovchi elementlar bilan mustahkamlash hamda karkas konstruksiyalari bilan ishonchli bogʻlash nazarda tutilishi lozim.

160. Seysmikligi 9 balldan yuqori boʻlgan hududlarda karkas toʻldiruvchisi sifatida kuchaytirilmagan tosh-gʻisht terimlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunday terimlar gorizontal armaturalar, temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilishi, shuningdek devorning bir yoki har ikki tomoniga armaturalangan sement-qorishma yoki torkretbeton qatlami yotqizilishi lozim.

161. Seysmikligi 9 ballgacha boʻlgan hududlarda, yuk koʻtaruvchi ustunlar qadami 6 m dan oshmagan hollarda, oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlar uchun siqilishdagi mustahkamligi kamida 5 MPa (50 kgf/cm2) boʻlgan bloklar, toshlar va gʻishtlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Yuk koʻtaruvchi ustunlar qadami 6 m dan ortiq boʻlganda, ular orasiga qadami 6 m dan oshmaydigan qoʻshimcha faxverk ustunlar oʻrnatilishi lozim.

Oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi tosh-gʻishtli devorlarning erkin balandligi qavat balandligidan oshmasligi lozim. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan maydonchalarda, binoning umumiy balandligi mos ravishda 18, 16 va 9 m dan oshmagan holda, bunday devorlarning balandligi mos ravishda 9, 6 va 4,2 m dan oshmasligi kerak.

162. Yuk koʻtaruvchi ustunlar qadami 6 m gacha boʻlganda, beton sinfi kamida B7,5 boʻlgan temirbetondan tayyorlangan oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bunday devorlarning erkin balandligi qavat balandligidan oshmasligi lozim.

163. Oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlar bilan karkas ustunlarining yon sirtlari orasida kamida 20 mm kenglikda tirqish qoldirilishi kerak.

Yopma sathida devorning butun uzunligi boʻylab antiseysmik kamarlar nazarda tutilishi va ular karkas konstruksiyalariga egiluvchan bogʻlamlar orqali mahkamlanishi zarur.

Koʻndalang va boʻylama devorlar kesishgan joylarda devorning butun balandligi boʻylab vertikal choklar nazarda tutilishi lozim.

164. Oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlar va ularning karkas bilan bogʻlanish uzellari devor tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda taʼsir etuvchi mahalliy seysmik yuklamalarga hisoblanishi lozim.

165. Koʻp qavatli bogʻlamli tizimlarda har bir hisobiy yoʻnalish boʻyicha bikirlik diafragmalari soni, shuningdek har bir hisobiy boʻlmadagi bogʻlamlar soni kamida ikkitani tashkil etishi lozim.

Bikirlik diafragmalari simmetrik joylashtirilishi va bitta tekislikda joylashib qolmasligi lozim. Diafragmalar va bogʻlamlar orasidagi masofa hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi hamda ushbu SHNQning 124-bandida nazarda tutilgan 1, 2 va 3-konstruktiv yechimlari uchun mos ravishda 12, 15 va 18 m dan oshmasligi lozim.

166. Karkasli binolarda zinapoya kataklari va lift shaxtalari quyidagi konstruktiv yechimlardan biri asosida loyihalanishi lozim:

a) har bir qavat sathida karkasdan ajratilgan va karkasning hisobiy ishida ishtirok etmaydigan bino ichida joylashgan mustaqil konstruksiyalar sifatida;

b) seysmik yuklamalarni qabul qiladigan bikirlik oʻzaklari sifatida.

167. Hisobiy seysmikligi 7 va 8 ball boʻlgan hududlarda barpo etiladigan ikki — besh qavatli karkasli binolarda zinapoya kataklari va lift shaxtalarini bino tarhi chegarasida karkasdan ajratilgan mustaqil boʻlma koʻrinishida loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Zinapoya kataklarini binodan alohida turuvchi inshoot sifatida barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

168. III toifali gruntli maydonchalarda, shuningdek gruntlari I va II toifaga mansub, seysmikligi 9 balldan yuqori boʻlgan maydonchalarda pastki qavatlari karkasli konstruksiyalardan iborat bikir binolarni barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Gruntlar toifasi ushbu SHNQning 1-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.

169. Maxsus texnik yechimlar qabul qilinganda seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda birinchi qavati egiluvchan boʻlgan bikir binolarni loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda quyidagi tadbirlar birgalikda nazarda tutilishi lozim:

egiluvchan qavatning qisqa tomonlarida bikirlik diafragmalari yoki devor koʻrinishidagi bikir elementlarni joylashtirish;

birinchi qavat ustunlari va rigellarini oddiy armaturaga qoʻshimcha ravishda qattiq armatura bilan kuchaytirish;

birinchi qavat ustidan qalinligi kamida 200 mm boʻlgan yaxlit temirbeton qavatlararo yopma yoki bikir diskni nazarda tutish;

egiluvchan birinchi qavat ustunlarining koʻndalang kesim oʻlchamlarini kamida 500 × 500 mm qilib qabul qilish.

170. Toʻqqiz qavatdan yuqori boʻlgan binolarning poydevorlari, odatda, toshloq boʻlmagan gruntlarda oʻrnatilsa, qoziq yoki yaxlit plita koʻrinishida qabul qilinadi.

3-§. Yirik panelli binolar

171. Yirik panelli binolar devor va qavatlararo yopma panellarining oʻzaro ishlashi natijasida seysmik yuklamalarni qabul qiladigan yagona fazoviy tizim sifatida loyihalanishi lozim.

172. Yirik panelli binolarda devor va qavatlararo yopma panellari, odatda, xonalarning rejaviy oʻlchamlariga mos holda tayyorlanishi lozim. Yirik panelli jamoat binolarida toʻsinli qavatlararo yopma plitalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

173. Seysmikligi >9 balli hududlarda konstruktiv-rejaviy uya chegarasida qavatlararo yopma plitalarini tutashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Binolar kamida qalinligi 16 cm dan kam boʻlmagan bitta ichki yuk koʻtaruvchi devorga ega boʻlishi zarur.

174. Devor va orayopma panellarini oʻzaro biriktirish uchun chiqarib qoldirilgan armatura sterjenlari hamda biriktiruvchi detallar payvandlanishi, vertikal va gorizontal choklar mayda donali beton bilan yaxlitlanishi lozim.

Bunda panellarning perimetri boʻylab chetlarida botiqlar yoki shponka shaklidagi oʻyiqlar nazarda tutilishi kerak.

175. Orayopmalar tashqi devorlarga, shuningdek antiseysmik va harorat choklari devorlariga tayantirilganda, qavatlararo orayopma panellardan chiqarilgan armatura sterjenlari devor panellarining vertikal armaturalari bilan payvandlanishi lozim.

176. Yuk koʻtaruvchi tashqi devor panellarida qoʻllaniladigan yengil betonning siqilishdagi mustahkamlik boʻyicha sinfi:

seysmikligi 7 — 9 ball boʻlgan hududlar uchun kamida B7,5;

seysmikligi >9 balli hududlar uchun kamida B10 boʻlishi lozim.

Ichki devor panellari va qavatlararo orayopma plitalar uchun beton sinfi seysmikligi 7 — 9 ball boʻlgan hududlarda kamida B15, seysmikligi >9 balli hududlarda esa kamida B20 boʻlishi lozim.

177. Devor panellari fazoviy armatura karkaslari yoki payvandlangan armatura toʻrlari bilan armaturalanishi kerak.

Uch qatlamli tashqi devor panellari qoʻllanilganda ichki yuk koʻtaruvchi beton qatlamining qalinligi kamida 100 mm dan kam boʻlmasligi zarur.

Panelning har bir tomonida joylashtiriladigan vertikal va gorizontal armaturalarning kesim yuzasi panel koʻndalang kesimi yuzasining kamida 0,025 foizini tashkil etishi lozim.

178. Orayopmalari toʻsinli plitalardan iborat jamoat binolarida devor panellarining yuqori zonalari panellarning vertikal choklarida oʻzaro ulanadigan uzluksiz gorizontal armatura bilan jihozlanishi lozim. Bunda diametri kamida 12 mm boʻlgan ikkita armatura boʻlishi lozim.

179. Panellar birikish joylarining konstruktiv yechimlari hisobiy zoʻriqishlarni qabul qilishni taʼminlashi lozim.

Panellar tutashish joylaridagi metall bogʻlamlarning kesim yuzasi hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi. Chokning 1 m uzunligiga toʻgʻri keladigan metall bogʻlamlarning eng kam kesim yuzasi quyidagi 16-jadvalga muvofiq qabul qilinishi lozim.

180. Bogʻlamlar uchun qoʻllaniladigan armatura sterjenlarining diametri 10 mm dan kam boʻlmasligi lozim. Seysmikligi >9 balli hududlarda armatura sterjenlarining diametri kamida 12 mm qilib qabul qilinishi lozim.

181. Eshik oʻrinlarining yon qirralari butun balandligi boʻylab vertikal armaturalar bilan jihozlanishi lozim. Vertikal armaturalarning umumiy kesim yuzasi seysmikligi 7, 8, 9 va >9 balli yuqori boʻlgan hududlar uchun mos ravishda kamida 1,0; 1,5; 2,0 va 3,0 cm² boʻlishi lozim.

182. Deraza oʻrinlarining yon qirralari mazkur SHNQning 181-bandida belgilangan kesim yuzasiga ega vertikal armaturalar bilan kuchaytirilishi lozim.

183. Ichki devor panellarining peremichkalari simmetrik armaturalanishi lozim.

Tashqi devor panellarida deraza osti va deraza usti peremichkalarining birgalikda ishlashi konstruktiv yechimlar orqali taʼminlanganda, ularning tarkibli kesimi simmetrik armaturalanishi lozim.

Deraza osti va deraza usti peremichkalarining birgalikda ishlashi taʼminlanmagan hollarda, ularning har biri alohida simmetrik armaturalanishi lozim.

184. Koʻndalang kuch taʼsirida buzilishi mumkin boʻlgan peremichkalarning koʻndalang kuch boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyati eguvchi moment boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyatidan kamida 25 foizga yuqori boʻlishi lozim.

Seysmik yuklamalar taʼsirida vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarda hosil boʻladigan zoʻriqishlarni tartibga solish va qayta taqsimlash uchun peremichkalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

4-§. Karkassiz yaxlit binolar

185. Yaxlit betondan barpo etiladigan binolar oʻzaro kesishuvchi devorlardan va yaxlit yoki yigʻma temirbeton qavatlararo yopmalardan iborat konstruktiv tizim asosida, odatda, loyihalanishi lozim.

Toʻsinli sxema boʻyicha ishlaydigan hamda ushbu SHNQning 174-bandi talablariga javob beradigan yigʻma temirbeton plitalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

186. Yaxlit binolarning ichki yuk koʻtaruvchi devorlari uchun siqilishdagi mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B7,5 va oʻrtacha zichligi kamida D1700 boʻlgan ogʻir yoki yengil beton qoʻllanilishi lozim.

Seysmikligi >9 balli hududlarda ichki yuk koʻtaruvchi devorlar uchun siqilishdagi mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B15 boʻlgan beton qoʻllanilishi lozim.

187. Tashqi devorlarni bir qatlamli yoki koʻp qatlamli qilib, siqilishdagi mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B5 boʻlgan yaxlit betondan, yigʻma panellardan yoki donali materiallardan barpo etishga yoʻl qoʻyiladi.

188. Qavat balandligining devor qalinligiga nisbati 20 dan oshmasligi lozim.

Ikki deraza yoki ikki eshik oʻrni orasidagi devor boʻlagining (prostenka) balandligi uning enidan 2,5-martadan ortiq boʻlmasligi lozim.

189. Peremichkalarning qiya kesim boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyati normal kesim boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyatidan kamida 1,25-marta yuqori boʻlishini taʼminlaydigan konstruktiv yechimlar nazarda tutilishi lozim.

190. Devorlar va ikki deraza oraligʻidagi devorlarni gorizontal va vertikal sterjenlari bir tekis taqsimlangan fazoviy karkaslar bilan armaturalanishi kerak.

191. Deraza va eshik oʻrinlarining perimetri boʻylab ushbu SHNQning 181 va 182-bandlari talablariga muvofiq armaturalar nazarda tutilishi lozim.

192. Yigʻma temirbeton qavatlararo yopmalar va tom yopmalar sathida ichki hamda tashqi devorlar boʻylab uzluksiz gorizontal armaturalash nazarda tutilishi lozim.

Uzluksiz armaturaning umumiy koʻndalang kesim yuzasi hisobiy seysmikligi:

7-8 ball boʻlganda — kamida 1 cm²;

9 ball boʻlganda — kamida 2 cm²;

>9 va 9 ballda — kamida 3 cm² qilib qabul qilinishi lozim.

193. Tashqi va ichki devorlarning har bir yuzasi devor koʻndalang kesimi yuzasining kamida 0,025 foizini tashkil etadigan armaturalar bilan jihozlanishi lozim.

194. Oʻzaro perpendikulyar joylashgan devorlar bir vaqtda betonlanmaganda yoki tashqi va ichki devorlar uchun turli materiallar qoʻllanilganda, betonlash qamrovlari chegarasida joylashgan vertikal texnologik choklarda devor balandligi boʻylab bir tekis taqsimlangan shponkalar nazarda tutilishi lozim.

Bunda tutashuvchi elementlardan chiqarilgan gorizontal armatura sterjenlari qoldirilishi kerak.

195. Texnologik choklarda eski va yangi betonning ishonchli birikishini taʼminlash uchun eski beton sirti maxsus ishlov berib tayyorlanishi lozim.

5-§. Tosh-gʻishtli binolar

196. Gʻisht va tosh devorlar terimida vertikal choklarni bogʻlashning bir qatorli (zanjirli) tizimi qoʻllanilishi lozim.

Seysmikligi 7 ball boʻlgan maydonchalarda vertikal choklarni bogʻlashning koʻp qatorli tizimini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda uch qatordan ortiq boʻlmagan boʻylama qatorlardan soʻng bitta koʻndalang qator terilishi kerak.

197. Seysmik hududlarda barpo etiladigan yuk koʻtaruvchi va oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlarda oʻrta qismi issiqlik izolyatsiyasi qatlamidan iborat boʻlgan yengillashtirilgan terimni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

198. Yuk koʻtaruvchi gʻisht yoki tosh devorlar, odatda, pishiq gʻisht, sopol toshlar, beton va tabiiy toshlar yoki bloklardan barpo etilishi kerak.

Terim uchun plastifikatorlar hamda gʻisht yoki toshning qorishma bilan yopishishini oshiradigan maxsus qoʻshimchalar qoʻshilgan qorishmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

199. Gʻisht yoki tosh devorlarni kuchaytirish zarurati va uning hajmi hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

200. Hisobiy seysmiklik 9 balldan yuqori boʻlganda, qoʻlda teriladigan devorlar quyidagi usullarning biri bilan kuchaytiriladi:

Hisobiy seysmikligi 9 balldan yuqori boʻlgan hududlarda qoʻlda bajariladigan terimlar quyidagi usullarning biri bilan kuchaytirilishi lozim:

gorizontal armaturalash va temirbeton oʻzaklar oʻrnatish orqali;

gorizontal armaturalash, temirbeton oʻzaklar oʻrnatish hamda devorlar kesishadigan joylarni zichlashtirilgan armatura toʻrlari bilan kuchaytirish orqali;

devorning bir yoki har ikki tomoniga vertikal yoʻnalishda armaturalangan sement-qorishma yoki beton qatlamini yotqizish orqali.

201. Hisobiy seysmikligi ˃9 ball boʻlgan hududlarda yuk koʻtaruvchi va oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi gʻisht yoki tosh devorlarni, shu jumladan armaturalangan yoki temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilgan terimlarni, manfiy harorat sharoitida qoʻlda bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

202. Hisobiy seysmikligi 9 balldan past boʻlgan hududlarda qishki sharoitda terimni qoʻlda bajarishga qorishmaning manfiy haroratda qotishini taʼminlovchi qoʻshimchalar qoʻllanilgan holda yoʻl qoʻyiladi.

203. Yuk koʻtaruvchi va oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi devorlarni terishda, shuningdek karkaslar oraligʻini toʻldirishda quyidagi buyumlar va materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B5 boʻlgan pishiq yaxlit gʻishtlar, shuningdek teshiklarining oʻlchami 14 mm gacha va boʻshliqlar hajmi 20 foizdan oshmaydigan kovakli gʻishtlar;

vertikal teshiklarining diametri 14 mm dan katta boʻlmagan, boʻshliqlarining umumiy hajmi 20 foizdan oshmaydigan va mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B7,5 boʻlgan sopol toshlar;

mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B3,5 boʻlgan beton toshlar, yaxlit va kovakli bloklar, shu jumladan oʻrtacha zichligi kamida 1200 kg/m³ boʻlgan yengil beton bloklar;

hisobiy seysmikligi 7 ball boʻlgan maydonchalarda vertikal tirqishlarining kengligi 12 mm gacha yoki teshiklarining diametri 14 mm gacha, boʻshliqlarining umumiy hajmi 20 foizdan oshmaydigan va mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B5 boʻlgan sopol toshlar.

204. Devor terimi mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B3,5 dan past boʻlmagan aralash sementli qorishmada bajarilishi lozim.

205. Kovakli pishiq gʻishtlar va sopol toshlardan bajariladigan terimlarda kovaklarning yoʻnalishi terim toʻshamasi tekisligiga perpendikulyar boʻlishi lozim.

206. Seysmik hududlarda silikat gʻishtidan foydalanishga faqat silikat gʻishti bilan qorishma oʻrtasidagi normal yopishishning kafolatlangan qiymati ushbu SHNQning 208-bandida belgilangan talablarga muvofiq boʻlganda yoʻl qoʻyiladi.

207. Seysmik taʼsirlarga qarshilik koʻrsatish qobiliyatiga koʻra gʻisht va tosh terimlari toifalarga ajratiladi.

208. Ushbu SHNQning 203 — 206-bandlarida nazarda tutilgan materiallardan barpo etilgan gʻisht yoki tosh terimining toifasi bogʻlanmagan kesim boʻyicha markaziy choʻzilishdagi muvaqqat qarshilikning normal yopishishga oid qiymati, asosida aniqlanadi.

qiymati quyidagi chegaralarda boʻlishi lozim:

a) oliy toifali terim uchun:

500 kPa (5 kgf/cm2) (17)

b) I toifali terim uchun:

500 kPa>180kPa (1,8 kgf/cm2) (18)

v) II toifali terim uchun:

180 kPa>120kPa (1,2 kgf/cm2) (19)

209. Bogʻlanmagan kesim boʻyicha markaziy choʻzilishdagi muvaqqat qarshilikning talab etiladigan qiymati loyiha hujjatlarida koʻrsatilishi zarur.

210. Loyihalashda qiymati qurilish maydonchasida oʻtkazilgan sinovlar natijalari asosida belgilanishi lozim.

Bunda gʻisht yoki toshning qorishma bilan yopishishini va qorishmaning mustahkamligini aniqlash uchun oʻtkaziladigan sinov uchastkalarining soni hamda sinov usullari tegishli standartlar talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

211. Bogʻlanmagan kesim boʻyicha markaziy choʻzilishdagi muvaqqat qarshilikning normal yopishishga oid qiymati ni qurilish maydonchasida kamida 120 kPa (1,2 kgf/cm2) ga yetkazish imkoni boʻlmaganda, shu jumladan gʻisht yoki toshning qorishma bilan yopishish mustahkamligini oshiradigan qoʻshimchalar qoʻllanilganda ham bunday gʻisht yoki tosh terimini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

212. Seysmik hududlarda barpo etiladigan binolarda terimning normal yopishish boʻyicha haqiqiy mustahkamligini aniqlash uchun nazorat sinovlari oʻtkazilishi lozim.

Yuk koʻtaruvchi va oʻz ogʻirligini mustaqil koʻtaruvchi gʻishtli devorlar terimi nazorat sinovlaridan oʻtkazilmagan hollarda binolarni barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

213. Qurilish jarayonida oʻtkazilgan nazorat sinovlari natijalari gʻisht yoki tosh terimining yopishish boʻyicha mustahkamligi ushbu SHNQda belgilangan eng kam qiymatdan pastligini koʻrsatsa, mustahkamlik pasayishi sabablari aniqlanib, kamchiliklar bartaraf etilguniga qadar qurilish ishlari toʻxtatib turilishi lozim.

Bunda yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning barpo etilgan terim qismi kuchaytirilishi yoki demontaj qilinishi kerak.

214. Gʻishtli va toshli binolarni loyihalashda gʻisht-tosh ishlarini bajarish loyihasi ishlab chiqilishi lozim. Unda qurilish maydonining tabiiy-iqlimiy sharoitlari hisobga olingan holda qotayotgan terimni parvarishlash boʻyicha chora-tadbirlar nazarda tutilishi zarur.

215. Hisobiy seysmiklik 7 ball va undan past boʻlganda 120 kPa (1,2 kgf/cm2) dan past, biroq 60 kPa (0,6 kgf/cm2) dan yuqori boʻlgan terimni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda binoning balandligi ikki qavatdan baland boʻlmasligi, ikki deraza yoki eshik orasidagi devor eni 0,9 m dan kam boʻlmasligi, deraza va eshik oʻrinlarining eni 2 m dan hamda devor oʻqlari orasidagi masofa 12 m dan oshmasligi lozim.

216. Bogʻlangan choklar boʻyicha terimning hisobiy qarshiliklari Rt, Rsq, Rtw qiymatlari SHNQ 2.03.07-21 dan olinadi, bogʻlanmagan choklar boʻyicha esa qurilish maydonida oʻtkazilgan sinov natijalari asosida aniqlangan ga bogʻliq quyidagi 20 — 22-formulalar yordamida hisoblanadi:

Rt=0,45 (20)

Rsq=0,7 (21)

Rtw=0,8 (22)

217. Rt, Rsq, Rtw qiymatlari terimining gʻisht yoki tosh boʻyicha buzilishidagi mos qiymatlardan ortiq boʻlmasligi zarur.

218. Gʻisht yoki toshdan terilgan yuk koʻtaruvchi devorlari armaturalanmagan yoki temirbeton oʻzak bilan devor kuchaytirilmagan boʻlsa, bino qavatining balandligi hisobiy seysmiklik 7, 8, 9 ballarda mos ravishda 5, 4 va 3,5 m dan oshmasligi zarur. Bunda qavat balandligining devor qalinligiga nisbati gʻisht va sunʼiy toshlar uchun 12 dan, tabiiy toshlar uchun 9 dan oshmasligi kerak.

219. Terim temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilganda, qavat balandligi seysmikligi 7, 8 va 9 balli zonalarda mos ravishda 6, 5 va 4,5 m dan, hisobiy seysmikligi >9 balli zonalarda, mos ravishda 3,5 va 3 m dan oshmasligi lozim. Bunda devor balandligining devor qalinligiga nisbati seysmikligi 9 ballgacha va 9 ball boʻlgan zonalarda 15 dan, seysmiklik >9 ball boʻlganda esa 10 dan oshmasligi zarur.

220. Qavatlar soni ikki va undan ortiq boʻlgan, devorlari yuk koʻtaruvchi binolarda tashqi boʻylama devorlardan tashqari kamida bitta ichki boʻylama yuk koʻtaruvchi devor nazarda tutilishi zarur.

221. Koʻndalang devorlar yoki ularning oʻrnini bosuvchi ramalar oʻqlari orasidagi masofa hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi va 15-jadvalda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

222. Tosh devorli bino elementlarining oʻlchamlari hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi hamda 17-jadvalda belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi zarur.

223. Seysmik kuch taʼsir qiladigan yoʻnalishda II toifali terim uchun devorlarning gorizontal kesimlari umumiy yuzasining bino tashqi perimetri boʻyicha aniqlanadigan qavat yuzasiga nisbati foizlarda 18-jadvalda keltirilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim.

224. Plitalar montaj qilinganidan soʻng orayopma va tom yopmalar sathida barcha boʻylama hamda koʻndalang devorlar boʻylab yaxlit temirbetondan yoki yon qirralarida shponkali botiqlari boʻlgan yigʻma-yaxlit temirbetondan uzluksiz armaturalangan antiseysmik kamarlar nazarda tutilishi lozim.

Yuqori qavat antiseysmik kamarlari terim bilan chiqarib qoldirilgan vertikal armatura sterjenlari yoki temirbeton bogʻlamlar orqali bogʻlanishi zarur.

225. Qavatlararo yopmalar yaxlit temirbetondan bajarilib, perimetri boʻylab devorlarga ishonchli mahkamlanganda, qavatlararo yopmalar sathida antiseysmik kamarlarni nazarda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

226. Antiseysmik kamarlar (yopmalarning tayanch uchastkalari bilan), odatda, devorning butun qalinligi boʻyicha bajarilishi kerak.

227. Tashqi devorlarning qalinligi 500 mm va undan ortiq boʻlsa, kamar enini 100 — 150 mm ga qisqartirishga yoʻl qoʻyiladi.

Kamar balandligi 150 mm dan kam, beton sinfi V12,5 dan past boʻlmasligi lozim.

228. Hisobiy seysmikligi 7-8 ball boʻlgan hududlarda antiseysmik kamarlarning boʻylama armaturasi kamida 4Ø10, 9 ball boʻlganda kamida 4Ø12, 9 balldan yuqori boʻlganda esa kamida 4Ø14 qilib qabul qilinishi lozim.

229. Devorlar oʻzaro tutashadigan joylarda armatura toʻrlari yotqizilishi lozim. Bunday toʻrlarning uzunligi kamida 1,5 m, boʻylama armaturasining umumiy kesim yuzasi esa kamida 1 cm² boʻlishi kerak.

Armatura toʻrlari terim balandligi boʻylab hisobiy seysmikligi 7-8 ball boʻlgan hududlarda har 700 mm da, ˃9 ball boʻlgan hududlarda esa har 500 mm da joylashtirilishi lozim.

230. Devorlar oʻzaro tutashadigan joylarda zich joylashtirilgan armatura toʻrlarini qoʻllash zarurati tugʻilganda, ushbu SHNQning 196 — 200-bandlari talablari hisobga olinishi lozim.

Bunda boʻylama armaturasining umumiy kesim yuzasi kamida 1,5 cm² boʻlgan toʻrlar qoʻllanilishi lozim. Oʻzaro tutashuv zonasi boʻyicha armaturalash foizi kamida 0,15 foizni tashkil etishi lozim.

Terim balandligi boʻyicha bu toʻrlar hisobiy seysmikligi >9 balli hududlarda mos ravishda har 300 va 200 mm masofada qoʻyiladi. Bunda oʻzaro tutashgan zonalarning hajmi boʻyicha armaturalash foizi 0,15 foizdan kam boʻlmasligi lozim.

231. Chordoq yopmasidan yuqorida joylashgan balandligi 400 mm dan ortiq boʻlgan devor uchastkalari va ustunlar armaturalanishi hamda antiseysmik kamarlarga ankerlangan temirbeton elementlar oʻzaklar bilan kuchaytirilishi lozim.

232. Gʻishtli ustunlar faqat hisobiy seysmiklik 7 ball boʻlganda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda qorishma mustahkamlik boʻyicha sinfi B3,5 dan past, ustunlar balandligi esa 4 m dan yuqori boʻlmasligi kerak. Ustunlar ikki yoʻnalishda devorlarga ankerlangan toʻsinlar bilan bogʻlanishi lozim.

233. Kompleks konstruksiyali binolarda vertikal temirbeton elementlar (oʻzaklar) antiseysmik kamarlarga mahkamlanishi va kamida bir tomonidan ochiq holda bajarilishi kerak.

Oʻzaklar ikki deraza yoki eshik orasidagi devor chetlarida, yaxlit devorlarda esa 5 m dan oshmagan qadam bilan oʻrnatilishi zarur.

234. Devorlar oʻzaro tutashadigan joylardagi terim devorlar kesishmasidan har bir tomonga 2 m dan oshmaydigan masofada temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilishi lozim.

Oʻzaklar uchun qoʻllaniladigan betonning siqilishdagi mustahkamlik boʻyicha sinfi kamida B12,5, terim uchun qoʻllaniladigan qorishmaning sinfi esa kamida B3,5 boʻlishi lozim.

235. Terimni vertikal sement-qorishma yoki beton qatlami bilan kuchaytirish devorga mahkamlangan hamda gʻisht terimining gorizontal armaturasi bilan bogʻlangan vertikal armatura toʻrlari boʻyicha bajarilishi lozim.

Bunda qatlam qalinligi 25 mm dan va mustahkamligi 10 MPa (100 kgf/cm2) dan kam boʻlmasligi kerak.

Terimning 1 m2 yon sirtiga mos keluvchi bogʻlamlarning kesim yuzasi 1 cm2 dan kam, seysmikligi >9 balli zonalarda esa 2 cm2 dan kam boʻlmasligi zarur.

Bogʻlamlar orasidagi masofa 500 mm dan oshmasligi lozim.

236. Devorlari yuk koʻtaruvchi boʻlgan binolarning katta maydonli doʻkonlar va boshqa xonalarni joylashtirishga moʻljallangan birinchi qavatlari ushbu SHNQning 168 va 169-bandlari talablari hisobga olingan holda temirbeton konstruksiyalardan barpo etilishi lozim.

237. Peremichkalar, odatda, yaxlit temirbetondan bajarilishi, devorning butun qalinligi boʻyicha joylashtirilishi va terimga kamida 350 mm kiritilishi lozim.

Deraza yoki eshik oʻrnining eni 1,5 m gacha boʻlganda peremichkani terimga kamida 250 mm kiritib oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda peremichkalar deraza yoki eshik oʻrinlarini kuchaytiruvchi temirbeton elementlar bilan bogʻlanishi kerak.

Seysmik hududlarda brus shaklidagi yigʻma peremichkalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

238. Zinapoya maydonchalari toʻsinlari terimga kamida 250 mm kiritilishi va ankerlanishi lozim.

239. Zinapoyalar va yigʻma zina marshlarining kosourlari ishonchli mahkamlanishi, zinapoya maydonchalari bogʻlamlarining qavatlararo yopmalar bilan bogʻlanishi taʼminlanishi lozim.

Konsol koʻrinishidagi zinapoyalarni terimga kiritib barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Seysmikligi 8-9 ball boʻlgan hududlarda tosh-gʻishtli devorlardan barpo etilgan zinapoya kataklaridagi eshik va deraza oʻrinlari, odatda, temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilishi zarur.

240. Hisobiy seysmikligi ˃9 ball boʻlgan hududlarda gʻisht yoki tosh devorli, yuk koʻtaruvchi kompleks konstruksiyali uch va undan ortiq qavatli binolarda zinapoya kataklaridan binolarning har ikki tomoniga chiqish yoʻllari nazarda tutilishi lozim.

6-§. Hajmiy blokli binolar

241. Binolarning yer osti qismi devorlari, odatda, ogʻir betondan tayyorlanadigan yirik panelli konstruksiyalardan loyihalanishi lozim.

Panellar va ularning birikish joylarining konstruktiv yechimlari ushbu SHNQning 6-bobi, 3-paragrafi talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

242. Hajmiy bloklardan tiklanadigan binolarda seysmik taʼsirlarni ularning asosiy konstruksiyasi — fazoviy bikirlikka ega boʻlgan hajmiy blok qabul qiladi. Hajmiy bloklar bir butun yaxlit holda loyihalanishi lozim.

Hajmiy bloklardan barpo etiladigan binolarda seysmik taʼsirlar fazoviy bikirlikka ega asosiy konstruksiyalar hajmiy bloklar tomonidan qabul qilinishi lozim.

Hajmiy bloklar bir butun yaxlit element sifatida loyihalanishi lozim. Bloklarning kamida toʻrtta vertikal qovurgʻasida montaj jarayonida bloklar orasida boʻshliq hosil qilish uchun botiqlar nazarda tutilishi lozim.

Blok tom yopma plitalarining tekisligida qurilish maydonchasida payvandlanadigan chiqarib qoldirilgan armatura sterjenlari uchun oʻyiqlar nazarda tutilishi lozim.

243. Vertikal qovurgʻalar hisobga olingan holda hajmiy blok devorining keltirilgan qalinligi kamida 90 mm boʻlishi lozim.

244. Hajmiy bloklar, odatda, oʻrtacha zichligi D1600 dan oshmaydigan yengil betondan loyihalanishi lozim.

Tashqi devor panellari uchun oʻrtacha zichligi D1200 dan oshmaydigan yengil beton qoʻllanilishi kerak.

245. Hajmiy bloklar yuk koʻtaruvchi devorlarning butun uzunligi boʻylab sement-qumli qorishma qatlamiga oʻrnatilishi kerak.

246. Tom yopma sathida bloklarning boʻylama va koʻndalang devorlari ustidan uzluksiz gorizontal armatura sterjenlari oʻrnatilishi kerak.

Bloklarni montaj qilish jarayonida mazkur sterjenlar vertikal kanallar joylashgan zonalarda payvandlanishi lozim.

247. Qurilish maydonida beton bilan toʻldiriladigan vertikal kanallarda bino balandligi boʻyicha uzluksiz armatura joylashtirilishi kerak.

Ushbu armatura miqdori hisob asosida aniqlanadi, biroq 7-8 ballda — 1,5 cm2, 9 ballda — 2,0 cm2, >9 ballda — 2,5 cm2 dan kam boʻlmasligi zarur.

>9 balli zonalarda ushbu sterjenlarning minimal diametri mos ravishda 10 va 12 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

248. Tarhda yonma-yon joylashgan bloklar orasida orayopmalar tekisligidagi gorizontal poʻlat bogʻlamlarning umumiy kesim yuzasi (chokning 1 m uzunligida) seysmiklik 7-8 ballda — 0,5 cm2, 9 ballda — 1,0 cm2 va >9 ballda — 1,5 cm2 dan kam boʻlmasligi kerak.

Bogʻlamlar diametri — 10 mm dan, seysmikligi >9 ballda — 12 mm dan kam boʻlmasligi zarur.

249. Peshayvonlar va yozgi xonalar bino hajmi ichiga kiritilgan holda loyihalanishi lozim. Hajmiy bloklarning devorlari peshayvonlar va yozgi xonalarning yon devorlari vazifasini bajarishi lozim.

7-§. Mustahkamligi past devorbop buyumlardan tiklanadigan kam qavatli binolar

250. Ushbu SHNQning 15-jadvali 6-pozitsiyasidagi yuk koʻtaruvchi yoki yuk koʻtarmadigan devorlarni barpo etishda mustahkamligi past devorbop buyumlardan (koʻpikbeton, boʻshliqli gips plitalar, avtoklavsiz gazobeton bloklar) va quyidagi materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

tabiiy sharoitda quritilgan yaxlit xom gʻisht, gruntobetonlar, gruntli materiallar, nam holatda teriladigan gruntli bloklar;

fazoviy yogʻoch (choʻpkori) karkaslar orasini toʻldirish uchun ishlatiladigan qorishmada terilgan pishiq yoki xom gʻisht;

yengillashtirilgan temirbeton karkaslar orasini toʻldirish uchun ishlatiladigan qorishmada terilgan pishiq yoki xom gʻisht.

251. Mustahkamligi past devorbop buyumlardan tiklanadigan tashqi devorlarga issiqlik saqlovchi materiallar ishonchli mahkamlanishi lozim.

252. Antiseysmik choklar orasidagi masofa, binoning balandligi va qavatlari soni ushbu SHNQning 15-jadvali 6-pozitsiyasida keltirilgan oʻlchamlardan oshmasligi kerak.

Boʻlmaning bir qavat chegarasidagi devor materiali va konstruksiyasi bir xil qabul qilinishi zarur.

Yuqori qavat devorining ogʻirligi pastki qavat devor ogʻirligidan katta boʻlmasligi lozim.

253. Eni 5 m dan ortiq boʻlgan binolarda yuk koʻtaruvchi devorlarni mustahkamligi past materiallardan tiklansa, kamida bitta ichki boʻylama devor boʻlishi kerak.

Barcha ichki devorlar bino tarhini toʻliq uzluksiz kesib oʻtishi kerak.

Koʻndalang devor oʻqlari orasidagi masofa ushbu SHNQning 15-jadvali 6-pozitsiyasida belgilangan qiymatlardan katta boʻlmasligi lozim.

254. Qavat balandligining oʻrta sathida har bir yoʻnalishda deraza yoki eshik oraligʻidagi devorning kesim yigʻindisi devor tashqi perimetri boʻyicha bino yuzasining 4 foizidan kam boʻlmasligi kerak.

Devorlarda qoldiriladigan deraza yoki eshik oʻrinlari orasidagi devor eni 1 m dan kam boʻlmasligi, deraza yoki eshik oʻrinlarining eni esa 1,5 m dan oshmasligi zarur.

Devorda deraza yoki eshik oʻrinlari yogʻoch karkaslar yoki temirbeton oʻzaklar bilan kuchaytirilishi kerak.

Qavat balandligining devor qalinligiga nisbati 9 dan katta boʻlmasligi zarur.

Bino tarhidan devorlarning (siniq chiziqli) turtib chiqishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

255. Xom gʻisht yoki boshqa gruntli materiallardan bajarilgan terimning oʻq boʻylab bogʻlanmagan kesimda choʻzilishga boʻlgan muvaqqat qarshiligi 30 kPa (0,3 kg/cm2) dan kam boʻlmasligi zarur.

256. Antiseysmik kamarlar boʻylama va koʻndalang devorlarning butun perimetri boʻylab quyilishi kerak.

257. Yogʻoch (choʻpkori) karkasli binolarda antiseysmik kamar sifatida karkasning barcha ustunlarini oʻzaro birlashtiradigan bogʻlovchi toʻsinlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

258. Gruntli materiallardan barpo etiladigan binolarda antiseysmik kamarlar sifatida yogʻoch yoki yaxlit temirbetondan foydalanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Kamarlar yopma toʻsinlarning sathida oʻrnatiladi va yopmalarga biriktiriladi.

259. Yogʻochli antiseysmik kamarlarni xodalardan yoki koʻndalang kesimi 100x100 mm boʻlgan ikkita brusdan tayyorlanib, devorning tashqi qirralari boʻylab oʻrnatiladi va bir-biri bilan ostidan har 500 mm dan oshmagan qadamda qoʻyiladigan toʻgʻriburchakli yogʻoch bruslar yordamida biriktiriladi.

Kamarlarning burchaklari bikirlik elementlari bilan kuchaytirilishi lozim.

260. Tosh-gʻishtli binolar uchun quyiladigan talablarga muvofiq yaxlit temirbeton kamarlar sinfi V5 dan past boʻlmagan betondan devorning butun kengligida joylashtiriladi.

Devorlardan 0,5 m dan oshmagan qadam bilan terimga 300 mm uzunlikda ankerlangan vertikal armatura chiqarib qoldiriladi.

Devor terimida 1 m qadami bilan oʻlchamlari 140x140 mm, chuqurligi 300 mm dan kam boʻlmagan oʻyiqlar hosil qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Seysmik kamarlar bilan betonlash jarayonida bu oʻyiqlar 4 dona diametri 5 mm boʻlgan sterjenlar bilan armaturalanib yaxlitlanadi.

261. Gruntli materiallardan tiklanadigan devorlarning burchaklari va oʻzaro kesishuv joylari, odatda, korroziyaga qarshi tarkib bilan qoplangan metall toʻrlar bilan kuchaytirilishi kerak.

Bunda boʻylama armaturaning umumiy kesim yuzasi 1 cm2 boʻlgan metall toʻrlar devor balandligi boʻylab 500 mm qadam bilan, kesishish oʻqidan har tomonga 1 m uzunlikda qoʻyiladi.

Hisobiy seysmiklik 7 ball boʻlgan zonalarda tiklanadigan bir qavatli binolar devorlarining kesishadigan joylarini issiq bitum shimdirilgan qamishli qatlam bilan kuchaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

262. Qoʻshsinch yoki yakkasinchlarning ustunlari kamida 100x100 mm kesimga ega boʻlishi, kamida har 1200 mm masofada oʻrnatilishi va ular xuddi shunday oʻlchamlardagi diagonal xavonlar bilan taʼminlanishi kerak.

263. Sinchning vertikal elementlari (ustunlar) koʻndalang kesimi kamida 100x150 mm boʻlgan tagsinch va tepasinch (sarrov)larga biriktiriladi.

Tagsinch bino sokoli bilan diametri 10-12 mm boʻlgan metall bogʻlagichlar yordamida bogʻlanadi.

Eshik va deraza oʻrinlarining tepa qismiga va deraza oʻrinlarining pastki qismiga kesimi 100x100 mm dan kam boʻlmagan gorizontal yogʻoch oʻrnatiladi ustunni sarrov va tagsinchlarga mahkamlash uchun, ustundan chiqarilgan turumlar sarrov va tagsinchlardagi teshiklarga kiritiladi va metall tasma bilan qoplanishi kerak.

264. Devorlarni kuchaytiruvchi temirbeton elementlar bikir tugunli rama koʻrinishidagi tizimlarga va yigʻma yoki yaxlit temirbeton orayopmalarga birlashtirish kerak.

Elementlarning konstruksiyalari mazkur SHNQning 6-bobi 2 va 8-paragrafi talablariga javob berishi zarur.

265. Hisobiy seysmiklik 9 ball boʻlgan binoning karkas oraligʻi toʻldiruvchi bilan toʻldirilgach, devorlarning tashqi va ichki tomonidan karkas elementlariga mahkamlangan metall sim toʻrlar bilan qoplanadi, soʻngra sementli qorishma bilan suvoq qilinadi. Toʻrlar uchun diametri 3-4 mm va kataklarining oʻlchamlari 300x300 mm qabul qilinadi.

266. Devorlari mustahkamligi past boʻlgan materiallardan tiklanadigan binolarda qadami 1500 mm dan katta va koʻndalang kesimi 150x200 mm kam boʻlmagan toʻsinlar, shuningdek, toʻsinlarning osti va ustidan joylashtiriladigan diagonal (45° burchak ostida) taxtali toʻshamalardan iborat yogʻoch toʻsinli orayopmalarni qoʻllash maqsadga muvofiq. Orayopma toʻsinlari antiseysmik kamarga yoki devor ustida hosil qilinadigan bogʻlovchi tasmaga bikir bogʻlanishi kerak.

267. Devorlar bilan oʻyiq (shponka)li bogʻlangan va atrofi boʻylab tayangan yaxlit yengil betonli orayopmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

268. Yengil tomlardan foydalanish lozim. Tuproqli tomlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

269. Bino devorlari ostiga tasmasimon poydevorlar oʻrnatilishi kerak.

Poydevor uchun shakli yumaloq chaqilmagan yirik toshlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

270. Gruntli materiallardan tiklanadigan binolarning yonma-yon joylashgan boʻlmalar poydevorlari turli xil sathlarda joylashganda hamda binoning bir qismi ostida yertoʻla mavjud boʻlganda, binoning chuqur joylashgan qismidan sayoz joylashgan qismiga oʻtish ushbu SHNQning 100 — 105-bandlari talablari boʻyicha bajariladi.

Bunda yonma-yon joylashgan boʻlmalar poydevorlarining tutashadigan qismlari chokdan kamida 1 m masofada bir xil chuqurlikda joylashishi lozim.

271. Mustahkamligi past materiallardan tiklanadigan devorlar uchun ishlatiladigan armatura yoki metall buyumlar korroziyadan himoyalanishi kerak.

8-§. Temirbeton konstruksiyalar

272. Egiluvchi va nomarkaziy siqiluvchi elementlarning normal kesim boʻyicha mustahkamligini hisoblashda betonning siqilish zonasi chegaraviy nisbiy balandligining xususiyatlari ξR SHNQ 2.03.01-24 talablari hisobga olingan holda 0,85 koeffitsiyentga koʻpaytirib qabul qilinishi lozim.

273. Seysmikligi >9 ball yuqori boʻlgan maydonchalarda barpo etiladigan binolarning temirbeton konstruksiyalarini mustahkamlikka hisoblashda SHNQ 2.03.01-24 talablariga muvofiq yoriqlar hosil boʻlishi bilan chegaraviy holat yuzaga keladigan konstruksiyalar uchun yoriqbardoshlik boʻyicha I toifaga mansub konstruksiyalarda, materiallarning hisobiy qarshiliklari 0,75 koeffitsiyentga koʻpaytirib qabul qilinishi lozim.

274. Temirbeton konstruksiyalari elementlarida quyidagi armatura poʻlatlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:

uzilishdagi nisbiy uzayishi 2 foizdan kam boʻlgan armatura poʻlatlari;

payvandlash yoki yuqori harorat taʼsiridan keyin uzilishdagi nisbiy uzayishi 2 foizdan kamayadigan armatura poʻlatlari;

payvandlash yoki yuqori harorat taʼsiri natijasida egilishning ruxsat etilgan burchagi kamayadigan armatura poʻlatlari.

275. Seysmikligi ˃9 ball boʻlgan hududlarda quyidagi konstruktiv elementlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:

oval, xochsimon, T-simon va trapetsiyasimon koʻndalang kesimli ustunlar;

uzun tomonining qisqa tomoniga nisbati 2 dan ortiq boʻlgan toʻgʻri toʻrtburchak koʻndalang kesimli ustunlar;

boʻshliqli toʻsinlar (rigellar) va ustunlar.

276. Yigʻma temirbeton elementlarning tutashish joylarida kesuvchi kuchlarni egiluvchan armatura orqali uzatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

277. Seysmik yuklamalar hisobga olingan yuklamalarning maxsus birikmasiga hisoblanadigan oldindan zoʻriqtirilgan temirbeton konstruksiyalarda aralash armaturalash nazarda tutilishi lozim.

Bunda zoʻriqtiriladigan armatura bilan bir qatorda zoʻriqtirilmaydigan ishchi armaturaning bir qismi, umumiy ishchi armaturaning 25 foizigacha plastik poʻlat sterjenlardan qabul qilinishi lozim.

278. Seysmik taʼsirlar hisobga olingan holda yuklamalarning maxsus birikmasiga oldindan zoʻriqtirilgan temirbeton konstruksiyalarni hisoblashda mustahkamlik sharti boʻyicha aniqlanadigan zoʻriqishlar yoriqlar hosil boʻlishi holatida kesim qabul qila oladigan zoʻriqishlardan kamida 25 foizga katta boʻlishi lozim.

279. Armaturasi beton bilan tishlashib bogʻlanmaydigan temirbeton konstruksiyalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

280. Seysmikligi 9 ball >9 ball boʻlgan maydonchalarda maxsus ankerlarsiz armatura arqonlarini, shuningdek diametri 28 mm dan ortiq boʻlgan davriy profilli armatura sterjenlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

281. Seysmik kuchlarni qabul qiladigan yuk koʻtaruvchi armaturalanmagan beton elementlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Toʻsinli konstruksiyalarda boʻylama armaturaning umumiy kesim yuzasi element koʻndalang kesimi yuzasining kamida 0,1 foizini tashkil etishi kerak.

282. Temirbeton devorlar va bikirlik diafragmalarida har bir yoʻnalishdagi vertikal va gorizontal armaturalarning kesim yuzasi quyidagicha qabul qilinishi lozim:

chetki qismlarda — beton kesimi yuzasining kamida 0,2 foizi va koʻpi bilan 4 foizi;

oʻrta qismlarda — beton kesimi yuzasining kamida 0,1 foizi va koʻpi bilan 4 foizi.

283. Koʻp qavatli karkasli binolarning temirbeton ustunlarida boʻylama armaturaning umumiy koʻndalang kesim yuzasi hisoblash natijalariga koʻra qabul qilinishi hamda quyidagi qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim:

qurilish maydonchasining seysmikligi 7 va 8 ball boʻlganda — ustun koʻndalang kesimi yuzasining 0,8 foizidan;

qurilish maydonchasining seysmikligi ˃9 ball boʻlganda — ustun koʻndalang kesimi yuzasining 1,2 foizidan.

284. Koʻp qavatli karkasli binolarning temirbeton ustunlarida boʻylama armaturaning umumiy koʻndalang kesim yuzasi ustun koʻndalang kesimi yuzasining 4 foizidan oshmasligi lozim.

285. Egiluvchi elementlarda koʻndalang armatura miqdori hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

Toʻsinning tayanch oldidagi hisobiy uchastkasi uzunligida xomutlar qadami hisobiy seysmiklikka koʻra quyidagicha qabul qilinishi lozim:

7-8 ballda — toʻsin balandligidan va 200 mm dan oshmasligi;

9 ballda — 150 mm dan oshmasligi;

>9 ballda — 100 mm dan katta, xomutlar diametri 8 mm dan kam boʻlmasligi.

286. Siqiluvchi elementlarda boʻylama armaturalash foizi 3 foizdan ortiq boʻlganda, xomutlar qadami 8d dan va 200 mm dan oshmasligi lozim. Bunda d — boʻylama ishchi siqilgan armaturaning eng kichik diametri.

287. Ramaning bikir tugunlariga tutashadigan, uzunligi element kesimi balandligining 1,5 barobariga teng boʻlgan siqiluvchi elementlarda xomutlar qadami quyidagicha qabul qilinishi lozim:

7 va 8 ballda — 150 mm dan oshmasligi;

9 ball va >9 ballda — 100 mm dan oshmasligi.

Koʻndalang armaturaning diametri kamida 8 mm boʻlishi lozim.

288. Bogʻlangan armatura karkaslarida xomutlarning uchlari boʻylama armatura atrofida bukilib, 6dsw dan kam boʻlmagan uzunlikka beton tanasiga kiritilishi shart.

289. Elementlarda boʻylama armaturalarning payvandsiz tutashuv joylari maksimal zoʻriqishlar taʼsir qiladigan zonalardan tashqarida joylashtirilishi lozim.

Egiluvchi elementlarning boʻylama armatura sterjenlarini ustma-ust tutashtirish uchastkalarida xomutlarning diametri kamida 8 mm, qadami esa koʻpi bilan 100 mm boʻlishi kerak.

Armaturaning bogʻlanish uchun kiritiladigan uzunligi hamda payvand chokining uzunligi SHNQ 2.03.01-24da belgilangan qiymatlarga nisbatan kamida 30 foizga oshirib qabul qilinishi lozim.

Ustunlarda boʻylama armatura sterjenlari, odatda, payvandlash orqali tutashtirilishi lozim. Diametri 25 mm va undan kichik boʻlgan sterjenlarni payvandsiz ustma-ust tutashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda tutashuv zonasida toʻrlar bilan qoʻshimcha bilvosita armaturalash nazarda tutilishi yoki ustma-ust tutashtirish uzunligi SHNQ 2.03.01-24da belgilangan qiymatga nisbatan kamida 30 foizga oshirilishi lozim.

Xomutlar qadami 100 mm dan oshmasligi kerak.

290. Seysmikligi 9 balli maydonchalarda armatura sterjenlarini ustma-ust tutashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

291. Armatura sterjenlarini inventar qoliplarda vannali payvandlash usulida, shuningdek yechilmaydigan poʻlat halqa-qoplamalardan foydalangan holda payvandlab tutashtirishga payvand choklari sifati buzilmaydigan usullar bilan nazorat qilinganda yoʻl qoʻyiladi.

292. Devorlar, ustunlar va rigellarning boʻylama armaturalarini payvandsiz mexanik usulda tutashtirishga, shu jumladan muftali presslab ulash, rezbali muftalar orqali ulash va boshqa usullarga, ularning ishonchliligi eksperimental tadqiqotlar bilan tasdiqlangan hollarda yoʻl qoʻyiladi.

293. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar va elementlarning ekspluatatsiya yuklamalar taʼsirida siqilish zonasida tayyorlash, tashish va montaj qilish bosqichlarida yoriqlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

294. Hisobiy seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda siqiluvchi elementlarda hamda egiluvchi elementlarning siqilish zonalarida koʻndalang armaturalar qadami element kesimining eng kichik oʻlchamidan va 300 mm dan oshmasligi lozim.

295. Hisobiy seysmiklik >9 ballda koʻndalang armaturalar orasidagi masofa element kesimining eng kichik oʻlchamining 0,5 barobari va 200 mm dan katta boʻlmagan masofada qoʻyilishi kerak. Xomutlarning diametri kamida 8 mm boʻlishi lozim.

296. Koʻndalang armatura siqilgan boʻylama armatura sterjenlarining har qanday yoʻnalishda boʻrtib chiqishiga qarshi ustuvorligini taʼminlashi lozim.

297. Koʻp qavatli karkasli binolarning yigʻma ustunlari, imkon qadar, bir nechta qavat balandligiga moʻljallangan yiriklashtirilgan elementlardan qabul qilinishi lozim.

Ustunlarning boʻylama armaturalari tutashadigan joylarda ularni payvandsiz ustma-ust tutashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ustunlarni tayyorlash, koʻtarish, tashish va montaj qilish jarayonida ularning betonida yoriqlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

298. Binolar temirbeton karkaslarining bikir tugunlari zich joylashtirilgan payvand toʻrlar, spirallar yoki berk xomutlar bilan qoʻshimcha kuchaytirilishi lozim.

Agar hisoblash boʻyicha qoʻshimcha armaturalash talab etilmaganda, mazkur tugun zonalari diametri kamida 8 mm boʻlgan va qadami 100 mm dan oshmaydigan berk xomutlar bilan konstruktiv jihatdan jihozlanishi kerak.

Rigellarning bikir tugunlarga tutashadigan, uzunligi rigel balandligining 2 barobariga teng boʻlgan uchastkalari yopiq konturli koʻndalang armaturalar bilan armaturalanishi lozim.

Koʻndalang armaturalar qadami:

seysmikligi 7 — 9 ball boʻlgan hududlarda — 100 mm dan;

yuk koʻtaruvchi diafragmali ramali karkas tizimlarida — 200 mm dan;

seysmikligi >9 balli hududlarda mos ravishda — 70 va 150 mm dan oshmasligi lozim.

299. Boʻylama armaturalarni payvandlab ulash yoki mexanik biriktirish element tanasining istalgan kesimida bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

Boʻylama armaturalarni payvandlash yoki mexanik biriktirish orqali tutashtirish element tanasining istalgan kesimida bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda bitta kesimda ulanadigan sterjenlar soni ularning umumiy sonining yarmidan oshmasligi lozim.

Element uzunligi boʻyicha birikmalar orasidagi masofa ulanayotgan sterjenlar diametrining kamida 40 barobariga teng boʻlishi zarur.

300. Oldindan zoʻriqtirilmagan ishchi armatura sifatida A500S, A550SK, A600S, V500S sinfli hamda A400 sinfli 25G2S poʻlat markali armaturalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

301. Yuk koʻtaruvchi temirbeton elementlarida alohida armatura sterjenlari, payvand toʻrlar va armatura karkaslari uchun, shuningdek ankerlanuvchi armatura sifatida 35GS poʻlat markali A400 sinfli armaturalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

302. Oldindan zoʻriqtiriladigan armatura sifatida, odatda, A800 va A1000 sinfli issiq usulda prokatlangan yoki termomexanik mustahkamlangan armaturalar, Vr1400, V1500 va V1600 sinfli stabillashtirilgan armatura simlari, shuningdek K1500 va K1600 sinfli stabillashtirilgan yetti simli armatura kanatlari qoʻllanilishi lozim.

303. Maksimal kuchlanishdagi nisbiy choʻzilishi 2,5 foizdan kam boʻlgan nisbiy choʻzilishga ega armatura prokatlarini oldindan zoʻriqtiriladigan va oldindan zoʻriqtirilmaydigan ishchi armatura sifatida, shuningdek Vr500 sinfli armatura simlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

304. V500S armatura prokatini seysmikligi 8-9 balli qurilish hududlarida qoʻllaganda maksimal kuchlanishda nisbiy choʻzilishi kamida 5 foiz yoki nisbiy choʻzilishi kamida 4,5 foiz va nisbat kamida 1,08 boʻlishi zarur.

305. Seysmikligi 9 ball boʻlgan hududlarda diametri 28 mm va undan ortiq boʻlgan armatura kanatlarini, shuningdek davriy profilli armatura sterjenlarini maxsus ankerlarsiz qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

306. Yigʻma-yaxlit konstruksiyalarning yigʻma elementlaridan chiqarilgan armatura sterjenlarining yaxlit betonga ankerlanish uzunligi SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha aniqlanadigan qiymatga nisbatan kamida 25 foizga oshirib qabul qilinishi lozim.

307. Seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda sterjenlarning ankerlanish zonasidagi yaxlit betonda ankerlanadigan sterjenlarni qamrab oluvchi qoʻshimcha payvand toʻrlar yoki qadami 70 mm boʻlgan xomutlar koʻrinishidagi konstruktiv koʻndalang armaturalar nazarda tutilishi lozim.

Seysmikligi >9 ball diametri 28 mm va undan ortiq boʻlgan armatura kanatlarini, shuningdek davriy profilli armatura sterjenlarini maxsus ankerlarsiz qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

308. Devor va diafragmaning yon sirtidagi taqsimlovchi armatura maxsus koʻndalang sterjenlar yordamida boʻrtib chiqishidan himoyalanishi lozim.

Devorlarning kesishgan joylari va qalinligi keskin oʻzgaradigan joylari hamda deraza yoki eshik oʻrinlarining chetlari konstruktiv armaturalanishi lozim.

309. Devor elementlari va diafragmalarning uchma-uch birikish joylari hisoblash yoʻli bilan loyihalanishi lozim.

Bunda betonga ishonchli ankerlangan poʻlat bogʻlamlarning umumiy kesim yuzasi chokning har 1 m uzunligi uchun kamida 1 cm² boʻlishi kerak.

9-§. Yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalar va binolarning meʼmoriy elementlari

310. Yuk koʻtarmaydigan (oʻz yukini koʻtaruvchi) konstruksiyalar (elementlar) oʻz tekisligida va unga perpendikulyar boʻlgan tekislikda ustuvorligi taʼminlangan holda yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga mahkamlanishi zarur.

311. Omborxonalarda taxlanadigan elementlar va materiallar, shuningdek agʻdarilishi insonlar hayotiga, uskunalarga yoki binodan foydalanishga xavf tugʻdiradigan asbob-uskunalar va mebellar nokonstruktiv elementlar sifatida hisobga olinishi lozim.

312. Yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalar, elementlar va ularning mahkamlash moslamalari ushbu SHNQning 5-bobi talablariga muvofiq mahalliy seysmik yuklamalar taʼsiriga birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha hisoblanishi zarur.

313. Buzilishi insonlar hayotiga yoki qimmatbaho uskunalarga xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan elementlarning mustahkamligi va ustuvorligi mahalliy seysmik yuklamalar taʼsiriga tekshirilishi zarur.

314. Yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalarning mahkamlash elementlari, birikish joylari va bogʻlamlari binoning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari bikirligini oshirmasligi lozim.

Ular nokonstruktiv elementlarning hisobiy deformatsiyalarini qabul qilish, ularning qulashi va progressiv buzilishining oldini olish uchun yetarli elastiklik va deformatsiyalanish qobiliyatiga ega boʻlishi lozim.

315. Pardevorlar, odatda, yengil materiallardan barpo etilishi lozim.

Yirik panelli yoki karkasli pardevorlar devorlar va ustunlarga, pardevor uzunligi 3 m dan ortiq boʻlganda esa qavatlararo yopmalarga ham mahkamlanishi kerak.

Pardevorlar uchun devorbop mayda oʻlchamli devorbop buyumlar, gʻisht, sopol toshlar, tabiiy va sunʼiy materiallardan tayyorlangan yirik oʻlchamli devorbop buyumlar bloklar, gipsli plitalar, shu jumladan paz-grebenli plitalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

316. Mayda va yirik oʻlchamli buyumlardan tiklanadigan (barpo etiladigan) pardevor uchun materialning mustahkamligi 3,5 MPa (35 kgf/cm2) dan kam boʻlmasligi zarur.

Yelimli tarkibning yoki qorishmaning mustahkamligi 0,12 MPa (1,2 kgf/cm2) dan kam boʻlmagan normal yopishib bogʻlanishi mustahkamligi taʼminlanishi, egilishdagi mustahkamligi esa asosiy materialning egilishdagi mustahkamligiga teng boʻlishi kerak.

317. Seysmikligi 7 ball va undan past boʻlgan zonalarda devorbop mayda va yirik oʻlchamli buyumlardan tiklanadigan pardevorlarni 16 qavatgacha boʻlgan binolarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan zonalarda hamda Wη<2 boʻlganda esa ularni 5 qavatgacha boʻlgan binolarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Hisobiy seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda, shuningdek Wη<2 boʻlganda, bunday pardevorlarni faqat besh qavatgacha boʻlgan binolarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Hisobiy seysmikligi 9 balldan yuqori boʻlgan hududlarda bunday pardevorlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Kompleks konstruksiyalarda devorbop mayda oʻlchamli buyumlardan barpo etiladigan pardevorlarning har ikki tomoni mustahkamlik markasi kamida M100 boʻlgan armaturalangan qorishma bilan suvalganda ulardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Pardevorlar binoning ikki asosiy yoʻnalishi boʻyicha yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga egiluvchan bogʻlamlar bilan mahkamlanishi lozim.

318. Seysmik yuklamalar taʼsirida pardevorlar va yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning mustaqil deformatsiyalanishini taʼminlash uchun quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim:

pardevorlarning vertikal qirralari bilan yuk koʻtaruvchi elementlar orasida kengligi qavatning hisobiy maksimal gorizontal ogʻishiga teng, biroq kamida 30 mm boʻlgan tirqish qoldirilishi;

orayopmaning egilishi hisobga olingan holda, pardevorning yuqori gorizontal qirrasi bilan yopma konstruksiyasi orasida kamida 20 mm kenglikda tirqish qoldirilishi;

tirqishlar elastik-qayishqoq materiallar bilan toʻldirilishi.

319. Mayda va yirik oʻlchamli materiallardan tiklanadigan pardevorlar mustahkamlikka yaxlit jismlar kabi hisoblanadi.

Zarurat boʻlganda pardevorlarga binolarning yuk koʻtaruvchi elementlari bilan bogʻlanadigan vertikal va gorizontal kuchaytiruvchi elementlar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi.

320. Gʻisht yoki toshdan barpo etiladigan pardevorlar butun uzunligi boʻylab chok armaturalari bilan kuchaytirilishi lozim.

Armaturalar balandlik boʻylab 700 mm dan oshmaydigan qadamda joylashtirilishi, ularning umumiy kesim yuzasi seysmikligi 7 ball boʻlgan maydonchalarda kamida 0,2 cm², 8 va 9 ball boʻlganda esa kamida 0,3 cm² boʻlishi lozim.

Pardevorlarning oʻz tekisligidan koʻchishini cheklovchi qurilmalar bilan jihozlangan osma panel-pardevor koʻrinishida bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

321. Osma konstruksiyalarda ilgaklarning kesimi konstruktiv hisoblash asosida qabul qilinishi lozim. Bunda ilgaklar elementning xususiy ogʻirligidan toʻrt marta katta yuklamani qabul qilishini taʼminlashi lozim.

322. Tom konstruksiyasi qoplama elementlarining (mayda donali, listli, oʻramli (rulonli) va boshqalar) har biri tomning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalariga alohida mahkamlanishi nazarda tutilishi kerak.

323. Liftlarning yoʻnaltiruvchilari, shaxta elementlari va binoning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari orasida binoning hisobiy gorizontal ogʻishidan ikki marta katta, biroq kamida 100 mm boʻlgan tirqish nazarda tutilishi lozim.

324. Taxlanadigan elementlar va materiallar quyidagi talablarga javob berishi lozim:

binolarning yuk koʻtaruvchi va yuk koʻtarmaydigan elementlariga shikast yetkazmasligi;

oʻtish yoʻlaklari va zaxira maydonlarini toʻsib qoʻymasligi;

xususiy ustuvorligi hisobiga turgʻun holatda boʻlishi yoki yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga ishonchli mahkamlanishi.

325. Odamlarning doimiy boʻlishiga moʻljallangan xonalarni pardozlashda yengil materiallardan foydalanish lozim. Devorlar va binoning boshqa qismlarini pardozlash materiallari bilan qoplashga ular ankerlar bilan ishonchli mahkamlangan hamda yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiq boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.

326. Bino tashqi sirtlari, atriumlar, vitrajlar va pardevorlarni uzluksiz oynaband qilishda xavfsiz shishalar, xususan laminatlangan shishapaketlar yoki toblangan laminatlangan shishalardan foydalanish nazarda tutilishi lozim.

Oynaband konstruksiyalar zilzila taʼsirida sinib tushishi natijasida odamlar xavfsizligiga tahdid tugʻdirmasligini taʼminlaydigan konstruktiv chora-tadbirlar bilan loyihalanishi lozim. Shishadan iborat uzluksiz toʻsiq konstruksiyalarning zilzilabardoshligi alohida hisoblash va konstruktiv chora-tadbirlar asosida taʼminlanishi lozim.

10-§. Poʻlat karkasli binolar

327. Poʻlat karkaslarni loyihalashda rigellar, diafragmalar, ustunlarning tayanch traversalari hamda poʻlat bogʻlovchilarda hisobiy seysmik yuklamalardan ortiq yuklamalar taʼsirida noelastik deformatsiyalar rivojlanishi mumkin boʻlgan oldindan belgilangan uchastkalar yoki maxsus konstruktiv elementlar nazarda tutilishi lozim.

328. Elastik-plastik holatda ishlaydigan elementlar uchun nisbiy uzayishi kamida 20 foiz boʻlgan kam uglerodli va kam legirlangan konstruksion poʻlatlar qoʻllanilishi kerak.

329. Poʻlat konstruksiyalar elementlarida plastik deformatsiyalar rivojlanishi nazarda tutilgan uchastkalar payvandli va boltli birikmalardan tashqarida joylashtirilishi lozim.

330. Bir qavatli karkasli binolarda koʻndalang va boʻylama yoʻnalishlardagi ustunlar poydevorlarga bikr mahkamlangan holda loyihalanishi kerak.

Tom yopma rigellari ustunlar bilan sharnirli yoki bikr birikmalar orqali tutashtirilishi mumkin.

Boʻylama yoʻnalishda ustunlar orasida bogʻlovchilar nazarda tutilishi lozim.

331. Bir qavatli binolarda ustunlar orasidagi vertikal bogʻlovchilar har bir boʻylama oʻq boʻyicha, odatda, binoning oʻrta qismida joylashtirilishi lozim.

Har bir ustun qatoridagi bogʻlovchilar soni ularning hisobiy yuk koʻtarish qobiliyatiga koʻra aniqlanishi lozim. Boʻlma oʻqi boʻylab ikkita bogʻlovchi oʻrnatish talab etilganda, ularning oʻqlari orasidagi masofa ustun qadami 6 m boʻlganda 48 m dan, ustun qadami 12 m boʻlganda esa 24 m dan oshmasligi zarur.

332. Ustunlar orasiga oʻrnatiladigan kran usti bogʻlovchilari, odatda, ustunlarning chetki qadamlarida joylashtirilishi lozim.

Stropil fermalarning tayanchlari boʻylab vertikal bogʻlovchilar, fermalarning yuqori va pastki belbogʻlari tekisligida esa gorizontal bogʻlovchilar nazarda tutilishi kerak.

333. Bir qavatli binolar ustunlari orasidagi vertikal bogʻlovchilar siqilish va choʻzilish kuchlarini qabul qiladigan hamda, qoida tariqasida, ustunlarning kran usti qismida bir tekislikda, kran osti qismida esa ikki tekislikda ishlaydigan konstruksiyalar sifatida hisoblanishi kerak.

334. Bir qavatli karkaslarning fazoviy bikirligini, tom yopmalar va ularning alohida elementlari ustuvorligini taʼminlash uchun tom yopmaning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari fermalarning yuqori va pastki belbogʻlari tekisligida, shuningdek vertikal tekisliklarda bogʻlovchilar tizimi nazarda tutilishi lozim.

335. Poʻlat stropil fermalar ustiga yigʻma temirbeton tom yopma plitalarini oʻrnatishga seysmikligi 7 ballgacha boʻlgan maydonchalarda yoʻl qoʻyiladi.

336. Metall karkasli binolarda qavatlararo yopmalarni yaxlit temirbetondan boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda tayanchlarda siljishga qarshi chora-tadbirlar temirbeton karkasli binolar uchun belgilangan talablar darajasida taʼminlanishi lozim.

337. Poʻlat progonlar ustidan yotqiziladigan profillangan toʻshama (profnastil) dan iborat tom yopmalarning bikirligini taʼminlash uchun toʻshama listlarini progonlarga yoki stropil konstruksiyalarning yuqori belbogʻlariga har bir pastki toʻlqinida, siljishga qarshilik koʻrsatadigan “bolt-samorez” yoki “parchin mix” bilan mahkamlanadi.

Profillangan toʻshama (profnastil) uzunligi boʻylab kamida har 250 mm da parchin mix yoki boltlar bilan mahkamlanishi lozim.

Profilli toʻshamali qoplama diskining bikirligini oshirish uchun ferma yuqori progonida gorizontal bogʻlovchilar tizimi nazarda tutilishi lozim.

338. Koʻp qavatli karkasli binolarning konstruktiv tizimi ushbu SHNQning 5-bobi 2-paragrafidagi talablarga rioya etilgan holda tanlanadi, bunda maʼlum gorizontal elementlarda plastiklik zonalari vujudga keluvchi karkas konstruksiyalarni tanlash lozim.

339. Koʻp qavatli binolar uchun poʻlat karkaslarning har xil tipdagi ustunlarning kesimi bosh inersiya oʻqlariga nisbatan bir xil ustuvorlikka ega boʻlgan yopiq quti, rama-bogʻlamli karkaslar uchun ustunlar kesimi esa qoʻshtavr koʻrinishda loyihalanishi zarur.

340. Ramali karkaslarning rigellari tutashadigan sathlarda ustunlarga koʻndalang bikirlik qovurgʻalari oʻrnatilishi lozim.

341. Koʻp qavatli binolar poʻlat karkaslarida rigellarning tayanch kesimlari tokchalar enini oshirish yoki vutlar hosil qilish orqali kengaytirilishi lozim.

Rigellarning tayanch kesimlarini kengaytirmasdan, ularni yuqori mustahkamlikdagi boltlar yordamida ustunlarga tutashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

342. Seysmik hududlarda barpo etiladigan binolarning poʻlat bogʻlovchilarida hisobiy zoʻriqishlardan ortiq zoʻriqishlar taʼsirida plastik deformatsiyalar rivojlanishiga yoʻl qoʻyiladigan maxsus konstruktiv elementlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

6-bob. Yer osti inshootlari va muhandislik tarmoqlari

1-§. Umumiy qoidalar

343. Mazkur bob talablari quyidagi yer osti inshootlari va muhandislik tarmoqlarini loyihalashga tatbiq qilinadi:

ichimlik suvi taʼminoti tarmoqlari;

oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari;

issiqlik tarmoqlari;

gaz taʼminoti tarmoqlari;

magistral quvurlar;

ichimlik suvi, issiqlik taʼminoti va oqova suvlari inshootlari;

mazkur bandda keltirilgan tarmoqlardagi kameralar va quduqlar.

344. Seysmikligi >9 boʻlgan hududlarda quriladigan inshoot va muhandislik tarmoqlari mazkur bobning 11-paragrafiga muvofiq loyihalanishi lozim.

345. Muhandislik inshootlari konstruksiyalari quvurlar va ularning murakkab tugunlarida hisobiy koʻchishlarni erkin qabul qilish imkonini taʼminlashi lozim. Bunda inshoot devorlari va quvurlar orasida loyihaviy hisob bilan aniqlanadigan boʻsh joy nazarda tutilishi lozim.

346. Turli jinsli, choʻkuvchan, shuningdek geologik va topografik sharoitlari keskin oʻzgaruvchan gruntli uchastkalarda quvur yotqizilganda antiseysmik chora-tadbirlar (sunʼiy zamin-poydevorlar qurish, zaminni zichlash yoki mustahkam gruntga almashtirish, egiluvchan ulanishlardan foydalanish) nazarda tutilishi lozim.

347. Quvur oʻtkaziladigan trassa ostidagi hududning seysmik maʼlumotlari boʻlmaganda ular 19-jadvaldan aniqlanadi.

Trassaning seysmik xususiyatlariga zilzila jadalligi, gruntda seysmik toʻlqinlar tarqalishining hisobiy tezligi Sr va grunt tebranishlarining davri T kiradi.

348. Quvur trassasi past seysmiklikdagi hududdan yuqori seysmiklikdagi hududga yoki aksincha oʻtganda, quvurning tegishli uchastkasi yuqoriroq seysmik jadallikka mos qiymatlar boʻyicha loyihalanishi lozim.

349. Muhim ahamiyatga ega inshootlar, jumladan bosimli quvurlar, elektr stansiyalari quvurlari, metropoliten tonnellari, gidrotexnika inshootlarining quvurlari va boshqa obyektlar uchun qoʻshimcha muhandislik-geologik, seysmologik va dinamik tadqiqotlar oʻtkazilishi lozim.

2-§. Ichimlik suvi taʼminoti tarmoqlari

350. Seysmikligi 8 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda I toifali, shuningdek odatda, II toifali yongʻinga qarshi suv taʼminoti tizimlarini loyihalashda kamida ikkita mustaqil suv taʼminoti manbasi nazarda tutilishi lozim.

Suv uzatilishi bir vaqtda toʻxtab qolishining oldini olish uchun bitta yer usti suv manbasidan ikki mustaqil suv olish inshooti orqali suv olishga yoʻl qoʻyiladi.

351. III toifali ichimlik suvi taʼminoti tizimlarida, shuningdek texnik-iqtisodiy jihatdan asoslanganda II toifali tizimlarda bitta ichimlik suvi taʼminoti manbasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda mazkur tizimlarning toifasi SHNQ 2.04.02-19 boʻyicha aniqlanadi.

352. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda barcha toifadagi ichimlik suvi taʼminoti tizimlari uchun yoriqli va karstli jinslardagi yer osti suvlaridan foydalanilganda, ikkinchi suv manbasi sifatida yer usti suv manbasi yoki qumli va shagʻalli jinslardagi yer osti suv manbasi nazarda tutilishi lozim.

353. Ichimlik suvi taʼminoti tizimida yagona suv manbasidan, shu jumladan yer usti suv manbasidagi yagona suv olish nuqtasi (stvor)idan foydalanilganda, seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda suv saqlash sigʻimlarida quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

yongʻinni oʻchirish uchun zarur suv hajmining ikki baravari;

avariya holatida xoʻjalik-ichimlik va ishlab chiqarish ehtiyojlarini taʼminlash uchun avariya suv hajmi.

Avariya suv hajmi hisobiy suv sarfining kamida 70 foizini seysmikligi 8 ball boʻlgan hududlarda kamida 8 h, 9 ball boʻlgan hududlarda kamida 12 h davomida taʼminlashi lozim.

354. Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda bir vaqtning oʻzida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan yongʻinlarning hisobiy soni SHNQ 2.04.02-19 talablariga muvofiq aniqlanadigan songa nisbatan bittaga koʻp qabul qilinishi lozim (tashqi yongʻinni oʻchirish uchun suv sarfi 15 l/s dan oshmaydigan aholi punktlari, korxonalar va alohida joylashgan binolar bundan mustasno).

355. Ichimlik suvi taʼminoti tizimlarining favqulodda vaziyatlar va seysmik taʼsirlar sharoitida ishonchli ishlashini taʼminlash uchun loyiha hujjatlarida quyidagi texnik yechimlar nazarda tutilishi lozim:

bosimli rezervuarlarni bir-biridan xavfsiz masofada joylashtirish;

suv bosimi minoralarini bosimli rezervuarlar bilan almashtirish imkoniyati;

xoʻjalik-ichimlik, ishlab chiqarish va yongʻinga qarshi suv taʼminoti tarmoqlari oʻrtasida avariya holatida foydalanish uchun ulovchi quvurlarni oʻrnatish;

tarmoqlarning gidravlik va sanitariya jihatdan xavfsiz ishlashini taʼminlash;

zarur hollarda, tegishli tozalash va zararsizlantirishdan soʻng suvni xoʻjalik-ichimlik suvi taʼminoti tarmogʻiga uzatish imkoniyati.

356. Yongʻinga qarshi va xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti nasos stansiyalari sanoat binolari va inshootlari qulaganda yoki shikastlanganda nasos stansiyalarining ishlashi, shuningdek ularga kirish va chiqish imkoniyati cheklanmaydigan qilib joylashtirilishi lozim.

357. Nasos stansiyalari ichimlik suvi inshooti yoki ichimlik suvi taʼminoti binolari va inshootlari bilan oʻralgan hollarda, suv saqlash inshootlarining germetikligi buzilganda mashina zali va elektr uskunalari joylashgan xonalarni suv bosishining oldini olish chora-tadbirlari nazarda tutilishi lozim.

358. Suv tayyorlash stansiyalarida hovuz turidagi inshootlar kamida ikkita mustaqil blokka ajratilgan holda loyihalanishi lozim.

359. Ichimlik suvi inshootlarida tarmoqqa suv uzatuvchi inshootni chetlab oʻtuvchi aylanma quvurlar nazarda tutilishi lozim.

Aylanma quvurlar boshqa inshootlar va muhandislik kommunikatsiyalaridan quvur tashqi diametrining (DH) kamida 5 baravariga teng, biroq 5 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtirilishi lozim.

Bunda ichimlik suvi tarmogʻiga uzatiladigan suvni xlorlash uchun moslama nazarda tutilishi zarur.

360. Bir tugunda bir xil vazifani bajaruvchi kamida ikkita rezervuar nazarda tutilishi lozim.

Suv kiritish va chiqarish quvurlari har bir rezervuarga alohida ulanishi, yonma-yon joylashgan rezervuarlar orasida umumiy kamera oʻrnatilmasligi lozim.

361. Quvurlarni devorlar va poydevorlarga qattiq mahkamlashga yoʻl qoʻyilmaydi. Quvur bilan uni oʻtkazish uchun moʻljallangan tuynuk orasida perimetr boʻylab kamida 10 cm boʻshliq qoldirilishi lozim.

Choʻkuvchan gruntlarda mazkur boʻshliqning balandligi kamida 20 cm boʻlishi va u zich elastik material bilan toʻldirilishi lozim.

362. Quvurlarni nasos stansiyalari va sigʻimli inshootlar devorlarining yer osti qismidan oʻtkazish joylari zilzila vaqtida devor va quvurning oʻzaro tegishiga yoʻl qoʻymaydigan qilib loyihalanishi lozim. Bunda salnikli oʻtkazmalardan foydalanish lozim.

363. Quvurlarni bino yoki inshootlarga kirish yoki chiqish joylarida, quvurlarni nasos yoki suv tortish quduqlariga ulanadigan joylardan 5-10DH masofada, suv bosimi minoralarining vertikal quvurlarini (stoyak), gorizontal quvurlar bilan ulanish joylari yaqinida, shuningdek trassadagi quvurlar oʻz yoʻnalishini keskin oʻzgartirgan joylari yaqinida quvur uchlarini boʻylama yoʻnalishda siljishiga imkon beradigan egiluvchan birikmalarni qoʻllash lozim.

364. Seysmikligi 8 ballgacha boʻlgan hududlarda quvurlarni nasoslarga egiluvchan birikmalar bilan ulash ishlari nasos stansiyasi binosidan 5-10DH masofadagi oraliqda amalga oshirilishi lozim.

365. Seysmik hududlarda ichimlik suvi inshooti va ichimlik suvi taʼminoti tarmogʻini loyihalashda seysmik yuklamalar taʼsirida ishonchli ishlashni taʼminlaydigan quvurlardan foydalanilishi lozim.

Quvurlarni yotqizish chuqurligi gruntning hisobiy muzlash chuqurligidan kam boʻlmagan qilib qabul qilinishi lozim.

366. Quvurlarning mustahkamlik sinfi quyidagi tarmoq turlari uchun alohida tanlanishi lozim:

magistral tarmoqlar;

taqsimlash tarmoqlari;

koʻcha tarmogʻi.

367. Koʻcha tarmogʻi quvurlarining mustahkamlik sinfini tanlashda yuklarning faqat asosiy jamlamasi (sochetaniye) hisobga olinadi.

368. Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda taqsimlash tarmoqlari quvurlarining mustahkamlik sinfini tanlashda yuklamalarning alohida jamlamasi hisobga olinishi lozim.

369. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda suv oʻtkazgichlar va magistral tarmoqlar quvurlarining mustahkamlik sinfini tanlashda yuklamalarning alohida jamlamasi hisobga olinishi lozim.

370. Ichimlik suvi taʼminoti tarmoqlarning hisobi toʻgʻri chiziqli va murakkab tugun oldi uchastkalari (nazorat quduqlari, taqsimlanish joylari, nasoslar, idishlar, artezian quvurlari, suv bosimli minoraga ulanish joylari)ning hisobidan tashkil topib, quyidagi tartibda bajariladi:

quvurning mustahkamlik sinfi tanlanadi;

seysmik kuch quvur oʻqiga perpendikulyar yoʻnalishda taʼsir etuvchi keltirilgan hisobiy tashqi yukni aniqlash orqali hisobga olinadi va quvurning mustahkamlik sinfi tekshiriladi;

quvur oʻqi boʻylab yoʻnalgan seysmik yuk aniqlanadi va quvurning boʻylama yoʻnalishidagi mustahkamligi tekshiriladi;

murakkab tugun yaqinida joylashgan quvur hisoblanadi;

quvurlar ulama va choklari hisoblanadi.

371. Seysmik kuch hisobga olinganda, quvur oʻqiga tik yoʻnalgan keltirilgan hisobiy tashqi yuk quyidagi formuladan aniqlanadi:

(23)

bu yerda:

Rr — seysmik taʼsir hisobga olinmaganda quvurga taʼsir etuvchi hisobiy yuk, kN/m;

— seysmik kuch taʼsirida yukning ortishini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

(24)

bu yerda:

g — 9,81 m/s2;

A — koeffitsiyent qiymati 7, 8, 9 ball uchun mos ravishda 0,12, 0,25, va 0,5 qabul qilinadi;

T — grunt tebranishlar davri boʻlib, mazkur SHNQning 19-jadvalidan aniqlanadi;

K — quvurning grunt bilan koʻndalang oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti, kN/m3:

(25)

bu yerda:

m — gruntning Puasson koeffitsiyenti;

Kx — quvur va gruntning boʻylama oʻzaro taʼsiri koeffitsiyenti:

(26)

bu yerda:

α va β — grunt sharoitiga bogʻliq koeffitsiyentlar boʻlib, ushbu SHNQning 20-jadvalidan aniqlanadi;

GB — quvurning har metriga taʼsir etuvchi vertikal bosim boʻlib, kN/m; quvurning oʻlchamlari, yotqizilish sharoiti va chuqurligi, zamin turi, toʻkiladigan yoki koʻtariladigan grunt turiga koʻra aniqlanadi;

V — quvur zovurining kengligi, m. Agar quvur koʻtarma gruntga yotqizilsa, B=DH olinadi;

KH — bino va inshootlarning masʼullik toifasiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent boʻlib, mazkur SHNQning 21-jadvalidan aniqlanadi.

372. Quvurning boʻylama yoʻnalishdagi mustahkamligi quyidagi shart boʻyicha tekshiriladi:

(27)

bu yerda:

Rp — quvurning choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshiligi, kN/m2;

— hisoblanayotgan quvur kesimida hosil boʻlgan boʻylama choʻzilish kuchlanishlari yigʻindisi:

(28)

bu yerda:

— seysmik kuchlar hisobga olinmaganda boʻylama choʻzilish kuchlanishlari yigʻindisi;

σc — seysmik kuchlar taʼsirida hosil boʻladigan boʻylama choʻzilish kuchlanishlari:

(29)

Vpr — quvurning keltirilgan bikirligi, kN:

(30)

bu yerda:

E — quvur materialining elastiklik moduli, kN/m2;

L — quvurning bir boʻlagi (ulamalar orasi) uzunligi, m;

KN — boʻylama kuch taʼsirida quvur ulamalarining bikirlik koeffitsiyenti.

373. Ulama-choklarning turli koʻrinishi va usullari uchun KN ning qiymatlari mazkur SHNQning 22 — 25-jadvallarida keltirilgan.

374. Mazkur SHNQning 22 — 25-jadvallarida keltirilgan KN ning qiymatlari muayyan tashqi diametrli quvurlar uchun qoʻllaniladi. Boshqa tashqi diametrdagi quvurlar uchun ulama-chokning bikrlik koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(31)

bu yerda:

KN — diametri izlanayotgan DH quvurning ulama-chokining bikirlik koeffitsiyenti;

KN1 — tashqi diametri DH1 maʼlum boʻlgan quvurning ushbu SHNQning 22 — 25-jadvallaridan aniqlanadigan ulama-choki bikirlik koeffitsiyenti.

375. Yer ostida yotqiziladigan poʻlat quvurlar payvandlash orqali ulanganda, ulama-chokning boʻylama bikrlik koeffitsiyenti KN= deb qabul qilinadi:

Sr — boʻylama seysmik toʻlqinlarning gruntdagi tarqalish tezligi boʻlib, tajriba yoʻli bilan aniqlanadi, m/s;

F — quvurning koʻndalang kesimi yuzasi, m2;

ηd — dinamik koeffitsiyent boʻlib, qiymatlari τ0 va l ga bogʻliq holda mazkur SHNQning 3-rasmidan aniqlanadi.

a)b)

3-rasm. Dinamik koeffitsiyentni (ηd) seysmik taʼsir parametriga (l) bogʻliqligi

1–τ=20; 2–τ=30; 3–τ=40.

Dinamik koeffitsiyentning ηd qiymatlari τ>40 boʻlganda τ=40 qiymat, τl>4 da l=4 qabul qilinadi.

(32)

376. Mazkur SHNQning 32-formulasida , bu yerda, quvurda toʻlqin tarqalishning keltirilgan tezligi:

(33)

bu yerda, γ — quvur materialining solishtirma ogʻirligi, kN/m3.

377. M=1 boʻlganda hisoblarda ηd=1 qabul qilinadi.

Choʻyan quvurlarning ulama chok (stik)lari

Beton va temirbeton quvurlarning ulama choklari

Asbest-sement quvurlarning ulama choklari

Sopol quvurlarning ulama choklari

378. Uzunligi l1, murakkab tugunlarga tutashadigan quvurlar uchun ηd ning qiymati grafikdan olinadi (3-rasm, b).

379. Poʻlat, choʻyan, asbest-sement quvurlar uchun l1 uzunlik bir seksiya uzunligiga teng boʻlishi, biroq 3 m dan kam boʻlmasligi kerak.

Sopol quvurlar uchun l1 uzunlik uchta seksiya uzunligiga teng boʻlishi lozim. Beton va temirbeton quvurlar uchun l1=6DH, biroq 3 m dan kam va 10 m dan ortiq boʻlmasligi zarur.

380. Ulangan choʻyan, beton, temirbeton, asbest-sement va sopol quvurlar boʻylama oʻq boʻylab yoʻnalgan seysmik toʻlqinlar taʼsiriga, quyidagi shart boʻyicha hisoblanishi lozim:

UST ≤ [UST] (34)

bu yerda, [UST] — ulama-chokning ruxsat etilgan mutlaq deformatsiyasi boʻlib, quyidagi formuladan aniqlanadi:

[Uct]=[εST] lST (35)

bu yerda, [εST] — ulama-chokning ruxsat etilgan nisbiy deformatsiyasi boʻlib, mazkur SHNQning 22 — 25-jadvalidan aniqlanadi.

381. Mazkur SHNQning 34-formulasidagi UCT — ulama-chokning mutlaq deformatsiyasi boʻlib, quyidagi formuladan aniqlanadi:

(36)

382. Hisob natijasida > [UST] chiqsa, u holda L masofada bikirlik koeffitsiyenti S boʻlgan qoʻshimcha qayishqoq chok ishlash zarurati tugʻiladi.

bu yerda:

(37)

(38)

383. Agar L>Lk boʻlsa (Lk — murakkab tugunlar orasidagi masofa), qoʻshimcha qayishqoq quvurlarning murakkab tugunlarga ulangan yerlariga qoʻyiladi. Ulama-chokning bikirlik koeffitsiyenti quyidagi shartdan aniqlanadi:

(39)

384. Lk>L boʻlsa, qoʻshimcha qayishqoq ulama-choklar quvurlarning murakkab tugunlarga tutashish joylarida oʻrnatilishi lozim.

385. Har bir suv manbasidan suv oluvchi quvurlar soni kamida ikkita boʻlishi lozim.

Boshqa tarmoqqa oʻtkazishlar soni suv oʻtkazgichlarda bir vaqtning oʻzida ikkita avariya sodir boʻlishi shartidan kelib chiqib belgilanadi. Bunda xoʻjalik-ichimlik ehtiyojlari uchun suv uzatishni hisobiy sarfga nisbatan koʻpi bilan 30 foizga kamaytirishga, ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun esa avariya grafigi boʻyicha suv uzatishga yoʻl qoʻyiladi.

386. III toifadagi ichimlik suvi taʼminoti tizimlarida, shuningdek texnik va iqtisodiy jihatdan asoslanganda II toifadagi ichimlik suvi taʼminoti tarmoqlarni bir quvurli tarmoq koʻrinishida loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda suv saqlash sigʻimlarining hajmi mazkur SHNQning 353-bandida nazarda tutilgan talablarni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.

387. Ichimlik suvi taʼminoti tarmogʻi halqasimon sxema asosida loyihalashtirilishi lozim.

388. Muhim inshootlarning seysmik taʼsirlarga hisobi ushbu SHNQ 28-bandining ikkinchi xatboshiga muvofiq bajarilishi lozim.

3-§. Oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari

389. Seysmik hududlarda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimlarini loyihalashda ushbu SHNQning 6-bobi 2-paragrafida belgilangan talablarga qoʻshimcha ravishda mazkur paragraf talablariga amal qilinishi zarur.

390. Seysmik hududlarda sanoat korxonalari va aholi punktlarining oqova suvlarini chiqarib yuborish tizimlarini loyihalashda quvurlar yoki inshootlar shikastlanganda oqova suvlarning yer yuzasiga chiqishi, hududni suv bosishi, yer osti suvlari va ochiq suv obyektlarining ifloslanishining oldini olish chora-tadbirlari nazarda tutilishi lozim.

391. Oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimining sxemasini tanlashda, texnik va iqtisodiy jihatdan asoslangan hollarda, asosiy inshootlarni bir-biridan xavfsiz masofada joylashtirish nazarda tutilishi kerak.

Tozalash inshootlarining texnologik elementlari avariya yoki seysmik taʼsir natijasida bitta element ishdan chiqqanda butun tizim ishining toʻxtab qolishiga yoʻl qoʻymaydigan mustaqil seksiyalarga ajratilishi lozim.

392. Oqova suvlarni tabiiy sharoitda tozalashdan faqat gidrogeologik, sanitariya-gigiyena va ekologik talablarga rioya etilishi taʼminlanganda, shuningdek texnik va iqtisodiy jihatdan asoslangan hollarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

393. Chuqur joylashtirilgan nasos stansiyalari va boshqa yer osti inshootlari rezervuarlar, quvurlar hamda boshqa inshootlardan yorugʻda kamida 10 m masofada joylashtirilishi lozim.

394. Nasos stansiyalarida quvurlarni nasoslarga ulash joylari yaqinida quvur uchlarining burchakli va boʻylama siljishini qabul qiladigan egiluvchan ulama-choklar nazarda tutilishi lozim.

Egiluvchan ulama-choklarga qoʻyiladigan talablar ushbu SHNQning 363-bandiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

395. Avariya holatida oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimi hududini oqova suv bosishidan, yer osti suvlari va ochiq suv obyektlarini ifloslanishdan muhofaza qilish uchun quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

bosimli quvurlarni bir tarmoqdan boshqa tarmoqqa ulash va oqova suvni qayta yoʻnaltirish qurilmalari;

avariya oqova suvlarini vaqtincha qabul qilish uchun maxsus sigʻimlar;

oqova suvlarni avariya holatida yigʻish, olib chiqish, zararsizlantirish yoki qayta tozalash chora-tadbirlari.

396. Bosimli va bosimsiz kollektorlar hamda oqova suv tarmoqlarini loyihalashda quvur materialini tanlash ularning vazifasi, statik va seysmik yuklamalarga mustahkamligi, ulama-choklarining deformatsiyani qabul qilish qobiliyati, oqova suvning tarkibi va agressivligi, grunt sharoitlari, germetikligi hamda texnik-iqtisodiy hisob natijalarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

Quvurlarni yotqizish chuqurligi tashqi oqova suv tarmoqlari uchun belgilangan umumiy talablarga muvofiq qabul qilinishi lozim.

397. Oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari mustahkamligi ushbu SHNQning 366 — 384-bandlarida keltirilganidek, seysmik taʼsirlarni eʼtiborga olib, statik hisob asosida quvurning materiali va mustahkamlik sinfini tanlash yoʻli bilan taʼminlanadi.

Bunda KN koeffitsiyentining qiymatlari 26-jadvaldan aniqlanadi.

Oqova suv tarmoqlari va kollektorlarining seysmik mustahkamligi quvur materiali va mustahkamlik sinfini hisoblash asosida tanlash orqali taʼminlanishi lozim.

Bosimli quvurlarning seysmik hisobi ushbu SHNQning 371 — 384-bandlari talablariga muvofiq bajariladi.

Bosimsiz quvurlar uchun hisobda quvur va ulama-choklarning germetikligi, grunt bilan oʻzaro taʼsiri, ulama-choklardagi ruxsat etilgan siljishlar va deformatsiyalar hisobga olinishi lozim. Bunda KN koeffitsiyenti quyidagi 26-jadval boʻyicha qabul qilinadi.

398. Ulama-choklarning deformatsiyani qabul qilish qobiliyati hisoblash bilan aniqlanishi va egiluvchan, rezina halqali, qulfli yoki loyihada nazarda tutilgan boshqa germetik ulama-choklarni qoʻllash orqali taʼminlanishi lozim.

399. Bosimli oqova suv quvurlarini loyihalashda ushbu SHNQning ichimlik suvi taʼminoti tizimlariga oid 363, 371 — 384-bandlari talablari, quvur orqali oqova suv oʻtkazilishining xususiyatlari hisobga olingan holda qoʻllaniladi.

400. Suvga toʻyingan gruntlarda, toʻkma gruntlarda, gruntlar notekis choʻkishi yoki seysmik taʼsirda suyulish xavfi mavjud hududlarda, shuningdek tektonik buzilish izlari aniqlangan maydonlarda kollektor trassasi muhandislik-geologik va seysmik izlanishlar natijalari asosida tanlanishi lozim.

Faol tektonik buzilish zonasi orqali kollektor oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

401. Mazkur SHNQning 400-bandida nazarda tutilgan murakkab grunt sharoitlarida kollektor oʻtkazishdan boshqa texnik jihatdan maqbul variant mavjud boʻlmaganda, loyiha yechimi muhandislik-geologik, gidrogeologik va seysmik izlanishlar, shuningdek texnik-iqtisodiy asos asosida qabul qilinishi mumkin.

Bunda quvurlarning germetikligi va ishonchliligini taʼminlovchi maxsus chora-tadbirlar, jumladan gruntni mustahkamlash, asosni tayyorlash, egiluvchan ulama-choklar, muhofaza gʻiloflari, avariya sigʻimlari va monitoring vositalari nazarda tutilishi lozim.

4-§. Binolarning ichki ichimlik suvi taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari

402. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda binolarning ichki ichimlik suvi taʼminoti tizimlarini loyihalashda zilzila vaqtida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan yongʻinlarni oʻchirish, aholini ichimlik suvi bilan, ishlab chiqarish obyektlarini esa zarur texnologik ehtiyojlar uchun suv bilan taʼminlashni davom ettirish imkonini beruvchi chora-tadbirlar nazarda tutilishi lozim.

403. Seysmikligi 6, 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda ichimlik suvi taʼminotining toʻxtashi avariyaga yoki katta miqdorda moddiy zararga olib kelishi mumkin boʻlgan binolar va sanoat korxonalari uchun ikkita mustaqil suv manbasidan taʼminlanadigan kamida ikkita mustaqil suv kiritmasi nazarda tutilishi lozim.

Bunda bitta suv kiritmasi yoki unga tutash tashqi tarmoq ishdan chiqishi ikkinchi suv kiritmasining ishlashiga taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

404. Quvurlarni bino va inshootlarning devorlari hamda poydevorlariga qattiq mahkamlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Devor va poydevorlarda quvur oʻtkazish uchun qoldiriladigan tuynuklar quvur atrofida kamida 0,2 m boʻshliq qolishini taʼminlashi lozim.

Boʻshliq yonmaydigan elastik material bilan toʻldirilishi lozim.

Quvurlar suv saqlash inshootlarining devorlaridan salniklar yoki boshqa germetik egiluvchan oʻtkazmalar orqali oʻtkazilishi lozim.

405. Poydevor ostidan oʻtkaziladigan quvurlar poʻlat yoki temirbeton gʻiloflar orqali yotqizilishi lozim.

Bunda poydevor osti bilan gʻilofning yuqori qismi orasidagi masofa kamida 0,2 m boʻlishi lozim.

406. Seysmikligi 7 va 8 ball boʻlgan hududlarda ichki ichimlik suvi taʼminoti quvurlari binoning deformatsiya choklarini kesib oʻtgan joylarda quvurning hisobiy seysmik va deformatsiyaviy siljishlarini qabul qilishni taʼminlaydigan kompensatorlar yoki egiluvchan ulama-choklar nazarda tutilishi lozim.

Seysmikligi 9 ball boʻlgan hududlarda ichki ichimlik suvi taʼminoti quvurlarini binoning deformatsiya choklari orqali oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

407. Suv kiritmalarda suv oʻlchash asboblaridan oldin, shuningdek quvurlarni nasoslar, baklar va boshqa uskunalarga ulash joylarida quvur uchlarining burchakli hamda boʻylama siljishini qabul qiladigan egiluvchan ulama-choklar oʻrnatilishi lozim.

408. Suv kiritmalar, ichki ichimlik suvi taʼminoti tarmoqlari, nasos uskunalariga tutash quvurlar, suvni tayyorlash uskunalari quvurlari va bosimli rezervuarlarning tik quvurlari uchun poʻlat yoki seysmik taʼsirlarda ishonchli ishlashga moʻljallangan polimer (plastmassa) quvurlar qoʻllanilishi lozim.

409. Poʻlat quvurlarni ulashda payvand choklarning mustahkamligi bir xil boʻlishi zarur.

Qoʻlda gaz bilan payvand qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Binoga kirish joyida va taqsimlash tarmoqlarida diametri DH>25 mm boʻlgan quvurlar ulamasini kuchaytirish uchun choklarga muftalar payvandlanadi.

Binoga kiritmalarda va taqsimlash tarmoqlarida tashqi diametri DH>25 mm boʻlgan poʻlat quvurlarning ulama-choklari loyiha yechimiga muvofiq muftalar, qoplamalar yoki boshqa konstruktiv vositalar bilan kuchaytirilishi lozim.

410. Yongʻin gidrantlari, shuningdek yopuvchi armatura oʻrnatilgan quduqlar bino yoki inshootlar vayron boʻlganda ularning qoldiqlari ostida qolib ketmaydigan va ularga avariya holatida erkin yetib borish mumkin boʻladigan joylarda joylashtirilishi lozim.

411. Oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlari quvurlarni bino va inshootlarning devorlari hamda poydevorlariga qattiq mahkamlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Boʻshliq suv va gaz oʻtkazmaydigan elastik material bilan toʻldirilishi kerak.

412. Oqova suv quvurlarini binolarning deformatsiya choklari orqali oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

413. Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda kengaytirilgan uchli (rastrubli) yoki muftali ulanishga ega quvurlarning ulama-choklari hisobiy seysmik siljishlar va tasodifiy choʻkishlardan hosil boʻladigan deformatsiyalarni qabul qilishini taʼminlashi lozim.

Bunda ulama-choklarni germetizatsiya qilish uchun rezina halqalar yoki loyihada nazarda tutilgan, deformatsiyani qabul qiluvchi boshqa elastik zichlagichlar qoʻllanilishi lozim.

414. Quvurlarning vertikal yoʻnalishdan gorizontal yoʻnalishga oʻtish joylariga beton tayanchlar oʻrnatilishi lozim.

5-§. Issiqlik tarmoqlari

415. Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan, yer osti kon ishlari taʼsiriga uchraydigan, choʻkuvchanlik boʻyicha II turdagi, shoʻrxok va boʻrtuvchan gruntlar tarqalgan hududlarda issiqlik tarmoqlari va inshootlarini loyihalashda ushbu paragraf talablari bilan bir qatorda ushbu SHNQning 6-bobi 1-paragrafida belgilangan umumiy talablarga ham amal qilinishi lozim.

416. Choʻkuvchanlik boʻyicha II turdagi gruntlarda issiqlik tarmoqlari uchun suv saqlash inshootlarni loyihalashda ushbu SHNQning 6-bobi 2-paragrafi talablariga amal qilish zarur.

417. Seksiyalarni tashkil qiluvchi qopqoq (zadvijka)lar orasidagi masofa 1000 m dan oshmasligi zarur.

Tranzit quvurlarda masofani 3000 m ga qadar uzaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

418. Issiqlik tarmoqlari bilan gaz quvurlarini, gazning bosimidan qatʼiy nazar, bir kanal yoki tonneldan oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

419. Gaz quvuridagi gazning bosimi 0,005 MPa dan kam boʻlgan hollarda faqat koʻcha tarmoqlaridagi tonnel va umumiy transheyalarda issiqlik taʼminoti tarmoqlarini tabiiy gaz quvurlari bilan birga oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi.

420. Issiqlik tarmoqlari binolari va inshootlarining hisobiy seysmikligi qurilish maydonchasining hisobiy seysmikligiga teng qilib qabul qilinishi lozim.

421. Tashqi diametri DH≤400 mm boʻlgan issiqlik tarmoqlarini kanalsiz yotqizishga loyiha yechimi va grunt sharoitlaridan kelib chiqib yoʻl qoʻyiladi.

422. Tranzit issiqlik tarmoqlarini turar joy, jamoat va sanoat binolari ostidan, shuningdek bino devorlari, fermalar, ustunlar va boshqa qurilish konstruksiyalari boʻylab oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

423. Issiqlik tarmoqlari quvurlari bino poydevori va devorlaridan oʻtkazilganda, quvurning issiqlik izolyatsiyasi sirti bilan tuynukning yuqori qismi orasida kamida 0,2 m boʻshliq qoldirilishi lozim.

424. Quvurlarning nasoslarga, suv isitgich va rezervuarlarga ulanish joylari, boʻylama va aylanma yoʻnalishida harakatlanish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim.

Boʻshliq suv va havo oʻtkazmaydigan, yonmaydigan elastik material bilan toʻldirilishi lozim.

425. Yer ostida yotqiziladigan issiqlik tarmoqlarida tashqi diametri DH≥400 mm boʻlgan quvurlar uchun poʻlat salnikli kompensatorlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Salnikli kompensatorlar ularni koʻzdan kechirish, taʼmirlash va almashtirish imkonini beradigan joylarda oʻrnatilishi lozim.

426. Salnikli kompensatorning hisobiy kompensatsiyalash qobiliyati uning pasportda yoki loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan kompensatsiyalash qobiliyatidan 100 mm ga kam qabul qilinishi lozim.

427. Quvurlarda sirpanuvchi va sharikli tayanchlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

428. Yer ustida oʻtkaziladigan issiqlik tarmoqlari estakadalarda yoki balandligi 1,2 m dan oshmaydigan alohida past tayanchlarda yotqizilishi lozim.

429. Issiqlik tarmoqlari quvurlarini alohida turuvchi baland tayanchlarda oʻtkazishga, shuningdek quvurlardan tayanchlarni bogʻlovchi yoki bikirlashtiruvchi element sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6-§. Gaz taʼminoti

430. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda gaz taʼminoti tizimlarini loyihalashda ushbu SHNQ 6-bobining 1-paragrafida belgilangan umumiy talablar hisobga olinishi lozim.

431. Gazni rostlash punktlari, gaz toʻldirish stansiyalari va punktlari, ballonlar uchun oraliq omborlar, avtomobillarga gaz toʻldirish shoxobchalari qurilish maydonchalarining, shuningdek gaz quvurlari trassalarining seysmikligi SMH asosida aniqlanishi lozim.

SMH mavjud boʻlmagan taqdirda, seysmiklik ushbu SHNQning 6-bobi 1-paragrafida belgilangan tartibda aniqlanadi.

432. Binolarning ichki gaz uskunalari gaz taʼminoti va gazdan xavfsiz foydalanish sohasidagi amaldagi shaharsozlik normalari hamda qoidalari talablariga muvofiq loyihalashtirilishi lozim.

433. Aholisi 1 mln kishidan ortiq boʻlgan, seysmikligi 7 ball va undan yuqori shaharlarda, shuningdek aholisi 100 ming kishidan ortiq boʻlgan, seysmikligi 8 va 9 balli shaharlarda shaharning qarama-qarshi tomonlarida kamida ikkita gaz taqsimlash stansiyasi joylashtirilishi lozim.

Gazni uzluksiz isteʼmol qiluvchi korxonalarga gaz shaharning kamida ikkita mustaqil gaz quvuridan yetkazib berilishi lozim.

434. Kirish bosimi 0,6 MPa boʻlgan va uzluksiz texnologik jarayonda ishlaydigan korxonalarning gazni rostlash punktlari uchun tashqi aylanma gaz quvurlari nazarda tutilishi lozim.

435. Mazkur SHNQning 433-bandida koʻrsatilgan aholi punktlari va obyektlar yuqori yoki oʻrta bosimli gaz quvurlari orqali taʼminlanganda, gaz quvurlari berkitish moslamalari yordamida alohida seksiyalarga ajratilgan halqasimon sxema asosida loyihalashtirilishi lozim.

436. Yer osti gaz quvurlarida nazorat quvurchalari quyidagi joylarda nazarda tutilishi lozim:

quvurlarning ulanish joylarida;

quvur trassasining burilish joylarida;

yer osti kanallarida yotqizilgan muhandislik tarmoqlari bilan kesishish joylarida;

binolarga gaz quvurlari kiritiladigan joylarda.

437. Gazni berkitish moslamalari gaz taʼminotiga oid amaldagi meʼyoriy hujjatlarda belgilangan tartibda joylashtirilishi lozim.

438. Gaz quvurlari bino va quduq devorlaridan oʻtkazilganda gʻilof bilan quvur orasi suv oʻtkazmaydigan elastik material bilan zichlanishi lozim.

Zichlovchi material quvurning hisobiy seysmik siljishiga qarshilik koʻrsatmasligi lozim.

439. Seysmikligi 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda yer osti gaz quvurlarida mustaqil kompensatsiyalash qobiliyati mavjud boʻlmagan taqdirda quyidagi joylarda kompensatsiya qiluvchi moslamalar nazarda tutilishi lozim:

tabiiy va sunʼiy toʻsiqlar bilan kesishish joylarida;

gaz quvurlarining poydevorlarga oʻrnatilgan uskunalar, shu jumladan suyultirilgan uglevodorod gazi rezervuarlari, kompressorlar va nasoslar bilan tutashish joylarida;

binolarga gaz quvurlari kiritiladigan joylarda.

7-§. Magistral quvurlar

440. Yer usti magistral quvurlarining toʻgʻri chiziqli uchastkalari va ulardan ajralib chiquvchi tarmoqlar seysmikligi 7 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda, yer osti magistral quvurlari esa seysmikligi 8 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda seysmik taʼsirlar hisobga olingan holda loyihalashtirilishi lozim.

441. Magistral quvurlarning zilzilabardoshligi quyidagi chora-tadbirlar orqali taʼminlanishi lozim:

trassa va qurilish maydonchasi uchun seysmik jihatdan qulay hududlarni tanlash orqali;

maqbul konstruktiv yechimlar va antiseysmik chora-tadbirlarni qoʻllash orqali;

quvurlar va ularning tayanchlarini mustahkamlik hamda ustuvorlikka hisoblashda seysmik taʼsirlarni hisobga olish orqali.

442. Seysmik hududlarda quvurlar trassasini tanlashda togʻlardagi tik qiyaliklar, noustuvor va choʻkuvchi gruntlar, togʻdagi konlar va faol tektonik yoriqlar, shuningdek seysmikligi 9 baldan yuqori boʻlgan hududlarni chetlab oʻtish kerak.

443. Mazkur SHNQning 442-bandida keltirilgan murakkab muhandislik-geologik sharoitlarda quvur oʻtkazishdan boshqa texnik jihatdan maqbul variant mavjud boʻlmaganda, loyiha yechimi muhandislik-geologik, seysmologik va texnik-iqtisodiy asoslar asosida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda quvurning ishonchliligi va germetikligini taʼminlaydigan qoʻshimcha chora-tadbirlar, jumladan gruntni mustahkamlash, transheyani maxsus tayyorlash, kompensatsiya qiluvchi qurilmalar, muhofaza gʻiloflari, avtomatik berkitish moslamalari nazarda tutilishi lozim.

Faol tektonik yoriqni kesib oʻtuvchi quvur uchastkalari boʻyicha loyiha yechimi maxsus texnik shartlar asosida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

444. Seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda ushbu SHNQning 440-bandiga muvofiq loyihalashtiriladigan magistral quvurlarning payvandlangan choklari quvurning toifasidan qatʼi nazar buzmaydigan radiografik nazoratdan oʻtkazilishi lozim.

445. Quvurlar bino devorlariga va uskunalarga bikir biriktirilmasligi lozim.

446. Quvurlarni qattiq ulash zarurati mavjud boʻlganda, hisobiy seysmik va harorat siljishlarini qabul qiluvchi egri chiziqli qoʻyilmalar, kompensatorlar yoki boshqa kompensatsiya qiluvchi moslamalar nazarda tutilishi lozim.

Mazkur moslamalarning oʻlchamlari va kompensatsiyalash qobiliyati hisoblash asosida aniqlanishi lozim.

447. Quvur trassasi seysmik xossalari keskin farq qiladigan grunt uchastkalarini kesib oʻtganda, quvurning erkin siljishi va hisobiy deformatsiyalarini qabul qilish imkonini beruvchi yechimlar nazarda tutilishi lozim.

448. Ushbu SHNQning 447-bandida nazarda tutilgan uchastkalarda yer osti quvurlari yotqizilganda transheya yonbagʻirlari qiyaligi grunt sharoitlariga muvofiq qabul qilinishi, quvurning asosi va atrofi deformatsiyani bir tekis qabul qilishini taʼminlaydigan qumli toʻshama hamda toʻldirma bilan jihozlanishi lozim.

449. Magistral quvur trassasi faol tektonik yoriqni kesib oʻtganda, quvurni, qoida tariqasida, yer ustidan oʻtkazish lozim.

Bunda quvurning hisobiy siljishlarini qabul qiladigan tayanchlar, kompensatsiya qiluvchi qurilmalar va avariyaviy berkitish moslamalari nazarda tutilishi kerak.

450. Yer ostida yotqiziladigan magistral quvurlar uchun quvur asosi zichlanishi va hisobiy deformatsiyalarni bir tekis qabul qilishini taʼminlashi lozim.

451. Yer ustidan oʻtkazilgan quvur tayanchlarining konstruksiyalari yer qimirlaganda quvurlarning erkin harakatiga (koʻchishlariga) imkon berishi kerak.

452. Yer ustidan oʻtgan magistral quvurlarning tayanchlari ustiga tebranishlarini soʻndirish uchun elastik izolyator (soʻndirgichlar) qoʻyilishi zarur.

Soʻndirgichlar harorat va ichki bosim oʻzgarganda quvurning koʻchishlariga qarshilik koʻrsatmasligi zarur.

453. Magistral quvurlarning seysmik xavfli uchastkalarida avtomatlashtirilgan nazorat, avariya haqida ogohlantirish va zarur hollarda quvurning tegishli uchastkasini avtomatik berkitish tizimlari nazarda tutilishi lozim.

454. Tashqi diametri 1 000 mm dan ortiq boʻlgan magistral quvurlarda, shuningdek daryolar va boshqa tabiiy yoki sunʼiy toʻsiqlarni kesib oʻtish uchastkalarida zilzila vaqtida quvur va uni oʻrab turgan grunt massasining tebranishlarini qayd etish uchun muhandislik-seysmometrik stansiyalarni oʻrnatish nazarda tutilishi lozim.

455. Seysmik hududlardan oʻtkaziladigan quvurlar joylashgan hududning zilzila jadalligi ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq yoki SMH maʼlumotlarini hisobga olgan holda aniqlanadi.

456. SMH jarayonida quvur trassasi boʻylab quvur oʻqidan har ikki tomonga kamida 15 km kenglikdagi hududning tektonik holati, grunt sharoitlari va xavfli geologik jarayonlari oʻrganilishi kerak.

457. Yer osti va yer usti magistral quvurlari uchun seysmik taʼsirning hisobiy qiymatlari ushbu SHNQning birinchi qismi talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

458. Yer osti magistral quvurlarining hisobiy seysmikligi va grunt seysmik tebranishlari parametrlari quvur yotqizilgan chuqurlik, grunt sharoitlari va muhandislik-geologik izlanishlar natijalarini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

459. Quvur uchastkalari uchun hisobiy seysmik taʼsirlarni belgilashda qurilish maydonchasining seysmikligi bilan bir qatorda quvurning masʼullik darajasi ham hisobga olinishi lozim.

Bunda uchun yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentiga qoʻshimcha ravishda quvurning tavsifiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 27-jadvali boʻyicha aniqlanadigan Kmas koeffitsiyenti qoʻllaniladi.

460. Seysmik hududlarda joylashuvidan qatʼi nazar magistral quvurlar asosiy va alohida yuklamalar jamlamasi taʼsiriga, seysmik kuchlar hisobga olingan holda hisoblanishi lozim.

461. Magistral quvurlar quyidagi seysmik taʼsirlar hisobga olingan holda hisoblanishi lozim:

seysmik kuchlar hisobga olingan shartli statik yuklamalar taʼsiriga;

muhim, murakkab yoki nostandart quvur uchastkalari uchun mazkur hududda sodir boʻlgan yoki oʻxshash seysmik sharoitli hududlarda qayd etilgan akselerogramma, velosigramma va seysmogramma yozuvlari asosida aniqlanadigan dinamik seysmik taʼsirlarga.

Chegaraviy holatlar tegishli quvur turi uchun noseysmik hududlarda belgilangan talablar hisobga olingan holda qabul qilinishi kerak.

462. Kuchli zilzila taʼsirida quvurlarni koʻtarib turuvchi konstruksiyalarda insonlar xavfsizligiga, quvurning barqarorligi va germetikligiga taʼsir qilmaydigan cheklangan noelastik hamda qoldiq deformatsiyalarga, shuningdek yengil shikastlanishlarga yoʻl qoʻyiladi.

463. Tayanchlarda yotqizilgan yer usti quvurlari seysmik taʼsirlarga quvur oʻqi boʻylab va unga koʻndalang yoʻnalishlarda hisoblanishi lozim.

Boʻylama yoʻnalishda quvurdagi kuchlanishlar va tayanch konstruksiyalarining gorizontal seysmik kuchlarga bardoshliligi tekshiriladi.

Koʻndalang yoʻnalishda quvurning koʻchishlari, tayanch rigellari yoki traversalarining yetarli uzunligi, quvurning tayanchdan chiqib ketmasligi, quvurda hosil boʻladigan qoʻshimcha kuchlanishlar hamda tayanch konstruksiyalarining gorizontal va vertikal seysmik kuchlarga bardoshliligi tekshiriladi.

464. Quvur tayanchlarining oʻzaro hisobiy siljishidan hosil boʻladigan kuchlar taʼsiriga qoʻshimcha tekshiruv hisobi bajarilishi lozim.

465. Yer ostida yotqizilgan va koʻtarma gruntlarda joylashgan magistral quvurlarda quvur oʻqi boʻylab yoʻnalgan seysmik toʻlqinlardan hosil boʻladigan qoʻshimcha kuchlanishlar aniqlanishi lozim.

Bunda gruntning koʻndalang siljishlari, suyulish, koʻchki, notekis choʻkish va boshqa xavfli muhandislik-geologik jarayonlar mavjud boʻlganda quvurning koʻndalang yoʻnalishdagi seysmik taʼsirlarga bardoshliligi ham hisoblash orqali tekshirilishi lozim.

466. Toʻgʻri chiziqli yer osti va yer ustida, shu jumladan koʻtarmada joylashtirilgan magistral quvurlarda boʻylama yoʻnalishdagi seysmik taʼsirdan hosil boʻladigan hisobiy kuchlanish quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(40)

bu yerda:

A — seysmiklik koeffitsiyenti boʻlib, seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlar uchun yer usti quvurlarida mos ravishda 0,10; 0,20; 0,40, yer osti quvurlarida esa 0,12; 0,25; 0,50 deb qabul qilinadi;

Kmas — quvurning masʼullik darajasini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, 27-jadval boʻyicha qabul qilinadi;

Kt — zilzila takroriyligi koeffitsiyenti boʻlib, 5-jadval va ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq qabul qilinadi;

E — quvur materiali elastiklik moduli, MPa;

Sr — grunt massivida boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi, m/s;

ηd — dinamik koeffitsiyent.

467. Seysmik taʼsirlarning takroriyligi ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

468. Yer osti magistral quvurlari seysmik taʼsirlarga ushbu SHNQning birinchi qismi talablari, muhandislik-geologik izlanishlar natijalari va quvur trassasining seysmik sharoitlari hisobga olingan holda hisoblanishi lozim.

469. Yer osti va yer ustida, shu jumladan koʻtarmada joylashgan toʻgʻri chiziqli magistral quvurlarda boʻylama oʻq boʻylab yoʻnalgan seysmik toʻlqinlar taʼsiridan hosil boʻladigan hisobiy kuchlanishni quyidagi formula boʻyicha ham aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

(41)

bu yerda:

m0 — quvurning gruntga qisilish koeffitsiyenti, mazkur SHNQning 28-jadvaliga muvofiq aniqlanadi;

Kmas — quvurning masʼullik darajasini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, 27-jadval boʻyicha qabul qilinadi;

as — seysmik tezlanish, cm/s2, 28-jadval talablarini hisobga olib seysmik hududlashtirish va SMH maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi;

E0 — elastiklik moduli, MPa;

T0 — grunt massivi seysmik tebranishlarining davri, s;

Sr — quvur oʻqi boʻylab tarqaluvchi boʻylama seysmik toʻlqinning grunt massividagi tarqalish tezligi, cm/s. Loyihalashning dastlabki bosqichida ushbu SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

470. Mazkur SHNQning 40 va 41-formulalar boʻyicha aniqlangan σpr qiymatlaridan kattasi quvurning boʻylama mustahkamligini hisoblashda qabul qilinishi lozim.

471. Hisobiy boʻylama kuchlanishining qiymati ruxsat etilgan qiymatdan 3 foizdan ortiq boʻlgan magistral quvurlar boʻrtib chiqishga qarshi ustuvorlikka hisoblanishi lozim.

Bunda gruntning tebranish davri, quvur materiali, tashqi diametri, devorining qalinligi, yotqizilish chuqurligi va quvur atrofidagi gruntning xossalari hisobga olinishi lozim.

472. Magistral quvurlarning boʻrtib chiqishga qarshi ustuvorligi quyidagi tartibda tekshiriladi:

a) boʻylama yuklama aniqlanadi:

N=σprF (42)

bu yerda:

σpr — asosiy yuklamani hisobga olgan holda aniqlanadigan hisobiy boʻylama kuchlanish;

F — quvurning koʻndalang kesim yuzasi;

b) nisbiy deformatsiya aniqlanadi:

(43)

473. ε>[ε] boʻlsa, quvurning boʻrtib chiqishga qarshi ustuvorligi boʻyicha hisoblash davom ettirilishi lozim. Bunda, [ε]=0,2 foiz — quvur materialining (poʻlat) oquvchanlik chegarasidagi ruxsat etilgan nisbiy deformatsiya, agar ε≤[ε] hisoblash tugatiladi.

474. Quyidagi formuladan Nkp, kritik yuklama aniqlanadi:

(44)

475. Nkp≥N boʻlsa, quvur devorining qalinligi yoki quvurning materiali aniqlashtiriladi.

476. Quvur atrofidagi gruntni zichlashtirish quvurning boʻrtib chiqish ehtimolini kamaytiradi. Bunda grunt quvurning dastlabki koʻndalang deformatsiyasini cheklaydigan va quvur oʻqiga perpendikulyar yoʻnalishda ushlab turuvchi taʼsir koʻrsatadi.

477. Tektonik deformatsiyalar mavjud boʻlgan hududlardan oʻtkaziladigan quvurlar choʻzilish va moʻtadil egilish deformatsiyalarini qabul qilish imkonini beradigan qilib joylashtirilishi lozim.

Quvurning siqilish deformatsiyasi taʼsirida ishlashiga, boʻrtib chiqish xavfi mavjud boʻlgan hollarda, yoʻl qoʻymaslik lozim.

478. Namlangan, vaqti-vaqti bilan namlanadigan yoki sugʻoriladigan hududlarda, shuningdek suvga toʻyingan gruntlarda yer osti quvurlari koʻtarilishga qarshi ustuvorlikka hisoblanishi lozim.

Hisoblash natijalariga koʻra quvur uchastkasining ustuvorligini taʼminlash uchun quyidagi chora-tadbirlarning biri yoki bir nechtasi nazarda tutilishi lozim:

quvur ustidagi grunt toʻldirmasi qalinligini oshirish;

quvur trassasining tarhdagi yoki balandlik boʻyicha yechimini oʻzgartirish;

quvurni ballastlash;

quvurni anker qurilmalari bilan mahkamlash.

479. Kuchli zilzilalar vaqtida gruntlarning suyulishi yuzaga kelishi hisobiga oqova suvlarni chiqarib yuborish quduqlarining yer ostidan koʻtarilib chiqishiga qarshi quyidagi choralar koʻrilishi lozim:

qayta toʻldirishda gruntni maksimal zichlash, bunda, sement-qumli aralashma yoki past markali beton qorishmasi bilan quduq zamini va atrofidagi gruntni mustahkamlashga yoʻl qoʻyiladi;

quduq asosini shagʻal yoki chaqiqtosh bilan toʻldirish (qum bilan toʻldirishga yoʻl qoʻyilmaydi);

quduq tagidagi suyulgan gruntning harakatini cheklovchi qoziqlarni oʻrnatish.

8-§. Polimer materiallardan tayyorlangan quvurlar

480. Polimer quvurlardan tayyorlanadigan texnologik quvur oʻtkazgichlar SHNQ 2.04.11-22 hamda SHNQ 2.04.04-24 talablariga muvofiq loyihalashtirilishi lozim.

481. Plastmassa quvurlar quyidagilarga hisoblanishi lozim:

boʻylama mustahkamlikka;

halqaviy bikrlikka va shakl oʻzgarishiga;

boʻylama, halqaviy va koʻndalang yoʻnalishlardagi hisobiy deformatsiyalarga;

seysmik taʼsirlar natijasidagi qoʻshimcha deformatsiyalarga.

482. Plastmassa quvurlarning boʻylama yoʻnalishdagi mustahkamligini hisoblash ushbu SHNQning 372 — 377-bandlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Bunda KN koeffitsiyentning qiymati KN=∞ teng deb qabul qilinadi, yaʼni Vpr=YEF.

483. Plastmassa quvurlarning halqaviy shakl oʻzgarishi SHNQ 2.04.11-22da belgilangan hisoblash usuli boʻyicha aniqlanishi lozim.

Bunda toʻliq keltirilgan hisobiy yuklama seysmiklik koeffitsiyentiga (A) koʻpaytirib aniqlanadi.

484. Quvurning deformatsiyasi quyidagicha boʻlishi kerak:

εeksp+εseysm≤[εruxs] (45)

bu yerda:

[εruxs] — quvurning ruxsat etilgan deformatsiyasi, SHNQ 2.04.11-22 boʻyicha aniqlanadi;

εeksp — quvurning ekspluatatsion deformatsiyasi;

εseysm — seysmik taʼsirdan hosil boʻladigan deformatsiya.

485. Quvurning ekspluatatsion εeksp deformatsiyasi quyidagiga teng boʻlishi lozim:

εeksp =εp+εt+εyuk (46)

486. Ichki bosim hisobiga hosil boʻladigan deformatsiya εp quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(47)

bu yerda:

p — quvurdagi maksimal ishchi bosim, MPa;

DB — quvurning ichki diametri, m;

m — Puasson koeffitsiyent;

t — quvur devorining nominal qalinligi, m;

E — materialning elastiklik moduli, MPa.

487. Haroratni oʻzgarishidan hosil boʻladigan deformatsiya εt quyidagicha aniqlanadi:

(48)

bu yerda:

α — haroratdan kengayish koeffitsiyenti;

t0 — harorat.

488. Tashqi yuklama taʼsiridan hosil boʻladigan deformatsiya quyidagicha aniqlanadi:

(49)

bu yerda:

DH — quvurning tashqi diametri, (m);

Δγ — quvurning vertikal egilishi, m;

P — quvurga tushadigan yuklama:

R=Rgr+RT (50)

Rgr — gruntning gidrostatik bosimi, yaʼni Rgr= γH (γ — gruntni zovurga toʻldirilishidagi solishtirma ogʻirligi, kN/m3;

H — quvur sirtidan yer yuzasigacha boʻlgan balandlik, m);

RT — harakatlanuvchi transport vositalaridan hosil boʻladigan yuklama qiymati:

(51)

bu yerda:

T — transport vositasi oʻqidan tushadigan ogʻirlik (kN);

N — quvurning koʻmilish chuqurligi, (m).

489. Quvurning halqaviy bikirligi SR quyidagicha aniqlanadi:

(52)

SDR — oʻlchamlarning standart bogʻliqligi (quvurning tashqi nominal diametrini (DH) quvur devorining nominal qalinligiga (t) quvur oʻlchamlarining standart bogʻliqligi, yaʼni SDR=DH/t).

490. Gruntning elastiklik (sekushiy) moduli , gruntning turiga va uni zichlanish darajasiga bogʻliq (29-jadval).

qiymatini gruntning zichlanish darajasiga bogʻliqligi

491. Seysmik yuk taʼsiridan quvurdagi deformatsiya quyidagicha hisoblanadi:

(53)

bu yerda:

σpr — mazkur SHNQning 40 yoki 41-formulalari boʻyicha aniqlanadigan kuchlanish.

9-§. Ichimlik suvi va oqova suvlari inshootlari

492. Oqova suvlarni chiqarib yuborish va ichimlik suvi taʼminoti nasos stansiyalari, ichimlik suvi zaxirasi rezervuarlari va ularning sanoat binolari ushbu SHNQning 6-bobi 1-paragrafida va mazkur paragraf talablariga muvofiq loyihalanishi zarur.

493. Ichimlik suvi taʼminoti tizimiga tegishli bino va inshootlarning hisobiy seysmikligi 30-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.

494. Rezervuar vazifasini bajaruvchi inshootlar va binolarning yer osti qismlari konstruksiyaning xususiy massasi, rezervuardagi suyuqlik massasi va grunt massasidan hosil boʻladigan seysmik kuchlarning eng noqulay jamlamasi taʼsiriga hisoblanishi lozim.

495. Suyuqlik va grunt massalaridan hosil boʻladigan seysmik kuchlar ushbu SHNQning birinchi qismi talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.

Suv bosimi minoralarini hisoblashda mazkur band talablari suv baki konstruksiyasini hisoblashga nisbatan qoʻllaniladi.

496. Rezervuar vazifasini bajaruvchi inshootlar va binolarning yer osti qismlarida konstruksiyaning xususiy massasi hamda ekspluatatsiya yuklamalaridan hosil boʻladigan seysmik kuchlar binolar uchun belgilangan tartibda aniqlanishi lozim.

Bunda ushbu SHNQning 3-formulasiga kiruvchi koeffitsiyentlar koʻpaytmasi 31-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.

10-§. Kamera va quduqlar

497. Kameralar va quduqlar konstruksiyalari quvurlar hamda ularga tutashgan murakkab tugunlarning hisobiy seysmik siljishlarini erkin qabul qilish imkonini berishi lozim.

Buning uchun kamera va quduq devorlarida quvur tashqi diametridan kattaroq boʻlgan tuynuklar nazarda tutilishi lozim.

498. Quduqlarning balandligi boʻyicha gorizontal tutashuv choklarida yigʻma elementlarning oʻzaro siljishiga yoʻl qoʻymaslik uchun konstruktiv chora-tadbirlar nazarda tutilishi lozim.

Tutashuv choklarining mustahkamligi quyidagi usullardan biri yoki bir nechtasi bilan taʼminlanishi lozim:

doiraviy kesimli yigʻma elementlardan tashkil topgan quduqlarda choklarni poʻlat bogʻlovchi elementlar bilan kuchaytirish;

gʻisht va betondan tayyorlangan doiraviy quduqlarni konstruktiv armaturalash;

gʻisht va betondan tayyorlangan toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi quduqlar devorlari hamda tutashuv choklarini konstruktiv armaturalash.

499. Yigʻma temirbeton halqalardan tayyorlanadigan quduqlarning tutashuv choklariga poʻlat bogʻlovchi elementlar oʻrnatilishi lozim.

Pastki halqa ostiga kamida V10 sinfidagi yaxlit betondan halqa shaklidagi asos tayyorlanishi lozim.

500. Yaxlit betondan tayyorlanadigan quduqlarning ishchi devorlari va boʻgʻzi loyiha hujjatlarida belgilangan simtoʻrlar bilan armaturalanishi lozim.

501. Gʻishtdan tayyorlanadigan quduqlar devorlari loyiha hujjatlarida belgilangan tartibda gorizontal yoʻnalishda armaturalanishi lozim.

502. Quduq yoki kamera devoridagi tuynuk qirgʻogʻi bilan quvur orasidagi tirqish kamida 0,1 m boʻlishi lozim.

Tirqish quvurning hisobiy siljishiga toʻsqinlik qilmaydigan elastik material bilan toʻldirilishi lozim.

503. Quduqning ishchi qismining balandligi 1,5 m dan, quduq boʻgʻzining balandligi esa 0,5 m dan kam boʻlmasligi lozim.

11-§. Seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda muhandislik inshootlari hamda tarmoqlarga qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar

504. Seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda inshoot va tarmoqlarning seysmik hisobi quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi lozim:

ushbu SHNQning 370 — 384-bandlariga muvofiq aniqlanadigan shartli statik yuklar taʼsiriga amalga oshiriladi. Bunda A koeffitsiyentining qiymati seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda — 0,6 qabul qilinadi;

qurilish hududi uchun xos boʻlgan real yoki sintezlangan akselerogrammalar asosida dinamik hisoblash orqali.

505. Seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda mavze ichidagi tarmoqlar quvurlarining, shuningdek seysmikligi >9 boʻlganda taqsimlash tarmoqlari quvurlarining mustahkamlik sinfi mazkur SHNQning 504-bandining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan shartli statik hisoblash natijalari asosida tanlanishi lozim.

506. Seysmikligi >9 ball boʻlgan hududlarda taqsimlash tarmoqlarining va mazkur bobning 2, 5, 6 va 7-paragraflarida keltirilgan magistral quvurlarni loyihalash, ushbu SHNQning 504-bandi uchinchi xatboshisiga muvofiq amalga oshiriladi.

507. Rezervuar vazifasini bajaruvchi inshootlar va binolarning yer usti hamda yer osti qismlariga konstruksiyaning xususiy massasi va ekspluatatsiya yuklamalaridan hosil boʻladigan seysmik kuchlar 496-bandga muvofiq aniqlanishi lozim.

7-bob. Bino va inshootlarni qayta tiklash va kuchaytirish

508. Ekspluatatsiyadagi bino va inshootlarning zilzilabardoshligini taʼminlash yoki oshirish, shu jumladan zilzila va boshqa tabiiy ofatlar taʼsirida shikastlangan obyektlarni qayta tiklash, qurilish maydonchasining hisobiy seysmikligi yoki obyektning masʼullik darajasi oʻzgarishi munosabati bilan kuchaytirish, shuningdek rekonstruksiya qilishda ushbu bob talablariga rioya qilinishi lozim.

509. Bino va inshootlarni qayta tiklash va kuchaytirish boʻyicha loyihalash ishlarini amalga oshirishda quyidagi choralar koʻrilishi lozim:

qayta tiklash — deformatsiyalangan yoki shikastlangan konstruksiyalar va ularning oʻzaro bogʻlanishlarini zilzila taʼsiridan oldingi yuk koʻtarish qobiliyatigacha tiklash boʻyicha tadbirlar majmui;

kuchaytirish — konstruksiyalar va ularning oʻzaro bogʻlanishlari yuk koʻtarish qobiliyatini amaldagi normativ hujjatlar yoki maxsus texnik shartlarda belgilangan darajagacha oshirish boʻyicha tadbirlar majmui.

510. Qayta tiklash yoki kuchaytirishga asos bino va inshootning xizmat muddati, jismoniy va maʼnaviy eskirishi, funksional vazifasi, texnik holati, xavfsiz ekspluatatsiya qilinishi hamda ishlarni bajarishning texnik-iqtisodiy maqsadga muvofiqligini hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.

511. Zilzila taʼsirida shikastlangan bino va inshootlarda taʼmirlash-qayta tiklash ishlari texnik koʻrik va tekshiruv hisoblari natijalariga koʻra shikastlanish darajasi 3-darajadan oshmagan hollarda amalga oshirilishi lozim.

512. Obyektlarning shikastlanish darajasini baholashda GOST 34511-2018da belgilangan zilzila jadalligining makroseysmik shkalasi tavsiflari hamda SHNQ 1.04.01-23 talablariga amal qilinishi kerak.

513. Binoning yuk koʻtaruvchi va yuk koʻtarmaydigan konstruksiyalarida mazkur SHNQda belgilangan yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan oshadigan siljishlar, egilishlar, betonning maydalanishi yoki koʻzga koʻrinarli yoriqlar aniqlanganda, bunday konstruksiyalar shikastlangan deb qabul qilinishi lozim.

514. Binoning funksional vazifasi, masʼullik darajasi, konstruktiv sxemasi, yuklamalari yoki qurilish maydonchasining hisobiy seysmikligi oʻzgarishi natijasida ushbu SHNQ boʻyicha aniqlanadigan hisobiy seysmik taʼsirlar mavjud konstruksiyalarning hisobiy yuk koʻtarish qobiliyatidan ortiq boʻlsa, bino va inshootlarning zilzilabardoshligi oshirilishi lozim.

515. Bino va inshootlarning zilzilabardoshligini oshirish boʻyicha loyiha hujjatlari quyidagilar asosida ishlab chiqilishi lozim:

texnik koʻrik va muhandislik tekshiruvi materiallari;

konstruksiya materiallarining haqiqiy mustahkamlik va deformatsiya koʻrsatkichlari tekshiruv hisoblari;

qabul qilinayotgan konstruktiv-texnik yechimlarning asoslanishi.

516. Seysmik taʼsirlarni eʼtiborga olgan holda yuklarning maxsus birikmasiga bino va inshootlarni tekshirishga oid hisoblar mazkur SHNQning 5-bobi talablariga muvofiq bajarilishi lozim.

Bunda konstruksiyalarning hisobi birinchi guruh chegaraviy holatlar (CHH-1) boʻyicha amalga oshiriladi.

517. Taʼmirlash-qayta tiklash va kuchaytirish loyihalarini ishlab chiqishda obyektning texnik holatiga qarab quyidagi usullardan foydalanish lozim:

mavjud konstruktiv sxemani oʻzgartirmagan holda konstruksiyalar va ularning oʻzaro bogʻlanishlarini qayta tiklash yoki kuchaytirish;

fazoviy ishlashini yaxshilash va seysmik taʼsirlarga ishonchliligini oshirish maqsadida konstruktiv sxemaga qisman oʻzgartishlar kiritish, jumladan qoʻshimcha boʻylama va koʻndalang devorlar, bikirlik elementlari, bogʻlovchi elementlar hamda zarur hollarda antiseysmik choklar tashkil etish;

binoning konstruktiv sxemasi va dinamik tavsiflarini oʻzgartirish, jumladan muntazam joylashtirilgan bikirlik diafragmalari, bogʻlamlar yoki maxsus asoslangan hollarda seysmik himoya tizimlarini qoʻllash.

518. Taʼmirlash-qayta tiklash va kuchaytirish ishlarini loyihalash hamda bajarishda qabul qilinadigan konstruktiv yechimlar, materiallar va konstruksiyalar quyidagilarni taʼminlashi lozim:

mavjud konstruksiyalarning haqiqiy mustahkamlik koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda ularning yuk koʻtarish qobiliyatidan oqilona foydalanishni;

kuchaytiruvchi va kuchaytirilayotgan konstruksiyalarning birgalikda ishlashini;

konstruksiyalar va ularning birikmalarida belgilangan plastik deformatsiyalarning barqaror rivojlanishini, bunda ustuvorlik yoʻqolishiga va progressiv buzilishga yoʻl qoʻymaslikni.

519. Rekonstruksiya qilishda mavjud bino va inshootlarning zilzilabardoshligi mazkur SHNQning asosiy talablariga muvofiq taʼminlanishi lozim.

Toʻliq muvofiqlashtirish texnik jihatdan imkonsiz yoki nomutanosib boʻlgan obyektlar uchun konstruktiv tadbirlarning tarkibi va hajmi maxsus texnik asoslash hamda hisobiy seysmik taʼsirlar asosida belgilanadi.

Zarur hollarda fazoviy hisoblash modellari, real yoki sintez qilingan akselerogrammalar, shuningdek materiallarning nochiziqli deformatsiyalanish diagrammalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

8-bob. Ishlab chiqarish va qurilish ishlarining sifati

520. Qurilish materiallari va buyumlarini tayyorlashda, shuningdek yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarni barpo etishda ularning belgilangan xizmat muddati davomida samarali ishlashini taʼminlovchi sifat darajasi saqlanishi lozim.

521. Qurilish materiallari va buyumlari, bino elementlari hamda qurilish-montaj ishlarining sifati tegishli milliy standartlar, shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga hamda loyiha hujjatlariga muvofiq boʻlishi lozim.

522. Betonning loyihaviy mustahkamligi quyidagi usullardan biri yordamida aniqlanadi:

buzmasdan sinash GOST 18105-2018, GOST 22690-2015 va GOST 17624-2021 boʻyicha;

betonlash jarayonida tayyorlangan namunalarni sinash GOST 18105-2018, GOST 10180-2012 boʻyicha;

konstruksiya tanasidan burgʻilab olingan namunalarni sinash GOST 18105-2018, GOST 28570-2019, GOST 10180-2012 boʻyicha.

523. Beton va temir-beton konstruksiyalarda beton mustahkamligi sinov dasturi asosida sinovlarni oʻtkazish orqali tekshiriladi.

Sinov dasturlari bino va inshootlarning murakkablik toifasidan kelib chiqib, yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning quyidagi qismini qamrab olishi kerak:

II toifa obyektlar uchun 15 foizdan kam boʻlmagan;

III toifa obyektlar uchun 30 foizdan kam boʻlmagan;

IV toifa obyektlar uchun 50 foizdan kam boʻlmagan.

524. Temirbeton konstruksiyalar armaturalarining payvand birikmalaridagi choklarni koʻzdan kechirish va uzunligini oʻlchash jami payvand choklarning kamida 15 foizida amalga oshirilishi zarur.

525. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar uchun metall prokati, poʻlat armatura va payvand birikmalarining har bir partiyasidan kamida 6 ta nazorat namunalarini mexanik usulda sinash kerak.

526. Qorishmaning gʻisht yoki tosh bilan yopishib bogʻlanish mustahkamligi berilgan tarkibdagi qorishma va gʻisht yoki tosh partiyasidan kamida 10 ta namunani laboratoriya sharoitida sinash natijalari asosida aniqlanadi.

527. Qurilish sharoitida qorishma bilan gʻisht yoki toshning yopishish mustahkamligini aniqlash uchun har bir bosqichda kamida 5 ta sinov oʻtkazilishi lozim.

528. Oddiy gʻisht va beton toshlardan bajariladigan terim uchun qorishmaning harakatchanligi standart konusning 9-13 cm choʻkishiga, sergʻovak gʻisht yoki sopol toshlar uchun 7-8 cm ga mos boʻlishi kerak. Konusning choʻkishi har bir qorishmadan olingan uchta namunani sinash natijalari boʻyicha baholanadi.

529. Qorishmaning harakatchanligini tanlashda uning oʻzida suvni saqlash qobiliyati, gʻisht yoki toshning suvni shimishi hamda ob-havo sharoiti eʼtiborga olinishi zarur. Bunda qorishmaning suv saqlash qobiliyati 98 foizdan kam boʻlmasligi kerak.

530. Ushbu SHNQning 522 — 529-bandlarida keltirilgan ashyolar, mahsulotlar va qurilish-montaj ishlarining ketma-ketligi va ularga qoʻyiladigan talablar loyiha hujjatlarida oʻz aksini topishi lozim.

531. Devorni tiklashda gʻisht terimida choklarning bir qatorli bogʻlanish tizimi qoʻllanilishi zarur.

532. Devorlarning tutashish joylaridagi terim uchastkalari bir vaqtning oʻzida bajarilishi, tosh materiallar har bir qatorda devorning butun qalinligi boʻylab terilishi, terimning barcha (ayniqsa, vertikal) choklari qorishma bilan toʻliq toʻldirilishi, terimning tashqi tomonlaridagi ortiqcha qorishma olib tashlanishi kerak.

533. Qalinligi 2,5 gʻisht va undan kam boʻlgan ikki deraza yoki eshik oraligʻidagi devorlar butun gʻishtlardan tiklanishi lozim.

534. Ushbu SHNQning 533-bandida keltirilgan holatlardan tashqari terim choklarini bogʻlash uchun butun boʻlmagan gʻishtlarni ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

535. Havo harorati 25°S dan yuqori boʻlgan turgʻun quruq havoda, suv shimuvchanligi 15 foiz va undan ortiq boʻlgan pishiq gʻisht va sopol toshlarni terishdan oldin kamida 1 daqiqa suvga botirilishi lozim.

Devor terimiga 3 sutka mobaynida suv sepib turish lozim.

536. Havo harorati 25°S dan yuqori va nisbiy namligi 50 foizdan kam boʻlgan quruq va issiq ob-havo sharoitida beton ishlari bajarilsa, mustahkamligi betonning loyihaviy mustahkamligidan kamida 20 foizga yuqori boʻlgan sement qoʻllanilishi kerak. Yangi yotqizilgan betonni parvarishlash loyihaviy mustahkamlik 70 foizga yetgunga qadar amalga oshirilishi kerak.

537. Ommaviy qurilish uchun moʻljallangan noanʼanaviy yangi konstruktiv yechimga ega boʻlgan binolar sinovdan oʻtkazilishi lozim.

SHNQ 2.01.03-26 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi aholi punktlari uchun 50 yilda oshib ketish ehtimolligida (P, %) MSK-64 shkalasi boʻyicha makroseysmik intensivlik (I) ballari

Izoh. Mazkur jadval yoki SMH xaritasiga muvofiq grunt tasnifiga bogʻliq ravishda, hisobiy seysmiklik bir ballga oshirilgan yoki kamaytirilgan hollarda, ushbu ilovada keltirilgan ehtimollik va zilzilaning takroriylik davri oʻzgarmaydi, yaʼni dastlabki takroriylik davri saqlanib qolinadi.

SHNQ 2.01.03-26 “Seysmik hududlarda qurilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA