Radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilishning sanitariya qoida va meʼyorlari (0251-08-son)

07.02.2008

Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

Meʼyoriy havolalar

Oʻzbekiston Respublikasining 1992-yil 3-iyuldagi 657-XII-sonli “Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida”gi Qonuni;

Oʻzbekiston Respublikasining 2000-yil 31-avgustdagi 120-II-sonli “Radiatsiyaviy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi Qonuni;

2002-yil 10-yanvardagi 7-FZ-sonli “Atrof-muhitni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonun;

Ionlashtiruvchi nurlanishdan himoyalanish va nurlanish manbalarining xavfsizligi uchun xalqaro asosiy meʼyorlar Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti, Xalqaro atom energiyasi agentligi, Xalqaro mehnat tashkiloti, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining Yadro energetikasi agentligi, Panamerika sogʻliqni saqlash tashkiloti va Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan birgalikda qabul qilingan (xavfsizlik toʻplami №115, 1996-yil);

Ionlashtiruvchi nurlanishdan himoyalanishning asosiy qoidalari (2003-yil);

Oʻzbekiston Respublikasining radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlashning asosiy sanitariya qoidalari (2006-yil); RXM — 2006 va RXASQ — 2006.

1. Qoʻllanish sohasi

1.1. Mazkur SanQvaM radioaktiv chiqindilar (bundan keyin matnda RCh deb yuritiladi) bilan bogʻliq barcha turdagi ishlarni amalga oshirishda xodimlar, aholining cheklangan qismi va butun aholining radiatsiya xavfsizligini taʼminlash talablarini belgilaydi.

1.2. SanQvaMlar Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq barcha faoliyat turlarini amalga oshiruvchi, boʻysunishi va mulk shaklidan qatʼi nazar, barcha yuridik va jismoniy shaxslar uchun bajarilishi majburiydir.

1.3. SanQvaM oʻz faoliyati natijasida RCh hosil qiluvchi tashkilotlarga; RCh ni yigʻish, saqlash, tashish, qayta ishlash va koʻmishni amalga oshiruvchi tashkilotlarga, shuningdek, RCh hosil boʻladigan, saqlanadigan, qayta ishlanadigan va koʻmiladigan obyektlarni loyihalash va qurishni amalga oshiruvchi tashkilotlarga tatbiq etiladi.

1.4. SanQvaM talablari nurlantirilgan yadro yoqilgʻisi va yadroviy materiallarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Tarkibida tabiiy radionuklidlar miqdori yuqori boʻlgan ishlab chiqarish chiqindilari, suyuq RCh larni chuqur geologik qatlamlarga (kollektorlarga) koʻmish ham bu talablar doirasiga kirmaydi.

Radioaktiv obyektlar uchun, RCh hosil boʻlish manbalari, ularni yigʻish, vaqtincha saqlash joylari, shuningdek tashish yoʻnalishlari, qayta ishlash va koʻmish punktlari tashkilot hududi doirasida joylashgan hollarda, RCh bilan ishlashning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga oluvchi maxsus sanitariya talablariga rioya qilish lozim bu sharoitlarda.

1.5. Radiatsiya xavfsizligi ustidan davlat nazorati organlari oʻz faoliyatida ushbu SanQvaMga amal qilishlari shart.

2. Umumiy qoidalar

2.1. SanQvaMda radioaktiv chiqindilar (RCh) tasnifi keltirilgan: RCh bilan muomala qilishning asosiy tamoyillari; RCh bilan muomala qilishda radiatsiya xavfsizligi mezonlari; RCh bilan muomala qilishning barcha bosqichlarida xodimlar va aholi xavfsizligini taʼminlovchi asosiy talablar: toʻplash, saqlash, tashish, qayta ishlash va koʻmish jarayonlarida; atom energiyasi obyektlarida va RCh hosil boʻladigan tashkilotlarda.

2.2. Ushbu SanQvaMning bajarilishi uchun 1.3-bandda koʻrsatilgan tashkilotlar maʼmuriyati javobgardir.

RAQ hosil boʻladigan tashkilot ularni boshqa tashkilotga topshirguniga qadar RCh bilan xavfsiz muomala qilish uchun masʼuldir.

2.3. Faoliyati natijasida RCh hosil boʻlishi mumkin boʻlgan tashkilotning loyiha hujjatlarida, radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish boʻlimida RCh hosil boʻlishining tavsifi keltiriladi: ularning yillik miqdori (massasi), faolligi, radionuklid tarkibi, agregat holati, shuningdek, RCh avariyali hosil boʻlishining oldini olish va bartaraf etish choralari koʻrsatiladi.

Loyihada turli xil (past, oʻrta va yuqori faollikdagi) RCh va radioaktiv boʻlmagan chiqindilar bilan muomala qilishning alohida tizimlari nazarda tutiladi.

Chiqindilarning har bir turi uchun ular bilan muomala qilish tizimi asoslanishi kerak: yigʻish usullari, vaqtinchalik saqlash muddatlari koʻrsatilgan holda, qadoqlash, tashish, konditsiyalash (zarur boʻlganda), uzoq muddat saqlash va/yoki koʻmish. Bundan tashqari, RCh bilan muomala qilish uchun zarur xonalar va uskunalar koʻzda tutilishi,RCH bilan muomala qilish hajmi, davriyligi va radiatsion nazorat usullari aniqlanishi lozim.

2.4. Amaldagi tashkilotlarda, ularning loyihalarida bunday boʻlim mavjud boʻlmasa yoki barcha zarur maʼlumotlarni oʻz ichiga olmasa, u hududiy DSENM bilan kelishilgan muddatlarda ishlab chiqilishi kerak.

2.5. Loyihada RCh bilan muomala qilish bilan band boʻlgan shaxslarning nurlanishi xodimlar uchun belgilangan doza chegaralaridan oshmasligi koʻzda tutilishi kerak. Aholining RCh bilan muomala qilishning barcha turlarida nurlanishi 0,1 mZv/yildan oshmasligi kerak. Aholining kritik guruhining RCh koʻmish hisobiga nurlanishi 0,01 mZv/yildan oshmasligi kerak. RCh koʻmishda aholining nurlanish dozasini oshirishni Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi RXM — 2006 va RXASQ — 2006 hamda ushbu SanQvaN talablarini hisobga olgan holda amalga oshirishi mumkin.

3. Radioaktiv chiqindilarning hosil boʻlishi va tasnifi

3.1. RCh yadro yoqilgʻi sikli obyektlarini ishlatish va ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida; sanoat, ilmiy tashkilotlar va tibbiyotda radioaktiv moddalardan foydalanishda; radioaktiv moddalar bilan ifloslangan hududlarni reabilitatsiya qilishda, shuningdek radiatsiya avariyalari natijasida hosil boʻladi.

3.2. Agregat holatiga koʻra RCh suyuq, qattiq va gazsimon turlarga boʻlinadi.

3.3. Suyuq RChga keyinchalik ishlatilmaydigan har qanday radioaktiv suyuqliklar, organik va noorganik moddalar eritmalari, pulpalar va boshqalar kiradi. Suyuq chiqindilar, agar ularda radionuklidlarning solishtirma faolligi aralashuv darajalari (AD) qiymatlaridan 10 marta ortiq boʻlsa, radioaktiv hisoblanadi. Ushbu qoidalarning 1-ilovasida keltirilgan.

3.4. Qattiq RChga oʻz resursini ishlatib boʻlgan radionuklid manbalari, keyinchalik foydalanish uchun moʻljallanmagan materiallar, buyumlar, asbob-uskunalar, biologik obyektlar, tashqi muhitning ifloslangan obyektlari, qotib qolgan suyuq chiqindilar kiradi. Ularda radionuklidlarning solishtirma faolligi RXM — 2006 va RXASQ — 2006 da keltirilgan minimal ahamiyatli solishtirma faollik (bundan keyin MASF) qiymatlaridan oshib ketadi.

3.5. Chiqindilardagi radionuklidlar tarkibi maʼlum boʻlganda, agar radionuklidlarning solishtirma faolligi ularning minimal ahamiyatli faolligiga nisbatlari yigʻindisi 1 dan oshsa, ular radioaktiv hisoblanadi.

3.6. Nomaʼlum radionuklid tarkibli qattiq chiqindilar solishtirma faolligi quyidagilardan yuqori boʻlsa radioaktiv hisoblanadi:

100 kBk/kg — beta-nurlanuvchi radionuklidlar uchun;

10 kBk/kg — alfa-nurlanuvchi radionuklidlar uchun;

1 kBk/kg transuranlı radionuklidlar uchun.

3.7. Gamma-nurlanuvchi chiqindilar nomaʼlum tarkibdali boʻlsa yutilgan dozaning quvvati sirtdan (0,1 m) masofada 0,1 mGr/soatdan oshadi radioaktiv hisoblanadi va oʻlchov natijalarini tasdiqlangan uslublarga muvofiq olib borilishi lozim.

3.8. Suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilar solishtirma faolligiga koʻra uch toifaga boʻlinadi. Agar keltirilgan xususiyatlarga koʻra radioaktiv chiqindilar turli toifalarga mansub boʻlsa, ularga solishtirma faolligiga koʻra eng yuqori toifa belgilanadi (3.1-jadval).

3.9. Qattiq chiqindilarni dastlabki saralash uchun radioaktiv ifloslanish darajasi boʻyicha mezonlardan (3.2-jadvalga qarang) hamda sirtdan 0,1 metr masofada oʻlchangan gamma-nurlanish dozasi quvvatidan foydalanish tavsiya etiladi. Bunda barcha oʻlchov ishlari tasdiqlangan uslublarga qatʼiy muvofiq tarzda amalga oshirilishi shart:

past faollik — 0,001 mkGr/soatdan 0,3 mkGr/soatgacha;

oʻrta faollik — 0,3 mkGr/soatdan 10 mkGr/soatgacha;

yuqori faollik — 10 mkGr/soatdan yuqori.

3.10. RCh bilan muomala qilishda, ularning agregat holati va solishtirma faolligidan tashqari, ularning boshqa fizik va kimyoviy xususiyatlari ham hisobga olinishi kerak. Xususan, portlash va yongʻin xavfi, organik yoki noorganik ekanligi va hokazo.

4. Radiatsion xavfsizlikning asosiy tamoyillari va radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish bosqichlari

4.1. Ushbu qoidalar tatbiq etiladigan tashkilotlar oʻz faoliyatida Oʻzbekiston Respublikasining “Radiatsion xavfsizlik toʻgʻrisida”gi Qonuni bilan belgilangan radiatsion xavfsizlikning asosiy tamoyillariga: asoslash, meʼyorlash va optimallashtirishga amal qilishlari shart.

4.2. RCh bilan muomala qilishning asosiy bosqichlari:

RCh ni yigʻish va saralash ularning hosil boʻlish va/yoki qayta ishlash joylarida amalga oshiriladi, bunda chiqindilarni tasniflash tizimiga muvofiq radiatsion, fizik va kimyoviy xususiyatlar hisobga olinadi hamda ular bilan keyinchalik muomala qilish usullari inobatga olinadi;

chiqindilarni dastlabki saralash jarayonida ular radioaktiv va radioaktiv boʻlmagan tarkibiy qismlarga ajratiladi;

birlamchi suyuq va qattiq RCh larni saralash quyidagi maqsadlarga qaratilgan:qabul qilingan texnologiyalar boʻyicha qayta ishlash hamda keyinchalik saqlash va koʻmishga tayyorlash uchun chiqindilarni turli toifa va guruhlarga ajratish;

RCh konditsiyalash ularning hajmini kamaytirish va tashish, saqlash hamda koʻmish uchun qulay shaklga oʻtkazish orqali ular bilan muomala qilish xavfsizligini oshirish maqsadida amalga oshiriladi;

RCh saqlash turli toifa va guruhdagi chiqindilar uchun alohida, butun saqlash muddati davomida chiqindilarning xavfsiz joylashuvini taʼminlaydigan va keyinchalik ularni olib chiqish imkoniyatini beradigan inshootda amalga oshiriladi;

RCh tashish ularni hosil boʻlish, qayta ishlash, saqlash va koʻmish joylari oʻrtasida maxsus yuk koʻtarish va transport vositalaridan foydalangan holda xavfsiz koʻchirishni nazarda tutadi;

RCh koʻmish ularni inson va atrof-muhitdan xavfsiz izolyatsiya qilishga qaratilgan.

5. Radioaktiv chiqindilarni yigʻish, saqlash va tashkilotdan chiqarib tashlashga qoʻyiladigan talablar

5.1. Tashkilotda RCh yigʻish ular hosil boʻladigan joylarda, oddiy chiqindilardan alohida, quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

chiqindilar toifalari;

agregat holati (qattiq, suyuq);

fizik va kimyoviy xususiyatlari;

tabiati (organik, noorganik);

chiqindilar tarkibidagi radionuklidlarning yarim parchalanish davri (soatlar, kunlar, oylar, yillar, oʻn yilliklar va undan ortiq davrni oʻz ichiga olgan);

portlash va yongʻin xavfi;

chiqindilarni qayta ishlashning qabul qilingan usullari.

Tashkilotda RCh imkon qadar fizik, kimyoviy va biologik jihatdan inert holatga oʻtkazilishi lozim.

Radioaktiv va radioaktiv boʻlmagan chiqindilarni hamda turli toifadagi RChni ularning solishtirma faolligini pasaytirish maqsadida aralashtirish taqiqlanadi.

5.2. RChni toʻplash uchun tashkilotda maxsus toʻplam-konteynerlar boʻlishi shart. Qattiq RChni dastlabki yigʻish uchun plastik yoki qogʻoz qoplardan foydalanish mumkin. Bu qoplar keyinchalik yigʻgich-konteynerlarga joylashtiriladi. Polimer plyonkadan tayyorlangan qoplar mexanik jihatdan pishiq, past haroratga chidamli boʻlishi va qop toʻlgandan soʻng uning ogʻzini mahkam bogʻlash uchun ipga ega boʻlishi kerak. Chiqindilarni qoplarga joylashtirishda, har qanday holatda, ularning oʻtkir, sanchuvchi va kesuvchi narsalar tufayli mexanik shikastlanishining oldini olish choralarini koʻrish lozim. RCh toʻplagich-konteynerlarini toʻldirish radiatsiya nazorati ostida, ularning sochilib ketishi va toʻkilishiga yoʻl qoʻymaydigan sharoitlarda amalga oshirilishi zarur.

5.3. Suyuq RChlar maxsus idishlarga yigʻilishi kerak. Suyuq RCh hosil boʻladigan tashkilotlarda ularni qattiq holatga oʻtkazish tavsiya etiladi. Suyuq RCh miqdori kam boʻlganda (sutkasiga 200 litrdan kam) ular saqlash yoki qayta ishlash uchun ixtisoslashtirilgan tashkilotlarga (keyingi oʻrinlarda — IxT) yuborilishi lozim. Koʻp miqdorda suyuq RCh hosil boʻlishi mumkin boʻlgan (sutkasiga 200 litrdan ortiq) tashkilotlarda, loyihada maxsus kanalizatsiya tizimi koʻzda tutilishi kerak. Maxsus kanalizatsiyaga radioaktiv boʻlmagan oqova suvlar tushmasligi shart. Koʻp miqdorda suyuq RCh hosil boʻlishi mumkin (sutkasiga 200 l dan ortiq), loyihada maxsus kanalizatsiya tizimi koʻzda tutilishi kerak.

5.4. Yigʻish jarayonida RCh yonuvchi va yonmaydigan turlarga ajratilishi kerak. Yonuvchi suyuq RChlar yongʻin xavfsizligi talablariga javob beradigan alohida idishlarga yigʻiladi.

5.5. Suyuq radioaktiv chiqindilarni yer usti va yer osti suv havzalariga, suv toʻplanadigan maydonlarga, yer qaʼriga va tuproqqa tashlash qatʼiyan man etiladi.

5.6. Radioaktiv chiqindi toʻplagichlar joylashgan hududlar ularning tashqarisidagi nurlanishni ruxsat etilgan darajagacha kamaytirish uchun himoya moslamalari bilan taʼminlanishi shart.

Yutilgan gamma-nurlanish dozasi quvvati 2 mGr/soatdan ortiq boʻlgan radioaktiv chiqindi toʻplamlarini vaqtinchalik saqlash va ushlab turish uchun maxsus himoyalangan quduqlar yoki tokchalar jihozlanishi lozim. Chiqindi toʻplagichlarni quduq va tokchalardan xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning nurlanishiga yoʻl qoʻymaydigan maxsus qurilmalar yordamida chiqarib olish zarur.

5.7. Radionuklidlarining parchalanish vaqti minimal aniqlanadigan faollik darajasidan past va bir yildan kam boʻlgan qisqa umrli chiqindilarni tashkilotlarda koʻmishga yoʻllanmasdan vaqtinchalik saqlashga va keyinchalik ular bilan radioaktiv boʻlmagan chiqindilar sifatida muomala qilishga ruxsat etiladi.

5.8. Tashkilotlarda turli toifadagi radioaktiv chiqindilarni vaqtinchalik saqlash alohida xonalarda yoki II sinfdan past boʻlmagan ishlar uchun xonalarga qoʻyiladigan talablarga muvofiq jihozlangan maxsus ajratilgan uchastkada amalga oshirilishi lozim. Loyihada koʻzda tutilgan muddatdan ortiq tashkilotlarda konditsiyalanmagan radioaktiv chiqindilar va ishlatib boʻlingan ionlashtiruvchi nurlanish manbalarini (INM) saqlash taqiqlanadi.

5.9. RCh vaqtinchalik saqlashni konteynerlarda amalga oshirish lozim. Konteynerlar konstruksiyasi ularni maxsus transportga yuklash va tushirish imkoniyatini taʼminlashi kerak. RCh uchun konteyner turlari chiqindilarning xususiyatlariga qarab aniqlanadi. Yigʻgich-konteynerlarning tashqi yuzasiga radiatsiya xavfi belgisi tushirilgan boʻlishi shart. 1 Agar yigʻgich-konteyner yuzasiga radiatsiya xavfi belgisini tushirish imkoni boʻlmasa, RCh solingan konteynerga radiatsiya xavfi belgisi tushirilgan yorliq osiladi. RCh solingan konteynerdan 1 metr masofadagi havoda gamma-nurlanish dozasi quvvati 0,1 mGr/soatdan oshmasligi kerak. RCh vaqtinchalik saqlanayotgan maydon chegarasidan tashqarida yoki chegarasida gamma-nurlanish dozasi quvvati 0,005 mGr/soatdan oshmasligi lozim. Koʻmishga tayyorlangan konditsiyalangan RCh ni vaqtinchalik saqlash muddatlari loyihada belgilanishi kerak.

Yigʻgich-konteynerlarni dezaktivatsiya qilish uchun maxsus xona (yoki xonadagi joy) jihozlangan boʻlishi kerak.

5.10. Tarkibida emanatsiyalanuvchi radioaktiv moddalar (radiy, toriy va boshqalar) boʻlgan RCh konteynerlarini vaqtinchalik saqlash soʻruvchi shkaflar yoki yopiq joylarda amalga oshiriladi. Bular soʻruvchi ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan boʻlib, soʻruvchi shkaflarning ishchi tirqishlarida havo oqimi tezligi kamida 1,5 m/s boʻlishi kerak.

5.11. RChni vaqtinchalik saqlash joylaridan BBIKga tashish uchun maxsus transport konteynerlari ishlatilishi lozim. Konteynerlar konstruksiyasi past faollikdagi chiqindilar uchun RCh idishlarini qoʻlda yuklash va tushirish imkonini berishi kerak.

Oʻrta va yuqori faollikdagi RChni yuklash va tushirish jarayonlari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi shart.

5.12. Yirik oʻlchamli RCh (ifloslangan uskunalar) tashkilotlarda qismlarga ajratilishi, maydalanishi va keyinchalik sertifikatlangan transport konteynerlariga joylashtirilishi kerak. Ayrim hollarda yirik oʻlchamli chiqindilarni sanitariya qoidalariga muvofiqligi toʻgʻrisidagi sanitariya-epidemiologiya xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda, maxsus qadoqlangan holda RChga tashishga ruxsat beriladi.

5.13. Tarkibida yarim parchalanish davri 15 sutkadan kam boʻlgan radionuklidlar mavjud RChlar boshqa RChlardan alohida yigʻiladi va faolligini 1-ilovada keltirilgan darajalardan oshmaydigan darajagacha pasaytirish uchun vaqtinchalik saqlash joylarida ushlab turiladi. Shunday ushlab turilgandan soʻng, qattiq chiqindilar oddiy sanoat chiqindilari kabi chiqarib tashlanadi, suyuq chiqindilar esa tashkilot tomonidan aylanma xoʻjalik-texnik tizimida suv taʼminoti uchun ishlatilishi yoki xoʻjalik-maishiy kanalizatsiyaga quyilishi mumkin.

5.14. Tarkibida koʻp miqdorda organik moddalar (tajriba hayvonlarining murdalari va shu kabilar) boʻlgan RChni saqlash muddati sovutish qurilmalarida yoki tegishli eritmalarda saqlash sharoitlari taʼminlanmagan hollarda 5 sutkadan oshmasligi kerak.

5.15. Oʻz resursini ishlatib boʻlgan radionuklid nurlanish manbalari va tarkibida alfa-nurlanuvchi hamda transuran radionuklidlari boʻlgan RChlarning radiatsion xavfi yuqori boʻlganligi sababli, sanab oʻtilgan RChlarning barcha turlari boshqa chiqindilardan alohida yigʻiladi.

5.16. RCh ni yigʻish, saqlash va topshirish uchun masʼul shaxs tashkilot maʼmuriyatining buyrugʻi bilan tayinlanadi.

Masʼul shaxs ish jarayonida hosil boʻladigan RCh ni yigʻish, vaqtincha saqlash va chiqarib tashlashga tayyorlash ustidan muntazam nazorat va hisobini olib boradi. Ushbu maʼlumotlar RCh ni hisobga olish jurnalida qayd etiladi (1-ilova, 2-band).

5.17. Yiliga kamida bir marta tashkilot maʼmuriyati tomonidan tayinlangan komissiya maxsus tashkilotga koʻmish uchun topshirilgan RCh miqdorining hisobi, shuningdek tashkilotda mavjud RCh hisobining toʻgʻri yuritilishini tekshiradi. RCh yoʻqotilganligi aniqlansa, darhol DSEN (Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati) xabardor qilinadi va aybdor mansabdor shaxslar belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi.

6. Tashkilotlardan radioaktiv chiqindilarni qabul qilishga qoʻyiladigan talablar

6.1. Koʻmishga yoʻnaltiriladigan radioaktiv chiqindilar maxsus meʼyoriy hujjatlarda belgilangan konditsiyalangan chiqindilar va qadoqlashga qoʻyiladigan talablarga javob berishi kerak. Quyidagi talablar qoʻyiladi:

chiqindilarning radiatsion parametrlariga;

chiqindilarning agregat holatiga;

chiqindilarning shakli va fizik-kimyoviy xususiyatlariga (erkin namlik miqdori, ishqorlanishi, barqarorligi, gaz ajratishi, yonuvchanligi, zaharli va portlovchi moddalar miqdori, mexanik xususiyatlari va boshqalar);

qadoqlashning oʻlcham va ogʻirlik parametrlariga;

qadoqlashning radiatsion parametrlariga, shu jumladan yuzadagi mustahkamlanmagan ifloslanish darajasi va boshqalarga.

Qattiq, suyuq RCh, shuningdek, belgilangan muddati tugagan radionuklid nurlanish manbalari tashkilotlardan ushbu SanQvaNning 7-boʻlimida bayon etilgan talablarga javob beradigan sertifikatlangan tashish konteynerlarida yoki qadoqlarda boshqarish boʻyicha ixtisoslashgan korxonaga (BBIK)tashish uchun qabul qilinadi.

6.2. Quyidagi xavfli moddalarni oʻz ichiga olgan qattiq va suyuq RChlar saqlash va koʻmish uchun qabul qilinmaydi:

portlovchi va oʻz-oʻzidan alangalanuvchi materiallar;

I sinf (oʻta xavfli) va II sinf (yuqori xavfli) toksikometrik xususiyatlarga ega boʻlgan kimyoviy moddalar;

suv bilan reaksiyaga kirishganda issiqlik ajratib chiqaradigan va yonuvchi gazlar hosil qiladigan materiallar;

gazlar, bugʻlar, aerozollar ajratib chiqarishi mumkin boʻlgan materiallar;

patogen va yuqumli materiallar.

Bunday RChlar BBIKga joʻnatilishidan oldin ular hosil boʻlgan joyda xavfsiz holatga keltirilishi kerak. Har bir alohida holatda RChni zararsizlantirish tartibi va usullari DSENM bilan kelishilgan boʻlishi lozim. RChni topshirish dalolatnomasida oʻta xavfli materiallar yoʻqligi koʻrsatilishi yoki ularni xavfsiz holatga oʻtkazish toʻgʻrisidagi dalolatnoma ilova qilinishi kerak.

6.3. Belgilangan muddati tugagan ionlashtiruvchi nurlanish manbalari tashkilotlardan maxsus tashish oʻram toʻplamlarida (TOʻT) yoki yuklash, tashish, tushirish, saqlash va koʻmish jarayonlarida xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning xavfsizligini taʼminlaydigan boshqa himoya qurilmalari yoki konteynerlarida qabul qilinadi.

6.4. BBIK da ionlashtiruvchi nurlanishning turli manbalarini saqlash va koʻmib tashlashning qabul qilingan usullariga bogʻliq holda ularni qabul qilish tartibi va shartlarini nazarda tutuvchi yoʻriqnoma ishlab chiqilishi kerak.

6.5. Chiqindilarni topshiruvchi tashkilotlar RCh joylashtirilgan konteynerlarni (qadoqlarni) joʻnatishga tayyorlashni oʻz kuchlari bilan amalga oshiradi.

RChning har bir partiyasiga dalolatnoma tuziladi (1-ilova). Dalolatnomaning birinchi nusxasi chiqindilar bilan birga BBIKga topshiriladi, ikkinchisi esa foydalanuvchi tashkilotda qoladi.

Dalolatnomaning barcha ustunlari toʻliq toʻldirilishi shart. Dalolatnoma masʼul shaxs imzosi bilan tasdiqlanadi. Chiqindilarni topshirish uchun masʼul shaxs imzosi bilan tasdiqlangan va tashkilot muhri bilan mustahkamlangan boʻlishi kerak.

Partiyadagi konteynerlar va oʻramlar soni, ularning turi va markirovkasi dalolatnoma maʼlumotlariga muvofiq boʻlishi lozim. Dalolatnomada koʻrsatilmagan qadoqlar BBIKga joʻnatilmaydi.

Izoh: RChni qayta ishlash texnologiyasi shartlariga koʻra, RChni batafsilroq tavsiflash talab qilinsa, BBIK suyuq, qattiq RCh va ionlashtiruvchi nurlanish manbalari uchun alohida qabul qilish dalolatnomalarini rasmiylashtirishi mumkin.

6.6. RCh joylashtirilgan qadoqlarni avtomobil, temir yoʻl, havo va boshqa transport vositalari orqali joʻnatishda BBIK bilan kelishilgan holda RCh egasi boʻlgan tashkilot mustaqil ravishda radiatsiyaviy nazoratni amalga oshiradi, kuzatuvchi hujjatlarni toʻldiradi va ularni yuk bilan birga BBIK bilan kelishilgan manzilga yuboradi.

RCh maxsus avtomobil bilan tashilganda, BBIK vakili qabul qilinayotgan yukni radiatsiyaviy nazoratdan oʻtkazadi.

6.7. Konteynerlar va qadoqlarni nazorat qilish quyidagi parametrlar boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

qadoqlarning massasi (hajmi) va tashqi oʻlchamlari;

markirovkaning mavjudligi, mazmuni va vizual koʻrinishi:

butunligi;

qadoqlarda RCh qadoq va tarkibi haqida zarur qoʻshimcha maʼlumotlarga ega yorliq yoki boshqa hujjatlarning mavjudligi;

tashqi sirtda va undan 1 m masofada yutilgan nurlanish dozasi quvvati;

tashqi sirtning radioaktiv moddalar bilan ifloslanish darajasi va mavjudligi;

plombalarning ishonchliligi va sozligi hamda zarur germetikligi;

yuk koʻtarish va mahkamlash elementlarining mavjudligi.

6.8. BBIK vakili ularning dalolatnoma maʼlumotlariga muvofiqligini nazorat qilish uchun 10% qadoqlarni ochishni talab qilish huquqiga ega. Tekshiruv natijalari kuzatuv hujjatlari maʼlumotlariga mos kelmasa, qadoqlar tashishga qabul qilinmaydi va kuzatuv hujjatlaridan chiqarib tashlanadi.

Nazorat tugagach, BBIK vakili dalolatnomaga “Tekshirildi” shtampini qoʻyadi, sana va imzosini qoʻyadi.

6.9. Ushbu boʻlimda koʻrsatilgan talablarga rioya qilinmaganda, RCh qabul qilinmaydi. Bunday hollarda joʻnatishga tayyorlangan RCh ni tekshiruvchi shaxs dalolatnomaning tegishli ustunini toʻldiradi (3-ilova).

7. Radioaktiv chiqindilarni tashish talablari

7.1. RChni qayta ishlash, saqlash va koʻmish uchun tashkilotdan tashqarida tashish transport konteynerlarida (TOʻT) maxsus jihozlangan transport vositalarida: avtomobil, temir yoʻl, havo transporti va daryo flotining kemalarida amalga oshiriladi.

7.2. Transport qadoqlash komplektlari va transport vositalarining konstruksiyalari sanitariya qoidalariga muvofiqligi toʻgʻrisida sanitariya-epidemiologiya xulosalari olinishi shart.

7.3. Radioaktiv chiqindilarni tashish uchun moʻljallangan transport qadoqlash komplekti zarur mexanik mustahkamlik, issiqqa chidamlilik, germetiklik va radiatsion himoyaga ega boʻlishi kerak.

7.4. Radioaktiv chiqindilarni tashish uchun moʻljallangan transport konteynerlarining tashqi va ichki yuzalaridagi radioaktiv ifloslanish darajasi RXM-2006 va RXASQ — 2006 da koʻrsatilgan chegaradan oshmasligi lozim.

7.5. Radioaktiv chiqindilarni tashish amaldagi radioaktiv moddalarni tashish xavfsizligi qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

Radiatsion qadoqlarni tashish ushbu faoliyat turi uchun litsenziyaga ega boʻlgan tashkilot tomonidan bajariladi.

7.6. Radioaktiv chiqindili qadoqlarni yuklash shunday amalga oshiriladiki, maxsus avtomobil kabinasidagi havodagi nurlanish dozasi quvvati minimal boʻlishi, biroq 0,012 mGr/soatdan oshmasligi kerak. II-III toifadagi chiqindilar va ishlatilgan ionlashtiruvchi nurlanish manbalari boʻlgan qadoqlar oxirgi navbatda kuzovning orqa qismiga yuklanadi. Nurlanish dozasi quvvati maxsus avtomobil kuzovi tashqi yuzasining istalgan nuqtasida 2 mGr/soatdan oshmasligi kerak.

Yuklash jarayonida va maxsus avtomobilning yoʻlda harakatlanishi davomida radiatsiyaviy nazoratni dozimetrchi yoki avtomobilni kuzatib boruvchi shaxs amalga oshiradi.

7.7. Radioaktiv chiqindilar yuklangan vagonli poyezdlar harakatining xavfsizligini taʼminlash temir yoʻl transporti ishini tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlarga muvofiq amalga oshiriladi.

7.8. Toʻsiq tashqi yuzasining istalgan nuqtasidagi doza quvvati yuqori xonada 2 mGr/soatdan, undan 1 m masofada esa 0,1 mGr/soatdan oshmasligi kerak.

8. Radioaktiv chiqindilar bilan ishlash boʻyicha ixtisoslashgan tashkilotlarni joylashtirish va jihozlashga qoʻyiladigan talablar

8.1. Radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish boʻyicha maxsus ishlab chiqarish obyektini joylashtirish uchun uchastkani tanlash belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

8.2. Suyuq, qattiq va qotgan radioaktiv chiqindilarni saqlash joylarini tanlash, loyihalash, qurish, foydalanish va foydalanishdan chiqarish radiatsiya xavfsizligi va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi amaldagi meʼyorlar va qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

8.3. Radioaktiv chiqindilar omborxonalarini loyihalashtirishda quyidagilarni nazarda tutish zarur:

radioaktiv chiqindilarga ruxsatsiz kirishni istisno etuvchi texnik yechimlar va tashkiliy chora-tadbirlar;

konstruksiyaning atmosfera yogʻinlari, yer usti va

yer osti suvlaridan germetikligi;

kondensat yoki favqulodda oqimlarning ichki drenaji;

chiqindilarni faollik toifalari va chiqindi turlari boʻyicha alohida joylashtirish (yonuvchan, yonmaydigan); yonuvchan chiqindilar uchun alohida boʻlinmalar (xonalar) ajratilishi kerak, ular yongʻin xavfi boʻyicha toifasiga muvofiq talablarga binoan bajarilgan boʻlishi lozim (yongʻinni oʻchirish tizimi bilan taʼminlanganlik, ventilyatsiya havosini tozalash bilan alohida majburiy shamollatish va boshqalar);

chiqindili qadoqlarni tashkil etilgan holda manzilli joylashtirish;

qadoqlarning muddatidan oldin buzilishi va chiqindilarning fizik, kimyoviy va boshqa parametrlarining yomonlashishini istisno etuvchi optimal saqlash sharoitlarini taʼminlash;

chiqindilarni chiqarib olish (xodimlar uchun dozaviy yuklamalar meʼyorlarini oshirmasdan) va ularni inshootdan tashqariga tashish imkoniyati;

obyektning radiatsion nazorati;

omborxonani ekspluatatsiyadan chiqarish vaqtida qurilish konstruksiyalarini demontaj qilish imkoniyati;

8.4. BBIK qurish uchun quyidagi uchastkalarni tanlash lozim:

aholi kam yashaydigan, suv bosmaydigan hududlarda joylashgan;

barqaror shamol rejimiga ega boʻlgan;

oʻzining topografik, geologik va gidrogeologik sharoitlari tufayli radioaktiv moddalarning obyekt sanoat maydonidan tashqariga tarqalish imkoniyatini cheklovchi;

Yangi qurilayotgan obyektlar uchun maydoncha loyihalashning qurilish meʼyorlari va ushbu SanQvaM talablariga javob berishi hamda uning aholi va atrof-muhit uchun potensial radiatsion, kimyoviy va yongʻin xavfini hisobga olishi kerak.

8.5. BBIK joylashtirish joylari loyihalanayotgan obyektning normal ekspluatatsiya va avariya sharoitlarida meteorologik, gidrologik va seysmik omillarning xavfsizligiga taʼsiri nuqtai nazaridan baholanishi kerak.

Obyekt uchun loyiha hujjatlari loyihalash, qurish, rekonstruksiya qilish, foydalanish, shuningdek avariya hollarida xavfsizlik choralarini asoslashni oʻz ichiga olishi kerak. BBIK qurilishi uchun yer uchastkalarini ajratish, shuningdek qurilgan va rekonstruksiya qilingan BBIKlarni ishga tushirish sanitariya-epidemiologik xulosalar mavjud boʻlgan taqdirda ruxsat etiladi.

8.6. Uchastka oʻlchamlari unda suyuq, qattiq, biologik RCh va foydalanilgan ionlashtiruvchi nurlanish manbalarini qayta ishlash va uzoq muddatli saqlash uchun moʻljallangan barcha zarur inshootlarni joylashtirish imkonini berishi, shuningdek kelajakdagi qurilish uchun zaxira maydoniga ega boʻlishi kerak.

8.7. BBIK atrofida sanitariya-himoya zonasi oʻrnatiladi, uning chegaralari BBIK loyihasida belgilanadi.

8.8. Sanitariya-himoya zonasida doimiy va/yoki vaqtincha yashash, bolalar muassasalari, kasalxonalar, sanatoriylar va boshqa sogʻlomlashtirish inshootlarini, shuningdek ushbu obyektga tegishli boʻlmagan sanoat va yordamchi inshootlarni joylashtirish taqiqlanadi. Sanitariya-himoya zonasi hududi obodonlashtirilishi va koʻkalamzorlashtirilishi kerak. Sanitariya-himoya zonasi yerlaridan qishloq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish DSENM ruxsati bilan amalga oshirilishi mumkin. Bu holda ishlab chiqarilgan mahsulot majburiy radiatsion nazoratdan oʻtkazilishi shart.

8.9. BBIK qurilishi, uni texnologik uskunalar va muhandislik inshootlari bilan jihozlash meʼyoriy hujjatlarga muvofiqligi toʻgʻrisida sanitariya-epidemiologik xulosasi boʻlgan loyihalar asosida amalga oshirilishi va RChni qayta ishlashning talab etiladigan usullarining yetarliligi va ishonchliligiga qarab bajarilishi lozim.

8.10. BBIK hududidagi binolar va inshootlarni joylashtirish ehtimoliy ifloslanish zonalari va toza zonalarga ajratish tamoyili asosida amalga oshirilishi kerak. Sanoat maydoni ishonchli telefon aloqasiga, issiq va sovuq suv taʼminoti tizimiga, maishiy kanalizatsiyaga va maxsus kanalizatsiyaga ega boʻlishi lozim. Past faollikdagi oqava suvlarni chiqarib tashlash uchun ishlatiladigan maxsus kanalizatsiya va maishiy kanalizatsiya tizimida nazorat idishlarini oʻrnatish zarur.

8.11. Ixtisoslashtirilgan tashkilot avtomagistrallar bilan obodonlashtirilgan kirish yoʻllari orqali bogʻlangan boʻlishi kerak. Yoʻllar asfaltlangan, hudud koʻkalamzorlashtirilgan boʻlishi lozim. BBIK hududida odamlarning yashashiga, qishloq xoʻjalik hayvonlarini saqlashga, sabzavot, meva-rezavor va boshqa qishloq xoʻjalik ekinlarini yetishtirishga ruxsat berilmaydi.

8.12. Xodimlarning chiqishi va transportning ehtimoliy ifloslanish zonasidan chiqishi nazorat-dozimetrik post orqali amalga oshirilishi shart.

8.13. Ehtimoliy ifloslanish zonasida quyidagilar joylashishi mumkin:

RChni uzoq muddat saqlash yoki koʻmish uchun moʻljallangan muhandislik inshootlari;

RCh bilan muomala qilish boʻyicha ishlab chiqarish obyektlari;

yordamchi xizmatlar;

maxsus avtotransport vositalari, konteynerlar va jihozlarni zararsizlantirish punkti.

8.14. Maxsus transport vositalari, konteynerlar va boshqa jihozlarni dezaktivatsiya qilish xonasining joylashuvi obyektning eng koʻp ifloslangan hududdan tozaroq hududga va undan soʻng dezaktivatsiya qilingan obyektlar xonasiga harakatlanishini taʼminlashi lozim.

Maxsus transport vositalari, konteynerlar va jihozlarni dezaktivatsiya qilish uchun moʻljallangan xonalardagi pollar kuchsiz sorbsiyalanuvchi va yetarli mexanik mustahkamlikka ega boʻlgan materialdan qilinishi kerak. Pol qoplamalarining chetlari koʻtarilgan va devorlar bilan bir tekislikda biriktirilgan boʻlishi lozim. Pollar qiyaliklar va oqava suvlarni chiqarish traplari bilan jihozlanadi. Devorlar 2 m balandlikkacha kam sorbsiyali qoplamalar bilan qoplanadi. Devorlarning qolgan qismi va shiftlar kimyoviy chidamli boʻyoqlar bilan boʻyaladi. Eshik tavaqalari silliq, taxtali konstruksiyada boʻlishi kerak.

9. Radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash va konditsiyalashga qoʻyiladigan talablar

9.1. Radioaktiv chiqindilarni konditsiyalash.

9.1.1. Konditsiyalashning asosiy maqsadi chiqindilarning umumiy hajmini kamaytirish, shu bilan birga radionuklidlarning qayta ishlash, saqlash, tashish va koʻmib tashlash jarayonida tarqalish imkoniyatini kamaytirishdir.

9.1.2. Suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni konditsiyalash chiqindilar qadoqlarini tayyorlash boʻyicha operatsiyalardan biri boʻlib, uning yakuniy maqsadi radioaktiv chiqindilarni tashish, saqlash va koʻmish uchun qulay shaklga oʻtkazishdir. Gazsimon radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash havoni radioaktiv aerozollar va gazlardan meʼyoriy hujjatlarda belgilangan darajagacha tozalash operatsiyalarini oʻz ichiga oladi.

9.1.3. RChni konditsiyalash usullari chiqindilarning xususiyatlarini, jarayonning texnologik va iqtisodiy koʻrsatkichlarini, shuningdek, qadoqlarni vaqtincha saqlash sharoitlari va muddatini, tashish va koʻmish sharoitlarini hisobga olgan holda tanlanishi lozim. Qayta ishlash usulini tanlashda RCh bilan keyingi barcha bosqichlarda odamlarning nurlanish xavfini imkon qadar kamaytiradigan usulga ustunlik berilishi kerak.

9.1.4. Loyihalarda laboratoriya va tajriba-sanoat miqyosida sinovdan oʻtgan, atom energiyasidan foydalanishda xavfsizlikni davlat tomonidan tartibga soluvchi organlarning tegishli sanitariya-epidemiologik xulosalari va sertifikatlariga hamda belgilangan tartibda berilgan boshqa hujjatlarga ega boʻlgan texnologiyalar va uskunalar qoʻllanilishi shart.

9.1.5. RChni konditsiyalash shakllarini tanlashda birlamchi chiqindilarning kimyoviy va radionuklid tarkibi, faolligi va issiqlik ajratishi, qadoq turi va materiali, RCh qadoqlarini saqlash, tashish va koʻmish sharoitlari, shuningdek, texnologik va apparat imkoniyatlari hisobga olinishi lozim.

9.1.6. Qayta ishlangan RCh va qadoqlarning xususiyatlari belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi kerak. RCh va qadoqlarni identifikatsiyalash qadoqni paBBIKrtlashtirish va tegishli markirovkalash (radiatsiya xavfi belgisi, qadoqning individual oʻlchami va yetkazib beruvchi obyekt belgisi, chiqindilarni yuklash sanasi, “Brutto ogʻirligi, kg”) orqali taʼminlanadi.

9.1.7. Konditsiyalangan RCh hajmi texnik va iqtisodiy jihatdan asoslangan minimumgacha qisqartirilishi kerak. Bu, ayniqsa, qotirilgan yuqori faol chiqindilarga tegishli boʻlib, ularning hajmi ruxsat etilgan solishtirma issiqlik ajralishi, issiqlik chiqarish sharoitlari hamda saqlash va koʻmishning boshqa shartlari bilan belgilanadi.

9.1.8. Konditsiyalangan RCh radiatsion, mexanik, kimyoviy, issiqlik va biologik taʼsirlarga optimal bardoshli boʻlgan qattiq agregat holatiga ega boʻlishi kerak.

9.1.9. Konditsiyalangan RCh yer osti va yer usti suvlarida kam eriydigan va ishqorlanmaydigan boʻlishi lozim. Qotirilgan chiqindilardagi erkin suv qoldigʻi yakuniy mahsulotning xususiyatlari va qotirish texnologiyasi bilan belgilanadigan minimal miqdorda boʻlishi kerak.

9.1.10. Konditsiyalangan RCh tarkibida oʻz-oʻzidan alangalanuvchi va portlovchi moddalar boʻlmasligi kerak. Radiokimyoviy, kimyoviy va biologik reaksiyalar natijasida gaz hosil boʻlishi minimal darajaga keltirilishi lozim.

9.1.11. Konditsiyalangan yuqori faol chiqindilarning issiqlik ajralishi chiqindi shaklining issiqlikka chidamliligi bilan cheklanishi, shuningdek, chiqindilarni saqlash va koʻmishda issiqlikni chiqarish imkoniyati bilan belgilanishi kerak.

9.1.12. Qayta ishlangan radioaktiv chiqindilarni maxsus konteynerga joylashtirish va keyinchalik uni germetizatsiya qilish chiqindilarni konditsiyalashning soʻnggi bosqichi hisoblanadi.

9.1.13. Radioaktiv chiqindilar oʻrami quyidagilar uchun moʻljallangan:

yer usti muhandislik inshootida chiqindilarni vaqtincha saqlash uchun;

chiqindilarni korxona hududi boʻylab yoki undan tashqarida TOʻT tarkibida yoki usiz tashish uchun;

muhandislik inshootlarida uzoq muddat saqlash yoki chiqindilarni yer yuzasiga yaqin yoki chuqur joylashgan mintaqaviy BBIKʻda koʻmish uchun.

Radioaktiv chiqindilarni oʻrash barcha sanab oʻtilgan bosqichlar uchun yoki vaqtinchalik saqlash va tashish uchun, yoki faqat saqlash va koʻmish uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin.

9.1.14. Har bir oʻramga tegishli belgi qoʻyilishi va tasnifiy saralashga muvofiq undagi chiqindilar tavsifi koʻrsatilgan paBBIKrt rasmiylashtirilishi kerak. oʻram paBBIKrti oʻram egasida saqlanishi va koʻmish bosqichida nazoratdan chiqarilgunga qadar saqlanishi lozim.

9.1.15. Konteynerning konstruksiyasi, oʻlchami, materiali, germetizatsiya usuli va chidamliligi RCh xususiyatlariga bogʻliq boʻlib, saqlash, tashish va koʻmish bosqichlarida RCh bilan muomala qilish xavfsizligini taʼminlash tizimida konteynerning vazifasi bilan belgilanadi.

9.1.16. Konteynerning yer usti inshootlarida saqlanish davomidagi chidamliligi (xizmat muddati) RCh geologik formatsiyalarga uzil-kesil koʻmilgunga qadar saqlash davomiyligi bilan belgilanadi va kamida 50 yilni tashkil etadi.

9.1.17. Yarim parchalanish davri 30 yildan oshmagan (shu jumladan Cs-137) radionuklidlarni oʻz ichiga olgan RChni yer yuzasiga yaqin inshootlarga koʻmishda, konteynerning chidamliligiga qoʻyiladigan talablar konteyner, muhandislik inshootlari va qamrab oluvchi jinslarning himoya xususiyatlari majmuasi boʻyicha aniqlanadi.

9.1.18. Konstruksiyani ishlab chiqish va materialni tanlashda hisobga olinishi kerak boʻlgan konteynerlarga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat:

belgilangan meʼyorlarga muvofiq konteyner materialining diffuzion oʻtkazuvchanligini hisobga olgan holda, germetiklik (konteynerning xizmat muddatini inobatga olgan holda);

konteynerlarni shtabelga taxlash va transport-texnologik operatsiyalarni oʻtkazishga moʻljallangan mexanik mustahkamlik;

mexanizmlarning yuk koʻtarish qobiliyatini va mavjud hamda loyihalashtirilayotgan inshootlarning joylashuv yechimlarini hisobga olgan holda ogʻirlik va hajmni cheklash;

strop qurilmalarining uzoq muddatga chidamliligi (konteynerning xizmat muddatini hisobga olgan holda);

belgilangan biologik himoyani taʼminlash;

u bilan aloqada boʻlgan muhit taʼsiriga, ham tashqi, ham ichki tomondan korroziyaga chidamlilik;

chiqindilar va konteyner materiallarining oʻzaro mosligi;

issiqlikka chidamlilik;

dezaktivatsiya qilish imkoniyati;

tayyorlash, xizmat koʻrsatish va germetizatsiyalashning soddaligi;

maqbul narx.

Yuqorida sanab oʻtilgan baʼzi talablar bir-birini istisno qiladi, bu esa konteyner konstruksiyasi boʻyicha optimal yechimlarni ishlab chiqishda hisobga olinishi lozim.

9.2. Suyuq radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash.

9.2.1. Suyuq radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash usullari quyidagi texnologik operatsiyalarni oʻz ichiga oladi:

radionuklidlarni bugʻlatish, ion almashinuvi, sorbsiya va boshqa usullar bilan konsentratsiyalash;

konsentratlarni tuzlargacha bugʻlatish, bitumlash, sementlash, polimerlarga, shishaga, keramikaga, shisha-metall kompozitsiyalarga, sunʼiy togʻ jinslariga va boshqalarga kiritish usullari bilan qotirish;

sanitariya meʼyorlarigacha tozalangan suv, moddalar va materiallarni qisman qayta ishlatish.

suyuq RChni qayta ishlashda hosil boʻladigan mahsulotlarni ishlab chiqarishda qayta foydalanish uchun.

Baʼzi hollarda tayyorgarlik bosqichida chiqindilarni fraksiyalarga ajratish, yaʼni keyinchalik ularni alohida qayta ishlash maqsadida radionuklidlarning bir yoki bir nechta guruhlarini ajratib olish maqsadga muvofiqdir.

9.2.2. Kam faol va kam tuzli suyuq RChlar birgalikda choʻktirish, filtrlash, ion almashinish, sorbsiya va boshqa usullarning kombinatsiyasini qoʻllagan holda qayta ishlanishi kerak. Bularning yakuniy maqsadi qayta foydalanish yoki ochiq suv tarmogʻiga tashlash uchun yaroqli suv va keyinchalik qayta ishlanishi kerak boʻlgan konsentrat (regeneratlar, shlamlar, pulpalar koʻrinishida) olishdir.

9.2.3. Oʻrtacha faol va yuqori tuzli suyuq RChlar bugʻlatish yoʻli bilan qayta ishlanishi kerak, kam faol va kam tuzli suyuqliklarni tozalash sxemasiga yoʻnaltiriladigan kondensat olish bilan RCh va qotirishga yoʻnaltiriladigan tuzlar konsentrati.

9.2.4. Suyuq RChlarni qotirish usulini tanlash ularning radionuklid va kimyoviy tarkibi, radioaktivlik darajasi va chiqindilar miqdori, oʻrash turi va RCh bilan keyingi muomala sxemasi bilan belgilanadi. U iqtisodiy koʻrsatkichlar va muomala jarayonining barcha bosqichlari, jumladan saqlash, tashish va koʻmish uchun xavfsizlik bahosi bilan asoslanadi.

9.2.5. Yuqori faollikka ega boʻlgan suyuq RChni bugʻlatish yoʻli bilan qayta ishlash tavsiya etiladi, bunda kondensat oʻrtacha faollikka ega boʻlgan suyuq RChni tozalash sxemasiga yoʻnaltiriladi va tuz konsentrati qotishga yoʻnaltiriladi.

9.3. Qattiq RChni qayta ishlash.

9.3.1. Qattiq RChni qayta ishlash usullari quyidagi texnologik jarayonlarni oʻz ichiga oladi:

chiqindilar hajmini parchalash, yoqish, presslash, dezaktivatsiya qilish va metallni qayta eritish va boshqa usullar orqali kamaytirish;

parchalangan va qayta ishlangan chiqindilarni qadoqlash;

sochiluvchan chiqindilarni matritsaga joylashtirish;

sanitariya meʼyorlarigacha tozalangan moddalar va materiallarni sanoatda qayta foydalanish uchun qisman qaytarish.

9.3.2. Qayta ishlash, qadoqlash yoki tashish qiyin boʻlgan katta oʻlchamli, uzun RCh buyumlari parchalanadi.

9.3.3. Yuzaki ifloslangan past va oʻrta faollikdagi metall qattiq RChlar dezaktivatsiya qilinadi. Dezaktivatsiya usuli ifloslanish xususiyati va darajasi bilan belgilanadi. Hosil boʻlgan eritmalar va balchiqlar qotirilib, qadoqlanadi.

9.3.4. Metall qattiq RChlar dezaktivatsiya va parchalanishdan soʻng qayta eritiladi.

Qayta eritishdan keyin solishtirma aktivligi RXM-2006 va RXASQ — 2006 da koʻrsatilgan qiymatlardan oshmaydigan metalldan qayta foydalanishga ruxsat etiladi.

9.3.5. Maxsus kiyim-kechak, latta-putta, qogʻoz, ventilyatsiya filtrlari elementlari, organik eritmalar va biologik materiallar, shuningdek rezina va polietilen materiallar yoqilishi kerak.

Yondirishga yoʻnaltirilgan qattiq RChlarning solishtirma faolligi chiqindi gazlarni tozalashning zarur darajasiga erishilmaydigan va xodimlarni nurlantirishning belgilangan nazorat darajalaridan oshib ketadigan darajalardan oshmasligi kerak.

9.3.6. Yonmaydigan metallmas moddalar (issiqlik izolyatsiya materiallari, kabellar), yonmaydigan organik materiallar (PVX, ftoroplast), qurilish chiqindilari va boshqalar presslanishi lozim.

Metall boʻlmagan chiqindilar. Presslangan chiqindilar boʻsh joylar sementlangan suyuq RCh bilan toʻldirilgan konteynerlarga joylashtirilishi kerak.

9.4. Gazsimon RChni tozalash.

9.4.1. Gazsimon chiqindilarni radioaktiv gazlar va aerozollardan tozalash uchun (zarurat tugʻilganda) nam tozalash qurilmalari, filtrlar, sorbsion va absorbsion ustunlarni oʻz ichiga olgan gaz tozalash tizimlari qoʻllanilishi lozim. Tashkilot uchun radioaktiv moddalarning ruxsat etilgan havo chiqindilari miqdori loyihalash bosqichida belgilanadi va aholining kritik guruhi uchun belgilangan nurlanish kvotasidan kelib chiqqan holda, bu RXM — 2006 va RXASQ — 2006da koʻrsatilgan, Sanoatatomnazorat va DSENM tomonidan tasdiqlanadi.

9.4.2. Ventilyatsiya havosini tozalash maxsus gaz tozalash tizimlaridan alohida amalga oshiriladi.

10. Radioaktiv chiqindilarni uzoq muddat saqlash va/yoki koʻmib tashlashga qoʻyiladigan talablar

10.1. Radioaktiv chiqindilarni koʻmish uchun qabul qilish.

10.1.1. Koʻmish uchun yuborilayotgan radioaktiv chiqindilarga paBBIKrt tuziladi. PaBBIKrtda radioaktiv chiqindilarning radiatsion xavfini tavsiflovchi koʻrsatkichlar qayd etiladi:

chiqindilar toifasi (uzoq muddatli, qisqa muddatli chiqindilar, faollik darajasi boʻyicha guruhi);

chiqindilarning radionuklid tarkibi;

chiqindilarning solishtirma faolligi va qadoq ichidagi moddaning umumiy faolligi;

qadoqning tashqi yuzasidan 0,1 m va 1 m masofadagi havodagi gamma-nurlanish dozasi quvvati;

qadoqning yuzasidagi oson ketadigan ifloslanish darajasi (koʻmishga olib ketilgan sanada).

10.1.2. Koʻmishga yuborishdan oldin radioaktiv chiqindilar solingan qadoqlar nazorat qilinadi doza quvvati va yuzasidagi oson ketadigan ifloslanish miqdori paBBIKrt maʼlumotlariga muvofiqligi tekshiriladi.

10.1.3. Koʻmish uchun qabul qilinayotgan radioaktiv chiqindilar qadoqlarining tashqi yuzasidagi oson ketadigan ifloslanish alfa-nuklidlar uchun 20 zarracha/(daq*sm2) va beta-nuklidlar uchun 200 zarracha/(daq*sm2) dan oshmasligi kerak. Koʻmishga yuborishdan oldin har bir qadoq radiometrik tekshiruvdan oʻtkazilishi va zarur boʻlsa, tashqi yuzasi dezaktivatsiya qilinishi lozim.

10.1.4. Radioaktiv chiqindilarni qabul qilish ularning texnik reglamentda belgilangan tartibda paBBIKrt maʼlumotlariga muvofiqligini nazorat qilish asosida amalga oshiriladi.

10.1.5. Saqlash-koʻmish obyektiga chiqindilar loyiha hujjatlarida koʻzda tutilgan hajm va xususiyatlarga muvofiq qabul qilinadi.

10.1.6. Saqlash-koʻmish obyektiga radioaktiv chiqindilarning kelib tushishini hisobga olish belgilangan shaklda jurnalda qayd etilishi lozim. Ushbu qoidalarning 4-ilovasida keltirilgan.

10.2. RChni koʻmish usulini tanlash.

10.2.1. Qattiq va qotirilgan radioaktiv chiqindilar konditsiyalashdan soʻng uzoq muddatli saqlash omborlariga joylashtirilishi va/yoki yer yuzasiga yaqin joylarga koʻmilishi kerak. Koʻmish usulini yoki uzoq muddatli saqlash va inshootlar konstruksiyasini tanlash chiqindilarning radiotoksikligi va potensial xavflilik muddatini belgilovchi fizik-kimyoviy va radiatsion xususiyatlariga qarab amalga oshirilishi lozim.

10.2.2. Tarkibida yarim yemirilish davri 30 yildan oshmaydigan radionuklidlar (jumladan Cs-137) boʻlgan konditsiyalangan oʻrta faollikdagi chiqindilarni va barcha past faollikdagi chiqindilarni uzoq muddatli saqlash va koʻmish yer yuzasiga yaqin inshootlarda amalga oshirilishi mumkin.

10.2.3. Konditsiyalangan oʻrta va yuqori faollikdagi chiqindilarni, asosan yarim yemirilish davri 30 yildan ortiq boʻlgan radionuklidlar mavjud boʻlgan, uzoq muddatli saqlash va koʻmish yer osti inshootlarida amalga oshirilishi kerak. Ularning chuqurligi radiatsiya xavfsizligining zarur darajasini taʼminlaydigan tabiiy va iqtisodiy sharoitlar majmuasi bilan belgilanadi.

10.2.4. Radionuklid nurlanish manbalarini koʻmish BBIKda yoki bunday koʻmishga ruxsati bor tashkilotlarda, maxsus idishlarda, ularni transport konteynerlaridan chiqarib olingandan soʻng amalga oshirilishi kerak.

10.2.5. Yer yuzasiga yaqin koʻmish ham mahalliy (RCh hosil boʻlish obyektida), ham mintaqaviy tarzda tashkil etilishi mumkin. RChni geologik formatsiyalarga koʻmish ham mintaqaviy, ham markazlashgan holda amalga oshiriladi. Mintaqaviy va markazlashtirilgan qabristonlar mustaqil ravishda yangi tashkil etiladigan koʻmish maydonida yoki obyekt hududida — asosan RChning yirik yetkazib beruvchisi hududida barpo etiladi.

10.2.6. Koʻmish joyi maqomini asoslash (mahalliy, mintaqaviy yoki markazlashtirilgan) koʻmish joyini tanlash talablariga rioya qilgan holda texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

10.2.7. Turli toifadagi RChlarni koʻmish joyi, usuli va shartlari qabriston loyihasida asoslanishi va DSENM bilan kelishilgan boʻlishi kerak. Boshqa toifadagi RChlarni koʻmish uchun moʻljallangan qabristonlarda RChlarni koʻmishga yoʻl qoʻyilmaydi.

10.3. RCHni koʻmish xavfsizligini asoslash.

10.3.1. Koʻmish maydonini loyihalashda foydalanish davrida xodimlar va aholi uchun xavfsizlikni asoslash fizik himoyani hisoblash, chiqindilar va oqovalarning ruxsat etilgan quvvatini baholash va boshqa hisob-kitoblar orqali; texnologik operatsiyalarni oʻtkazish muddati, tartibi va shartlarini belgilash; meʼyoriy hujjatlar talablariga muvofiq tashkiliy-texnik va boshqa choralarni qoʻllash hamda insonning yashash muhitiga taʼsirini baholash orqali amalga oshiriladi.

10.3.2. Ekspluatatsiyadan keyingi davrda (qabriston konservatsiya qilingandan soʻng) aholi uchun RChni koʻmishning xavfsizligi matematik modellashtirish usullaridan foydalangan holda, koʻmish tizimi va atrof-muhit obyektlarining chiqindilar potensial xavfini saqlab turgan butun muddat davomidagi holatining hisoblangan prognozi asosida isbotlanishi lozim.

10.3.3. Qoʻllaniladigan usullar va hisoblash dasturlari, RChni koʻmishda radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha koʻrib chiqilayotgan normal va favqulodda vaziyatlar ssenariylari meʼyoriy hujjatlar talablari bilan tartibga solinadi.

10.4. RChni koʻmishda radiatsiya xavfsizligini taʼminlash.

10.4.1. RChni koʻmishda chiqindilar potensial xavfini saqlab turgan butun muddat davomida insonning radiatsion xavfsizligi taʼminlanishi shart.

10.4.2. BBIK faoliyat koʻrsatish davrida, shu jumladan uni konservatsiya qilish bosqichida, RChni koʻmishning radiatsiyaviy xavfsizligi Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida”, “Radiatsiyaviy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi qonunlari, RXM — 2006 va RXASQ — 2006 hamda ushbu SanQvaNlarga muvofiq tashkiliy-texnik chora-tadbirlar va qarorlar bilan taʼminlanishi lozim.

10.4.3. BBIKning muhandislik va tabiiy toʻsiqlar tizimi tomonidan yaratilgan radiatsion himoya chiqindilar izolyatsiyasining shunday sifatini taʼminlashi kerakki, bunda koʻmilgan RChdan aholiga radiatsiya taʼsirining prognoz qilinadigan darajasi yillik individual samarali nurlanish dozalaridan oshmasligi lozim — 0,01 mZv.

10.5. RChni dafn etish joylari va maydonchalarini tanlash.

10.5.1. RChni yer usti va yer ostida dafn etish joyining gidrogeologik, topografik, seysmik, tektonik, iqlimiy, ijtimoiy va boshqa sharoitlari dafn etish joyini tanlashga qoʻyiladigan, maxsus meʼyoriy hujjatlar bilan belgilangan meʼyoriy-texnik talablar majmuasiga javob berishi kerak.

10.5.2. Dafn etish maydoni yer usti va yer osti majmualarining obyektlarini oʻz ichiga olishi, sanitariya-muhofaza zonasi va kuzatuv zonasiga ega boʻlishi, geologik formatsiyalarga dafn etilganda esa — togʻ ajratmasiga ega boʻlishi kerak.

10.5.3. Dafn etish maydonchasi hududi radiatsiyaviy xavf haqida ogohlantiruvchi belgilar bilan oʻraladi hamda qoʻriqlash va fizik himoya tizimining boshqa elementlari bilan taʼminlanadi.

10.5.4. Radioaktiv chiqindilarni koʻmish maydonchasi atrofida ushbu SanQvaMning 8.7-bandiga muvofiq sanitariya-himoya zonasi oʻrnatiladi. Sanitariya-himoya zonasining chegarasida BBIKning normal ishlashi sharoitida odamlarning nurlanish darajasi aholi uchun belgilangan nurlanish dozasi chegarasidan oshmasligi kerak.

10.5.5. Dafn etish maydonidagi binolar va inshootlarni joylashtirish toza zona va ifloslanish mumkin boʻlgan zonaga ajratish tamoyili asosida amalga oshirilishi lozim. Ifloslanish mumkin boʻlgan zonada yer usti va yer osti majmuasining RCH bilan ishlaydigan obyektlari joylashishi kerak.

10.6. Qabristonlar va RCH dafn etish maydonchalarini konservatsiya qilish.

10.6.1. Yer usti va yer osti qabristonlari toʻldirilgandan soʻng konservatsiya qilingan. Dafn etish maydonining barcha boshqa bino va inshootlari, radiatsiya nazorati tizimidan tashqari, foydalanishdan chiqarilishi lozim.

10.6.2. Qabristonni konservatsiya qilish tizimi uni loyihalash bosqichida koʻzda tutilishi kerak.

10.6.3. Qabristonni konservatsiya qilishdan kamida besh yil oldin, loyiha tashkiloti tomonidan qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish imkoniyatlarini yoki ushbu qarorlarni tuzatish zarurligini aniqlash maqsadida konservatsiya loyihasining tekshiruvi oʻtkazilishi kerak.

10.6.4. Qabristonni konservatsiya qilish boʻyicha texnik yechimlar RCHga ruxsatsiz kirishni istisno etgan holda dafn etish xavfsizligini taʼminlashi kerak.

10.6.5. Chiqindilarni joylashtirish obyektlari chiqindilarni joylashtirish obyektlarining davlat reyestriga kiritiladi. Chiqindilarni joylashtirish obyektlarining davlat reyestrini yuritish belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

10.7. RCHni koʻmish xavfsizligini axborot bilan taʼminlash.

10.7.1. RCHni koʻmish xavfsizligi boʻyicha axborot taʼminoti koʻmish haqida ogohlantirish va hisobga olishdan iborat boʻlishi kerak.

10.7.2. Xavfsizlikni axborot bilan taʼminlash quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

RCH va ularning qabristondagi joylashuvini hisobga olish;

maydonchalar, dafn etish usullari, qabriston turlarini hisobga olish;

RCH koʻmilganligi haqida ogohlantiruvchi belgilar.

10.7.3. Chiqindilarning pasportlari va koʻmilgan manzili koʻrsatilgan hisobga olish hujjatlari foydalanuvchi tashkilotda qabriston konservatsiya qilingunga qadar saqlanadi. Koʻmish maydonchasidagi obyektlar foydalanishdan chiqarilganda, chiqindilarga oid hujjatlar belgilangan tartibda RCH hisobini yurituvchi ixtisoslashtirilgan tashkilotga topshiriladi.

10.7.4. RCH koʻmilgani haqida ogohlantiruvchi belgilar tasodifiy kirishda radiatsiyaviy va/yoki yadroviy xavf toʻgʻrisida passiv xabardor qilish uchun moʻljallangan. Ogohlantiruvchi belgilarni inshootning tashqi chegarasi boʻylab odam kirishi ehtimoli yuqori boʻlgan joylarga joylashtirish tavsiya etiladi. Belgilar qabristonlarni konservatsiya qilish jarayonida tashqi muhandislik toʻsigʻiga (tunnelga transport kirishi, qoplovchi ekranning beton qoplamasi va boshqalar) kiritiladi. Ogohlantiruvchi belgilarni bajarish ularning uzoq muddat chidamlilik talabidan kelib chiqqan holda amalga oshirilishi kerak.

11. Ixtisoslashtirilgan tashkilot binolari, asbob-uskunalar va maxsus transportni tozalash va zararsizlantirishga qoʻyiladigan talablar

11.1. Uskunalar, asbob-uskunalar, maxsus transport va BBIK sanoat maydonchalarining mumkin boʻlgan ifloslanish hududlaridagi boshqa ishchi yuzalarning radioaktiv ifloslanishi RXM — 2006 va RXASQ — 2006 da keltirilgan ruxsat etilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

11.2. BBIKning maxsus transporti va texnologik uskunalarining ichki yuzalarining radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi meʼyorlanmaydi, bunda ifloslangan buyumlar va yuzalar, ishchi xonalar havosidagi radioaktiv moddalar konsentratsiyasi ishlovchilarning nurlanish dozalari chegarasidan oshib ketishiga olib kelmasligi kerak.

11.3. Radioaktiv moddalarni ochiq holda qoʻllash bilan bogʻliq ishlar olib borilayotgan xodimlar doimiy boʻladigan barcha xonalarda har kuni nam usulda tozalash ishlari oʻtkazilishi kerak.

Xonalarni quruq tozalash, vakuumli tozalashdan tashqari, taqiqlanadi.

Tozalash jihozlari har bir sinf xonasi uchun belgilanadi va maxsus ajratilgan joylarda saqlanadi.

11.4. Dezaktivatsiya jarayonida hosil boʻlgan radioaktiv chiqindilar plastik yoki kraft qoplarga joylanadi va ushbu qoidalarning 5-boʻlimi talablariga muvofiq qayta ishlash yoki koʻmish uchun yuboriladi.

11.5. Maxsus transport vositalari va transport konteynerlari RCH tushirilgandan soʻng radiatsion nazoratdan oʻtkazilishi shart.

Ruxsat etilgan darajadan yuqori ifloslanish aniqlanganda, maxsus transport vositalari, konteynerlar va uskunalar maxsus yuvish vositalari yordamida dezaktivatsiya qilinadi.

11.6. Maxsus transport vositalari va konteynerlarni dezaktivatsiya qilish samaradorligi radiatsion nazorat natijalari asosida aniqlanadi va maxsus jurnallarda qayd etiladi.

11.7. Dezaktivatsiyadan soʻng transport vositalari yuzasidan 0,1 metr masofadagi har qanday nuqtada yutilgan doza quvvati 0,005 mGr/soatdan oshmasligi kerak.

11.8. Maxsus avtotransportning “toza” hududga chiqishiga ushbu SanPiNning 11.5 va 11.7-bandlari talablari bajarilgan taqdirda ruxsat beriladi.

12. RCH bilan muomalada boʻlishda avariyalarning oldini olish va bartaraf etish choralari.

12.1. RCH bilan bogʻliq favqulodda vaziyatlarda (portlash, yongʻin, transport avariyasi, oʻgʻirlik) atrofdagi shaxslarga sezilarli nurlanish xavfi paydo boʻlishi mumkin. Bunday sharoitda iloji boricha qisqa vaqt ichida avariya sodir boʻlgan joyga radiatsiya nazorati boʻyicha mutaxassislar chaqirilishi lozim. Voqea joyiga yetib kelgach va atrofdagi shaxslarga nurlanish yoki radioaktiv zararlanish xavfi mavjudligi aniqlangandan soʻng quyidagilar zarur:

radiatsiyaviy vaziyatni aniqlash, radiatsion xavfli zona chegaralarini belgilash va uni ogohlantiruvchi belgilar bilan oʻrash, shuningdek, xonalar, uchastkalar, transport vositalari va boshqalarning radioaktiv moddalar bilan ifloslanish darajasini aniqlash;

ortiqcha nurlanish yoki radioaktiv ifloslanishga uchragan shaxslarni aniqlash: 200 mZv dan ortiq dozada nurlangan shaxslarni tibbiy tekshiruvga yoʻnaltirish; radioaktiv ifloslanishga uchragan shaxslarni sanitariya ishloviga, ularning kiyim-kechaklari, poyabzallari va shaxsiy buyumlarini esa dezaktivatsiya yoki koʻmishga yuborish;

radiatsiyaviy avariyani bartaraf etish rejasini tuzish, unda (avariya koʻlamidan kelib chiqqan holda) quyidagi asosiy chora-tadbirlar nazarda tutilishi kerak:

radiatsiyaviy avariyani bartaraf etish uchun brigadalar tuzish va ularga yoʻriqnoma berish;

radiatsiya nazoratini taʼminlash;

avariyani bartaraf etish vositalarini aniqlash;

tiklash ishlarini xavfsiz oʻtkazish maqsadida radiatsiyaviy avariya uchastkasini chegaralash;

avariya joyini dezaktivatsiya qilish;

radioaktiv chiqindilarni yigʻish va chiqarib tashlash;

avariya sabablarini tekshirish va avariya toʻgʻrisidagi hisobot hujjatlarini tuzish.

12.2. RCH bilan shugʻullanuvchi har bir tashkilotda maʼmuriyat tomonidan tasdiqlanadigan avariyalar (yongʻinlar)ning oldini olish va bartaraf etish boʻyicha yoʻriqnoma tuzilishi kerak, u bilan RCH bilan ishlaydigan barcha xodimlar tanishtirilishi lozim.

Yoʻriqnomada quyidagi qoidalar aks ettirilishi kerak:

sodir boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalar roʻyxati va ularning oldini olish choralari;

yuqori turuvchi tashkilot, DSENM va boshqa tashkilotlarga xabar berish tartibi;

favqulodda radioaktiv ifloslanish joylarini bartaraf etish va izolyatsiya qilish chora-tadbirlari:

avariya vaqtida xodimlarning harakatlari;

ichki yoki tashqi favqulodda nurlanish holatida tibbiy yordam koʻrsatishni tashkil etish;

avariyalarni bartaraf etish tartibi va avariya ishlarini bajarishda xodimlarni himoya qilish choralari;

yongʻinlarning oldini olish va bartaraf etish chora-tadbirlari.

12.3. Radioaktiv chiqindilar (RCh) joylashtirilgan idish yoki oʻramning shikastlanishi tufayli maxsus avtotransportning majburiy toʻxtashi agar bu boshqa harakatlanuvchi vositalar uchun xavfli boʻlsa va hududning meʼyordan ortiq darajada avariyaviy ifloslanishiga olib kelishi mumkin boʻlsa, quyidagi shoshilinch chora-tadbirlarni amalga oshirib, avariyalar (yongʻinlar)ning oldini olish va bartaraf etish boʻyicha tasdiqlangan yoʻriqnomaga muvofiq harakat qilish lozim:

haydovchi va dozimetrchi qoʻshimcha shaxsiy himoya vositalarini (maxsus poyabzal, plastik xalat, bosh kiyimi, qoʻlqop) kiyishlari shart;

radiatsion razvedka oʻtkazish;

ifloslangan hududni radiatsiyaviy xavf belgilari va bayroqchalar bilan oʻrab qoʻyish;

favqulodda ifloslanishni cheklash uchun shoshilinch choralar koʻrish;

avtotransport vositasidan har ikki tomonda 100 metr masofada yoʻlning qatnov qismiga “Harakatlanish taqiqlangan” belgisini oʻrnatish;

miltillovchi qizil chiroq va favqulodda toʻxtash signalini yoqish;

avariya haqida tashkilot rahbariyatiga, radiatsiya xavfsizligi boʻyicha tegishli davlat nazorati organlariga zudlik bilan xabar berish, avariyaviy ifloslanish oqibatlari xavfi va koʻrilgan chora-tadbirlar toʻgʻrisida maʼlumot berish; ularning talabiga koʻra tashilayotgan yukka tegishli transport hujjatini taqdim etish;

ifloslangan hududga odamlarning kirishiga va transport vositalarining oʻtishiga yoʻl qoʻymaslik.

12.4. Ruxsat etilgan darajadan yuqori boʻlgan favqulodda ifloslanish yuzaga kelganda quyidagilar zarur:

ishlayotgan qurilmalarni oʻchirib, radiatsiya xavfi hududini tark etish;

qoʻl, kiyim va poyabzalning ifloslanish darajasini tekshirish;

RXM — 2006 va RXASQ — 2006 da keltirilgan ruxsat etilgan darajadan yuqori ifloslangan kiyimlarni yechish va sanitariya ishlovidan oʻtish;

radiometrik asboblar yordamida avariya zonasining oʻlchamlarini aniqlash;

sodir boʻlgan hodisa toʻgʻrisida tashkilot rahbariyatiga va radiatsiya xavfsizligi boʻyicha davlat nazorati organlariga darhol xabar berish;

favqulodda vaziyat hududiga kirish va undan chiqish uchun “favqulodda rejim”ni oʻrnatish;

avariya zonasi chegarasida “intizomiy toʻsiqlar” oʻrnatish.

12.5. Barcha hollarda avariya zonasiga kirish va unda biron-bir ishlarni bajarish faqat radiatsiya xavfsizligi uchun masʼul shaxsning ruxsati bilan, maxsus naryad-ruxsatnoma (6-ilova) asosida, ishlarni bajaruvchining yozma roziligi va ishlarni bajarish tartibini koʻrsatgan holda amalga oshirilishi mumkin.

12.6. Avariyaviy ifloslanish oʻchogʻini bartaraf etish ishlarini olib borishda, odatdagi tozalash usullari kerakli samara bermagan hollarda, dezaktivatsiya qilishning maxsus usullaridan foydalanish zarur: erituvchilar yordamida qoplamalarni olib tashlash, ifloslangan material qatlamini mexanik ravishda yoʻqotish va boshqalar (5-ilova).

12.7. Ifloslangan obyektlarni dezaktivatsiya qilish jarayoni albatta radiatsion nazorat ostida olib boriladi.

13. Shaxsiy himoya va shaxsiy gigiyena choralari

13.1. RCH bilan ishlaydigan barcha shaxslar RXM — 2006 va RXASQ — 2006 ga muvofiq ishlarning turi va sinfiga qarab individual himoya vositalari bilan taʼminlanishi kerak.

13.2. Xonalarni, RCH koʻmish idishlari joylashgan hududlarni tozalash, maxsus transport va uskunalarni dezaktivatsiya qilish ishlarini bajaruvchi xodimlar plastik fartuk va yengchalar yoki plastik yarim xalatlar, rezinayokiplastik maxsus poyabzal yoki rezina etiklar bilan taʼminlanishi lozim.

13.3. Havoning radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi mumkin boʻlgan sharoitlarda ishlashda (avariyalarni bartaraf etish, taʼmirlash ishlari va h.k.) xodimlarni nafas olish organlarini himoya qiluvchi maxsus filtrlovchi yoki izolyatsiyalovchi vositalar (pnevmokostyumlar, pnevmoshlemlar, kislorodli izolyatsiyalovchi asboblar) bilan taʼminlash zarur.

13.4. BBIK ning mumkin boʻlgan ifloslanish zonasiga kirish faqat sanitariya oʻtish punkti orqali, I sinf ishlari uchun moʻljallangan xonalarga esa qoʻshimcha ravishda statsionar sanitariya shlyuzlari orqali ruxsat etiladi. Avariya va taʼmirlash ishlari olib borilayotgan xonalar va hududlarga xodimlar ruxsatnoma-yoʻriqnoma asosida koʻchma sanitariya shlyuzlari orqali kiritiladi.

13.5. Ehtimoliy ifloslanish zonasidan chiqayotganda maxsus kiyim va boshqa shaxsiy himoya vositalarining tozaligini tekshirish, ularni yechish va radioaktiv ifloslanish aniqlanganda dush qabul qilish zarur.

13.6. Xodimlarning maxsus kiyimlari, shaxsiy himoya vositalari va teri qoplamalarining radioaktiv ifloslanishi ruxsat etilgan darajadan oshmasligi kerak. RXM — 2006 va RXASQ — 2006 da keltirilgan. Sanitariya ishlovidan soʻng teri qoplamalaridagi radioaktiv ifloslanish ruxsat etilgan darajadan 0,1 barobar yuqori boʻlmasligi kerak.

13.7. Maxsus kiyim va shaxsiy himoya vositalari muntazam ravishda dozimetrik nazoratdan oʻtkazilishi lozim.

Maxsus kiyimni almashtirish kamida ruxsat etilgan darajadan yuqori ifloslangan maxsus kiyim va himoya vositalari darhol almashtirilishi shart, bir haftada bir marta amalga oshirilishi kerak.

13.8. Qoʻshimcha shaxsiy himoya vositalari (plyonkali, rezinali va hokazo) har bir foydalanishdan soʻng sanitariya shlyuzida yoki maxsus ajratilgan joyda dezaktivatsiya qilinishi lozim. Dezaktivatsiyadan keyingi qoldiq ifloslanish darajasi ruxsat etilgan darajadan kamida uch barobar past boʻlishi kerak.

13.9. Shaxsiy kiyim va poyabzal ifloslanganda, ular radiatsiyaviy xavfsizlik xizmati nazorati ostida dezaktivatsiya qilinadi, dezaktivatsiya qilishning iloji boʻlmaganda esa koʻmib tashlanadi.

13.10. BBIK ifloslanishi mumkin boʻlgan hududda quyidagilar taqiqlanadi:

xodimlarning zarur shaxsiy himoya vositalarisiz boʻlishi;

ushbu hududda doimiy ishlamaydigan shaxslarning maʼmuriyat yoki radiatsiya xavfsizligi xizmati rahbarining yozma ruxsatisiz tashrif buyurishi;

oziq-ovqat mahsulotlari, uy kiyimlari, pardoz-andoz buyumlari va ishga aloqasi boʻlmagan boshqa narsalarni saqlash.

13.11. Chekish qoʻl yuvish uchun umivalnik va oʻz-oʻzini nazorat qilish uchun radiometrik asbob bilan jihozlangan maxsus xonalarda ruxsat etiladi.

13.12. Ovqatlanish oshxonalar, bufetlar yoki toza hududda joylashgan maxsus ajratilgan joylarda ruxsat etiladi.

14. Ishlab chiqarish nazorati

14.1. Radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash obyektida radiatsiyaviy xavfsizlik xizmati (yoki radiatsiyaviy xavfsizlikka masʼul shaxs) tomonidan amalga oshiriladigan tizimli ishlab chiqarish (radiatsiya) nazorati oʻtkazilishi lozim. Ushbu xizmatning xodimlar soni maʼmuriyat tomonidan belgilanadi va radioaktiv chiqindilarni tashish, yigʻish, qayta ishlash va koʻmish boʻyicha radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlash ishlari hajmiga qarab aniqlanadi.

14.2. Laboratoriya tadqiqotlarining nomenklaturasi, hajmi va davriyligi ishlab chiqarishning sanitariya-epidemiologik tavsifini, zararli ishlab chiqarish omillarining mavjudligini, ularning inson salomatligi va yashash muhitiga taʼsir darajasini hisobga olgan holda ishlab chiqarish nazorati dasturi bilan belgilanadi. Laboratoriya tadqiqotlari yuridik shaxs, yakka tartibdagi tadbirkor tomonidan mustaqil ravishda yoxud belgilangan tartibda akkreditatsiya qilingan laboratoriyalarni jalb etgan holda bajariladi. Ishlab chiqilgan ishlab chiqarish (radiatsiya) nazorati dasturi davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratini amalga oshiruvchi DSENM bosh vrachi (bosh vrach oʻrinbosari) bilan kelishiladi va tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

14.3. Radiatsion xavfsizlik xizmati tashkilotlardan chiqindilarni qabul qilish, shuningdek, radioaktiv chiqindilarni tashish, qayta ishlash va koʻmish, xonalarni, maxsus transportni, uskunalarni, konteynerlarni dezaktivatsiya qilishda RXM — 2006, RXASQ — 2006 va ushbu SanQvaM talablarining mavjudligi va bajarilishini nazorat qiladi. Nazorat dasturida nazorat qilinadigan parametrlarni aniqlash usullari, oʻlchash va namunalar olish nuqtalari rejasi, tadqiqotlar soni va ularning davriyligi, xodimlarning nurlanish dozalarini, oʻlchash natijalarini har oyda tahlil qilish va DSENMga maʼlumot uzatish tartibi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

14.4. Ishlab chiqarish nazorati dasturi oʻtkaziladigan ishlarning xususiyatiga qarab, xodimlar va aholining radiatsion xavfsizligining nazorat qilinadigan koʻrsatkichlari roʻyxati va ularning meʼyorlarini oʻz ichiga olishi kerak:

gamma-nurlanish dozasi quvvati;

beta-zarralar oqimining zichligi;

neytron nurlanish dozasining quvvati yoki neytronlar oqimining zichligi;

ishlab chiqarish binolari va atmosfera havosidagi gazlar, aerozollarning hajmiy faolligi;

atmosferaga chiqariladigan gazlar va aerozollarning hajmiy faolligi;

atmosferadan radioaktiv yogʻinlarning zichligi;

oqova suvlarning solishtirma faolligi;

chiqindilarning xususiyatiga qarab, qattiq va qotib qolgan chiqindilar yuzasida yoki qadoqlash yuzasidagi solishtirma alfa-, beta-faollik yoki gamma- va neytron nurlanish dozasining quvvati;

ishlab chiqarish xonalari havosidagi gazlar va aerozollarda, atmosfera havosidagi gazlar va aerozollarda, atmosferaga chiqarilayotgan gazlar va aerozollarda, oqova suvlarda, atmosferadan tushayotgan yogʻinlarda, tuproqda, qabriston ostidagi gruntlarda, yer usti va yer osti suvlaridagi radioaktiv moddalarning nuklid tarkibi:

ishlab chiqarish xonalari, uskunalar, jihozlar, transport vositalari, hududlar va yoʻllar yuzalarining alfa va beta faol moddalar bilan ifloslanishi;

shaxsiy himoya vositalari, xodimlarning teri qoplamalari va shaxsiy kiyimlarining alfa va beta faol moddalar bilan ifloslanishi;

tashqi nurlanishning individual dozasi;

xodimlar tarkibidagi shaxslarning organizmidagi radioaktiv moddalar miqdori.

14.5. Sanitariya-himoya zonasi va kuzatuv zonasida radiatsiyaviy nazoratning quyidagi parametrlar roʻyxati oʻrnatiladi:

gamma-nurlanish dozasi quvvati;

beta va gamma nurlanish dozasi;

atmosfera havosi, yer osti suvlari va ochiq suv havzalari aerozollarining hajmiy faolligi;

atmosferadan radioaktiv yogʻinlarning zichligi;

atmosfera aerozollari, ochiq suv havzalari suvlari, yer osti suvlari, atmosfera yogʻinlari, tuproq, choʻkindi yotqiziqlari, mahalliy ishlab chiqarilgan oʻsimliklar va ozuqalar, ochiq suv havzasi gidrobiontlari, mahalliy ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlaridagi radioaktiv moddalarning nuklid tarkibi.

14.6. Oʻta xavfli zonaning ifloslanishi mumkin boʻlgan xonalarida, bu yerda nurlanish dozasi quvvati yuqori boʻlishi mumkin keng doirada oʻzgaradigan (yuqori faollikdagi chiqindilar ombori, bitum bloklarini vaqtincha saqlash xonalari va h.k.) joylarda avtomatik ovozli va yorugʻlik signallarini chiqaruvchi qurilmalarga ega statsionar radiometrik asboblar oʻrnatilishi kerak.

14.7. Gaz-aerozol chiqindilarini nazorat qilish atmosferaga chiqarilayotgan chiqindilarning umumiy faolligi va radionuklid tarkibini baholash imkonini berishi lozim.

14.8. Oqova suvlarning radiatsion nazorati atrof-muhitga tushayotgan faollik haqida maʼlumot berishi kerak. Tozalangan oqova suvlarning har bir chiqarilishi tegishli dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim (7-ilova).

14.9. Potensial ifloslanish zonasidagi xonalar, texnologik jihozlar, asbob-uskunalar va transport vositalarining ifloslanishini nazorat qilish koʻchma asboblar yordamida va surtma olish usuli bilan amalga oshiriladi.

Sanitar shlyuzlarda shaxsiy himoya vositalarining ifloslanishi nazorat qilinishi kerak.

Maxsus kiyim, poyabzal va teri qoplamalarining radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi sanitar oʻtish punktlarida oʻrnatilgan statsionar va koʻchma asboblar yordamida nazorat qilinadi.

14.10. Xodimlarning individual nazorat asboblarisiz potensial ifloslanish zonasida boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Avariya vaziyatlarini bartaraf etishda yoki taʼmirlash ishlarini olib borishda xodimlar qoʻshimcha toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatuvchi dozimetrlar bilan taʼminlanishi kerak. Ayrim hollarda boʻsagʻali dozimetr-signalizatorlar qoʻllanilishi mumkin.

14.11. Individual nurlanish dozalarini hisobga olish shakli boʻyicha qayd etiladi.

14.12. Ichki nurlanish dozasini baholash uchun (agar ishlab chiqarish xonalari havosidagi radionuklidlarning oʻrtacha oylik konsentratsiyasi 0,1 REHF (Ruxsat etilgan hajmiy faollik) dan yoki ishchi yuzalarning radioaktiv ifloslanish darajasi 0,1 RED (Ruxsat etilgan daraja) dan oshib ketsa), inson organizmiga radionuklidlarning yillik tushishi baholanishi kerak.

14.13. Sanitariya-himoya zonasi va kuzatuv zonasidagi radiatsiya nazorati punktlari sanoat maydoniga nisbatan quyidagi toʻrtta asosiy yoʻnalish boʻyicha joylashtiriladi: ushbu hududda ustunlik qiluvchi shamollar yoʻnalishi boʻyicha hamda unga mos ravishda qarama-qarshi va perpendikulyar yoʻnalishlarda.

14.14. Radiatsiya nazorati natijalari maxsus jurnallarda qayd etilishi shart. Materiallar BBIK va u joylashgan hududdagi radiatsiyaviy vaziyatni baholash uchun, shuningdek, zarur hollarda xodimlarning nurlanishini kamaytirish va atrof-muhit ifloslanishini oldini olish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun ishlatiladi.

Har yili nazorat natijalari tashkilotning radiatsion-gigiyenik pasportiga uslubiy koʻrsatmalarga muvofiq ravishda kiritiladi.

1-ILOVA

Radioaktiv chiqindilardagi radionuklidlar solishtirma faolligining minimal ahamiyatli darajalari (Bk/kg)

Izohlar:

quyida keltirilgan ona radionuklidlar qiz radionuklidlari bilan muvozanatda boʻlgan holda koʻrsatilgan:

suyuq RAOni qattiq holatga oʻtkazish, ularni radioaktiv boʻlmagan chiqindilar koʻrinishida chiqarib tashlash maqsadida taqiqlanadi;

dengiz va okeanlarga tashlanadigan tritiy uchun ruxsat etilgan solishtirma aktivlik 10 marta dan yuqori.

2-ILOVA

Radioaktiv chiqindilarni hisobga olish jurnali

3-ILOVA

Barcha qadoqlar boʻyicha oʻlchov natijalarining eng yuqori qiymati

4-ILOVA

Koʻmishga qabul qilingan radioaktiv chiqindilarni hisobga olish jurnali

Izoh: Manbalar yopiq holda koʻmilganda, 4-ustunda manbaning nomi va raqami, pasport raqami va berilgan sanasi koʻrsatiladi.

5-ILOVA

Uskunalar, xonalar, konteynerlar va maxsus avtomobillarni zararsizlantirish uchun tavsiya etilgan yuvish vositalari

6-ILOVA

7-ILOVA

8-ILOVA

Texnogen ionlashtiruvchi nurlanishning manbalari (INM) bilan ishlaydigan shaxslarning individual samarali va ekvivalent nurlanish dozalarini hisobga olish kartochkasi

9-ILOVA (maʼlumot uchun)

Oʻnlik karrali va ulushli birliklarni hosil qilish va ularni nomlash uchun koʻpaytuvchilar va old qoʻshimchalar