Oʻzbekiston aholi punktlarini rejalashtirish va qurish boʻyicha sanitariya qoidalari va normalari (0339-16-son)

21.12.2016

Oʻzbekiston Respublikasining Sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

1. UMUMIY TALABLAR

Ushbu qoida va meʼyorlar yangi shahar va qishloq aholi punktlarini loyihalashtirishga hamda mavjudlarini qayta qurishga tatbiq etilib, ularni rejalashtirish va qurishga doir asosiy gigiyenik talablarni oʻz ichiga oladi. Sanitariya qoida va meʼyorlari sanitariya-epidemiologiya xizmati organlari uchun loyihalashtirilayotgan, qurilayotgan yoki qayta qurilayotgan aholi punktining sanitariya topshirigʻini va tavsifini tuzishda, shuningdek ogohlantiruvchi va joriy sanitariya nazoratini amalga oshirishda qoʻllanma sifatida moʻljallangan. Mazkur qoida va meʼyorlar Arxitektura va qurilish qoʻmitasining tegishli loyihalash muassasalari, respublika aholi punktlarini loyihalashtirish va qurish bilan shugʻullanuvchi texnik xodimlar uchun ham moʻljallangan.

1.2. Shahar va qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va qurish loyihalarini tuzishda, loyihalashtirishning barcha bosqichlarida va loyihadan oldingi ishlarda sanitariya nazorati organlarining ishtiroki majburiydir.

1.3. Shahar va qishloq aholi punktlari aholi soniga koʻra 3.1-jadvalga muvofiq guruhlarga boʻlinadi.

3.1-jadval

* Kichik shaharlar guruhiga shahar tipidagi posyolkalar ham kiradi.

4. Hisob-kitob qilinadigan muddatga aholi soni demografik prognoz, aholining tabiiy va mexanik oʻsishi hamda tebranma migratsiyalarni hisobga olgan holda aholi joylashuvi tizimidagi aholining rivojlanish istiqbollari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar asosida aniqlanadi.

5. Shahar va qishloq aholi punktlarini rivojlantirish uchun hududni tanlashda arxitekturaviy-rejalashtirish yechimlarining taklif etilgan variantlari, texnik-iqtisodiy, sanitar-gigiyenik koʻrsatkichlar, atrof-muhit holati, shuningdek, tabiiy va boshqa sharoitlarning kelajakdagi oʻzgarishi prognozini hisobga olgan holda undan oqilona va funksional foydalanish imkoniyatlarini koʻzda tutish lozim.

6. Funksional foydalanishni hisobga olgan holda shahar va qishloq aholi punkti hududi yashash, ishlab chiqarish va dam olish hududlariga boʻlinadi.

7. Ushbu hududlarning kelajakda rivojlanish imkoniyatlarini hisobga olgan holda ularning oʻzaro toʻgʻri joylashuvi hamda yashash va boshqa hududlar oʻrtasidagi sanitariya-himoya zonalari va uzilishlarni tashkil etish gigiyenik ahamiyatga ega.

8. Shahar va qishloq aholi punktlarining yashash hududi madaniy-maishiy markazlari boʻlgan turar joy binolarini, jamoat markazlarini, koʻcha-yoʻl tarmogʻini, umumiy foydalaniladigan yashil maydonlarni, ish joylarini joylashtirish uchun moʻljallangan. Ishlab chiqarish hududi sanoat va qishloq xoʻjaligi korxonalari va ularga aloqador obyektlar, ilmiy-tadqiqot muassasalari majmualari, kommunal-omborxona obyektlari, tashqi transport inshootlari, shahardan tashqari va shahar atrofi aloqa yoʻllarini joylashtirish uchun moʻljallangan.

Rekreatsion hududga oʻrmon parklari, oʻrmonni muhofaza qilish zonalari, suv havzalari, qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlar va boshqa yerlar kiradi. Bular aholi yashaydigan hududdagi parklar, bogʻlar, xiyobonlar va bulvarlar bilan birgalikda qulay mikroiqlim yaratishga koʻmaklashadigan ochiq maydonlar tizimini shakllantiradi.

9. Eng yirik va katta shaharlarda yer osti boʻshliqlaridan kompleks foydalanishni taʼminlash lozim. Bu yerda shahar transporti (metro), savdo korxonalari, umumiy ovqatlanish shoxobchalari, maishiy xizmat koʻrsatish markazlari, alohida tomosha va sport inshootlari, maʼmuriy, jamoat va turar joy binolari uchun yordamchi xonalar (omborxonalar va boshqalar), shuningdek muhandislik uskunalari tizimlari obyektlarini oʻzaro bogʻliq holda joylashtirish kerak.

2. AHOLI YASHAYDIGAN HUDUD

10. Aholi yashaydigan hududning chegaralari, odatda, daryolar, yirik ariqlar, jarliklar, yashil hududlar (oʻrmon bogʻlari, xiyobonlar, bulvarlar), temir yoʻllar, shahar yoki tuman ahamiyatiga ega boʻlgan yoʻllar koʻrinishidagi tabiiy yoki sunʼiy hosilalardan iborat boʻladi.

11. Shaharlar va qishloq aholi punktlari yashaydigan hududining asosiy tarkibiy elementi mikrorayon hisoblanadi. Uning chegaralari magistral va turar joy koʻchalarining qizil chiziqlari bilan belgilanadi. Magistral koʻchalar va yoʻllar mikrorayon hududini kesib oʻtmasligi kerak. Mikrorayon maydoni, odatda, 10-60 gektar, lekin 80 gektardan oshmasligi lozim. Bu hududda xizmat koʻrsatish radiusi 200-300 metr boʻlgan kundalik foydalanish muassasalari joylashtiriladi.

12. 3-4 ta kichik tumandan iborat turar-joy tumani 80 gektardan 250 gektargacha maydonni egallaydi. Bu hududda xizmat koʻrsatish radiusi 1000 metrdan oshmaydigan muassasalar va korxonalar, shuningdek shahar ahamiyatiga ega boʻlgan obyektlarning bir qismi joylashadi. Kichik shaharlar va qishloq aholi punktlarida ixcham rejalashtirish tuzilishi mavjud boʻlganda, butun yashash hududi turar-joy tumani boʻlishi mumkin.

13. Yashash hududini asosiy yoʻnalishdagi shamollar esadigan tomondan, shuningdek atrof-muhitga zararli va yoqimsiz hidli moddalar chiqaradigan sanoat va qishloq xoʻjaligi korxonalariga nisbatan daryolar oqimi boʻylab yuqoriroqdan joylashtirish lozim. Shamollarning ustuvor yoʻnalishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati markazi (Oʻzgidromet)ning koʻp yillik kuzatuv maʼlumotlari asosida yilning yozgi va qishki davrlaridagi shamollar diagrammasi (oʻrtacha koʻrsatkichlari) boʻyicha (sutkalik oʻzgarishni hisobga olgan holda) aniqlanadi.

14. Turar-joy binolarining normal havo almashinuv rejimi odamlarning qulay yashash sharoitlarini yaratish uchun muhim ahamiyatga ega. Havo almashinuv rejimi yer sathidan 2 metr balandlikda aniqlanadi. Shamol tezligi 5 — 7 m/s dan yuqori boʻlsa, kuchli hisoblanadi.

15. Shamollatishning butunlay yoʻqligi nomaqbul hisoblanadi. Odatda havoning turib qolishi yopiq hovlilarda zich koʻkalamzorlashtirish va kvartalli qurilish mavjud boʻlganda kuzatiladi.

16. Kuchsiz shamol esadigan hududlarda binolarni erkin joylashtirish tizimini qoʻllash lozim, bunda asosan qatorlab qurish usullaridan foydalanish kerak. Qurilishning maqbul usullari shaxmatsimon va yelpigʻichsimon joylashtirishdir, bunda binolarning yon tomonlari siljitiladi hamda binolar zanjirsimon joylashtiriladi. Bunda yondosh hududning quyosh nuri bilan taʼminlanish meʼyorlariga rioya qilinishi shart. Shuningdek, binolarning yarim yopiq guruhlari ham ruxsat etiladi, ular yashil maydon, suv havzasi yoki qurilmagan ochiq maydonlarga qaragan boʻlishi kerak.

17. Kuchli shamol esadigan joylarda uzun, koʻp seksiyali binolarni qurish maqsadga muvofiq boʻlib, ularni asosiy shamol yoʻnalishiga koʻndalang joylashtirish lozim. Bunday hollarda koʻp seksiyali binolar qulay shamol yoʻnalishiga nisbatan 45° dan ortiq boʻlmagan burchak ostida joylashtiriladi.

18. Turar joy qurilishining normal havo almashinuvi rejimi odamlarning yashashi uchun qulay sharoitlar yaratishda muhim ahamiyatga ega. Havo almashinuvi rejimi yer sathidan 2 metr balandlikda aniqlanadi. Shamol tezligi 5 — 7 m/s dan yuqori boʻlsa, kuchaygan hisoblanadi.

19. Havo almashinuvining butunlay yoʻqligi nomaqbul hisoblanadi. Odatda havoning turib qolishi yopiq hovlilarda, zich koʻkalamzorlashtirilgan joylarda va kvartal qurilishida kuzatiladi.

20. Kuchsiz shamol esadigan hududlarda asosan qatorlab qurish usullaridan foydalanib, erkin qurilish tizimini qoʻllash maqsadga muvofiq. Qurilishning maqbul usullari sifatida yon tomonlarini siljitgan holda shaxmatsimon va yelpigʻichsimon joylashtirish hamda binolarni zanjirsimon joylashtirishga ruxsat etiladi. Bunda atrofdagi hududning insolyatsiya meʼyorlariga rioya qilish shart boʻlib, binolarning yashil maydon, suv havzasi yoki qurilmagan maydonlarga qaragan yarim ochiq guruhlariga ham yoʻl qoʻyiladi.

21. Kuchli shamol esadigan joylarda uzun, koʻp seksiyali binolarni shamolning asosiy yoʻnalishiga koʻndalang qilib qurish maqsadga muvofiqdir. Bunday hollarda koʻp seksiyali binolar qulay shamol yoʻnalishiga nisbatan 45° dan ortiq boʻlmagan burchak ostida joylashtiriladi.

22. Aholi yashaydigan hududni rejalashtirish va qurishga qoʻyiladigan muhim gigiyenik talablardan biri quyosh nurining tushishi boʻyicha sanitariya meʼyorlariga rioya qilishdir:

22.1. Oʻzbekistonning geografik mintaqasi uchun insolyatsiyaning optimal samaradorligiga xonada 22-martdan 22 sentyabrgacha boʻlgan davrda 2,5 soat davomida va uy atrofidagi hududda kamida 0,5-1 soat davomida uzluksiz quyosh nuri taʼsirida erishiladi.

22.2. Koʻp qavatli qurilish sharoitlarida (9 qavat va undan yuqori) turar-joy binolari insolyatsiyasining bir martalik uzilishiga yoʻl qoʻyiladi, bunda kun davomidagi umumiy davomiyligi 0,5 soatga oshirilishi lozim.

22.3. Barcha xonalari quyosh nuri bilan taʼminlanadigan meridional turar-joy binolarida insolyatsiya davomiyligini 0,5 soatga qisqartirish mumkin.

22.4. Meʼyorlanadigan insolyatsiya quyidagicha taʼminlanishi kerak: 4-5 xonali kvartiralarda kamida ikkita xonada va 1, 2, 3 xonali kvartiralarda kamida bitta yashash xonasida. Kvartiralarning yashash xonalari va yotoqxonalarning derazalarini ufqning gʻarbiy qismiga 200 — 290° oraligʻida (Oʻzbekistonning barcha hududlari uchun) joylashtirish taqiqlanadi.

22.5. Insolyatsiyaning insonga va atrof-muhitga ortiqcha issiqlik taʼsirini cheklash boʻyicha talablar quyidagilarga nisbatan qoʻllaniladi: Oʻzbekistonning barcha hududlari uchun 90 — 290° oraligʻidagi azimutlarga qaratilgan yorugʻlik oʻtkazgichli kvartiralarning yashash xonalari va yotoqxonalarning yotish xonalari.

23. Shaharlar va qishloq aholi punktlari turar-joy hududlarini rejalashtirish va qurishda turar-joy va jamoat binolari xonalarida hamda turar-joy qurilishi hududida sanitariya meʼyorlari doirasida shovqinning ruxsat etilgan darajasini taʼminlash hisobga olinishi lozim (ushbu qoidalar va meʼyorlarga hamda SHNQ 2.07.01-03ga muvofiq).

24. Tovush bosimining oktava darajalari, kirib keluvchi shovqinning tovush darajalari va qurilish hududidagi ruxsat etilgan qiymatlarni 24.1-jadvalga muvofiq qabul qilish lozim.

24.1-jadval

Izohlar:

1. Umumshahar va tuman ahamiyatidagi magistral koʻchalar, temir yoʻllar tomonga qaragan turar-joy binolari, mehmonxonalar, yotoqxonalar birinchi qatoridagi binolarning toʻsiq konstruksiyalaridan 2 m masofada, shuningdek aviatsiya shovqini manbalari yaqinida avtomobil, temir yoʻl va aviatsiya transporti vositalari tomonidan hosil qilinadigan shovqin uchun ekvivalent va maksimal tovush darajalarini 3 va 4-bandlarda koʻrsatilganidan 10 dBA yuqori qabul qilishga ruxsat etiladi;

2. Xonalarda va binolarga tutash hududlarda, havoni konditsiyalash, havoni isitish va ventilyatsiya tizimlari tomonidan hosil qilinadigan shovqin uchun oktava chastota polosalaridagi tovush bosimi darajalari dBA da, tovush darajalari va ekvivalent tovush darajalari dBA da jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan yoki xonalardagi haqiqiy shovqin darajalaridan 5 dBA past boʻlishi lozim, agar soʻnggilari jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan oshib ketmagan boʻlsa.

25. Turar-joy mavzesi shahar va tuman ahamiyatiga ega boʻlgan magistral koʻchalarga, shahar tezyurar avtomobil yoʻllariga va temir yoʻl tarmoqlari polosasiga tutashgan hollarda, mavze hududini shovqin va avtotransport chiqindi gazlaridan himoya qilish maqsadida hududni quyidagicha zonalashtirish zarur: mavzening magistral oldi qismida avval kundalik foydalanish muassasalari va kommunal obyektlar zonalari, keyin turar-joy binolari, bolalar maktabgacha taʼlim muassasalari va maktablar, dam olish joylari zonalari ketma-ket joylashtirilishi kerak. Bunda xizmat koʻrsatish muassasalariga bevosita yaqin joyda past qavatli (4 qavatgacha) turar-joy binolari, koʻp qavatli uylar esa qurilishning ichki qismida joylashtirilishi lozim. Magistral koʻcha, tezyurar avtomobil va temir yoʻllar harakatlanish qismining chetidan turar-joy binolari guruhi va tinch dam olish joylarigacha boʻlgan masofa 50 — 100 metr etib belgilanishi kerak.

26. Mikrotumanlar yoki turar joy tumanlarining magistral oldi qismida maktabgacha taʼlim muassasalari va maktablar, sport va oʻyin maydonchalari, kutubxonalar va qiroatxonalar, dorixonalar, poliklinikalar hamda shovqin rejimini cheklashni talab qiladigan boshqa xizmat koʻrsatish muassasalari joylashtirilmasligi lozim. Shahar ahamiyatiga ega boʻlgan magistral yoʻllar va tezyurar avtomobil yoʻllarining tartibga solinadigan chorrahalariga old tomoni bilan qaragan turar joy binolari qurilishi qatʼiyan man etilsin.

27. Turar joy binolarini magistral koʻchalar, tezyurar yoʻllar va temir yoʻl izlari boʻylab joylashtirish zaruriyati tugʻilganda, toʻsiq konstruksiyalarining tovush izolatsiyasi kuchaytirilgan, toʻgʻridan-toʻgʻri shamollatiladigan va kvartiralarning yordamchi xonalari hamda zinapoya kataklari magistral tomonga joylashtirilgan uylarning maxsus turlarini qoʻllash kerak. Shuningdek, xonalarda shovqinni kamaytirishga yordam beradigan alohida seksiyalar yoki yuqori qavatlarning chuqurlikka chekingan (kurdonerli) binolarini qoʻllashga ham ruxsat etiladi.

28. Yashil daraxtzor polosalari bilan tovush darajasini pasaytirishni 28.1-jadvalga muvofiq qabul qilish lozim.

28.1-jadval

29. Turar joy binolarida tebranishning ruxsat etilgan darajalari amaldagi QMQ va SanQvaM talablariga mos boʻlishi shart.

30. Radiotexnik obyektlarni (radiostansiyalar, radiotelevizion uzatuvchi va radiolokatsion stansiyalar), sanoat generatorlari, yuqori kuchlanishli elektr uzatish havo liniyalari va elektromagnit energiya tarqatuvchi boshqa obyektlarni joylashtirish chogʻida oʻzgaruvchan tok elektr uzatish havo liniyalari hosil qiladigan elektr maydonining aholiga taʼsiridan himoya qilish boʻyicha sanitariya meʼyorlari va qoidalariga hamda Elektr qurilmalarini oʻrnatish qoidalariga (EOʻQ) amal qilish lozim.

Elektromagnit energiya darajalari 1-jadvalda 1-ilovada keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

Mavjud, loyihalashtirilayotgan va qayta qurilayotgan radiolokatsion vositalar joylashgan hududlardagi aholi yashaydigan maydonlarga impulsli nurlanishda 9 — 11 diapazonidagi elektromagnit maydonlar sathlari 2-jadvalda 1-ilovada keltirilgan ruxsat etilgan maksimal darajadan oshmasligi kerak.

31. Televizion markazlar va retranslyatorlarning antenna tizimlari hosil qiladigan elektromagnit maydonlardan himoyalanish sanitariya-himoya zonalari va qurilishni cheklash zonalari (yer yuzasidan 2 metrdan yuqori balandlikda ruxsat etilgan maksimal darajadan oshib ketadigan hudud) tashkil etish orqali taʼminlanishi lozim. Sanitariya-himoya zonalari chegaralari va qurilishni cheklash zonalarini hisoblash amaldagi Sanitariya qoidalari va meʼyorlari asosida — aholini radiotexnik obyektlar tomonidan hosil qilinadigan elektromagnit maydonlar taʼsiridan himoya qilish boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

32. Xonalar ichidagi elektromagnit maydon kuchlanishini kamaytirishning samarali usuli — ularni nurlanuvchi qurilmalarga oʻtmas tomonlari bilan yoʻnaltirish yoki galereyali uylarni qoʻllash, turar-joy binolarini maʼmuriy va jamoat binolari bilan himoyalashdir.

33. Radioaktiv moddalar va ionlashtiruvchi nurlanishning boshqa manbalarini ishlab chiqarish, qayta ishlash, qoʻllash, saqlash, tashish, zararsizlantirish va koʻmib tashlashda radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlash «Radiatsiyaviy xavfsizlik meʼyorlari (RXM)» va «Radioaktiv moddalar va ionlashtiruvchi nurlanishning boshqa manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari»ga muvofiq amalga oshiriladi.

34. Qurilishni tavsiflash uchun SanPiN 0144-03ga muvofiq turar-joy tumani va mikrorayon hududidagi aholining hisoblangan zichligi koʻrsatkichlaridan foydalaniladi, biroq shahar qurilishidagi mikrorayon hududi uchun bu koʻrsatkich 400 kishi/gektardan oshmasligi va 2-ilovaning 1-jadvaliga mos kelishi kerak.

35. 1*-iqlim mintaqasidagi liftsiz turar-joy binolarining qavatliligi 3 qavatdan, 2 va 3-mintaqalar uchun esa 4** qavatdan oshmasligi lozim. Lift kabinalari bilan jihozlangan binolarning ruxsat etilgan qavatliligi 9 qavat boʻlishi kerak. Qishloq aholi punktlarida asosan bir va ikki qavatli, ikki qavatdan oshmagan hovli-joy tipidagi turar-joy binolarini rejalashtirish zarur.

* Buxoro, Navoiy, Termiz, Qarshi shaharlari va ularga tutash, 40° shimoliy kenglikdan janubda joylashgan tumanlar;

** Toshkent, Namangan, Fargʻona, Andijon, Samarqand shaharlari va ularga tutash boʻlgan, shimoliy kenglikning 40° va undan janubda joylashgan hududlar.

36. Turar-joy binolari, turar-joy va jamoat binolari, shuningdek, ishlab chiqarish binolari orasidagi masofalar Oʻzbekiston iqlim sharoitida turar-joy binolarini loyihalash boʻyicha Sanitariya qoidalari va meʼyorlari (N 0331-16) ga muvofiq insolyatsiya va yoritilganlik hisobi asosida belgilanadi. Turar-joy binolari, turar-joy va jamoat binolari, shuningdek, ishlab chiqarish binolari orasidagi masofalar Oʻzbekiston iqlim sharoitida turar-joy binolarini loyihalash SanQvaM (N 0331-16) ga muvofiq insolyatsiya va yoritilganlikni hisoblash asosida qabul qilinadi.

37. Balandligi 2 — 4 qavatli turar-joy binolarining uzun tomonlari orasidagi masofalar kamida 25 m, 9 qavatli binolar uchun esa kamida 40 m boʻlishi kerak; turar-joy xonalaridan derazalari boʻlgan shu binolarning uzun tomonlari va yon tomonlari orasidagi masofalar kamida 15 m boʻlishi lozim. Kuchli shamol esadigan joylarda bu masofalarni qisqartirishga ruxsat etiladi, biroq bino balandligining kamida 3/4 — 1/2 qismidan kam boʻlmasligi shart.

38. Hovli-joy qurilishi hududlarida turar-joy binolari derazalaridan qoʻshni uchastkalardagi xoʻjalik inshootlarigacha (omborxona, garaj, hammom) kamida 6 m, chorva mollari va parrandalarni saqlash uchun moʻljallangan yakka yoki qoʻshaloq omborxonalargacha kamida 20 m, guruhli (3 — 5 blokli) omborxonalargacha esa kamida 25 m masofa boʻlishi kerak.

39. Hovlidagi hojatxonalar turar-joy binolari, bolalar muassasalari, maktablar, oʻyin va dam olish maydonchalaridan kamida 20 m, yakka tartibdagi qurilishlarda esa kamida 10 m uzoqlikda joylashtirilishi lozim.

40. Turar-joy qurilishini loyihalashda maydonchalarni joylashtirish koʻzda tutilishi kerak, ularning oʻlchamlari va ulargacha boʻlgan masofalar 40.1-jadvalda keltirilganidan kam boʻlmasligi lozim. Turar-joy qurilishini loyihalashda maydonchalarni joylashtirishni koʻzda tutish lozim, ularning oʻlchamlari va ulargacha boʻlgan masofalar jadvalda keltirilganidan kam boʻlmasligi kerak.

40.1-jadval

Izoh: qayta qurilayotgan hududlarda bu koʻrsatkichlar kamaytirilishi mumkin, biroq 15% dan oshmasligi kerak.

41. Kvartiralar birinchi qavatda joylashgan turar-joy binolarini turar-joy koʻchalarining qizil chizigʻidan kamida 3 metr masofada joylashtirish lozim. Tez harakatli, uzluksiz va tartibga solinadigan magistral koʻchalardan chekinishni QMQ 2.01.08-96 «Shovqindan himoya» talablariga muvofiq shovqin darajasiga qarab belgilash kerak. Qizil chiziq boʻylab birinchi qavatiga jamoat ahamiyatiga ega xonalar qurilgan turar-joy binolarini joylashtirish mumkin.

3. ISHLAB CHIQARISH HUDUDI

42. Sanoat korxonalari, odatda, sanoat tumani hududida umumiy yordamchi ishlab chiqarish yoki infratuzilma obyektlariga ega boʻlgan korxonalar guruhi tarkibida, qishloq aholi punktlarida esa — ishlab chiqarish zonalari tarkibida joylashtiriladi.

43. Sanoat tumanlari yoki alohida korxonalarni joylashtirishdagi asosiy talablardan biri ularning aholi turmush sharoitlari va salomatligiga boʻlishi mumkin boʻlgan salbiy taʼsir darajasini hisobga olishdir.

44. Zararli moddalar chiqarmaydigan (IV va V sinflarga mansub), yongʻin va portlash xavfi boʻlmagan, belgilangan meʼyorlardan ortiq shovqin chiqarmaydigan, temir yoʻl shoxobcha yoʻllari qurilishini talab qilmaydigan, bir sutkada bir yoʻnalishda 40 tadan ortiq boʻlmagan avtomobil harakati jadalligiga ega korxonalarni joylashtirish uchun moʻljallangan sanoat hududlari, aholi yashaydigan hududlar doirasida joylashtirilishi mumkin. Bunda sanoat korxonasi chegarasidan turar joy binolari, bolalar bogʻchalari, umumtaʼlim maktablari, sogʻliqni saqlash va dam olish muassasalari joylashgan yer uchastkalarigacha boʻlgan masofa kamida 50 metr boʻlishi lozim.

45. Aholi yashaydigan hududda joylashgan korxonaning atrof-muhitga zararli taʼsirini bartaraf etish imkoni boʻlmasa, korxona quvvatini kamaytirish, uni yoki alohida ishlab chiqarish qismini qayta ixtisoslashtirish yoxud uni aholi yashaydigan hudud tashqarisiga koʻchirish choralarini koʻrish kerak.

46. Sanitariya-muhofaza zonalari korxonalar, ularning alohida binolari va inshootlari uchun, agar ularda ishlab chiqarish zararlarini keltirib chiqaradigan texnologik jarayonlar mavjud boʻlsa, koʻzda tutilishi lozim. Bu zonalar atrof-muhitga chiqariladigan zararli va yoqimsiz hidli moddalarning quvvati, xususiyati va miqdoriga, shuningdek, hosil boʻladigan shovqin, tebranish, elektromagnit nurlanish va boshqa zararli omillarga qarab belgilanadi. Sanitariya-muhofaza zonalarining oʻlchamlari sanoat korxonalarini joylashtirish boʻyicha amaldagi sanitariya meʼyorlari (SN), sanoat korxonalari chiqindilaridagi zararli moddalarning atmosfera havosidagi konsentratsiyasini hisoblash uslubiyoti hamda SanQvaN ga muvofiq oʻrnatiladi.

47. Sanitariya-muhofaza zonasida turar-joy binolari, maktabgacha taʼlim muassasalari, umumtaʼlim maktablari, sogʻliqni saqlash va dam olish muassasalari, sport inshootlari, bogʻlar, istirohat bogʻlari, bogʻdorchilik xoʻjaliklari va polizlarni joylashtirish taqiqlanadi.

47.1. Sanitariya-muhofaza zonasining minimal koʻkalamzorlashtirish maydoni zona kengligiga qarab quyidagicha belgilanishi lozim: 300 m gacha — 60%, 300 m dan 1000 m gacha — 50%, 1000 m dan 3000 m gacha — 40%.

47.2. Oʻlchami 3000 metrdan ortiq boʻlgan sanitariya-muhofaza zonasi tashkil etishni talab qiladigan sanoat korxonalarini shaharlar va boshqa aholi punktlaridan tashqarida joylashtirish kerak.

47.3. Kommunal-ombor zonasi savdo omborlarini, sabzavot va meva saqlanadigan omborlarni; transport vositalariga xizmat koʻrsatuvchi korxonalarni — tramvay depolari, trolleybus, avtobus va taksi parklari hamda boshqa shu kabi korxonalarni; maishiy xizmat koʻrsatish korxonalarini: kir yuvish xonalari, kimyoviy tozalash fabrikalari, ikkilamchi xom-ashyoni qayta ishlash korxonalari va boshqa shu kabi muassasalarni joylashtirish uchun moʻljallangan.

47.4. Katta (aholisi 100 mingdan 250 minggacha boʻlgan), yirik (250 mingdan 1 milliongacha boʻlgan) va eng yirik (1 milliondan ortiq aholili) shaharlarda shahar kommunal-ombor hududlarini magistral koʻchalarga ortiqcha yuk tushmasligi uchun tarqoq holda joylashtirish lozim.

47.5. Neft va neft mahsulotlari saqlanadigan omborxonalardan turar-joy va jamoat binolarigacha boʻlgan sanitariya-himoya zonalari, sigʻimiga qarab, 100 metrdan 200 metrgacha masofani tashkil etadi. Kartoshka, sabzavot va meva omborlari uchun esa bu masofa amaldagi sanitariya meʼyorlariga (SN) muvofiq 50 metrni tashkil etadi.

48. Kichik shaharlar (aholisi 50 ming kishigacha boʻlgan) va qishloq aholi punktlari uchun markazlashtirilgan omborlarni koʻzda tutish lozim. Daryo, dengiz, suv omborlari qirgʻoqlarida joylashgan omborlar (neft va neft mahsulotlarini saqlash uchun) daryo vokzallari, pristanlar, gidrotexnik inshootlardan oqim boʻyicha 100 metr pastda joylashtirilishi kerak. Omborlarning sigʻimiga qarab bu masofalar amaldagi meʼyorlar (SN)ga muvofiq kattalashishi mumkin.

49. Tashqi transport zonasi temir yoʻl inshootlari, dengiz yoki daryo porti, aerodrom yoki vertolyot qoʻnish maydonini joylashtirish uchun moʻljallangan.

49.1. Temir yoʻl transporti inshootlarining salbiy taʼsirini (shovqin, tebranish, atmosfera havosining ifloslanishi) oldini olish maqsadida, yangi saralash va yuk stansiyalarini shaharlar va qishloq aholi punktlarining yashash hududlaridan tashqarida joylashtirish, mavjudlarini esa yangi hududlarga koʻchirish zarur. Katta va yirik shaharlarda tranzit yuk poyezdlari uchun aylanma temir yoʻl yoʻnalishlarini barpo etish lozim. Temir yoʻl yoʻnalishining turar-joy binolaridan masofasi eng chetki temir yoʻl izidan hisoblaganda kamida 100 metr boʻlishi kerak. Agar bu masofa shovqin darajasini ruxsat etilgan darajagacha pasaytirishga yetarli boʻlmasa, qoʻshimcha choralar koʻrish zarur — meʼyoriy shovqin darajasini talab qilmaydigan binolar, tuproq toʻsiqlar va boshqalarni oʻrnatish orqali shovqin manbaini toʻsish kerak.

49.2. Tashqi avtomobil transporti inshootlari (yuk avtostansiyalari, texnik xizmat koʻrsatish stansiyalari, garajlar) sanoat hududlarida, kommunal-ombor zonalarida, yuk temir yoʻl stansiyalari, pristanlar hududlarida joylashtirilishi va sanoat korxonalarini joylashtirishning amaldagi sanitariya meʼyorlariga (SM) muvofiq aholi punktidan sanitariya masofalari bilan ajratilishi lozim.

49.3. Yoʻlovchi avtovokzallari, odatda, aholi gavjum joylarda, kichik shaharlarda esa shahar markazida joylashtiriladi.

49.4. Sanatoriy-kurort muassasalari va dam olish uylarining yer uchastkalari chegaralaridan 1 va 2-toifali avtomobil yoʻllarigacha (umumshahar va tuman ahamiyatiga ega boʻlgan magistral yoʻllar) masofa kamida 500 metr, 3 va 4-toifali yoʻllar uchun esa (mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan yoʻllar) harakatlanishning eng chetki qatoridan turar-joy qurilishigacha boʻlgan eng kam masofa kamida 100 metr boʻlishi lozim. Agar hududiy uzilishlar turar-joy qurilishi hududida shovqinni ruxsat etilgan darajagacha pasaytirishni taʼminlay olmasa, qoʻshimcha chora-tadbirlar koʻzda tutiladi: ekranlar oʻrnatish, yoʻl poyini pastroq joylash va hokazo.

49.5. Tezyurar yoʻlovchi tashish transporti (ekspress-avtobus, tezyurar tramvay, metropoliten, elektrlashtirilgan temir yoʻl) toʻliq safar masofasi oʻrtacha 5 kilometrdan ortiq boʻlsa yoki yoʻlovchilarning 10 foizi ish joyiga (bir tomonga) 40 daqiqadan koʻproq vaqt sarflaydigan hollarda rejalashtirish va qurish loyihalarida nazarda tutiladi.

49.6. Aholi yashaydigan hududda bekatlar orasidagi masofa 800 metrdan 1000 metrgacha, sanitariya-himoya zonasida esa 2-3 kilometrgacha boʻlishi mumkin. Aholisi 500 mingdan ortiq boʻlgan shaharlarda shaharning markaziy tumanlaridagi tunnellarga joylashtirilgan alohida yoʻlga ega tezyurar tramvayni, shuningdek, aholisi 1 milliondan ortiq boʻlgan shaharlarda metropolitenni loyihalashtirish mumkin.

49.7. Yoʻlovchi tashish transportining turli xil toʻxtash joylarigacha boʻlgan piyoda yurish masofasi 400 metrdan oshmasligi kerak.

49.8. Shaharlar yoki qishloq aholi punktlari orqali yuk transporti harakatini cheklash maqsadida, aholi punkti chegarasi boʻylab temir yoʻllar, sanoat korxonalari, kommunal obyektlar va omborxonalar hududlari yaqinidan, qurilish uchun noqulay hududlardan maxsus yoʻllar oʻtkaziladi.

49.9. Shaharlar va qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va qurish loyihalarida yengil avtomobillar hamda kichik oʻlchamli transport vositalarini joylashtirish va ularga xizmat koʻrsatish uchun inshootlar: ochiq va yopiq toʻxtash joylari, garajlar koʻzda tutiladi.

49.10. Shovqin va chiqindi gazlarning zararli taʼsirini bartaraf etish uchun toʻxtash joylari binolardan tovush oʻtkazmaydigan devor bilan ajratilishi, kirish va chiqish yoʻllari ish xonalari, turar joy binolari, maktabgacha taʼlim muassasalari va maktablar, sogʻliqni saqlash muassasalari derazalaridan kamida 15 m uzoqlikda boʻlishi lozim. Piyodalar uchun 800 m dan ortiq boʻlmagan masofani bosib oʻtish imkoniyati nazarda tutiladi. Bitta avtomobilga 25 kv. m, kajavali mototsiklga 8 kv. m, kajavasiz mototsiklga 3 kv. m joy ajratilishi kerak. Ikki qavatli garaj uchun shaxsiy avtomobillar uchun qurilish maydoni 15 kv. m, toʻrt qavatli uchun — 8 kv. m, olti qavatli uchun — 5 kv. m, yetti va toʻqqiz qavatli uchun — bitta avtomobilga 4 kv. m boʻlishi kerak.

49.11. Turar-joy binolari va garajlar, toʻxtash joylari hamda texnik xizmat koʻrsatish stansiyalari orasidagi masofalar quyidagi parametrlarga mos kelishi kerak (jadval 49.11.1).

49.11.1-jadval

* 3-4-darajali yongʻinga chidamlilikka ega garajlar uchun kamida 12 m. XX Koʻrsatilgan sigʻimdagi garajlarni joylashtirish tavsiya etilmaydi.

Izohlar:

1. Yer osti garajlariga kirish va ulardan chiqish yoʻllari turar-joy binolari derazalaridan, jamoat binolarining ish xonalaridan hamda umumtaʼlim maktablari, maktabgacha taʼlim muassasalari va davolash muassasalari hududlaridan kamida 15 m uzoqlikda boʻlishi kerak.

2. Sigʻimi 300 dan ortiq boʻlgan garajlar va yengil avtomobillarni saqlash uchun moʻljallangan ochiq toʻxtash joylarini ishlab chiqarish hududida joylashtirish lozim.

49.12. Yer osti rezervuarlariga ega avtomobillarga yoqilgʻi quyish shoxobchalaridan maktabgacha taʼlim muassasalari, umumtaʼlim maktablari, davolash muassasalari hududlari chegaralarigacha yoki turar-joy binolari va jamoat binolari devorlarigacha boʻlgan masofa kamida 50 m boʻlishi shart. Idoraviy va maxsus avtomobillar uchun garajlar sanoat va kommunal-ombor zonalarida joylashtiriladi. Yuk avtomobillari va shahar jamoat transporti avtobuslariga xizmat koʻrsatuvchi korxonalar uchun sanitariya-himoya zonasi 100 m dan kam boʻlmasligi lozim.

50. Yangi aeroportlar shaharlar va qishloq aholi punktlaridan tashqarida joylashtirilishi lozim. Aerodromlar chegarasidan aholi yashaydigan hududlar chegarasigacha boʻlgan masofani aerodrom sinfiga qarab quyidagicha belgilash kerak: A va B sinflar — 30 km, V sinf — 20 km, G sinf — 10 km, D sinf — 5 km, Ye sinf — 5 km, shuningdek 50.1-jadvalga muvofiq akustik hisob-kitoblar asosida.

50.1-jadval

4. DAM OLISH HUDUDI

51. Shaharlar qurilishi doirasida turli maqsadlarga moʻljallangan koʻkalamzorlashtirilgan hududlarning ulushi (qurilishning koʻkalamzorlashtirilganlik darajasi) kamida 40 foizni, turar-joy tumani hududi chegaralarida esa kamida 25 foizni tashkil etishi lozim.

52. Shaharlarning kattaligi va koʻkalamzorlarni barpo etish sharoitlarini hisobga olgan holda bir kishiga toʻgʻri keladigan umumiy foydalanishdagi koʻkalamzorlar maydonining meʼyorini 52.1-jadvalga muvofiq belgilash kerak.

52.1-jadval

Izoh: Bevosita faqat umumiy foydalanishdagi koʻkalamzorlar maydoni meʼyorlanadi (shahar va tuman bogʻlari, turar-joy tumanlari bogʻlari, xiyobonlar, sugʻorish kanallari boʻyidagi koʻkalamzor hududlar).

53. Yirik bogʻlar va oʻrmon-bogʻlar koʻkalamzorlashtirilgan hududlarning umumiy tarkibida kamida 10 foizni tashkil etishi lozim. Shahar bogʻlariga yetib borish vaqti 20 daqiqadan, rejaviy tumanlardagi bogʻlarga esa 15 daqiqadan oshmasligi kerak.

54. Eng yirik, yirik va katta shaharlarda shahar va tuman ahamiyatiga ega bogʻlar bilan bir qatorda ixtisoslashtirilgan bolalar, sport, koʻrgazma, hayvonot va boshqa bogʻlar, shuningdek botanika bogʻlari barpo etilishi zarur. Bolalar bogʻlarining taxminiy oʻlchamlari - har bir kishiga 0,5 kv.m, sport bogʻlariniki esa — har bir kishiga 12 kv.m boʻlishi kerak.

54.1. Bogʻlar, xiyobonlar va maydonlar hududining maydoni quyidagilardan kam boʻlmasligi lozim: shahar bogʻlari — 15 gektar, rejaviy tumanlar bogʻlari — 10 gektar, turar-joy tumanlari bogʻlari — 3 gektar, xiyobonlar — 0,5 gektar. Bogʻ va xiyobonlar hududining umumiy tarkibida koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar 70 foizdan kam boʻlmasligi kerak.

55. Umumiy foydalanishdagi koʻkalamzorlashtirilgan hududlar obodonlashtirilishi va kichik meʼmoriy shakllar: favvoralar, hovuzlar, zinapoyalar, panduslar, tayanch devorlar, ayvonlar, chiroqlar bilan jihozlanishi lozim.

56. Rekreatsiya hududlari doirasidagi maydonchalar va yoʻlaklarning qoplamalari shagʻal, boshqa pishiq mineral materiallar va asfaltdan tayyorlanishi kerak.

5. XIZMAT KOʻRSATISH MUASSASALARI

57. Mikrorayon hududida turar-joy binolaridan tashqari xizmat koʻrsatish muassasalari va korxonalari joylashtirilishi lozim.

58. Kundalik, davriy va vaqti-vaqti bilan foydalaniladigan muassasalar ajratib koʻrsatiladi.

58.1. Cheklangan foydalanish kundalik xizmat koʻrsatish muassasalari (bolalar bogʻchalari, yaslilar, umumtaʼlim maktablari, sport oʻyin maydonchalari, klublar, oziq-ovqat doʻkonlari, kir yuvish va kimyoviy tozalash qabul punktlari) mikrohududda joylashtiriladi.

Davriy xizmat koʻrsatish muassasalari 2 guruhga boʻlinadi — muntazam foydalaniladiganlari piyodalar uchun qulay masofada joylashtiriladi (madaniyat uylari, klublar, kinoteatrlar, oʻquv zallari mavjud kutubxonalar, keng assortimentli oziq-ovqat va sanoat mollari doʻkonlari, restoranlar, kafelar, yakka tartibda kiyim tikish atelyelari, fotoatelyelar, sartaroshxonalar, poliklinikalar, dorixonalar, aloqa boʻlimlari, jamgʻarma kassalari, sport majmualari). Bu muassasalar jamoat-savdo markazlariga birlashtirilgan boʻlib, ikki qoʻshni mikrorayon aholisiga xizmat koʻrsatishga moʻljallangan va ular oʻrtasidagi chegarada joylashadi. Muntazam boʻlmagan tashrifga ega muassasalar (kasalxonalar, dispanserlar, hammomlar, mexanik kir yuvish xonalari, garajlar va yengil avtomobillarni ijaraga berish punktlari va boshqalar) alohida joylashtiriladi. Ularning joylashuvi aholi yashaydigan hududdan maʼlum bir masofaga bogʻliq emas.

58.2. Vaqti-vaqti bilan foydalaniladigan muassasalar butun shahar yoki qishloq aholisiga xizmat koʻrsatadi, shuning uchun ular shahar yoki qishloq tumanlarining markazida joylashadi.

58.3. Jismoniy tarbiya-sport inshootlari mikrotumanlik, tumanlik, tumanlararo va shaharlik turlariga boʻlinadi. Ularning barchasi zararli chiqindilar va shahar shovqinidan himoyalangan boʻlishi shart. Shu bilan birga, aholini sport tadbirlarining shovqin taʼsiridan himoya qilish ham muhim ahamiyatga ega. Bu inshootlar aholi yashaydigan hududlar yoki shahar atrofida, bogʻlar, istirohat bogʻlari va koʻkalamzorlar yaqinida joylashtirilishi lozim.

58.4. Tumanlararo va umumshahar inshootlari hamda ularning majmualariga transport bilan borish vaqti 20 — 30 daqiqadan oshmasligi kerak.

58.5. Mikrorayon hududida har 1000 nafar aholiga turli yosh guruhlaridagi bolalar oʻyinlari uchun maydonchalar majmuasi koʻzda tutiladi: maktabgacha yoshdagi bolalar uchun qurilishning birinchi bosqichida 0,03 ga va hisob-kitob muddatida 0,05 ga, kichik maktab yoshidagilar uchun mos ravishda 0,04 va 0,06 ga; maktab yoshidagi bolalar va kattalarning sport oʻyinlari uchun mos ravishda 0,12 va 0,2 ga.

58.6. Sport zallari va hovuzlar uchun quyidagi meʼyorlar belgilangan: har 1000 aholiga sport zallari uchun 20 — 40 m² pol maydoni, yopiq hovuzlar uchun 10 — 15 m² va ochiq hovuzlar uchun 15 — 20 m².

Mikrorayondagi barcha shovqinli oʻyinlar uchun moʻljallangan jismoniy tarbiya maydonchalari turar-joy binolarining derazalari va kirish joylaridan kamida 25 metr uzoqlikda joylashtirilishi shart.

58.7. Shahar aholisi uchun sport maydonchalari bilan taʼminlanganlik meʼyori belgilangan: har bir kishiga 1 m² sport va jismoniy tarbiya maydonchalari toʻgʻri kelishi kerak. Bu maydonning 0,7 m² bevosita maydonchaga, 0,3 m² esa maydonni tashqi muhitdan ajratib turuvchi koʻkalamzorlashtirish uchun ajratiladi.

58.8. Bolalar bogʻchalari, yaslilar va maktablarni joylashtirish alohida eʼtiborni talab qiladi.

58.9. Bu muassasalar koʻchaning qizil chizigʻidan kamida 25 metr uzoqlikda, transport harakati jadal boʻlgan koʻchalardan ajratilgan alohida maydonlarda quriladi. Bolalar muassasalaridagi oʻrinlar soni aholining demografik tarkibiga qarab, amaldagi ShNQ 2.07.01-03 «Shahar va qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va qurish» talablariga muvofiq belgilanadi. Demografik maʼlumotlar boʻlmaganda (yangi qurilgan aholi punktlarida) har 1000 kishiga 180 oʻrin hisoblanishi kerak. Yosh oilalar koʻp boʻlgan yangi shahar va qishloqlarda maktabgacha yoshdagi bolalarning 80 foizini, boshqa aholi punktlarida esa 75 foizini qamrab olish koʻzda tutiladi. Amaldagi QMQga muvofiq yer maydonining oʻlchami sigʻimi 100 oʻrindan ortiq boʻlganda har bir bolaga 35 kv.m, 100 oʻringacha boʻlganda esa 40 kv.m ni tashkil etadi. Maydonda qulay mikroiqlim yaratish uchun ularni yashil hududlar, suv havzalari yaqinida, shamol yaxshi esadigan joylarda joylashtirish tavsiya etiladi.

58.10. Umumtaʼlim maktablari ham alohida ajratilgan maydonlarda joylashtirilishi kerak. Amaldagi QMQ 01-04 ga muvofiq maktablardagi oʻrinlar soni toʻliqsiz oʻrta maʼlumotli bolalarni (I — IX sinflar) 100% va oʻrta maʼlumotli bolalarni (maxsus oʻquv yurtlarida) 75% gacha bir smenada oʻqitishni hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

Umumtaʼlim maktablarining oʻquvchilar sigʻimi quyidagicha boʻlishi kerak:

40 dan 400 gacha — har bir oʻquvchiga 50 kv.m, 400 dan 500 gacha va 600 gacha — 60 kv.m;

600 dan 800 gacha — 40 kv. m;

800 dan 1000 gacha — 33 kv. m;

1000 dan 1200 gacha — 21 kv. m.

Oʻquvchilar maktabga borayotganda magistral koʻchalarning qatnov qismini kesib oʻtmasliklari lozim.

58.11. Xizmat koʻrsatish muassasalari va korxonalari maktab uchastkasi chegarasidan kamida 500 m, turar-joy binolari esa kamida 10 m uzoqlikda joylashishi kerak.

59. Xizmat koʻrsatish muassasalari va korxonalarini shahar va qishloq aholi punktlari hududida, yashash va ish joylariga yaqinroq joylashtirish, jamoat markazlarini jamoat yoʻlovchi transporti tarmogʻi bilan bogʻliq holda shakllantirish lozim. Xizmat koʻrsatish muassasalari va korxonalarining hisobini SHNQ 2.07.03 «Shahar va qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va qurish» talablariga muvofiq olib borish kerak.

60. Turar-joy binolarida joylashgan muassasalar va korxonalarning aholiga xizmat koʻrsatish radiusi 60.1-jadvalda koʻrsatilgan miqdordan oshmasligi lozim.

60.1-jadval

61. Xizmat koʻrsatish muassasalari va korxonalarining binolari hamda yer uchastkalarining chegaralaridan masofalar 61.1-jadvalda koʻrsatilganidan kam boʻlmasligi lozim.

61.1-jadval

* Anʼanaviy dafn etish qabristoni yopilgandan soʻng, oxirgi dafn etishdan 20 yil oʻtgach, turar-joy qurilishigacha boʻlgan sanitariya-himoya zonasi SES bilan kelishilgan holda 50 m gacha qisqartirilishi mumkin.

6. MUHANDISLIK JIHOZLARI

62. Xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti manbaini sifatini yomonlashtiruvchi omillarning tasodifiy, davriy yoki muntazam taʼsirining oldini olish maqsadida uch pogʻonali sanitariya muhofazasi zonasi (SMZ) tashkil etiladi: qatʼiy rejimli zona, ikkinchi va uchinchi pogʻona zonalari.

Suvni muhofaza qilish zonalarining kattaligini Oʻzbekiston Respublikasidagi suv omborlari va boshqa suv havzalari, daryolar hamda davolash va madaniy-sogʻlomlashtirish maqsadlaridagi maishiy suv taʼminotining suvni muhofaza qilish zonalari toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq, shuningdek Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 7-apreldagi 174-sonli qarori va QMQ 2.04.02-97 talablari asosida belgilash lozim.

Shaharlar va boshqa aholi punktlarining suv taʼminoti tizimlarini hisoblashni, jumladan xoʻjalik-ichimlik va ishlab chiqarish suv taʼminoti manbalarini tanlash, suv olish inshootlarini joylashtirish, shuningdek hisobiy suv sarflarini aniqlashni suv taʼminotining tashqi tarmoqlari va inshootlarini loyihalash boʻyicha QMQ 2.04.02-97 talablariga hamda ushbu meʼyorlarga muvofiq ravishda amalga oshirish kerak.

63. Suv tozalash stansiyalari uchun yer uchastkalarining oʻlchamlarini SHNQ 2.07.01-03 talablariga muvofiq qabul qilish lozim.

64. Shahar va qishloq aholi punktlarida xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti meʼyorlarini 64.1-jadvalga (QMQ 2.04.02-97) muvofiq qabul qilish lozim. Shahar va qishloq aholi punktlarida xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti meʼyorlarini jadvalga muvofiq qabul qilish lozim.

64.1-jadval

65. Koʻchalarni yuvish va koʻkalamzorlarni sugʻorish uchun suv sarfi meʼyorlarini har bir aholiga sutkasiga 50 — 60 litr hisobidan yoki (koʻchalar va koʻkalamzorlarning aniq maydonlari maʼlum boʻlganda) 65.1-jadvalga muvofiq qabul qilish kerak, yirik shaharlarda esa bu koʻrsatkich 65 — 70 l/sutkani tashkil etadi.

66. Aholisi 250 ming kishidan ortiq boʻlgan shaharlar va respublika ahamiyatiga ega kurortlar uchun maishiy chiqindilarni sanoat usulida qayta ishlash korxonalari — chiqindilarni qayta ishlash zavodlarini koʻzda tutish lozim. Maishiy chiqindilarning toʻplanish meʼyorlarini 66.1-jadvalda tavsiya etilganidek (SanQvaM N 0297-11) qabul qilish mumkin.

65.1-jadval

66.1-jadval

67. Maishiy chiqindilarni tashish, zararsizlantirish va qayta ishlash korxonalari hamda inshootlarining sanitariya-himoya zonalari oʻlchamlarini 67.1-jadvalga muvofiq qabul qilish lozim.

68. Kanalizatsiya tozalash inshootlari uchun yer uchastkalarining oʻlchamlarini 68.1-jadvalda koʻrsatilganidek qabul qilish lozim.

69. Mahalliy kanalizatsiya tizimlari tozalash inshootlarining yer uchastkalari oʻlchamlari va ularning SHZlarini tashqi kanalizatsiya tarmoqlari va inshootlarini loyihalash boʻyicha QMQ 2.04.03-97 talablariga muvofiq qabul qilish lozim.

67.1-jadval

68.1-jadval

7. MIKROIQLIMNI TARTIBGA SOLISH

70. Xonalar va ularga tutash hududlardagi insolyatsiyaning issiqlik taʼsirini cheklash, binolarni optimal joylashtirish bilan bir qatorda, binolarning tegishli rejalashtirish, tartibga solinadigan quyoshdan himoyalovchi qurilmalar yoki havoni sovutish tizimlari, va eng muhimi, hududni obodonlashtirish, xususan, uni koʻkalamzorlashtirish orqali taʼminlanadi.

70.1. Avtotransport chiqindi gazlari bilan kuchli va doimiy ifloslangan hududlarda eng yaxshi «tozalovchi» vazifasini balzamli terak bajarishi mumkin. Mayda bargli joʻka, shumtol, nastarin va shingilgul esa nisbatan kamroq samaradorlikka ega.

70.2. Kuchsiz davriy ifloslangan hududlarda oltingugurtning katta miqdorini qayragʻoch, zarang, archa va tuya barglari oʻziga singdiradi.

70.3. Ignabargli daraxtlar chorvachilik fermalari, molxonalar, kompost chuqurlari, hojatxonalar va boshqa joylardan tarqaladigan hidlarni yaxshi yoʻqotadi.

70.4. Turli xil oʻsimlik turlari, shuningdek, ularning har xil ekish usullari shovqindan himoya qilish qobiliyati boʻyicha farqlanadi. Masalan, barglilar tovush energiyasining 25% ini yutadi, 74% ini esa qaytaradi va tarqatadi (zarang, terak, joʻka, grab). Daraxt va butalarning barg yuzasi qanchalik katta va shox-shabbasi qalin boʻlsa, yashil oʻsimliklarning tovush yutish qobiliyati shunchalik yuqori boʻladi. Bargli daraxtlar 2000 — 4000 gers oraligʻidagi shovqinni yutishda baxmal mato va qurilish namatidan qolishmaydi, hatto 0,5 sm qalinlikdagi gʻisht devorlar va betondan ham ustun turadi.

Shovqinni yutishning eng yaxshi natijalari yashil oʻsimliklar shovqin manbaiga yoki himoyalanuvchi obyektga iloji boricha yaqin joylashtirilganda va alohida chiziqlar boʻylab ekilganda kuzatiladi. Yaxshi rivojlangan daraxtlar shovqinni 17 — 23 dB gacha pasaytirishi mumkin.

71. Yashil oʻsimliklar ham aholi yashaydigan hududda, ham binolar ichida mikroiqlimni shakllantirish va tartibga solishning kuchli vositasi hisoblanadi.

Oqilona koʻkalamzorlashtirish toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nurlarini toʻsishga va havo haroratini 6 — 8°C ga, tuproq va asfalt qoplamalar haroratini esa 15 — 24°C ga pasaytirishga yordam beradi. Quyosh nurlaridan himoyalanishda past boʻyli oʻsimliklar va vertikal koʻkalamzorlashtirish (gazonlar, chirmashib oʻsuvchi oʻsimliklar, pergolalar, soʻrilar) muhim ahamiyatga ega.

72. Foydalanish xususiyatiga koʻra koʻkalamzorlar odatda uch guruhga boʻlinadi: umumiy foydalanishdagi koʻkalamzorlar (parklar, oʻrmon-bogʻlar, bogʻlar, skverlar, xiyobonlar); cheklangan foydalanishdagi koʻkalamzorlar (turar-joy guruhlari, maktabgacha taʼlim muassasalari va maktablar, klublar, madaniyat saroylari, stadionlar, davolash-profilaktika muassasalarining koʻkalamzorlashtirilgan hududlari); maxsus maqsadlardagi koʻkalamzorlar (sanitariya-himoya zonalarining koʻkalamzorlashtirilgan uchastkalari, yoʻl boʻyidagi ekinlar, koʻchatzorlar).

73. Umumiy foydalanishdagi koʻkalamzorlar butun aholi yashaydigan hudud boʻylab bir tekis joylashtirilishi lozim. Ushbu koʻkalamzorlarning solishtirma maydonlari ShNQ 2.07.01-03 va mazkur meʼyorlarga muvofiq aniqlanadi.

74. Ekinlarni joylashtirishni tashkil etish quyidagicha:

74.1. Binolar, yoʻllar va koʻchalarning old qismi boʻylab baland zich butalar ekiladi, gʻarbga qaragan tomonlarda esa binolarni soyalash uchun baland va keng shoxli daraxtlar ekish maqsadga muvofiqdir.

74.2. Uylarning yuqori qavatlarini qizib ketishdan himoya qilish uchun tez oʻsuvchi, qalin bargli chirmashuvchi oʻsimlik turlari qoʻllaniladi; tirik toʻsiqning kengligi kamida 0,4 m boʻlishi kerak; tirik toʻsiqning sugʻorish kanalidan uzoqligi 0,6 m dan oshmasligi lozim; daraxtlar oʻqidan trotuar chetigacha boʻlgan masofa kamida 1,2 m boʻlishi shart.

74.3. Oʻrmonsiz hududlardagi shaharlarda yashil hudud oʻrniga, shahar atrofida shamol esadigan tomondan eng yirik va katta shaharlar uchun 500 m, katta va oʻrta shaharlar uchun 100 m, kichik shaharlar, qoʻrgʻonlar va qishloq aholi punktlari uchun 50 m kenglikda himoyalovchi yashil daraxtzorlar barpo etiladi.

75. Umumshahar bogʻlarining maydoni kamida 15 gektar, rejaviy tumanlar bogʻlarining maydoni 10 gektar, turar joy tumanlari bogʻlarining maydoni 3 gektar, xiyobonlarning maydoni esa 0,5 gektardan kam boʻlmasligi kerak.

1-ILOVA

ELEKTROMAGNIT MAYDONLARNING RUXSAT ETILGAN DARAJASI

(sutkalik uzluksiz nurlanish)

1-jadvalda keltirilgan chastota va toʻlqin uzunligi diapazonlari quyi chegarani oʻz ichiga olmaydi, yuqori chegarani esa oʻz ichiga oladi.

2-JADVAL

ELEKTROMAGNIT MAYDONLARNING RUXSAT ETILGAN DARAJALARI (RED), RADIOLOKATSION VOSITALAR (RLS) TOMONIDAN HOSIL QILINADIGAN IMPULSLI NURLANISH SHAROITIDA

2-ILOVA

HISOB-KITOB MEʼYORLARI XIZMAT KOʻRSATISH MUASSASALARI VA KORXONALARI HAMDA ULARNING YER UCHASTKALARI OʻLCHAMLARI

Izoh: Qavslar ichida mikrorayon va turar-joy tumanida xizmat koʻrsatish tizimlarini tashkil etishga mos keladigan mahalliy ahamiyatga ega korxonalarni hisoblash meʼyorlari keltirilgan.