Professional sportchilar uchun tavsiya etilgan oʻrtacha kunlik ovqatlanish meʼyorlari (yengil atletika) (0126-01-son)

25.01.2002

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASINING SANITARIYA QOIDALARI VA MEʼYORLARI, GIGIYENA NORMATIVLARI

TUSHUNTIRISH QISMI

1.1. Professional sportchilar uchun oziq-ovqat mahsulotlari isteʼmolini meʼyorlash tamoyillari professional sportchilar.

Oʻzbekistonda professional sportning shakllanishi va rivojlanishi mustaqillik, Respublika hukumati va jamoat tashkilotlarining jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga koʻrsatgan doimiy eʼtibori bilan chambarchas bogʻliqdir. Professional sportda yutuqlarga erishishning eng muhim shartlaridan biri, mashgʻulotlar va kun tartibini toʻgʻri tashkil etish bilan bir qatorda, organizmning energiya sarfi va fiziologik ehtiyojlariga mos ovqatlanishdir. Chunki ovqatlanish insonning jismoniy va ruhiy holati hamda salomatligini belgilovchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Ovqatlanish yuqori ish qobiliyatini saqlab qolish va organizmni atrof-muhitning salbiy taʼsirlaridan himoya qilishni taʼminlaydi. Shu bilan birga, sportchilar organizmidagi energiya sarfi va metabolik jarayonlar holatini oʻrganish boʻyicha oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar, tadqiqotchilar va tibbiyot xodimlari tomonidan ushbu muammoga еtarlicha eʼtibor berilmaganligini koʻrsatmoqda. Shu sababli, olingan ilmiy tadqiqot natijalariga asoslanib, sportchilar organizmining energiya sarfi va haqiqiy ehtiyojlariga mos kelishini taʼminlash maqsadida ushbu meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqildi. Professional sport turlarining xilma-xilligi, zarur ilmiy asoslangan koʻrsatkichlarni aniqlashning murakkabligi va uzoq davom etishi tufayli professional sportchilar uchun ovqatlanish meʼyorlarini ishlab chiqishni sport turlari boʻyicha bir necha bosqichda amalga oshirishga qaror qilindi. Shuning uchun ushbu meʼyorda yengil atletika boʻyicha professional sport bilan shugʻullanuvchi sportchilar uchun tavsiya etiladigan ovqatlanish meʼyorlari keltirilgan.

Professional sportchilar uchun toʻgʻri ovqatlanishni taʼminlashning asosi oʻrtacha kunlik oziq-ovqat toʻplamini toʻgʻri shakllantirishdir. Yengil atletikachilar uchun mahsulotlar toʻplami meʼyorlarini shakllantirish uchun quyidagilardan foydalanilgan:

yengil atletikaning har bir turi boʻyicha sportchilarning jinsi, yoshi va professional darajasiga koʻra haqiqiy energiya sarfi;

yengil atletikaning har bir alohida turida asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining amaldagi isteʼmoli haqidagi maʼlumotlar;

oziq-ovqat mahsulotlarining kimyoviy tarkibi jadvallari asosida hisoblangan mahsulotlarning oʻrtacha kimyoviy tarkibi, issiqlik bilan pazandachilik ishlovi berishda va ovqatni isteʼmol qilish jarayonida oziq-ovqat moddalarining oʻrtacha yoʻqotilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

2001 yilda Oʻzbekiston aholisining turli jins, yosh va kasb guruhlari uchun tavsiya etilgan ratsional ovqatlanish meʼyorlaridagi asosiy oziq-ovqat moddalari tarkibining solishtirma ogʻirligi va energetik qiymatining oʻrtacha koʻrsatkichlari;

sportchilarning oʻrtacha statistik antropometrik maʼlumotlari;

ayrim mahsulotlarni isteʼmol qilishga oid shakllangan koʻnikmalar va milliy xususiyatlar;

Oziq-ovqat mahsulotlari toʻplami meʼyorlarini shakllantirishda toʻplamning kimyoviy tarkibi va energetik qiymati oziq-ovqat moddalari va energiyaga boʻlgan ehtiyojlarga toʻliq mos kelishini koʻrsatuvchi tibbiy-biologik talablar, shuningdek, ovqatlanish odatlari va milliy anʼanalar, mahsulotlarni ishlab chiqarish yoki yetkazib berish imkoniyatlari bilan belgilanadigan ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham hisobga olingan.

Toʻplam tarkibiga qoʻyiladigan dastlabki talablardan biri hayvon oqsillariga boʻlgan ehtiyojni qondirish va uning organizm uchun kundalik ahamiyatini hisobga olgan holda, mahsulotlar toʻplami meʼyorlarini shakllantirish hayvon mahsulotlari: goʻsht, sut, baliq va tuxumdan boshlab amalga oshirildi. Goʻsht va sut mahsulotlari hayvon oqsilining asosiy miqdorini taʼminlaydi, shu bilan birga vitaminlar, oson hazm boʻladigan temir va boshqa bioelementlarning eng muhim manbai hisoblanadi. Sut mahsulotlari orqali inson organizmi qimmatli oqsillar va kalsiyning asosiy miqdorini oladi. Ushbu mahsulotlarning yetishmasligi nafaqat hayvon oqsilining optimal darajasini, balki mineral moddalar oʻrtasidagi oqilona nisbatlarni ham taʼminlay olmaydi.

Keyinchalik mahsulotlar toʻplami meʼyorlarini hisoblash uchun uning tarkibidagi non mahsulotlari darajasini aniqlash muhim hisoblanadi. Ushbu mahsulotlar guruhi oʻsimlik oqsillarining asosiy ulushini (80% gacha) taʼminlaydi va kunlik ratsionida uglevodlarning eng muhim manbai (50% gacha) boʻlib xizmat qiladi.

Sportchilarning ovqatlanishida sabzavot va mevalar gʻoyat muhim ahamiyatga ega. Ular oqsillar va yogʻlarga boʻlgan ehtiyojni qondirishga sezilarli hissa qoʻshmasa-da, uglevodlarga boʻlgan ehtiyojning oz qismini qoplasa-da, moddalar almashinuvini tartibga soladi, ichki ekologiya va membrana oziqlanishini saqlashda ishtirok etadi, vitaminlar, mineral moddalar va oziq-ovqat tolalari manbai hisoblanadi.

Oxirgi navbatda, mahsulotlar toʻplami meʼyorlari roʻyxatiga oʻsimlik moylari guruhi kiritilgan boʻlib, ular umumiy yogʻlar tarkibida oʻsimlik yogʻlari miqdori kamida 30 foizni tashkil etishini taʼminlaydi.

Mahsulotlar toʻplamining oʻrtacha kunlik meʼyorini shakllantirish shuni koʻrsatdiki, sportchilarning barcha oʻrganilgan guruhlarida yuqori energiya sarfi va shunga mos ravishda professional sportchilar organizmining vitaminlar, biomikroelementlar, almashinmaydigan aminokislotalar va mediatorlarga boʻlgan yuqori ehtiyoji, hamda tabiiy oziq-ovqat mahsulotlarini tuzatish orqali ularning optimal darajasiga erishib boʻlmasligi, mahsulotlar toʻplami meʼyorlariga biologik faol qoʻshimchalarni (BFQ) kiritish zarurligini koʻrsatdi. BFQlar kunlik ratsionning qimmatbaho tarkibiy qismi boʻlsa-da, ularning professional sportchilar salomatligini taʼminlashdagi ahamiyati beqiyosdir.

1-jadval

Yengil atletika boʻyicha professional sportchilar uchun tavsiya etiladigan oʻrtacha kunlik ovqatlanish meʼyorlari (balandlikka, uzunlikka sakrash, langarchoʻp, nayza, uch hatlab sakrash, disk, bolgʻa, yadro) g/kun.

T/rMahsulot nomiXSUK va SUKSUNva 1-2-razryaderkaklarayollarerkaklarayollar1.Dukkaklilar35,035,025,022,02.Bugʻdoy uni50,040,045,035,03.Boshqa turli un30,025,028,020,04.Guruch100,090,090,080,05.Boshqa yormalar (guruchdan tashqari)50,045,040,035,06.Bugʻdoy noni280,0250,0265,0240,07.Javdar noni250,0235,0240,0220,08.Boshqa don turlaridan tayyorlangan non70,065,060,050,09.Makaron mahsulotlari80,065,070,050,010.Kartoshka550,0480,0500,0470,011.Karam250,0225,0235,0220,012.Bodring va pomidor250,0225,0235,0220,013.Lavlagi va sabzi250,0225,0235,0220,014.Boshqa sabzavotlar200,0200,0180,0180,015.Poliz ekinlari250,0220,0240,0220,016.Qovoq100,0100,0100,0100,017.Yangi meva va rezavorlar400,0350,0375,0325,018.Quritilgan meva va rezavorlar100,085,080,075,019.Yangi uzum100,085,080,075,020.Sitrus mevalari50,045,040,040,021.Goʻsht — mol goʻshti100,095,090,085,022.Goʻsht — qoʻy goʻshti55,045,040,035,023.Parranda goʻshti100,090,085,080,024.Subproduktlar50,040,045,030,025.Kolbasa mahsulotlari50,040,035,030,026.Yangi baliq100,080,085,070,027.Baliq konservalari50,040,040,030,028.Toʻliq yogʻli sut550,0500,0500,0500,029.Smetana, qaymoq60,050,050,040,030.Hayvon yogʻi75,070,070,060,031.Tvorog100,085,090,080,032.Pishloq, brinza50,050,045,040,033.Tuxum, dona2,01,51,51,2534.Shakar85,080,085,075,035.Margarin30,025,025,020,036.Oʻsimlik yogʻi40,035,040,035,037.Ziravorlar, koʻkatlar50,045,045,035,038.Xamirturush3,03,03,03,039.Yodlangan tuz15,015,015,015,040.Qahva, kakao4,03,03,02,541.Choy3,03,03,03,042.Tabiiy sharbatlar200,0200,0200,0200,043.Biologik faol qoʻshimchalar25,025,025,025,0Kaloriyalilik, kkal700067005800 — 67505600 — 6500

Izoh: XSKM — xalqaro sport ustasi;

SU — sport ustasi;

KMS — sport ustasi nomzodi.

Engil atletika boʻyicha professional sportchilar uchun tavsiya etiladigan oʻrtacha kunlik ovqatlanish meʼyorlari (100 — 200 m, 110 m toʻsiqlar bilan yugurish, 400 m, 800 m, 1500 m, yetib borish (ayollar), oʻnkurash (erkaklar) kuniga gramm hisobida

T/rMahsulotlar nomiXSMU va SUSUN va 1-2-razryaderkaklarayollarerkaklarayollar1.Dukkaklilar50,040,035,035,02.Bugʻdoy uni50,040,035,035,03.Boshqa turdagi un30,025,025,025,04.Guruch100,0100,0100,090,05.Boshqa yormalar (guruchsiz)50,045,040,040,06.Bugʻdoy noni280,0250,0250,0240,07,Javdar noni250,0235,0235,0220,08.Boshqa don turlaridan tayyorlangan non70,065,060,050,09.Makaron mahsulotlari80,080,075,070,010.Kartoshka550,0500,0500,0500,011.Karam250,0240,0235,0225,012.Bodring va pomidor250,0230,0230,0220,013.Lavlagi va sabzi250,0230,0230,0225,014.Boshqa sabzavotlar200,0200,0180,0180,015.Poliz ekinlari250,0250,0240,0240,016.Qovoq100,0100,0100,0100,017.Yangi meva va rezavorlar400,0350,0350,0350,018.Quritilgan meva va rezavorlar100,085,080,075,019.Yangi uzum100,085,080,085,020.Sitrus mevalari50,050,050,050,021.Goʻsht — mol goʻshti100,0100,090,085,022.Goʻsht — qoʻy goʻshti75,060,050,050,023.Parranda goʻshti100,0100,085,080,024.Subproduklar50,045,045,040,025.Kolbasa mahsulotlari60,050,050,050,026.Yangi baliq125,0100,0100,0100,027.Baliq konservalari50,050,050,050,028.Toʻliq yogʻli sut550,0500,0500,0500,029.Qaymoq, slivka60,060,055,050,030.Hayvon yogʻi75,070,070,060,031.Tvorog150,0150,0125,0100,032.Pishloq, brinza50,050,045,040,033.Tuxum, dona2,02,01,51,534.Shakar85,085,085,080,035.Margarin30,030,025,025,036.Oʻsimlik yogʻi55,050,040,040,037.Ziravorlar, koʻkatlar50,050,050,050,038.Achitqi3,03,03,03,039.Yodlangan tuz15,015,015,015,040.Qahva, kakao4,03,03,03,041.Choy3,03,03,03,042.Tabiiy sharbatlar200,0200,0200,0200,043.Biologik faol qoʻshimchalar25,025,025,025,0Kaloriyalik, Kkal7500720069006700

Professional sport yengil atletikachilari uchun tavsiya etilgan oʻrtacha kunlik ovqatlanish meʼyorlari (2000 m, 3000 m, 3000 m toʻsiqlar bilan yugurish, marafon, 5 km sportcha yurish, yarim marafon) g/kun

T/rMahsulot nomiXSMK va XSSNU va 1-2-razryaderkaklarayollarerkaklarayollar1.Dukkaklilar50,050,050,040,02.Bugʻdoy uni50,050,045,040,03.Boshqa un turlari30,025,025,025,04.Guruch100,0100,0100,0100,05.Boshqa yormalar (guruchsiz)50,045,045,045,06.Bugʻdoy noni280,0250,0275,0250,07.Javdar noni250,0240,0250,0235,08.Boshqa don turlaridan tayyorlangan non70,065,065,065,09.Makaron mahsulotlari100,090,080,080,010.Kartoshka550,0550,0550,0500,011.Karam300,0275,0250,0240,012.Bodring va pomidor250,0240,0240,0230,013.Lavlagi va sabzi300,0300,0250,0230,014.Boshqa sabzavotlar250,0250,0180,0200,015.Poliz ekinlari250,0250,0250,0250,016.Qovoq150,0130,0100,0100,017.Yangi meva va rezavorlar400,0400,0350,0350,018.Quritilgan meva va rezavorlar100,0100,0100,085,019.Yangi uzum100,0100,0100,085,020.Sitrus mevalar100,0100,050,050,021.Mol goʻshti100,0100,0100,0100,022.Qoʻy goʻshti75,075,075,060,023.Parranda goʻshti150,0125,0100,0100,024.Ichki aʼzolar50,050,045,045,025.Kolbasa mahsulotlari60,060,050,050,026.Yangi baliq150,0140,0100,0100,027.Baliq konservalari75,060,050,050,028.Toʻliq yogʻli sut550,0500,0500,0500,029.Qaymoq, slivka80,070,060,060,030.Hayvon yogʻi75,075,075,070,031.Tvorog150,0150,0150,0150,032.Pishloq, brinza75,060,050,050,033.Tuxum, dona2,02,02,02,034.Shakar85,085,085,085,035.Margarin40,035,030,030,036.Oʻsimlik yogʻi60,055,050,050,037.Ziravorlar, koʻkatlar50,050,050,050,038.Xamirturush3,03,03,03,039.Yodlangan tuz15,015,015,015,040.Qahva, kakao4,04,03,03,041.Choy4,04,04,03,042.Tabiiy sharbatlar250,0200,0200,0200,043.Biologik faol qoʻshimchalarKaloriyasi, kkal25,0780025,0770025,0740025,07200

1-ilova

Yengil atletikachilar sport faoliyatining jismoniy faollik koeffitsiyentlari (JFK) boʻyicha maʼlumotnoma

T/rSport faoliyati turlariErkaklarAyollar1.3000 m, 5000 m ga yugurish, marafon12,812,42.2000 m toʻsiqlar bilan, 3000 m toʻsiqlar bilan yugurish12,412,23.Sportcha yurish 5 km, yarim marafon12,412,24.800 m, 1500 m ga 320 m/daq tezlikda yugurish 11,911,45.Yetti kurash, oʻn kurash11,911,46.800 m ga 180 m/daq tezlikda yugurish 8,88,67.400 m ga yugurish, 400 m toʻsiqlar bilan yugurish8,68,28.100 — 200 m, 110 m toʻsiqlar bilan yugurish8,48,29.Disk, bolgʻa, yadro, nayza uloqtirish8,38,110.Balandlikka, uzunlikka, uch hatlab sakrash8,28,0

2-ilova

YENGIL ATLETIKACHILARNING OʻRTACHA KUNLIK ENERGIYA SARFI

T/rYengil atletika turiToifaYoshJinsOʻrtacha kunlik energiya sarfi, kkal1.Balandlikka, uzunlikka sakrash, langarchoʻp, uch hatlab sakrashXSUN25 — 35erkak7000,025 — 35ayol6650,0SU18 — 24erkak6800,018 — 24ayol6420,0SUN18 — 24erkak6700,018 — 24ayol6400,011 — 17erkak6300,011 — 17ayol5800,01-2-razryad11 — 17erkak5700,0ayol5600,02.Disk, bolgʻa, yadro, nayza uloqtirishXSUN25 — 35erkak7000,025 — 35ayol6700,0SU18 — 24erkak6900,018 — 24ayol6650,0SUN18 — 24erkak6750,018 — 24ayol6500,011 — 17erkak6500,011 — 17ayol5800,01-2-razryad11 — 17erkak5800,0ayol5600,03.100 — 200 m yugurish, 110 m gʻovlar osha yugurishXSMK25 — 35erkak7100,025 — 35ayol6700,0XS18 — 24erkak6850,018 — 24ayol6650,0SUN18 — 24erkak6700,018 — 24ayol6100,011 — 17erkak6500,011 — 17ayol5800,01-2-razryad11 — 17erkak5400,0ayol5100,04.400 m yugurish, 400 m gʻovlar osha yugurishXSMK25 — 35erkak7400,025 — 35ayol7100,0XS18 — 24erkak6950,018 — 24ayol6700,0SUN18 — 24erkak6800,018 — 24ayol6400,011 — 17erkak6600,011 — 17ayol6000,01-2-razryad11 — 17erkak5800,0ayol5400,05.800 m, 1500 m yugurish, yettikurash (ayollar), oʻnkurash (erkaklar)XSMK25 — 35erkak7600,025 — 35ayol7300,0XS18 — 24erkak7200,018 — 24ayol6800,0SUN18 — 24erkak6900,018 — 24ayol6750,011 — 17erkak6700,011 — 17ayol6400,01-2-razryad11 — 17erkak6200,0ayol5900,06.3000 m, 5000 m yugurish, yarim marafonXSMK25 — 35erkak7800,025 — 35ayol7600,0XS18 — 24erkak7400,018 — 24ayol7100,0SUN18 — 24erkak7200,018 — 24ayol7000,011 — 17erkak6800,011 — 17ayol6400,01-2-razryad11 — 17erkak6100,0ayol5900,07.2000 m gʻovlar osha yugurish, 3000 m gʻovlar osha yugurish, 5 km sportcha yurish, marafonXSMK25 — 35erkak7850,025 — 35ayol7700,0XS18 — 24erkak7700,018 — 24ayol7500,0SUN18 — 24erkak7400,018 — 24ayol7200,011 — 17erkak7000,011 — 17ayol6700,01-2-razryad11 — 17erkak6400,0ayol6100,0