Professional sportchilar uchun tavsiya etilgan oʻrtacha kunlik ovqatlanish meʼyorlari (Kurash, erkin kurash, dzyudo, turon, yunon-rim kurashi, karate, sambo, boks va boshqa yakkakurash turlari) (0140-03-son)

24.09.2003

Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena

normativlari

1-bob. Tushuntirish qismi

1. Zamonaviy sportga xos boʻlgan xususiyatlar — mashgʻulotlar va musobaqalar paytidagi jadal jismoniy yuklamalar, kurashning yuqori asab-emotsional zoʻriqishi, rekord darajadagi sport natijalariga intilishdir. Professional sportda yutuqlarga erishishning eng muhim shartlaridan biri, mashgʻulotlar va kun tartibini toʻgʻri tashkil etish bilan bir qatorda, organizmning energiya sarfi va fiziologik ehtiyojlariga mos keladigan ovqatlanishdir. Chunki ovqatlanish insonning jismoniy va ruhiy holati hamda salomatligini belgilovchi eng muhim omillardan biridir.

Toʻgʻri ovqatlanish yuqori ish qobiliyatini saqlaydi, organizmni atrof-muhitning salbiy taʼsirlaridan himoya qiladi. Shu bilan birga, sportchilar organizmidagi energiya sarfi va modda almashinuvi jarayonlarini oʻrganish boʻyicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, koʻp martalik mashgʻulotlar va oʻta shiddatli musobaqalar sharoitida sportchilar organizmida katta fiziologik va biokimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi.

Jismoniy yuklamaning doimiy oʻzgarib turishi modda almashinuvini bir turdan boshqasiga oʻtkazadi: kuch va tezkorlikka asoslangan mashqlarda oqsil almashinuvi ustunlik qilsa, chidamlilikka yoʻnaltirilgan mashqlarda uglevodlar va yogʻlar almashinuvi faollashadi. Shu sababli, Oʻzbekistonning professional sportchilari uchun maxsus ovqatlanish meʼyorlarini ishlab chiqish zarurati paydo boʻldi. Bu meʼyorlar quyidagi omillarni hisobga olishi kerak: energiya sarfi, sportchilar organizmining asosiy oziq moddalarga boʻlgan haqiqiy ehtiyojlari, milliy taomlar xususiyatlari, yosh va jins guruhlar, sport turlari, kasbiy mahorat darajasi hamda issiq iqlim sharoitlari.

2. Sportchilar uchun toʻgʻri ovqatlanishni taʼminlashning asosi taklif etilgan oʻrtacha kunlik oziq-ovqat meʼyorlariga asoslanib kunlik taomnomani toʻgʻri tuzishdir.

Sport turlari boʻyicha kunlik taomnomani tuzishda quyidagilarni hisobga olish zarur:

har bir sport turi va yosh guruhi boʻyicha sportchilarning haqiqiy energiya sarfi hamda har bir taom va mahsulotning energetik qiymati;

ovqatlanish ratsioniga kiritilgan barcha mahsulotlarning ozuqaviy va biologik qiymati haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, mahsulotlar va taomlarga texnologik va issiqlik bilan ishlov berishda ozuqaviy moddalarning oʻrtacha yoʻqolishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

mashgʻulot turlari (mashgʻulotlar, musobaqalar jadalligi) va dam olish kunlari;

ilovaga muvofiq mahsulotlarning oʻzaro almashtirilish imkoniyatlari;

yosh sportchilarning shakllangan ovqatlanish odatlari va alohida mahsulotlarni isteʼmol qilishning milliy xususiyatlari;

3. Professional sportchilarda oʻtkazilgan tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar maʼlumotlari shuni koʻrsatadiki, barcha oʻrganilgan sportchilar guruhlarida yuqori energiya talabi va shunga mos ravishda sportchilar organizmining vitaminlar, biomikroelementlar, almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalar, mediatorlarga boʻlgan ehtiyojining yuqoriligi hamda tabiiy oziq-ovqat mahsulotlarini tuzatish orqali ularning optimal darajasiga erishib boʻlmasligi tufayli, oziq-ovqat mahsulotlari toʻplami meʼyorlariga biologik faol qoʻshimchalarni (BFQ) kiritish zarurligi aniqlanadi. BFQlar kunlik ratsionning qimmatbaho tarkibiy qismlari boʻlsada, ularning professional sportchilar salomatligini taʼminlashdagi ahamiyati beqiyosdir (4-ilova).

2-bob. Professional sportchilarning ovqatlanishini tashkil etish boʻyicha tavsiyalar

4. Har bir sportchining antropometrik maʼlumotlari, salomatlik holati, mashgʻulotlar va musobaqalar turlari hamda moddalar almashinuvining kompensator (lipidli), aerob-anaerob (uglevodli) va anaerob-glikolitik shakllari bilan bogʻliq boʻlgan individual parhez yondashuvini hisobga olgan holda, sport tibbiyoti shifokorlari va diyetologlarga quyidagilar tavsiya etiladi:

har oyda (musobaqa kunlarida esa har kuni) antropometrik maʼlumotlarni qayd etish va sportchilarda tana vazni indekslarini (TVI) tahlil qilish;

sportchilarda moddalar almashinuvi holatining biokimyoviy koʻrsatkichlarini muntazam ravishda laboratoriyada tekshirish;

moddalar almashinuvi holatining biokimyoviy koʻrsatkichlari (oqsil-vitaminli va zarur hollarda uglevod-mineral) natijalariga koʻra, sportchilarga ovqatga qoʻshiladigan BFQ (biologik faol qoʻshimchalar) va vitamin preparatlarini buyurish (4-ilova);

5. Shifokor-dietologga quyidagilar tavsiya etiladi:

ovqatlanish ratsionlarining ozuqaviy va biologik qiymatini kundalik tahlil qilish hamda ushbu meʼyorlar, mahsulotlarning oʻzaro almashtirilishi jadvallari, mashgʻulotlar va musobaqalar rejimiga muvofiq sportchilarning ovqatlanish ratsioniga tegishli tuzatishlar kiritish.

har bir sportchiga boʻy-vazn indeksi va mashgʻulotlar shiddatiga muvofiq individual haftalik (musobaqa kunlarida — kunlik) parhez (shu jumladan ichimlik rejimi) koʻrsatmalarini taqdim etish;

oshxonada sanitariya-gigiyena va epidemiyaga qarshi chora-tadbirlarga rioya etilishi ustidan doimiy nazorat olib borish.

1-jadval

Kurash, erkin kurash, dzyudo, turon, yunon-rum kurashi, karate, sambo, boks va yakkakurashning boshqa turlari bilan shugʻullanuvchi professional sportchilar uchun oʻrtacha kunlik tavsiya etiladigan ovqatlanish meʼyorlari, g/kun

T/r Mahsulot nomi SUN va 1-2-razryad XSU SU erkaklar ayollar erkaklar ayollar 1. dukkakli mahsulotlar 30,0 25,0 40,0 35,0 2. bugʻdoy uni 40,0 30,0 50,0 45,0 3. boshqa un turlari 8,0 5,0 10,0 10,0 4. guruch 50,0 40,0 70,0 50,0 5. boshqa yormalar (guruchdan tashqari) 50,0 40,0 60,0 55,0 6. bugʻdoy noni 265,0 240,0 270,0 250,0 7. javdar noni 240,0 220,0 250,0 235,0 8. makaron mahsulotlari 50,0 40,0 55,0 45,0 9. kartoshka 400,0 300,0 450,0 350,0 10. karam 200,0 150,0 250,0 225,0 11. bodring va pomidor 50,0 40,0 70,0 50,0 12. lavlagi va sabzi 80,0 60,0 100,0 80,0 13. boshqa sabzavotlar 80,0 60,0 100,0 80,0 14. poliz ekinlari 120,0 100,0 150,0 120,0 15. qovoq 80,0 60,0 100,0 100,0 16. yangi meva va rezavorlar 375,0 325,0 400,0 350,0 17. quritilgan meva va rezavorlar 100,0 80,0 100,0 100,0 18. sitrus mevalar 100,0 50,0 100,0 50,0 19. goʻsht-mol goʻshti 150,0 120,0 160,0 140,0 20. goʻsht-qoʻy goʻshti 100,0 100,0 100,0 100,0 21. parranda goʻshti 100,0 80,0 100,0 90,0 22. kolbasa mahsulotlari 80,0 60,0 100,0 80,0 23. yangi baliq 100,0 100,0 100,0 100,0 24. baliq konservalari 80,0 50,0 100,0 100,0 25. toʻliq yogʻli sut 500,0 500,0 550,0 500,0 26. qaymoq, slivka 50,0 40,0 60,0 50,0 27. hayvon yogʻi 70,0 60,0 75,0 70,0 28. tvorog 100,0 90,0 100,0 100,0 29. pishloq, brinza 80,0 60,0 100,0 70,0 30. tuxum, dona 2,0 1,5 2,0 1,5 31. shakar 85,0 75,0 85,0 80,0 32. asal 30,0 25,0 40,0 30,0 33. qandolat mahsulotlari 50,0 50,0 70,0 50,0 34. margarin 25,0 20,0 30,0 25,0 35. oʻsimlik yogʻi 50,0 40,0 60,0 45,0 36. ziravorlar, koʻkatlar 45,0 35,0 50,0 45,0 37. xamirturush 3,0 3,0 3,0 3,0 38. yodlangan tuz 15,0 15,0 15,0 15,0 39. qahva, kakao 3,0 2,5 4,0 3,0 40. choy 3,0 3,0 3,0 3,0 41. tabiiy sharbatlar 200,0 200,0 200,0 200,0 42. tomat pastasi 5,0 5,0 10,0 5,0 43. biologik faol qoʻshimchalar 25,0 25,0 25,0 25,0 Kaloriyasi, kkal 6557,1 5532,5 7169,0 6344,3

Izoh: XSU — xalqaro sport ustasi;

SU — sport ustasi;

SUN — sport ustasi nomzodi.

1-ilova

Yakkakurash sport faoliyatining jismoniy faollik koeffitsiyentlari (JFK) boʻyicha maʼlumotnoma

T/r Sport faoliyati turlari Erkaklar Ayollar 1. boks 8,4 8,2 2. dzyudo, karate, erkin kurash, kurash, sambo, turon, yunon-rim kurashi 8,3 8,1

2-ilova

Kurash bilan shugʻullanuvchi professional sportchilarning oʻrtacha sutkalik energiya sarfi

T/r Professional sport turi Toifa Yosh Jins Oʻrtacha sutkalik energiya sarfi, kkal 1. boks XSU 25 — 35 erkak 7160,0 25 — 35 ayol 6340,0 SU 18 — 24 erkak 7140,0 18 — 24 ayol 6310,0 SUN 18 — 24 erkak 6550,0 18 — 24 ayol 6300,0 11 — 17 erkak 7100,0 11 — 17 ayol 6280,0 1-2-razryad 11 — 17 erkak 7080,0 11 — 17 ayol 6250,0 2. dzyu-do, karate, erkin kurash, kurash, sambo, turon, yunon-rum kurashi XSU 25 — 35 erkak 7150,0 25 — 35 ayol 6320,0 SU 18 — 24 erkak 7120,0 18 — 24 ayol 6310,0 SUN 18 — 24 erkak 6500,0 18 — 24 ayol 6480,0 11 — 17 erkak 7080,0 11 — 17 ayol 6250,0 1-2-razryad 11 — 17 erkak 7050,0 11 — 17 ayol 6200,0

3-ilova

Oziq-ovqat mahsulotlarining oʻzaro almashtirilish meʼyorlari

T/r Mahsulot nomi Almashtirilayotgan mahsulot miqdori Almashtiriluvchi mahsulot miqdori 1. Non va un-yorma mahsulotlari 1.1 Jaydari undan tayyorlangan javdar yoki bugʻdoy noni: 100 jaydari undan tayyorlangan javdar yoki bugʻdoy qotirmasi 70 javdar yoki jaydari bugʻdoy uni 65 jaydari bugʻdoy unidan oddiy galetlar 70 qarsildoq nonlar 70 qarsildoq nonlar 70 2-navli undan tayyorlangan bugʻdoy noni 80 makkajoʻxori noni 60 joʻxori noni 55 1.2 2-navli undan tayyorlangan bugʻdoy noni: 100 2-navli bugʻdoy qotirmasi 65 2-navli bugʻdoy uni 70 2-navli bugʻdoy unidan oddiy galetlar 65 makkajoʻxori noni 60 joʻxori noni 55 1.3 1-navli undan tayyorlangan bugʻdoy noni 100 1-navli bugʻdoy qotirmasi 65 1-navli bugʻdoy uni 75 1-navli bugʻdoy unidan oddiy galetlar 30 yogʻli yaxshilangan galetlar 25 vafli 20 “Obi-non” nonlari 60 “Patir non” non bilan 50 1.4 Javdar yoki kepakli bugʻdoy unidan tayyorlangan quruq non 100 kepakli undan tayyorlangan javdar yoki bugʻdoy noni 143 kepakli bugʻdoy unidan oddiy galetlar yoki qarsildoq nonlar bilan 100 1.5 Oʻsimlik yogʻi qoʻshilgan yaxshilangan galetalar 100 1-navli bugʻdoy unidan tayyorlangan non 400 1-navli bugʻdoy suxarisi 260 1.6 2-navli bugʻdoy uni 100 makaron mahsulotlari 100 1.7 1-navli bugʻdoy uni 100 guruch yoki manna yormasiga 100 1.8 Turli xil yorma 100 qaynatishni talab qilmaydigan yormalar 100 tarkibida porsiyaga 2% gacha yogʻ boʻlgan yorma va sabzavotli konsentratlar 100 yangi kartoshka va sabzavotlar 500 quritilgan kartoshka, quruq kartoshka pyuresi 100 guruch 100 turli xil yorma 100 manna yorma 100 makaron mahsulotlari 100 turli xil yorma 100 kartoshka 500 2 Goʻsht mahsulotlari 1-toifali mol goʻshti, qoʻy goʻshti 100 suyakli goʻsht bloklari 100 suyaksiz goʻsht bloklari 80 tozalangan yoki yarim tozalangan parranda goʻshti 120 normaga kiritilgan goʻsht-sabzavotli konservalar 250 dudlangan goʻsht mahsulotlari (vetchina, toʻsh goʻshti, ruletlar) 60 yangi baliq 150 goʻsht konservalari 75 3 Sut va sut mahsulotlari kefir va qatiq 100 quyultirilgan sut 30 qaymoq 15 yogʻli tvorog 30 eritilgan pishloq 18 4 Sabzavot va mevalar 4.1 yangi sabzavotlar 100 tuzlangan sabzavotlar 100 quritilgan sabzavotlar 20 sabzavot konservalari 50 salatlar 75 bosh piyoz 100 quritilgan piyoz 10 koʻk piyoz 200 yangi sarimsoqpiyoz 50 4.2 yangi mevalar 100 quritilgan mevalar 20 meva sharbatlari 100 poliz ekinlari 100 quritilgan tarvuz 20 quritilgan qovun 15 qovoq 100 yangi mevalar 30

4-ilova

Vitamin-mineral preparatlarini qoʻllash boʻyicha tavsiyalar

1. Vitamin preparatlari:

Dekamevit, aerovit, undevit kabi vitamin komplekslari yoki ularning zamonaviy analoglari kuniga 2-3 marta 1 drajedan yil davomida qabul qilinadi.

A vitamini va beta-karotin immunitet tizimining tabiiy boshqaruvchilari sifatida (sabzi sharbati, treska jigari, hayvon jigari va tarkibida A vitamini boʻlgan barcha mahsulotlar) qoʻllaniladi. Bundan tashqari, ular saraton kasalliklarining oldini oluvchi vositalar hisoblanadi.

PP vitamini — kompleks vitaminlashtirishga qoʻshimcha ravishda lipoat kislota va V5 (kalsiy pantotenat) bilan birgalikda kuniga 2 marta 1 drajedan (5 mg) qabul qilinadi. Musobaqalar davrida qoʻllanilmaydi.

V1 vitamini (tiamin bromid, tiamin xlorid) kompleks vitaminlashtirishga qoʻshimcha ravishda kuniga 1-2 marta 1 tabletkadan (5 mg) qabul qilinadi. Kokarboksilaza bilan almashtirilishi mumkin.

S vitamini (askorbin kislota) eng koʻp zoʻriqish davrida kuniga 3 mahal 0,25 grammdan qabul qilinadi.

V15 vitamini (kalsiy pangamat) — togʻga chiqishdan bir hafta oldin va togʻda boʻlish davomida kuniga 1 tabletkadan (50 mg) qabul qilinadi. Musobaqa boshlanishidan bir hafta oldin 1-2 tabletkadan, start oldidan 45 daqiqa avval masofaga qarab 2-3 dozada qoʻllaniladi.

E vitamini — gipoksiya sharoitida mashq qilishda kompleks vitaminlashtirishga qoʻshimcha ravishda 100 — 150 mg miqdorida qabul qilinadi.

2. Alohida preparatlar:

kaliy orotat kuniga 0,5 g dan va riboksin, afzali inozin kuniga 0,2 g dan 3 oy davomida qabul qilinadi. Agar dori vositalarini qoʻllash musobaqadan 25 — 30 kun oldin boshlansa, mos ravishda 2,0 g kaliy orotat va 0,4 g riboksin-inozin ishlatiladi. Kompleksni qoʻllash musobaqadan 16 kun va undan kamroq vaqt qolganda boshlansa, 1,2 — 2 g kaliy orotat va 0,6 — 0,8 g riboksin-inozin qabul qilish lozim. Musobaqa davrida kuniga 2,0 g kaliy orotat va 1,0 g riboksin-inozin qoʻllash maqsadga muvofiq hisoblanadi.

musobaqadan 5 kun oldin va musobaqa kunlarida anaerob ish bajarilganda, kaliy orotat miqdorini kuniga 2,0 g gacha, riboksin-inozinni esa 1 g gacha oshirish mumkin. Bu preparatlar taʼsirida mushaklarda glikogen toʻplanishi hisobiga organizmning anaerob imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi.

3. Yuklamalar ortishi davrida qoʻshimcha dori vositalari:

energetik preparatlar;

glutamin kislotasi kuniga 2 marta 1 tabletka (0,5 g); musobaqa kunlari 4 tabletka;

eng yuqori darajadagi yuklamalar paytida tiklanish jarayonlarini tezlashtirish uchun panangin (yoki asparkam). Musobaqa kunida 6 ta draje;

kalsiy laktat musobaqa boshlanishidan bir oy oldin va musobaqa kunlari kuniga 3 mahal 0,5 — 1,0 g dan (ammo startdan kamida 1 soat oldin);

karnitin kuniga 2 marta 1,0 g dan, eng yuqori yuklamalar davrida kuniga 3 marta 2,0 g dan;

neoton, kokarboksilaza;

sitoxrom C musobaqa oldi davrida 10 — 14 kun davomida 10 — 15 mg miqdorida qoʻllaniladi yoki uni aktovegin bilan almashtirish mumkin. 7 — 14 kun davomida qoʻllanilganda, toʻqimalarga kislorod oʻtkazilishini kuchaytiradi, fosfatlarga boy moddalar almashinuvini oshiradi, sut kislotasining parchalanishini tezlashtiradi.

Turli sport turlarida sportchilarda energiya hosil boʻlish manbalari va yoʻllari har xil boʻladi.

Misol uchun, suzuvchilar va yengil atletikachilarning 50 metrlik masofasida energiyaning asosiy komponenti kreatinfosfatdir. 100 va 200 metrda asosiy reaksiya glikolizdir. 400, 800 va 1500 metrda anaerob-aerob uglevod resintezi, stayerlarda esa energiya taʼminotining sof aerob manbalari ishlatiladi.

Tayyorgarlik siklining tayyorlov va asosiy davrlarida farmatsevtik vositalar bir-biridan keskin farq qilmaydi. Musobaqa oldi va musobaqa davrida yengil atletika va 50 — 200 metr masofaga suzishga ixtisoslashgan sportchilarda kreatinfosfat guruhidagi preparatlar — neoton-karnitin, kreatin, sitoxrom C qoʻllaniladi.

400 va 800 metrga mildronat kuniga 3 mahal 2-3 kapsuladan 15 — 20 kun davomida qoʻllaniladi. 1500 metrga oksidlanishli fosforlanish jarayonlarini va qon aylanishini yaxshilovchi E vitamini, marinil, essensiale qoʻllaniladi. Bir vaqtning oʻzida koʻpi bilan 5 ta tarkibiy qismni qoʻllash mumkin.

Mashgʻulot kunlarida vitaminlar va preparatlarni yuklama tugagandan soʻng qabul qilish maʼqul, chunki ular organizmda biz koʻzlagan oʻzgarishlarni almashtirmasligi kerak. Ularning vazifasi nafaqat mashgʻulotlarda sarflangan vitaminlar va mikroelementlar zaxirasini toʻldirish, balki organizmning bajarilgan ishdan keyin tezroq tiklanishiga yordam berishdir.

4. Markaziy asab tizimiga tetiklashtiruvchi taʼsir koʻrsatadigan vositalar.

Bularga oʻsimliklardan olingan tegishli stimulyatorlarning tez meʼyorga kelishi hisobiga ogʻir ishdan soʻng organizmda tiklanish jarayonlarini tezlashtiradigan preparatlar kiradi. Ularga jenshen, limonnik, eleuterokokk, levzeya, zamanixa va arali preparatlari kiradi.