Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilish markazlarini loyihalashtirish, qurish va ekspluatatsiya qilish sanitariya qoidalari va meʼyorlari (0365-19-son)

14.05.2026

Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya qoidalari, meʼyorlari va gigiyenik normativlari

Atamalar va taʼriflar

Kasalxona ichi infeksiyasi — bemorning diagnostika va davolash maqsadida davolash-profilaktika muassasasiga yotqizilishi yoki murojaat qilishi natijasida kelib chiqadigan mikrob etiologiyali har qanday klinik ifodalangan kasallikdir. Xodimlarning kasbiy faoliyati natijasida yuqtirgan kasalliklari ham shifoxona ichi infeksiyasiga kiradi.

Havo sterilizatori — tibbiy asbob-anjomlarni issiq havo yordamida sterilizatsiya qilishga moʻljallangan maxsus uskuna.

Mukammal tozalash — xonalarni (barcha yuzalar, mebel va uskunalar) dezinfeksiyalovchi vositalar yordamida artish va/yoki yuvish va havoni zararsizlantirish bilan oʻtkaziladigan namli tozalash usulidir.

Qoʻllarga gigiyenik ishlov berish — yuvuvchi yoki antiseptik vositani qoʻllash bilan tibbiyot xodimlari qoʻllari kaftlari terisidan tranzitor mikroflora va boshqa ifloslanishlarni yoʻqotish boʻyicha uslublar yigʻindisidir.

Dezinfeksiya — yuqumli va parazitar kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarini yoʻqotishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasi.

Yuqori darajali dezinfeksiya — bakteriyalar, viruslar va sporalarni yoʻqotadigan dezinfeksiya turidir.

Oʻrta darajali dezinfeksiya — sporalardan tashqari, bakteriyalar, viruslar, zamburugʻlar, sil mikobakteriyalarini yoʻqotadigan, lekin sporalarga taʼsir qilmaydigan dezinfeksiya turidir.

Past darajali dezinfeksiya — bakteriyalar, baʼzi bir zamburugʻlar, viruslarni yoʻqotishga, lekin sil mikobakteriyalari kabi qoʻzgʻatuvchilarga chidamli bakteriyalar taʼsir qilmaydigan dezinfeksiya qilish turidir.

Dezinfeksiya vositalari — yuqumli va parazitar kasalliklarni oldini olish va ular bilan kurashish uchun qoʻllaniladigan ularni tashuvchilari va qoʻzgʻatuvchilarini nobud boʻlishiga olib keluvchi dezinfeksiya, sterilizatsiya dezinseksiya, deratizatsiya vositalari.

Dekontaminatsiya — yuqumli, organik agentlardan bilan ifloslanishdan tozalash.

Kvarslash — ultrabinafsha nurlari bilan taʼsir qilish yoʻli bilan havoni zararsizlantirish.

Kolonizatsiya — yuqumli kasalliklar klinik belgilari va toʻqimalarni zararlanishi kuzatilmagan holda xoʻjayin organizmi yuzasi va boʻshliqlarida mikroorganizmlarning koʻpayishi va tarqalishi.

Kontaminatsiya — meʼyorda steril (toza) toʻqima va boʻshliqlarga yuqumli, organik va kimyoviy agentlarni yoki materiallarni tushishi.

Tabiiy yoritish koeffitsiyenti — ish joyidagi tabiiy yoritish darajasining shu paytda tashqaridagi ochiq joyda oʻlchangan yoritilganlikka foizli nisbati.

Havo almashinuvi kursi — berilayotgan (chiqarib yuborilayotgan) havoning ushbu xona hajmiga vaqt birligidagi nisbati.

Kritik asboblar — tananing qon oqimi va steril toʻqimalariga kiritiladigan asboblar boʻlib, ushbu jarrohlik asboblari, yurak ichki kateterlari, sunʼiy qon aylanishi apparati va dializatorlar qismlaridir. Ushbu buyumlarning hammasi steril boʻlishi shart.

Teri antiseptiklari — qoʻzgʻatuvchilarning teriga kirishi va koʻpayishini bartaraf etuvchi mikroblarga qarshi vositalardir.

Tibbiy buyumlar — davolash muassasalarida diagnostika va davolash muolajalarini oʻtkazish uchun ishlatishga moʻljallangan metall, shisha, rezina, lateks, polimer va boshqa materiallardan tayyorlangan buyumlar.

Manometr — suyuqlik va gaz bosimini oʻlchash uchun asbobi.

Bugʻli sterilizator (avtoklav) — tibbiy buyumlarni sterilizatsiya qilish uchun maxsus uskuna boʻlib, unda sterillovchi agent yuqori bosim ostidagi suv bugʻi boʻlib hisoblanadi.

Yarim kritik asboblar — teri va shilliq qavatlarni zararlamaydigan, lekin, ularga bevosita tegadigan asboblar va moslamalar boʻlib, bularga egiluvchan va qattiq endoskoplar, endotraxeal trubkalar, nafas olish konturlari kiradi. Ushbu toifadagi asboblar yuvilgandan va chuqur dezinfeksiya qilingandan keyin bemor uchun xavfsiz boʻladi. Ular yuqori xavf toifasiga kiradi.

Sterilizatsiya oldi tozalov ishlari — tibbiy buyumlarni sterilizatsiya qilishdan oldin ulardagi oqsil yogʻ va mexanik ifloslanishlarni bartaraf etish uchun tozalash usuli.

Profilaktik dezinfeksiya (dezinseksiya, deratizatsiya) — turli obyektlarning mikroblar bilan kontaminatsiyasini, boʻgʻimoyoqlilar va kemiruvchilar sonini kamaytirish uchun dezinfeksiyalovchi tadbirlar kompleksi boʻlib, bu tadbirlar yuqumli va parazitar kasalliklar boʻlmasa ham ularning yuzaga kelishi va tarqalishini oldini olish maqsadida olib boriladi.

Pitting (nuqtali) korroziya — faqat passiv metallar va qotishmalarda yuz beradigan korroziv yemirilish turi. Pitting korroziya nikelli, sirkoniyli, xrom-nikelli, xromli, aluminiyli qotishmalar va boshqalarda kuzatiladi. Pitting korroziyada yuzadagi faqat alohida uchastkalar yemiriladi, ularda chuqur zararlanish — pittinglar hosil boʻladi.

Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilish — tibbiy asbob-anjomlar va buyumlar ustidagi (ichidagi) barcha turdagi, shu jumladan spora hosil qiluvchi mikroorganizmlarni yoʻq qilish (oʻldirish).

Sterilizatsiyalovchi vosita — sterilizatsiyalovchi agent yoki taʼsir qiluvchi moddasi boʻlgan fizikaviy yoki kimyoviy vosita.

Sterilizatsiya markazi — tibbiy asbob-anjomlar yoki tibbiy maqsadlarda ishlatiladigan buyumlarni (jarrohlik asboblari, choyshablar, bogʻlovchi materiallari va boshqalar) markazlashtirilgan tarzda sterilizatsiya qilish amalga oshiruvchi, shuningdek mulkchilik shakli va idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar, davolash-profilaktika muassasalarining barcha boʻlinmalarini steril materiallar va buyumlar bilan taʼminlaydigan muassasa.

Sterilizatsiya konteyneri (biksi) — tibbiy maqsadlardagi materiallar va asbob-uskunalarni bugʻli sterilizatorlar (avtoklavlar)da sterilizatsiya qilish hamda ularni operatsiya va bogʻlash xonalarida saqlash uchun moʻljallangan metall quti.

Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilish markazlarini tashkil qilishga boʻlgan umumiy talablar I. Qoʻllash sohasi

1.1. Sanitariya qoidalari va meʼyorlari (keyingi oʻrinlarda sanitariya qoidalari) tibbiy asbob-anjomlar, buyumlarni sterilizatsiya qilish markazlarini (keyingi oʻrinlarda sterilizatsiya markazlari) joylashtirish, qurish, jihozlash va shuningdek ularda epidemiyaga qarshi chora-tadbirlarni belgilaydi.

1.2. Ushbu sanitariya qoidalari mulkchilik shakli va idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar, barcha qurilayotgan, qayta qurilayotgan sterilizatsiya markazlari (keyingi oʻrinlarda sterilizatsiya markazlari) uchun moʻljallangan.

1.3. Sterilizatsiya markazlarini loyihalashtirish, qurish, qayta qurish ushbu sanitariya qoidalardan tashqari amaldagi boshqa meʼyoriy hujjatlar talablari ham inobatga olinishi kerak.

1.4. Sanitariya qoidalari, oʻz tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, sterilizatsiya markazlari shuningdek tibbiy faoliyatni amalga oshirayotgan yuridik shaxslar uchun moʻljallangan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi hududida bajarish uchun majburiydir.

1.5. Ushbu sanitariya qoidalarining bajarilish nazorati Davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratini amalga oshiruvchi organlar tomonidan oʻrnatilgan tartibda olib boriladi.

1.6. Ushbu sanitariya qoidalari faoliyati loyihalashtirish, qurish va qayta qurish bilan bogʻliq boʻlgan barcha yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan ijro etish uchun majburiydir.

II. Umumiy qoidalar

2.1. Sterilizatsiya markazi, mulkchilik shakli va idoraviy boʻysunishidan qatʼiy nazar, davolash-profilaktika muassasalarida ishlatiladigan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni oʻz vaqtida va sifatli dezinfeksiya qilish, sterilizatsiya oldi tozalov, sterilizatsiya va tashishni taʼminlovchi texnik kompleks boʻlib hisoblanadi.

2.2. Sterilizatsiya markazida tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sifatli sterilizatsiya qilish uchun barcha sharoitlar, yaʼni tibbiy asboblarni samarali tozalash, talabga javob beradigan oʻrash materiallari va sterilizatsiya uskunalaridan foydalanish, ularni toʻgʻri qadoqlash, sterilizatorning toʻgʻri toʻldirilishi, har bir sterilizatsiya sikliga mos parametrlarni qoʻllash va ularni nazorat qilish, sterilizatsiya qilingan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni toʻgʻri saqlash, foydalanish va transportirovka qilinishiga rioya qilinishi kerak.

2.3. Sterilizatsiya markazi quyidagi vositalar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak:

tibbiy asbob-anjomlarni yuvuvchi mashinalar uchun vositalar;

asbob-anjomlarni ultratovush tozalash uchun

asbob-anjomlarni va ularni yuzalari uchun vositalar;

sterilizatsiya oldi tozalov ishlari oʻtkazish uchun vositalar.

2.4. Sterilizatsiya markazi tarkibi va maydonlari zararsizlantirish uchun tushadigan tibbiy asbob-anjomlar soni va hajmiga bogʻliq.

2.5. Tibbiy buyumlarning ketma-ketlik qoidalari asosida harakatini taʼminlash uchun texnologik uskunalar, shlyuzlar va sanitariya tozalov xonalaridan iborat quyidagi zonalardan tashkil topgan boʻlishi kerak:

notoza (gryaznaya) zona;

toza zona;

steril zona;

yordamchi xonalar.

2.6. Notoza, toza va steril zonalarni ajratish hamda ularni qayta ifloslanish ehtimolini istisno etish uchun sterilizatsiya markazi toʻsiq turdagi yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashinalar hamda sterilizatorlar oʻrnatilishi kerak.

2.7. Har bir zona oʻz xonalar yigʻindisi va jihozlar toʻplamiga ega boʻlishi lozim.

Notoza zona:

Notoza zona xonalariga tibbiy asbob-anjomlar va buyumlar qabul qilish, dezinfeksiya, sterilizatsiya oldi tozalov xonalari kiradi. Notoza zona quyidagi asbob-uskunalar bilan jihozlanadi:

konteynerlar solingan aravachalarni yuvish uchun suv va dozatorlar oʻrnatilgan germetik kabina (devorga oʻrnatilgan dushli panel);

2 ta rakovinali oʻrnatilgan yuvish stoli;

tibbiy asbob-anjomlar uchun ish stoli;

tibbiy asbob-anjomlar uchun aravacha;

tozalash inventarlari uchun aravachalar;

ultratovushli yuvish uskunasi;

havo pistoleti bilan taʼminlangan yuvish rakovinalari;

yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarni saqlash uchun javon;

zaruratga qarab boshqa asbob-uskunalar.

Toza zona:

Toza zonada tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya oldi tozalov ishlari sifatini tekshirish, saralash, va shuningdek ularni toʻplamlarga ajratish, oʻrash va sterilizatsiyaga tayyorlash amalga oshiriladi.

Ushbu zona uchun quyidagi asbob-uskunalar talab etiladi:

sigʻimli suv isitgichlar (vertikal);

asboblarni puflash uchun havo purkagichi;

kompyuter texnikasi;

tibbiy asbob-anjomlarni dezinfeksiya qilish, yuvish, sinovdan oʻtkazish va quritish uchun toʻsiq turdagi yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashina (vosher)

jarrohlik asbob-anjomlarni qadoqlash uchun apparat;

stellajlar;

baryer tipdagi gaz formaldegidli sterilizator;

baryer tipdagi V klassga oid forvakuumli bugʻli sterilizator (avtoklav) komplektlari bilan;

tibbiy asbob-anjomlar uchun namli tozalash va dezinfeksiyaga molik ish stoli;

namli tozalash va dezinfeksiya qilishga molik stullar

quritish shkafi (zarurat boʻlsa);

tibbiy asbob-anjomlar uchun aravachalar;

tozalash inventarlari uchun aravachalar;

qadoqlovchi qogʻozlar uchun aravachalar (zarurat boʻlsa);

toza xirurgik choyshablarni tashish uchun moʻljallangan aravachalar;

sterilazatsiya lotoklari uchun aravacha-stellajlar;

konteynerlar uchun aravacha-stellajlar;

tibbiy asbob-anjomlarni oʻrash uchun stollar;

tibbiy asbob-anjomlardan yashirin qon va boshqa oqsilli qoldiqlarini tekshirish uchun yorituvchi uskuna oʻrnatilgan lupa;

choyshablarni oʻrash pastki tokchali markaziy ish stollari;

yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarni saqlash uchun javon;

boshqa asbob-uskunalar.

Steril zona:

Steril zona — bu asosan sterilizatsiya qilingan materiallarni saqlash xonalaridir. Steril zona toza zonadan toʻsiq tipidagi sterilizatorlar bilan ajratilgan boʻlishi kerak. Ushbu zonaga sanitariya-tozalov xonasi orqali steril kiyim va maskada kiriladi.

Steril zonada quyidagi uskunalardan foydalaniladi:

chang oʻtkazmaydigan transport konteynerli aravachalar;

balandligi boʻyicha tokchalarga oʻrnatiladigan ajraluvchi stellajlar;

yuvish inventari uchun aravacha;

sterillangan xirurgik choyshablarini tashish uchun poʻlatdan ishlangan va xromlangan aravachalar;

sterillangan konteynerlarni joylashtirish uchun aravacha-stellaj;

yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarni saqlash uchun javon;

boshqa asbob-uskunalar.

2.8. Har bir zonaga oʻtish bakteritsid toʻsiqli shlyuzlar orqali amalga oshirilishi kerak. Toza va steril zonalarga dush, qoʻl yuvish uchun rakovina, maxsus kiyim saqlash uchun shkaf bilan jihozlangan sanitariya tozalov xonasi orqali oʻtiladi.

2.9. Steril zonaga oʻtishda tibbiyot xodimlari dush qabul qilishi, qoʻllarga antiseptik vositalar bilan ishlov berishi, steril kiyim, yaʼni xalat, qalpoqcha, baxilalar yoki sterilizatsiya oʻtgan poyabzal, niqob, qoʻlqoplar kiyishi lozim.

2.10. Steril zona uchun kiyimlar toʻplami oldindan tayyorlanadi, maxsus kiyimlar sterilizatsiya indikatori yopishtirilgan germetik sterilizatsiya oʻramiga joylashtiriladi. Sterillikning saqlanishi muddatlarini hisobga olgan holda, ushbu toʻplam steril zonada saqlanishi sharti bilan, bir nechta toʻplamni (masalan, bir haftalik zaxirani) oldindan tayyorlab qoʻyish mumkin.

2.11. Sterillash markazi xonalarining tarkibi va tavsiya etiladigan maydoni:

Sterilizatsiya markazi xonalarining tarkibi va tavsiya etiladigan maydon

3. Xonalarni ichki pardozlashga boʻlgan talablar

3.1. Sterilizatsiya markazlari xonalarning ichki pardozlash ularning funksional vazifasiga qarab, mos keladigan materiallardan foydalaniladi.

3.2. Xonalar devorlari, pol va shiplari yuzasi silliq, nuqsonsiz, namli tozalash va dezinfeksiya vositalari bilan zararsizlantirishga chidamli boʻlishi kerak. Pardozlash ishlarida panel konstruksiyalardan foydalanganda ularning yuzalari ham silliq boʻlishi kerak.

3.3. B tozalik sinflari xonalarning devorlari butun balandligi boʻylab va ship qoplamasi silliq, nam oʻtkazmaydigan, yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarni qoʻllashga chidamli boʻlishi kerak.

3.4. Yuvinish xonalari, ishlatilgan choyshablarni saralash va saqlash, chiqindilarni vaqtincha saqlash xonalarida pardozlash ishlarida namlikka chidamli materiallardan foydalaniladi. Pol yuzalari suv oʻtkazmaydigan materiallar bilan qoplanadi.

3.5. Rakovina va boshqa san.texnika jihozlari, shuningdek ishlatilganda devorlarni va toʻsiqlarni nam qilishi mumkin boʻlgan uskunalarni oʻrnatish joylarida devor va toʻsiqlar poldan kamida 1,6 metr balandlik va uskuna va asbobdan 20 sm kenglikda keramik plitkalar yoki boshqa namlikka chidamli materiallari ishlatilishi kerak.

3.6. Shiplarni pardozlashda yuzalari silliq va namli tozalash va dezinfeksiya qilish imkonini taʼminlaydigan materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

4. Suv taʼminoti va kanalizatsiyaga boʻlgan talablar

4.1. Barcha yangi va qayta qurilayotgan sterilizatsiya markazlari markazlashtirilgan suv taʼminoti, kanalizatsiya va issiq suv taʼminotiga ega boʻlishi kerak. Ichimlik suvi sifati sanitariya qoidalari talablariga muvofiq javob berishi kerak.

4.2. Yangi va qayta qurilayotgan sterilizatsiya markazlari uchun issiq suv taʼminoti tizimining buzilib qolishi yoki profilaktik taʼmirlanishi holatlari uchun zaxira issiq suv taʼminoti nazarda tutilishi kerak.

4.3. Xodimlar xonalari, kabinetlar, hojatxonalar va boshqa yordamchi xonalar issiq va sovuq suv taʼminlangan boʻlishi kerak.

4.4. Sanitariya-epidemiologiya rejimi va tibbiyot xodimlarining qoʻl gigiyenasiga rioya etilishi talab qiladigan barcha xonalarda tirsakli (kontaktsiz, pedalli va hokazo) rakovinalar, dozatorli suyuq (antiseptik) sovun va antiseptik eritmalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Ushbu talablar sanitariya-tozalov xonalari va sanuzellarda ham oʻrnatiladi.

4.5. Sterilizatsiya markazlari tibbiy asbob-anjomlarni sterilizatsiya oldi tozalov oʻtkazish xonalarida qoʻl yuvish uchun alohida rakovina oʻrnatilishi kerak.

5. Tabiiy va sunʼiy yoritishga talablar

5.1. Xodimlar xonalari tabiiy yorugʻlik bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

5.2. Mikroiqlimning meʼyoriy koʻrsatkichlari va muntazam havo almashinishi taʼminlanganda tabiiy yorugʻliksiz yoki sunʼiy yoritish bilan quyidagi xonalarga ruxsat etiladi:

a) texnik va muhandislik xonalari (issiqlik punktlari, nasos, kompressor, ventilyatsiya kameralari, distillyatsiya xonalari, binolardan foydalanish boʻyicha ustaxonalar, server xonalari);

b) xodimlar xonalari (xodimlar bilan mashgʻulot oʻtkazish xonalari, konferensiya zallari, dam olish, ovqatlanish xonalari, kiyinish xonalari, yuvinish xonalari, sanuzel);

v) yordamchi xonalar (ekspeditsiya, yuklash, arxivlar, barcha turdagi omborxonalar, tibbiy chiqindilarni zararsizlantirish xonalari, sanitariya-tozalov xonalari, sanitariya xonalari);

5.3. Sterilizatsiya markazlarida tabiiy va sunʼiy yoritilganlik darajasi sanitariya meʼyorlari va qoidalariga mos kelishi kerak.

5.4. Rekreatsiyalar sifatida ishlatilgan yoʻlaklar yon yoki tor tomondan tabiiy yoritilgan boʻlishi kerak.

5.5. Sunʼiy yoritilganlik (umumiy va mahalliy), yorugʻlik manbai, lampa turi ushbu sanitariya qoida va meʼyorlarining 1-ilovasiga muvofiq qabul qilinadi.

5.6. Shipga oʻrnatiladigan umumiy yoritish chiroqlari uzluksiz (yopiq) yorugʻlik tarqatgichiga ega boʻlishi kerak.

5.7. Kompyuter texnikasi bilan jihozlangan ish joylarida yorugʻlik personal elektron-hisoblash mashinalariga, ishlarni tashkil qilishga boʻlgan gigiyenik talablar hamda amaldagi boshqa meʼyoriy hujjatlar talablari asosida olib boriladi.

6. Xonalarning isitilishi, ventilyatsiyasi, mikroiqlimi va havo muhitiga talablar

6.1. Xonalar havosini isitish, ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlari xonalardagi mikroiqlimning va havo muhitining normal parametrlarini taʼminlashi lozim. (2-ilova).

6.2. Isitish uskunalari chang soʻrilmaydigan, yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalari taʼsiriga chidamli va silliq yuzaga ega boʻlishi kerak.

6.3. Markaziy isitish tizimlarida issiqlik tashuvchi sifatida isitish asboblarida 70 — 85 oS haroratdagi suvdan foydalaniladi. Isitish tizimlarida boshqa suyuqliklar va eritmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6.4. Mahalliy isitish manbaidan ushbu manbaga sanitariya-epidemiologiya xulosasi boʻlganda foydalanish mumkin.

6.5. Sterilizatsiya markazi binolari mexanik va/yoki tabiiy ishga tushiriladigan kiruvchi-tortuvchi ventilyatsiya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

6.6. Mexanik kiruvchi-tortuvchi ventilyatsiya tizimlari pasportlashtirilgan boʻlishi kerak. Mexanik kiruvchi-tortuvchi ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlaridan foydalanish (xizmat koʻrsatish) tashkilotning masʼul shaxsi yoki boshqa ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan amalga oshiriladi. Mexanik ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlarining ishlash samaradorligini tekshirish yiliga 1-marta tekshirish, joriy taʼmirlash (zarurat boʻlganda), shuningdek tozalash va dezinfeksiya ishlari amalga oshiriladi.

6.7. Ventilyatsiya tizimlaridan foydalanganda shovqin va tebranishga boʻlgan talablar inobatga olinishi kerak.

6.8. Aseptik xonalarda havonining kirishi uning soʻrilishidan yuqori boʻlishi kerak.

6.9. Xonalarning tozalik sinflari, havo muhitida bakteriyalar bilan ifloslanish darajasi, harorat va havo almashinuvi ushbu sanitariya qoida va meʼyorlarining 2-ilovaga muvofiq qabul qilinadi.

6.10. Ventilyatsiya tizimlarini loyihalashtirishda va ularni ekspluatatsiya qilishda havo massalarining “notoza” xonalardan “toza” xonalarga oʻtishini istisno etishi kerak.

6.11. Havo almashinuvining davriyligi havo harorati va namligini taʼminlash boʻyicha hisob-kitobdan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Tozalik darajasi boʻyicha B sinfga oid mansub xonalarda nisbiy namlik 60 foizdan oshmasligi kerak.

Xonalardagi harorat va havo almashinuvini tashkil qilish 1-ilovaga muvofiq qabul qilinadi.

6.12. Barcha xonalarga havo yuqori zonaga uzatiladi. Havoni yuqori zonadan chiqarish nazarda tutiladi, bunda havo ikkita zonadan chiqariladi: 40 foizi — yuqori zonadan va 60 foizi — pastki zonadan (poldan 30 — 60 sm yuqori).

6.13. Berkituvchi moslamalar (shu jumladan teskari klapanlar) havoni ruxsat etilmagan oqib kelishini istisno etish uchun kiruvchi va tortuvchi ventilyatsiya tizimlariga oʻrnatilishi kerak.

6.14. Steril zonalarda tortuvchi ventilyatsiya tizimlariga havoni zararsizlantirish moslamalari yoki nozik tozalash filtrlari oʻrnatiladi.

6.15. Ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlari uchun tashqi havo pol yuzasidan kamida 2 m balandlikdagi toza zonadan tortiladi. Olib keluvchi moslamalardan uzatiladigan tashqi havo qoʻpol va nozik tozalash filtrlari yordamida tozalanishi kerak.

6.16. B tozalik klassiga mansub xonalarga uzatiladigan havo chiqish joyida mikroorganizmlarning inaktivatsiyasi samaradorligi kamida 95 foizga taʼminlanishi kerak, shuningdek yuqori samarali filtratsiyani taʼminlaydigan qurilmalar (xepofiltrlar) oʻrnatiladi. Yuqori tozalash filtrlari yiliga kamida 2-marta almashtirilishi yoki ushbu qurilma yoʻriqnomasi asosida almashtiriladi.

6.17. B tozalik sinfiga mansub xonalarda harorat va namlikni taʼminlash uchun belgilangan tartibda ushbu maqsadlar uchun ruxsat berilgan tizimlar va uskunalardan foydalangan holda havoni konditsionerlash nazarda tutilishi kerak. Loyihalashtirishga muvofiq V sinfdagi xonalarni konditsionerlash tizimlari bilan jihozlash mumkin.

6.18. Sanuzellar uchun alohida havoni soʻrish moslamalari oʻrnatiladi.

6.19. Xodimlar kabinetlari, maʼmuriy va yordamchi xonalarda komfort havo haroratini saqlab turish maqsadida filtrlarni hamda issiqlik almashtirish kameralarini ishlab chiqaruvchi tavsiyalariga muvofiq, har chorakda 1-marta tozalash va dezinfeksiya qilish sharti bilan, split-tizimlardan foydalanishga ruxsat etiladi.

6.20. Yuvinish xonalari, sanuzellar, notoza zona xonalari, chiqindilarni saqlash xonalari, dezinfeksiya vositalari, reaktivlar va boshqa oʻtkir hidli moddalarni saqlash omborlarida uyushgan oqim qurilmasisiz, mexanik ishga tushiriladigan tortuvchi ventilyatsiya nazarda tutiladi.

6.21. Xonalardagi havo muhitida bakterial ifloslanish darajalari, ularning funksional vazifasi va tozalik sinfidan kelib chiqqan holda ushbu sanitariya qoida va meʼyorlarining 2-ilova asosida amalga oshiriladi.

6.22. Ventilyatsiya tizimlari uskunalarini joylashtirish uchun kiruvchi va tortuvchi tizimlar uchun alohida ajratilgan maxsus xonalar berilishi kerak. Kanalli ventilyatsiya uskunasini yoʻlaklarda ship tagida hamda odamlar doim boʻlmaydigan xonalarda joylashtirish mumkin.

6.23. Kiruvchi ventilyatsiya va konditsionerlashning havo quvurlari ichki yuzasi soʻrilmaydigan boʻlishi va xonaga havo tortuvchi quvurlarning yoki himoya qoplamalarining materiali zarrachalari ajralishini istisno etishi lozim.

6.24. Havo quvurlari, havo tarqatuvchi va qabul qiluvchi panjaralar, ventilyatsiya kameralari, ventilyatsion qurilmalari va boshqa qurilmalar toza tutilishi, mexanik zararlanmagan, yemirilmagan, germetikligi buzilmagan boʻlishi kerak. Ventilyatsion kameralardan boshqa maqsadlarda foydalanish taʼqiqlanadi. Ventilyatsion kameralar xonalari har oyda kamida 1-marta, havo tortuvchi shaxtalar esa har yarim yilda kamida 1-marta tozalanishi kerak. Ventilyatsiya tizimlariga texnik xizmat koʻrsatish, tozalash bir yilda kamida 1-marta, filtrlarni almashtirish esa ishlab chiqaruvchining texnik reglamentlariga muvofiq amalga oshiriladi. Dezinfeksiya ishlari har chorakda kamida 1-marta oʻtkaziladi. Joriy nosozliklar, nuqsonlar darhol kechiktirmasdan bartaraf etilishi kerak.

6.25. Kiruvchi va soʻruvchi panjaralar bir xona doirasida bir-biridan mumkin qadar uzoqda boʻlishi kerak.

6.26. Xonalarning tom qismi va yertoʻlalar kemiruvchilar va boshqa sinantrop hasharotlar tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak.

6.27. Sterilizatsiya markazi maʼmuriyati tomonidan mikroiqlim parametrlari va havo muhitidagi mikroblar tarqalganligi koʻrsatkichlari har chorakda kamida 1-marta, havo muhitining kimyoviy moddalar bilan ifloslanganligi esa har 6 oyda kamida bir marta nazorat qilinishi kerak.

6.28. Mikroiqlim va havo tozaligining normativ parametrlarini taʼminlash uchun tashqi havoni qoʻshilishi hisob-kitob boʻyicha va yuqori samarador filtrlarni oʻrnatish sharti bilan bir xona uchun havoni qayta aylanishiga ruxsat beriladi.

7. Tibbiy asbob-anjomlar yigʻish, tashish, dezinfeksiya va sterilizatsiya qilishga boʻlgan talablar

7.1. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni tashishga tayyorlash

7.1.1. Tibbiyot asbob-anjomlar va buyumlarni yigʻish va tashish ushbu maqsadlar uchun alohida ajratilgan transport vositalari yordamida har kuni ish vaqtida, belgilangan jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.

7.1.2. Ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlar sterilizatsiya markaziga transportirovka qilishdan oldin ular davolash-profilaktika muassasalari boʻlimlarida ishlatilgandan keyin darhol oqib turgan suvda chayiladi.

7.1.3. Keyingi bosqichda ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlar oldindan zararsizlantirilmasdan qopqoq bilan yopiladigan plastmassa idishlarga yigʻiladi va davolash-profilaktika muassasasi tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni vaqtinchalik saqlash xonasiga topshiriladi.

7.1.4. DPMning tibbiy asbob-anjomlarni vaqtinchalik saqlash xonasi shartli ravishda 2 ta zonaga ajratiladi:

ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlarni saqlash uchun suv bilan taʼminlangan zona;

steril konteynerlarni saqlash zonasi.

7.1.5. Ushbu xonada ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlarga maxsus koʻpiksimon aerozol sepiladi. Aerozol boʻlmagan holatlarda tibbiy asbob-anjomlar suvga toʻliq choʻktirilgan holda tashiladi.

7.1.6. Tibbiy asbob-anjomlarni pitting (nuqtali) korroziyaga va ularni zanglab yorilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun poʻlatdan ishlangan asbob-anjomlarni izotonik eritmada (masalan, fiziologik tuzli eritmalar), tarkibida xlor saqlovchi dezinfeksiyalovchi eritmada yoki boshqa dezinfektantarda zararsizlantirish qatʼiyan man etiladi.

7.1.7. Ishlatilgan jarrohlik choyshablarini yigʻish uchun maxsus idishlardan (zich mato, kleyonka va polipropilendan ishlangan qopchalar, qopqoqli plastmassa sigʻimlar, choyshablar uchun aravachalar va h.k.) foydalaniladi.

7.1.8. Tibbiy asbob-anjomlarni zanglashi va ularni tozalashda qiyinchiliklarni oldini olish uchun ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlarni uzoq muddatga, yaʼni tunga yoki dam olish kunlariga qoldirish mumkin emas.

7.1.9. Sharnirli asboblarni (qaychilar, qisqichlar, tutqichlar) samarali tozalash uchun ular yuzalarning yopilib qolishini kamaytirish uchun ochiq holda boʻlishi kerak.

7.1.10. Qismlarga ajratiladigan tibbiy asbob-anjomlarni ishlab chiqaruvchining koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshiriladi.

7.1.11. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni maxsus ajratilgan avtotransportda sterilizatsiya markaziga transportirovka qilinadi.

7.1.12. Ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlar aravachalar solingan transport vositalari ular tushirilgandan keyin belgilangan tartibda dezinfeksiya qilinadi. Transport vositasini dezinfeksiya qilish uchun purkagich (gidropult) yoki lattalar (vetosh), shuningdek dezinfeksiyalovchi vositalarning ishchi eritmalarini tayyorlash uchun idishlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

7.1.13. Ishlash jarayoni sterilizatsiya markaziga ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlarni qabul qilish bilan boshlanib, sterilizatsiya qilingan asbob-anjomlarni davolash-profilaktika muassasasiga transportirovka qilish bilan yakunlanadi.

7.1.14. Ishlatilgan tibbiy asbob-anjomlar konteynerlari notoza zonada aravachalarga yuklanadi va yuvish mashinasida yuviladi.

7.1.15. Konteynerlar yuvib boʻlingandan keyin tibbiy asbob-anjomlar ushbu meʼyoriy hujjatning 7.2-bandiga muvofiq qoʻlda yuviladi.

7.1.16. Zarur hollarda asbob-anjomlar ushbu meʼyoriy hujjatning 7.4-bandiga muvofiq ultratovush yuvish mashinalarida qoʻshimcha tarzda yuviladi.

7.1.17. Asbob-anjomlar qoʻlda yoki ultratovushli yuvilgandan keyin notoza zonada sterilizatsiya oldi tozalov ishlarini oʻtkazish uchun yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashinasiga joylashtiriladi va yuvilgandan keyin toza zonadan olinadi.

7.1.18. Dastlabki ikki bosqichli tozalashdan keyin asbob-anjomlar lupa yordamida yashirin qon va oqsil qoldiqlari yuzasidan tekshiriladi.

7.1.19. Tibbiy asbob-anjomlar va bogʻlov materiallari ushbu meʼyoriy hujjatning 7.5-bandiga muvofiq qadoqlab oʻraladi.

7.1.20. Har bir ish joyida nusxa koʻchirish tartibi koʻrsatilgan holda shtrix-kodlar namunalari taʼminlanadi. Qadoqlab oʻralgan asbob-anjomlar konteynerlarga joylashtiriladi, foydalanuvchining personal shtrix-kodi qayd etiladi va sterilizatsiyaga yuboriladi.

7.1.21. Tibbiy asbob-anjomlar turiga qarab sterilizatsiya harorati va ekspozitsiyasi rejimi tanlanadi.

7.2. Tibbiy asbob-anjomlarni qoʻlda hamda yuvuvchi mashina yordamida tozalash va dezinfeksiya qilish

7.2.1. Tibbiy asbob-anjomlarni qoʻlda tozalash uchun faol va oqsillarni fiksatsiya qilmaydigan tarkibi fermentli yoki ferment saqlamaydigan faol texnologik ximikatlar qoʻllanilishi kerak.

7.2.2. Tozalash vositalarini qoʻllaganda ishlab chiqaruvchining koʻrsatmalarini, ayniqsa konsentratsiya va haroratga oid koʻrsatmalarini, inobatga olish kerak.

7.2.3. Tibbiy asbob-anjomlarni yuvishda har kuni yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarining ishchi eritmalaridan foydalaniladi. Yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi vositalar ishchi eritmalari tez-tez almashtirish kerak.

7.2.4. Tibbiy asbob-anjomlarni tozalash uchun yumshoq, silliq salfetkalardan, plastik choʻtkalardan yoki yuvish pistoletlaridan foydalanish tavsiya etiladi. Boʻshliqli asbob-anjomlar uchun ishlab chiqaruvchi tavsiya qilgan (tipi va oʻlchami boʻyicha) choʻtkalardan foydalaniladi.

7.2.5. Qoʻlda oʻtkazilgan yuvish va dezinfeksiya tozalov ishlaridan soʻng tibbiy asbob-anjomlar yetarli miqdordagi oqar suvda yuviladi. Ushbu jarayonida tibbiy asbob-anjomlar yopishib qolgan zarrachalardan tozalanadi.

7.2.6. Asbob-anjomlarda suv dogʻlarini hosil boʻlishini oldini olish uchun yakuniy yuvish ishlari uchun deminerallashtirilgan (filtrdan oʻtkazilgan) suvdan foydalanish tavsiya etiladi.

7.2.7. Asbob-anjomlar yuvilgandan keyin darhol quritilishi kerak. Quritishda moyli aralashmalardan holi siqilgan havo bilan quritish ayniqsa samarali taʼsir qiladi.

7.2.8. Sharnirli asbob-anjomlar yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi vosita ishchi eritmasiga, ularning yuzalari berkilib qolmasligi uchun toʻliq ochilgan holda joylashtirilishi kerak. Trubka va kanyulya kabi tor tirqishli asbob-anjomlarga, shuningdek boʻshliqli asbob-anjomlarga ishlov berish katta eʼtiborni talab qiladi. Ularning ichki yuzalarini yopilib qolishini oldini olish uchun ularning ichki yuzalar dezinfeksiyalovchi eritmaga toʻliq choʻktirilganligi nazorat qilinadi.

7.2.9. Stomatologik asboblar-anjomlarga jarrohlik amaliyotida ishlatiladigan tibbiy asboblar-anjomlar kabi ishlov berish mumkin. Ushbu turdagi asboblar-anjomlar ichki qismini tozalash va saqlash uchun ishlab chiqaruvchi tomonidan tavsiya qilingan vosita va usullardan foydalanish kerak.

7.2.10. Maxsus poʻlatdan boʻlmagan materiallardan tayyorlangan stomatologik asboblarni, materialning xususiyatlaridan kelib chiqib, faqat maxsus dezinfeksiyalovchi va yuvuvchi eritmalar bilan tozalash mumkin. Tibbiy asboblar-anjomlar zanglashini bartaraf etish uchun ular yuvilgandan keyin darhol quritilishi, keyin sterilizatsiya uchun mos zanglashga qarshi vosita bilan ishlov berilishi kerak. Keramika yoki plastik materialdan ishlangan silliqlovchi disklarga ishlatiladigan dezinfeksiyalovchi va yuvuvchi vositalar ushbu asboblarga mos kelishi tekshirilishi kerak.

7.2.11. Kam invaziv xirurgik muolajalar uchun ishlatiladigan asbob-anjomlar va qattiq endoskoplar oson mexanik shikastlanishi mumkin. Boʻshliq va kanallari mavjud tizimlar va komponentlarni yetarlicha samarali tozalash uchun ularga ayniqsa yaxshilab ishlov berish kerak.

7.2.12. Egiluvchan endoskoplarga ishlov berishni boshlashdan oldin klapanlar va qalpoqchalar yechib olinadi. Tegishli himoya qalpoqchalari ishlab chiqaruvchining koʻrsatmalariga qarab kiydiriladi. Egiluvchan endoskop tozalash uchun yuvuvchi yoki yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi eritmali vannaga boʻktiriladi va tashqaridan yaxshilab artiladi.

7.2.13. Egiluvchan endoskop kanallari ushbu asbob uchun moʻljallangan choʻtka bilan tozalanadi, keyin yuvuvchi yoki yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi eritma bilan yuviladi. Endoskopning distal qismi ishlab chiqaruvchining koʻrsatmasiga muvofiq tozalanishi kerak.

7.3. Tibbiy asbob-anjomlar yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashinada tozalash va dezinfeksiya qilish

7.3.1. Tibbiy asbob-anjomlarni yuvish mashinasida tozalash va dezinfeksiya qilish asosan quruq joylangandan keyin amalga oshiriladi.

7.3.2. Tibbiy asbob-anjomlar nam joylanganda tozalash va dezinfeksiya uchun ishlatiladigan vositalar kam koʻpiruvchan boʻlishi kerak, chunki koʻpik yuvish bosimini va mashinada yuvish samaradorligini ancha kamaytirishi mumkin.

7.3.3. Kuchli ifloslangan asboblar (stomatologik asboblardagi qurib qolgan mato qoldiqlari, yopishib qolgan plombalash materiallari va h.k.) ga, mashinaga solishdan oldin dastlab qoʻlda ishlov berilishi yoki ultratovushli vannada yuvib tashlanishi kerak.

7.3.4. Yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashina yordamida samarali yuvish va dezinfeksiya qilish uchun toʻrsimon lotoklarni, kassetalarni, ushlagichlarni va boshqalarni mashinaga toʻgʻri joylashtirish kerak.

7.3.5. Sharnirli asbob-anjomlar ochilgan holatda joylashtirishi kerak.

7.3.6. Tibbiy asbob-anjomlar yuvuvchi eritmalar bilan yuvilishini taʼminlash maqsadida ular toʻrsimon lotoklarga zich joylashtirilmasligi kerak.

7.3.7. Tibbiy asbob-anjomlarni mashinaga joylashtirishda ularning mexanik taʼsirchanligi va chidamliligi inobatga olinishi kerak.

7.3.8. Tibbiy asbob-anjomlar belgilangan dasturda zararsizlantirish tugagandan keyin darhol mashinadan olinishi kerak, chunki yopiq mashinada uzoq qolib ketganda qoldiq namlik zanglashni keltirib chiqarishi mumkin.

7.3.9. Mashinada yuvish va dezinfeksiyalash uchun termik va kimyoviy termik usullardan foydalaniladi.

7.3.10. Termik va kimyoviy-termik dezinfeksiya bilan tozalash dasturi quyidagi bosqichlardan iborat:

dastlabki yuvish;

tozalash;

birlamchi oraliq yuvish;

qoʻshimcha oraliq yuvish;

termik dezinfeksiya/oxirgi yuvish;

quritish.

7.3.11. Tibbiy asbob-anjomlarni termik usulda zararsizlantirishda dezinfeksiya ishlari +65 °C dan yuqori haroratda amalga oshiriladi.

7.3.12. Termolabil tibbiy asbob-anjom va buyumlar zararsizlantirishda kimyoviy-termik usullardan foydalaniladi. Ushbu holatda yuvishdan keyin mashinada dezinfeksiyalashga moʻljallangan dezinfeksiya vositasidan foydalaniladi. Tibbiy asbob-anjomlarni yuvish va quritishning barcha etaplarida harorat chegaralangan boʻlishi kerak.

7.3.13. Termik usulda dezinfeksiya qilish usulida suvning harorati datchiklar orqali nazorat qilinadi.

7.13.14. Termik va kimyoviy-termik dezinfeksiya ishlari sifatini nazorat qilish uchun yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi mashinaga ish boshlanishidan oldin yuvishning birinchi sikliga testlar qoʻyiladi.

7.4. Tibbiy asbob-anjomlarni ultratovush bilan tozalash va dezinfeksiya qilish

7.4.1. Ultratovushli ishlov berish zanglamaydigan poʻlatdan va qattiq plastmassadan ishlangan tibbiy asbob-anjomlarni (elastomerlardan tashqari) qoʻshimcha tozalash uchun maxsus moʻljallangan.

7.4.2. Mexanik taʼsirga chidamsiz asboblar (mikroxirurgik, stomatologik asboblar) uchun, ultratovush yordamida ishlov berish bir vaqtning oʻzida puxta tozalash va dezinfeksiyalash imkonini beradi.

7.4.3. Ultratovush yordamida tozalash quyidagi holatlarda qoʻllaniladi:

qoʻlda tozalash jarayonlariga qoʻshimcha ravishda samarali mexanik tozalash usuli sifatida;

tozalanishi qiyin boʻlgan ifloslanishlarni bartaraf etish uchun;

mashinada tozalash usulining tarkibiy qismi sifatida qoʻshimcha tozalash uchun.

7.4.4. Ultratovushli tozalashdan optimal foydalanish uchun quyidagi talablar bajarilishi kerak:

ultratovush vanna yoʻriqnomalariga muvofiq toʻldirilishi kerak;

suvga tibbiy asbob-anjomlarni yuvish va zararsizlantirish qilishga muvofiq keladigan yuvuvchi yoki yuvuvchi-dezinfeksiyalovchi vositasidan foydalanish;

ultratovushli zararsizlantirishda yuvuvchi va dezinfeksiya qiluvchi vositalar konsentratsiyasi, harorati va ekspozitsiyasi ishlab chiqaruvchining koʻrsatmalariga rioya qilinishi kerak;

ultratovush vanna xona haroratidagi suv bilan toʻldirilishi kerak;

ultratovushli tozalashda ishlatilayotgan suvning harorati +45 °C dan yuqori boʻlsa oqsillar denaturatsiyasi tufayli tibbiy asbob-anjomlar yuzasida qatlamlar hosil boʻlishi mumkin.

7.4.5. Toʻgʻri tayyorlangan vannadan tashqari, quyidagi asosiy qoidalarga ham rioya etilishi lozim:

tibbiy asbob-anjomlar suyuqlikka toʻliq boʻktirilgan boʻlishi kerak;

sharnirli tibbiy asbob-anjomlar va buyumlar tozalash jarayonida, yuzalarning yopilib qolishini kamaytirish uchun ochilgan holda boʻlishi kerak;

tibbiy asbob-anjomlar ustma-ust emas, balki yonma-yon taxlangan boʻlishi kerak;

tibbiy asbob-anjomlar ultratovushli tozalash jarayoniga toʻsqinlik qilmaydigan toʻrsimon lotoklarga (sim toʻrli lotoklar yoki teshikli listdan tayyorlangan lotoklarga) joylashtirilishi kerak;

maydoni boʻyicha katta detallar ultratovush vannalariga akustik soya va zonalar hosil qilmaydigan tarzda joylashtirilishi kerak.

7.4.6. Ultratovushli vanna ichidagi suyuqlik har kuni almashtirilishi kerak.

7.4.7. Dezinfeksiyalovchi vosita eritmasidan ishlab chiqaruvchi yoʻriqnomasiga asosan uzoq vaqt foydalanilish mumkin.

7.4.8. Ultratovushli tozalash samaradorligining pasayishi va yuqori darajadagi ifloslanishga oldini olish uchun dezinfeksiya vositalarining ishchi eritmalari mazkur preparat yoʻriqnomasiga muvofiq tayyorlanadi.

7.5. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni qadoqlashga boʻlgan talablar

7.5.1. Sterilizatsiya oʻrash materiallari tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilishdan oldin oʻrash va ularni sterilizatsiya qilingandan keyin ishlatgunga qadar va transportirovka qilishda steril holatda saqlashga moʻljallangan.

7.5.2. Tibbiy asbob-anjomlarni oʻrash materiallari quyidagi talablarga javob berishi kerak:

tanlangan sterilizatsiya usulida ishlatish uchun moʻljallangan boʻlishi;

havoni tashqariga chiqib ketishi va sterilizatsiya agentini ichkariga kirishini taʼminlashi;

tibbiy asbob-anjomlarni saqlash va tashish jarayonida sterillikni saqlashi;

oʻram ichidagi tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni steril holda olish imkonini berishi kerak.

7.5.4. Tibbiy asbob-anjomlar va choyshablar va boshqa materiallarni oʻrash sterilizatsiya qilinayotgan materialdan havoning toʻliq chiqarib yuborilishi va sterilizatsiya agentining eng chuqur nuqtalariga yetib borishiga imkon berishi kerak.

7.5.5. Oq tibbiy kraft-qogʻoz, laminatsiya qilingan shaffof plyonkadan tayyorlangan oʻrash materiallari antibakterial va ishonchli himoyani taʼminlaydi.

7.5.6. Bogʻlov xonalari uchun ishlatiladigan oʻrash materiallari ushbu xonalarda steril stol yoymasdan ishlash imkoniyatini berishi kerak.

7.5.7. Sterilizatsiya uchun ajratilgan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarda sterilizatsiya oldi tozalov ishlari oʻtkaziladi, xirurgik operatsiya uchun ishlatiladigan choyshablar esa yuvilib, quritilgandan keyin paketlarga (shu jumladan rulon materialdan tayyorlangan) joylashtiriladi. Bunda buyumlar ishchi qismi bilan paketlarning ochiq tomoniga (toʻldirish tomonga) qaratib joylashtiriladi. Rulonli materiallardan tayyorlangan paketlarga buyumlarni joylashtirishda, buyumning ishchi qismi ochiladigan joyiga qarama-qarshi tomonga qaratilgan boʻlishi kerak. Paketlarning choklari yorilib ketmasligi uchun ulardagi buyumlar sigʻimning ¾ qismidan ortiq boʻlmasligi kerak. Oʻrash materiallarini sanchuvchi (ignalar va boshqalar) va kesuvchi (skalpellar, rezeksion pichoqlar va boshqalar) asboblar joylashtirganda yirtilishini oldini olish uchun turli himoya usullari, yaʼni buyumlar ketma-ket ikki marta oʻrash, kesuvchi asboblarning ishchi qismlari toza doka yoki qogʻoz salfetkalarga oʻraladi.

7.5.8. Buyumlar solingan paketlar termik usulda payvandlash apparatlari yordamida va bundan istisno tariqasida — indikatorli yoki indikatorsiz yopishuvchan tasmalar yordamida berkiladi.

7.5.9. Paketlar yopilishidan oldin qoʻl bilan uni yopiq tomondan ochiq tomonga yoʻnaltirgan holda (iloji boricha) havoni chiqarib tashlash kerak.

7.5.10. Sterilizatsiya qilingan tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni uzoq saqlash uchun sterilizatsiya markazida mikrofiltrli konteynerlar yoki sterilizatsiya qilingandan keyin avtomatik tarzda germetik yopiladigan klapanli steril konteynerlardan foydalanilishi zarur.

8. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilishga boʻlgan talablar

8.1. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya markazi barcha turdagi tibbiy asbob-anjomlar, jumladan ham issiqqa chidamli, ham termolabil tibbiy buyumlar va materiallarni sterilizatsiyasini taʼminlashi kerak. Bundan kelib chiqqan holda sterilizatsiya ishlari termik va kimyoviy (sovuq) usullarga ajratiladi.

8.1.1. Termik sterilizatsiya

8.1.2. Termik sterilizatsiya ishlari bugʻ yordamida olib boriladi.

8.1.3. Bugʻ bilan sterilizatsiya qilishning asosiy sifat mezonlaridan biri sterilizatsion kamera va tibbiy asbob-anjomlar va buyumlardagi kanallari hamda boʻshliqlardagi havoni toʻliq chiqarishdir.

8.1.4. Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya qilishda faqat zamonaviy forvakuumli sterilizatorlaridan foydalaniladi. Forvakuum usulida havo nafaqat kamera boʻshliqlaridan, balki teshikli materiallardan (choyshab va bogʻlov materiallaridan), shuningdek tibbiy buyumlar boʻshliqlari va kanallaridan pulsatsiyalovchi vakuum yordamida bugʻ yuborish va hosil boʻlgan bugʻ-havo aralashmani vakuum darajasigacha yoʻqotish orqali butunlay chiqarib tashlanadi.

8.1.5. Sterilizator markasini tanlashda quyidagilarga eʼtibor qilinishi kerak:

sterilizatsiyaning kritik parametrlariga: harorat, vakuum chuqurligi, bugʻning bosimi, ekspozitsiya, sterilizatsiya sikli davomida bugʻ kamerasidan kondensatni operativ ravishda chiqarib tashlashni taʼminlashda xatolarni blokirovka qiladigan avtomatika mavjudligi;

sterilizator ishi sifatini tekshirish rejimlari: kamera germetikligi boʻyicha vakuum-test hamda sterillash kamerasidan havoning yaxshi chiqarilganligi boʻyicha Bovi-Dik testi;

sterilizatsiya qilinadigan buyumlar va materiallarni yuklash va tushirishning mexanizatsiyalanganligi;

kamera eshiklarining avtomatik yopilishi;

sterilizatorni lokal kompyuter tarmogʻi bilan bogʻlash imkoniyati;

sterilizatsiya siklini avtomatik qayd qilish va printerda qogʻozga chiqarish imkoniyati;

sterillash sikli vaqtida yuzaga kelgan xatolar kodini sterilizator paneli displeyiga chiqarish va qayd etish, ularni printerda qogʻozga tushirish mumkinligi;

sterilizatsiya jarayonini validatsiya qilish imkoniyati.

8.2. Kimyoviy “sovuq” sterilizatsiya

8.2.1. Kimyoviy “sovuq” sterilizatsiya etilen oksidi bilan oʻtkaziladi.

8.2.2. Etilenoksid yordamida sterilizatsiya qilish kuchli bakteritsid taʼsirga ega boʻlib, nihoyatda toksik, mutagen va kanserogen xususiyatga ega. Zamonaviy etilenoksidli sterilizatorlar tibbiyot xodimlari uchun mutlaqo xavfsiz tarzda foydalanish imkonini beradi.

8.2.3. Etilen oksidi bilan steriliatsiya qilish yoki EO-sterilizatsiya vakuum sharoitida, past haroratlarda, yaʼni 37 — 55 °S da oʻtkaziladi. Ushbu xususiyatlari bilan EO-sterilizatsiya universal hisoblanib, unda har qanday tibbiy buyumlar va materiallar, shu jumladan endoskoplar, laparoskoplar, elektronika, implantatlarni ham sterilizatsiya qilish mumkin.

8.2.4. Sterilizatsiya markazida etilen oksidli yoki formaldegidli sterilizator ikkita, yaʼni toza va steril zonada alohida ventilyatsiya tizimiga ega boʻlgan xonada oʻrnatiladi. Sterilizator ishlayotgan vaqtda maxsus sensorlar bilan xonadagi gaz miqdori oʻlchab borilishi kerak.

8.2.5. Formaldegidli va etilenoksidli sterilizatsiya qilish uchun bugʻli sterilizator kabi maxsus sterilizatsiya indikatorlariga ega boʻlgan oʻrash materiallaridan foydalaniladi.

8.3. Plazmali sterilizatsiya

8.3.1. Peroksidli plazmali sterilizatsiya etilen oksidli va formaldegid bugʻlari bilan sterilizatsiyaga alternativa sifatida foydalaniladi.

8.3.2. Peroksidli plazmali sterilizatsiya turida sterilizatsiya agenti sifatida 50 — 58% perekis vodorod va uning past haroratli plazmadan foydalaniladi.

8.3.3. Plazmali sterilizatsiya quruq atmosferada past haroratda (60 ºS gacha) olib boriladi.

8.3.4. Plazmali sterilizatorda tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarning deyarli barcha turlari va xillari, jumladan, jarrohlik, travmatologik, stomatologik, oftalmologik, mikroxirurgik asboblarni, tolali yorugʻlik oʻtkazgichlarini, lazerli va nur oʻtkazgichlarni, elektr simlari va kabellarni, elektr va elektron qurilmalarni, asboblar dastaklari, nafas olish konturlarini hamda yuqori harorat va namlikda sterilizatsiya qilish mumkin boʻlmagan yoki ishlab chiqaruvchi tomonidan tavsiya qilinmagan boshqa tibbiy buyumlarni sterilizatsiya qilish mumkin.

8.3.5. Plazmali sterilizatsiya xonasiga alohida ventilyatsiyaga boʻlgan talablar talab etilmaydi.

8.3.6. Plazmali sterilizatsiya oʻrnatilgan xona harorati 40 ºS dan oshmasligi kerak.

9. Bugʻli sterilizatorlarni (avtoklav) oʻrnatish uchun xonalarga boʻlgan talablar

9.1. Bugʻli sterilizatorlar ushbu xonalarga qoʻyiladigan asosiy talablarga (yerga ulangan, elektrenergiya, suv va kanalizatsiya tizimiga ulangan) rioya etilishi lozim.

9.2. Bugʻli sterilizatorlarni oʻrnatishda ishlab chiqaruvchining talablari hisobga olinishi kerak.

9.3. Bugʻli sterilizatorlar oʻrnatiladigan hamma xonalar tabiiy va sunʼiy yoritilgan, derazalarda framuga yoki fortochkalar, kiruvchi-soʻruvchi ventilyatsiya boʻlishi lozim.

9.4. Bugʻli sterilizatorlar oʻrnatilgan xona eshiklari tashqariga ochiladigan boʻlishi hamda hattoki bugʻli sterilizatorlardan faqat bittasi ishlagan paytda ham yopilmasligi kerak. Eshiklar oynali boʻlmasligi kerak.

9.5. Tayanch yuza tekis, gorizontal boʻyicha toʻgʻrilab olingan boʻlishi kerak. Pol suv oʻtkazmaydigan qattiq materialdan (plitka, beton, qattiq quyma material va h.k.) ishlangan boʻlishi lozim.

9.6. Xonalar devorlari, shipi, pol qoplamasi va boʻyogʻi sanitariya tozalov ishlariga chidamli boʻlishi va bunda yoqimsiz hidlar hamda toksik moddalar chiqarmasligi kerak.

9.7. Elektr simlarini oʻtkazish amaldagi qoidalarga muvofiq bajarilishi kerak. Yuqori darajali himoyani taʼminlash uchun himoya simini ulash (oʻzaro ulash)ga apparat korpusining quyi qismidagi himoya qisqichi xizmat qiladi. (biriktiruvchi qutidan himoya simi uchun qisqich yonida). Apparatning oldida, unga bevosita yaqin joyda, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarga monelik qilmaydigan tarzda, uch fazali asosiy oʻchiruvchi oʻrnatilgan boʻlishi, u “oʻchirilgan”, “yoqilgan” holatlari aniq koʻrsatilgan tarzda qurilmaning ajratuvchi elementi sifatida qayd etilishi lozim.

9.8. Barcha bugʻli sterilizatorlar ekspluatatsiya hujjatlari (pasport)ga muvofiq yerga ulangan boʻlishi kerak. Yerga ulovchi oʻtkazgichlar sifatida suv quvurlaridan, markaziy isitish tarmoqlaridan, yonuvchi va portlovchi aralashmalar uchun quvurlardan foydalanish taʼqiqlanadi.

9.9. Sterilizator faqat vakolatli shaxs tomonidan oʻrnatilishi va foydalanishga topshirilishi kerak.

10. Forvakuumli sterilizatorlar ishlash sifatini nazorat qilishga boʻlgan talablar

10.1 Forvakuumli sterilizatorlar kamerasidan havoning toʻliq chiqishini davriy ravishda nazorat qilish uchun Bovi-Dik test paketlaridan foydalaniladi.

10.2. Bovi-Dik test paketlari inert qogʻozdan tayyorlangan markazida indikator qogʻozi joylashtirilgan koʻp qavatli paketga oʻralgan test-indikatordir. Indikator kompozitsiyasi indikator qogʻozida qor uchqunlari koʻrinishidagi naqshlarni hosil qiladi. Indikator kompoziyasidagi rang koʻrsatkichi kul-havo rangdan och pushti-binafsha rangga kiradi.

10.3. Ish jarayonida ushbu test paketlardan foydalanish sterilizator kamerasining germetik yopilmaganligi, forvakuum nasosi va klapanlarining ishlamasligi bilan bogʻliq kamchiliklar sababli sterilizator kamerasidan havoning toʻliq chiqmayotganligi kabi kamchiliklarni oʻz vaqtida aniqlash imkonini beradi.

10.4. Bovi-Dik test paketlari quyidagi holatlarda ishlatiladi:

sterilizatorlarda montaj va taʼmirlangandan keyin;

sterilizatorlarni ekspluatatsiya qilish jarayonida rejali davriy (har haftada) nazorat vaqtida;

fizikaviy va kimyoviy usullar yordamida oʻtkazilgan joriy nazorat ishlarida qoniqarsiz natijalar aniqlanganda;

bakteriologik tekshiruv natijasida nosteril namunalar aniqlanganda.

10.5. Sterilizatorlarni ishlash holatini joriy nazorat ishlari sterilizatsiya markazi xodimi tomonidan, ularni montaj va taʼmirlash ishlaridan soʻng tekshirish montaj va texnik xizmat koʻrsatuvchi tashkilot tomonidan olib boriladi.

10.6. Bovi-Dik test paketlari yordamida sterilizatorlar havoni chiqishini tekshirish tartibi quyidagicha oʻtkaziladi:

10.6.1. Bovi-Dik test paketlari faqat bir marta ishlatiladi. Ishlatish muddati oʻtgan test-paketlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

10.6.2. Bugʻli sterilizatorlar ularning yoʻriqnomasiga qarab ekspluatatsiya qilinadi.

10.6.3. Sterilizatsion kamera eshigi ochiladi va sterilizator kamera metall reshetka tagligiga 50 — 100 mm balandlikda test paket qoʻyiladi. Keyin kamera eshigi yopilib va sterilizatsion kamera 134+3 oS 3,5 min. parametrli texnologik siklda qizdiriladi.

10.6.4. Sterilizatsiya sikli tugagandan keyin sterilizatsion kamera eshigi ochilib, Bovi-Dik test paketlari olinadi va boʻsh kameraga yuza tomoni bilan gorizontal ravishda solinadi. Test-paket kamera devorlari va eshigiga tegmasligi kerak.

10.6.5. Test sikli tugagandan keyin Bovi-Dik test paketlari sterilizatsion kameradan olinadi va sovitish uchun stolga qoʻyiladi.

10.6.6. 1-sinfga oid indikator yuza qismi oʻramda koʻrsatilgan rangga kirishi kerak.

10.6.7. Bovi-Dik test paketlari ochilib, oʻralgan qogʻoz ustki qismi olinadi. Inert qogʻoz oʻrtasidagi indikator list olinib, butun qogʻoz boʻylab diqqat bilan tekshiriladi.

10.6.8. Indikator kompoziyasidagi rang koʻrsatkichi butun qogʻoz boʻylab kul rang-havo rangdan och pushti-binafsha rangga kirgan boʻlsa, tekshirish natijalari ijobiy hisoblanadi va sterilizatorni ekspluatatsiya qilishga ruxsat beriladi.

10.6.9. Agar indikator qogʻozdagi rang koʻrsatkichi boʻyicha bir xil rangga ega boʻlmasa, qogʻoz oʻrtasida kul rang yoki koʻk rang yoki koʻk-binafsha rang aniqlansa, sterilizator buzilgan hisoblanadi.

10.6.10. Bunday holatda sterilizatordagi kamchiliklar bartaraf etilib, Bovi-Dik test paketlari yordamida tekshirilib, ijobiy natija olingandan keyin ekspluatatsiya qilishga ruxsat etiladi.

10.6.11. Ishlatilgan indikator qogʻozlari himoya qatlami yopishuvchi qavatdan olingandan keyin “Sterilizatorlarni ishini nazorat qilish jurnali”ga yopishtiriladi va ushbu jurnal arxivda 5 yil mobaynida saqlanadi.

Sterilizatorlarni ishlashini nazorat qilish JURNALI

11. Sterilizatsiya markazida xirurgik choyshablarini yuvishga boʻlgan talablar

11.1. Operatsion choyshablarga jarrohlik xalatlari, sochiqlar, oqliklar, niqoblar, qalpoqchalar va baxilalar kiradi.

11.2. Xirurgik yoʻnalishdagi statsionarlarda ishlatiladigan barcha operatsiya choyshablari dezinfeksiya qilinishi, yuvilishi va sterilizatsiya qilinishi kerak.

11.3. Koʻp marotaba ishlatiladigan operatsiya choyshablarga markirovka qilingan boʻlishi va ularni yuvish uchun maxsus qopchalarda boshqa choyshablardan alohida topshirilishi kerak.

11.4. Xirurgik choyshablarni yuvish uchun sterilizatsiya markazi tarkibida kirxona tashkil etilgan boʻlishi kerak.

11.5. Kirxonada choyshablarni yuvishda ketma-ketlik qoidalariga rioya etilishi va toza va ishlatilgan choyshablarni yuvish texnologik oqimi harakati bir-biri bilan kesishmasligi kerak.

11.6. Xirurgik choyshablarni yuvishda ikkita oynadan, yaʼni — yuklash (“notoza”) va chiqarish (“toza”) oynalardan iborat toʻsiq tipidagi kir yuvish mashinalarida amalga oshiriladi.

11.7. Kirxona xonalarining tarkibi, bir smenada keltiriladigan choyshablar hajmiga qarab, amaldagi meʼyoriy hujjat talablari asosida tashkil etiladi.

11.8. Ishlatilgan choyshablar kirxonaning qabul qilish sexida qabul qilib olinadi.

11.9. Kir yuvish xonasida choyshablarni qabul qilish va saralash maxsus kiyimda amalga oshiriladi, bu kiyim har kuni, shuningdek notoza zonadan toza zonaga oʻtishda almashtiriladi.

11.10. Choyshablar quritish barabanlarida hamda issiq mavsumda ochiq havoda quritiladi.

11.11. Quritilgandan keyin choyshablar biroz namligida texnologik liniya boʻyicha dazmollashga yuboriladi. Ular dazmollash katoklari, dazmollash presslari va dazmollar stollarida dazmollanadi.

11.12. Dazmollangan choyshablar har bir DPM uchun assortimentga qarab taxlanadi va jamlanadi.

11.13. Boʻlinmalarga qaytarish uchun tayyorlangan choyshablar sterilizatsiya markazining toza zonasiga yuboriladi.

11.14. Ishlatilgan choyshablar bilan ishlaydigan xodimlar sanitariya kiyimlari (xalat, roʻmolcha) hamda shaxsiy himoya vositalari (qoʻlqoplar, niqob yoki respirator) bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

11.15. Ishlatilgan choyshablar bilan yuvish ishlari oxiriga yetkazilgandan keyin sanitariya kiyimlari yuvishga yuboriladi, qoʻlqoplar va niqob dezinfeksiyalovchi eritmada zararsizlantiriladi, qoʻllar sovun bilan yuviladi va antiseptik vosita yordamida ishlov beriladi.

11.16. Organizmning biologik suyuqliklari bilan ifloslangan choyshablar transportirovka qilingandan keyin sanitariya xonasida dezinfeksiya qilinadi.

11.17. Xirurgik choyshablarni saralash, tayyorlash, yuvish, dazmollash, taʼmirlash va ularni saqlashni tashkil qilish uchun kirxonada masʼul xodimi tayinlanadi.

11.18. Xirurgik choyshablarni ishlov berishning sifati toza buyumlar omborida saqlanadigan barcha turdagi choyshablardan bakteriologik ifloslanishga surtmalar olish bilan nazorat qilinadi.

11.19. Bakteriologik nazorat bir yilda kamida 2-marta, shuningdek kir yuvish texnologiyasi oʻzgarganda amalga oshirilishi lozim.

11.20. Kirxonada ishlovchi barcha xodimlari maxsus kiyim toʻplami bilan taʼminlanishi va ular har kuni almashtirilishi kerak.

11.21. Kirxonaning barcha xonalarda qoʻllarni yuvish uchun rakovinalar oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

11.22. Ish vaqti tugagandan keyin xodimlar gigiyenik dush qabul qilishlari kerak.

11.23. Kirxonaning ishlab chiqarish xonalarida ovqatlanish taʼqiqlanadi.

12. Sterilizatsiya markazida tibbiyot xodimlarining mehnat sharoitlariga boʻlgan gigiyenik talablar

12.1. Sterilizatsiya markazida xodimlarining asosiy funksional, ishlab chiqarish xonalarida va ish joylarida mikroiqlim va havo muhitining meʼyoriy parametrlari (havo harorati, namligi va havo harakati tezligi, kimyoviy va bakteriologik koʻrsatkichlari), shuningdek havo almashinuvi meʼyorlariga rioya etilgan boʻlishi kerak.

12.2. Uskunalarni joylashtirish va ularni ekspluatatsiya qilish texnika xavfsizligi va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga muvofiq holda amalga oshirilishi kerak.

12.3. Sterilizatsiya markazida ishlaydigan tibbiy va boshqa xodimlar amaldagi meʼyoriy hujjat talablariga muvofiq ishga kirishdan oldin dastlabki va davriy tibbiy koʻrikdan oʻtishi kerak.

13. Sterilizatsiya markazi xonalari, uskunalari va inventarlarga boʻlgan talablar

12.4. Sterilizatsiya markazi barcha xonalari, asbob-uskunalar, tibbiy va boshqa inventar saqlanishi kerak. Xonalarda namli tozalash (pollarni yuvish, mebel, uskunalar, deraza tokchalari, eshiklar va h.k.larni artish) bir kunda kamida 3-marta, shundan 1-marta dezinfeksiyalovchi vositalari yordamida oʻtkazilishi kerak. Zarurat boʻlganda, joriy tozalov ishlari tez-tez oʻtkazilishi mumkin.

12.5. Xonalarni namli usulda tozalash va dezinfeksiya ishlari Oʻzbekiston Respublikasida ishlatishga ruxsat etilgan yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalar yordamida oʻtkaziladi.

12.6. Barcha yigʻishtirish vositalari (chelaklar, lattalar, shvabralar va boshqalar) xonalarni va tozalash ishlari turlarini koʻrsatgan holda aniq markirovka qilingan va shu maqsadda foydalanilishi va alohida saqlanishi lozim. Lattalar toza va quruq holda saqlanadi.

12.7. Xonalarni mukammal tozalov ishlari tasdiqlangan jadval asosida har haftada kamida 1-marta oʻtkaziladi, bunda devorlar, pol, barcha uskunalar yaxshilab yuviladi, mebel, chiroqlar, jalyuzi va hokazolar changlardan tozalanadi.

12.8. Sterilizatsiya markazida yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarining 3 oylik zaxirasi saqlanishi lozim. Yoʻlaklar, hojatxonalar va tibbiy-texnik jarayon bilan bogʻliq boshqa yordamchi xonalarda chiqindi yigʻish uchun pedalli konteynerlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

12.9. Binolar va xonalarni yaroqsiz holga kelgan yoki eskirgan muhandislik uskunalarini, isitish, ventilyatsiya tizimlarini, kanalizatsiya-suv quvuri tarmoqlarini, sanitariya-texnik uskunalar va qurilmalarni, elektr tarmoqlari va hokazolarni almashtirgan holda kapital taʼmirlash ularning sanitariya-texnik holatidan kelib chiqqan holda oʻtkaziladi, zarur holatlarda kapital taʼmirlash ishlari rekonstruksiya bilan birgalikda olib borilishi mumkin.

1-ILOVA

Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya markazi asosiy xonalarini tabiiy, sunʼiy va aralash yoritishga boʻlgan meʼyor koʻrsatkichlari

Izoh: Jadvalda koʻrsatilmagan xonalarning yoritilganligi, tabiiy va sunʼiy yoritish boʻyicha sanitariya meʼyorlariga muvofiq qabul qilinadi.

2-ILOVA

Tibbiy asbob-anjomlar va buyumlarni sterilizatsiya markazi xonalarining ularning funksional vazifasi va tozalik sinfiga bogʻliq holda havo muhitida bakterial ifloslanish yoʻl qoʻyiladigan darajalari