Sogʻlom ovqatlanishni qoʻllab-quvvatlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi aholisining jinsi, yoshi va kasbiy guruhlari boʻyicha oziq moddalar va energiyaga boʻlgan ehtiyojning fiziologik normalari (0347-17-son)
22.03.2017
Oʻzbekiston Respublikasining Sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari
1. KIRISH
Mamlakat mustaqilligi davrida ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikda, aholining turmush darajasi va sifatida, insonning oziq-ovqat, uy-joy, dam olish, qulay yashash muhiti, salomatlik kabi asosiy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarida chuqur oʻzgarishlar yuz berdi. Sof fiziologik ehtiyojlarga kelsak, ularning qondirilishi barobarida, ishlab chiqarish taraqqiyoti va umumiy madaniyatning rivojlanishi bilan bu ehtiyojlarni qondiruvchi mahsulotlar toʻplamida sifat oʻzgarishlari roʻy berishi mumkin. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi koʻrsatganidek, insonning fiziologik ehtiyojlarini qondirish iqtisodiy rivojlanishning juda muhim, lekin hal qiluvchi omili emas. BMT maʼlumotlariga koʻra, oziq-ovqat tanqisligidan aziyat chekadigan odamlar soni 1980-yildagi 920 mln kishidan 2000-yilda 799 mln kishigacha kamaygan, shu yillar davomida sayyoramiz aholisi 1,6 mlrd kishiga koʻpaygan. Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida aholining ovqatlanish sifati sezilarli darajada yaxshilandi, oziq-ovqat mahsulotlari isteʼmoli tarkibi oʻzgardi, jon boshiga oʻrtacha goʻsht va goʻsht mahsulotlari isteʼmoli 1,3 barobar, sut va sut mahsulotlari — 1,6 barobar, tuxum — 2,2 barobar, sabzavotlar — 2,6 barobar, kartoshka — 1,7 barobar, mevalar — 4,0 barobar oshdi. Ovqatlanish tarkibi va ratsionining yaxshilanishi, boshqa omillar qatori, aholi salomatligi koʻrsatkichlariga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Soʻnggi 10 yil ichida tana vazni kam boʻlgan bolalar ulushi ikki barobardan koʻproqqa (4 foizdan 1,8 foizgacha) qisqardi, ayollar oʻrtasida anemiya bilan kasallanish darajasi 2,5 barobar kamaydi. Oʻzbekiston aholisining oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi 6,5 yilga (67 yoshdan 73,5 yoshgacha) uzaydi, ayollarning oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi esa 75,8 yoshga yetdi. Shu bilan birga, Respublikada mavjud boʻlgan oziq moddalari va energiyaga boʻlgan fiziologik isteʼmol normalari 10 yildan ortiq vaqt davomida qayta koʻrib chiqilmagan. Bu davrda iqtisodiy islohotlar va tezkor urbanizatsiya hamda ular bilan bogʻliq turmush tarzidagi oʻzgarishlar barcha iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos boʻlgan notoʻgʻri ovqatlanish bilan bogʻliq kasalliklar darajasining oshishiga olib keldi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti bu kasalliklarni yuqumli boʻlmagan kasalliklar guruhiga ajratgan. 2014-yilda oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, respublika katta yoshli aholisining qariyb 67,2 foizi sabzavot va mevalarni JSST tomonidan tavsiya etilgan meʼyordan kam isteʼmol qiladi, 37 foizi shoʻr ovqatlanadi, katta yoshli aholining 16,4 foizi esa kamharakat hayot tarzini olib boradi. Buning natijasida katta yoshli aholining 20,2 foizida ortiqcha tana vazni va 33,9 foizida yuqori qon bosimi kuzatilmoqda.
Ilgari ehtiyoj normalarini ishlab chiqishdagi asosiy maqsad tegishli jins va yosh guruhidagi aholining 97 foizdan ortigʻida gipovitaminoz yoki gipomikroelementozning klinik manzarasi rivojlanishining oldini olish uchun zarur boʻlgan mikronutriyentning minimal darajasini belgilashdan iborat edi. Hozirgi vaqtda belgilanayotgan normalar asosiga inson salomatligiga maʼlum darajada ijobiy taʼsir koʻrsata oladigan, jumladan, tashqi muhitning salbiy omillariga umumiy chidamlilikni oshiradigan va ayrim alimentar-bogʻliq kasalliklar rivojlanishi xavfini kamaytiradigan koʻrsatkichlar kiritilmoqda. Aslida, gap organizmni minimal zarur miqdordagi mikronutriyentlar bilan emas, balki hayot faoliyati uchun optimal miqdordagi mikronutriyentlar bilan taʼminlash haqida ketmoqda. Shu munosabat bilan, taklif etilayotgan normalar aholining barcha mumkin boʻlgan kasbiy, jins va yoshga oid guruhlarini qamrab oladi. Taklif etilayotgan normalarda JSST tavsiyalari hamda Oʻzbekiston iqlimi va aholisining ovqatlanish xususiyatlari bilan bogʻliq mintaqaviy jihatlar hisobga olingan.
2. UMUMIY QOIDALAR
2.1. Mazkur “Sogʻlom ovqatlanishni taʼminlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi aholisining jins va yoshga oid hamda kasbiy guruhlari boʻyicha oziq moddalar va energiyaga boʻlgan fiziologik ehtiyoj meʼyorlari” nomli sanitariya qoidalari va gigiyenik normativlari aholining turli uyushgan guruhlari uchun oziq-ovqat mahsulotlari isteʼmolining oʻrtacha sutkalik tavsiya etiladigan meʼyorlarini belgilashda, ovqatlanish ratsionlarini tahlil qilish va baholashda hamda Oʻzbekiston aholisining turli jins va yoshga oid hamda kasbiy guruhlari uchun ovqatlanishni baholash va rejalashtirish sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini oʻtkazishda sogʻlom ovqatlanishni taʼminlashga yoʻnaltirilgan tibbiy mezonlar hisoblanadi.
2.2. Katta yoshdagi mehnatga layoqatli aholining fiziologik ehtiyoji, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tavsiyalarini hisobga olgan holda, sutkalik energiya sarfi miqdori, mehnat jarayoni va uning alohida bosqichlarini bajarishdagi asabiy zoʻriqishga qarab, mehnat jadaligining 5 ta guruhi boʻyicha ishlab chiqilgan. Homiladorlik va laktatsiya davridagi ayollar uchun meʼyorlar JSSTning “Homiladorlikni rejalashtirishda va homiladorlik davrida toʻgʻri ovqatlanish — sogʻlom hayot boshlanishining asosidir” nomli tavsiyalari bilan muvofiqlashtirilgan. Texnik taraqqiyot bilan bogʻliq mehnat faoliyatining yangi turlari va shakllari joriy etilishi hamda kengayishiga qarab, mehnat jadaligi guruhlari qayta koʻrib chiqiladi, aniqlashtiriladi va toʻldirib boriladi. Quyida hozirda amalda boʻlgan mehnat jadaligi guruhlariga boʻlinish va ularning har biriga kiritilgan kasblar roʻyxati keltirilgan:
I guruh. Asosan aqliy mehnat xodimlari: korxona va tashkilotlar rahbarlari; mehnati sezilarli jismoniy faollikni talab qilmaydigan muhandis-texnik xodimlar; jarroh-shifokorlar, hamshiralar va sanitarkalardan tashqari tibbiyot xodimlari; pedagoglar; sport boʻyicha tarbiyachilardan tashqari tarbiyachilar; fan, adabiyot va matbuot xodimlari; madaniy-maʼrifiy soha xodimlari; rejalashtirish va hisobga olish xodimlari; kotiblar; ish yurituvchilar; mehnati sezilarli asabiy zoʻriqish bilan bogʻliq boʻlgan turli toifadagi xodimlar (boshqaruv pultlari operatorlari, dispetcherlar va boshqalar);
II guruh. Yengil jismoniy mehnat bilan band boʻlgan xodimlar: mehnati maʼlum darajada jismoniy kuch talab qiladigan muhandis-texnik xodimlar; avtomatlashtirilgan jarayonlarda ishlovchi xodimlar; radioelektronika sanoati xodimlari; tikuvchilar, agronomlar, zootexniklar; veterinariya xodimlari; hamshiralar va sanitarkalar; sanoat mollari doʻkonlari sotuvchilari; xizmat koʻrsatish sohasi xodimlari; soatsozlik sanoati xodimlari; aloqa va telegraf xodimlari; oʻqituvchilar, jismoniy tarbiya va sport instruktorlari, murabbiylar;
III guruh. Mehnat turi oʻrtacha ogʻirlikdagi xodimlar: metall va yogʻochga ishlov berish bilan band boʻlgan dastgohchilar; chilangarlar; sozlovchilar; sozlovchi-ustalar; jarroh-shifokorlar; kimyogarlar; toʻqimachilar; poyabzalchilar; turli transport vositalari haydovchilari; oziq-ovqat sanoati xodimlari; kommunal-maishiy xizmat koʻrsatish va umumiy ovqatlanish xodimlari; oziq-ovqat mahsulotlari sotuvchilari; traktor va dalachilik brigadalari brigadirlari; temiryoʻlchilar, suv transporti xodimlari; avtomobil va elektr transporti xodimlari; yuk koʻtarish-tashish mexanizmlari mashinistlari; matbaachilar;
IV guruh. Ogʻir jismoniy mehnat bilan shugʻullanuvchi xodimlar: qurilish ishchilari; qishloq xoʻjaligi ishchilari va mexanizatorlarining asosiy qismi; yer usti ishlaridagi konchilar; neft va gaz sanoati xodimlari; V guruhga kiritilgan shaxslardan tashqari metallurglar va quyuvchilar; sellyuloza-qogʻoz va yogʻochni qayta ishlash sanoati xodimlari; yuk bogʻlovchilar; takelajchilar; yogʻochga ishlov beruvchilar; duradgorlar; V guruhga kiritilgan shaxslardan tashqari qurilish materiallari sanoati xodimlari;
V guruh. Oʻta ogʻir jismoniy mehnat bilan band boʻlgan xodimlar: bevosita yer osti ishlarida band boʻlgan konchilar; poʻlat erituvchilar; oʻrmon yiquvchilar va yogʻoch tayyorlovchi ishchilar; gʻisht teruvchilar; betonchilar; yerqazarlar; mehnati mexanizatsiyalashtirilmagan yuk ortuvchilar; mehnati mexanizatsiyalashtirilmagan qurilish materiallari ishlab chiqarish bilan band boʻlgan xodimlar.
Ushbu tasnif mavjud kasblarning butun xilma-xilligini qamrab olmasa-da, deyarli har qanday mutaxassislik uchun u yoki bu mehnat jadalligi guruhining roʻyxatidan oʻziga yaqinini topish imkonini beradi. Moddalar almashinuvi jarayonlarining unchalik jadal kechmasligi va tana vaznining kamligi sababli ayollarning energiyaga boʻlgan ehtiyojini erkaklarnikiga qaraganda oʻrtacha 15 % kamroq deb qabul qilish mumkin. Mehnati jismoniy va asabiy-ruhiy zoʻriqish bilan tavsiflanadigan shaxslarda energiyaga ehtiyoj yuqori boʻlishi aniqlangan, bunda hozirgi sharoitda asabiy-ruhiy zoʻriqishning ahamiyati bir oz ortgan. Bu masalaga aniqlik kiritish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015-yil 25-apreldagi “Oʻzbekiston Respublikasi aholisining sogʻlom ovqatlanishi sohasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi 102-son qaroriga muvofiq sogʻlom ovqatlanish va diyetologiya masalalari boʻyicha maslahat xizmatlarini koʻrsatishga tayyorlangan diyetolog mutaxassislarga murojaat qilish zarur.
Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli aholining energiyaga boʻlgan ehtiyojini aniqlashda barcha hisob-kitoblarni uchta yosh toifasi: 18 — 29 yosh, 30 — 39 yosh va 40 — 59 yoshlar uchun amalga oshirish maqsadga muvofiq deb topildi. Moddalar almashinuvining ayrim yoshga xos xususiyatlari bunga asos boʻldi. Shunday qilib, 18 — 29 yoshda moddalar almashinuvi xususiyatlari hali yakunlanmagan va davom etayotgan oʻsish hamda jismoniy rivojlanish jarayonlari bilan bogʻliqdir.
18 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan aholining energiyaga boʻlgan ehtiyojini belgilashda oʻrtacha meʼyoriy tana vazni (erkaklar uchun ideal tana vazni — 70 kg, ayollar uchun — 60 kg) asos qilib olingan. Energiyaga boʻlgan ehtiyoj 1 kg oʻrtacha meʼyoriy (ideal) tana vazniga nisbatan ham hisoblanishi mumkin. Aniqlanishicha, erkaklar va ayollarda 1 kg ideal tana vazniga toʻgʻri keladigan energiya ehtiyoji deyarli bir xil boʻlib, mehnat jadalligi boʻyicha I guruh uchun 167,4 kJ (40 kkal), II guruh uchun 179,9 kJ (43 kkal), III guruh uchun 192,5 kJ (46 kkal), IV guruh uchun 221,7 kJ (53 kkal) va V guruh uchun 255,2 kJ (61 kkal)ni tashkil etadi.
2.3. Energiya va oziq moddalarga boʻlgan fiziologik ehtiyojlar uchun taklif etilayotgan meʼyorlar oziq-ovqat uchun BFM yoki dori vositalari retsepturalari uchun asos boʻlib xizmat qila olmaydi. Chunki aniq belgilangan dozalarsiz va taʼsir mexanizmlari toʻgʻrisida aniq maʼlumotga ega boʻlmasdan, dorivor oʻsimliklar yoki yuqori faol moddalarni koʻp miqdorda saqlovchi mikroelementlar majmuasidan iborat dori vositalari yoki BFMlarni buyurish ayrim hollarda isteʼmolchida kompensator-adaptatsion reaksiyalarning nomutanosib: keragidan kuchliroq yoki zaifroq boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bu organizmda keyingi patologik oʻzgarishlarning rivojlanishiga sabab boʻlishi ehtimoli bor. Masalan, umumiy adaptatsion sindromda glyukokortikoidlar sekretsiyasi haddan tashqari koʻpayib ketsa, ular immunologik, nospetsifik himoya reaksiyalari (yalligʻlanish) rivojlanishini bostiradi. Natijada immun tizimining funksional faolligi yetarli emasligi bilan bogʻliq koʻplab kasalliklar rivojlanishi xavfi keskin ortadi. Shu munosabat bilan, nutrisevtiklarning tarkibi va ishlab chiqaruvchi tomonidan eʼlon qilingan BFMning xususiyatlari Respublika Farmakologiya qoʻmitasi tomonidan BFM tarkibidagi mikroelementlarning majmuaviy xususiyatlari asosida koʻrib chiqiladi.
Shu sababli, vitaminlar va mineral elementlarning “Isteʼmol qilishning yuqori xavfsiz darajasi” farmakologlar tomonidan har bir preparat uchun alohida baholanadi. Yaʼni, preparat organizmga koʻrsatadigan majmuaviy taʼsiri nuqtayi nazaridan koʻrib chiqilib, uni dori vositasi yoki oziq-ovqatga biologik faol qoʻshimcha sifatida roʻyxatdan oʻtkazish taklif etiladi.
1-jadval
Bolalarning turli yosh va jins guruhlari uchun energiyaga boʻlgan ehtiyojining tavsiya etilgan meʼyorlari
2-jadval
Bolalarning turli yosh va jins guruhlari uchun ozuqa moddalariga boʻlgan ehtiyojining tavsiya etilgan oʻrtacha kunlik fiziologik meʼyorlari
Izoh: *tana vaznining 1 kg hisobida
3-jadval
Bolalarning turli yosh va jins guruhlari uchun mineral moddalarga boʻlgan ehtiyojining tavsiya etilgan oʻrtacha kunlik fiziologik meʼyorlari
4-jadval
Turli yosh va jinsdagi bolalar uchun vitaminlarga boʻlgan tavsiya etilgan oʻrtacha sutkalik fiziologik ehtiyoj meʼyorlari
5-jadval
Katta yoshdagi aholining turli jins, yosh va kasbiy guruhlari uchun energiyaga boʻlgan tavsiya etilgan oʻrtacha sutkalik ehtiyoj meʼyorlari
6-jadval
Homiladorlik trimestrlari boʻyicha qoʻshimcha energiyaga boʻlgan tavsiya etilgan oʻrtacha sutkalik ehtiyoj meʼyorlari
7-jadval
Katta yoshdagi aholining turli jins, yosh va kasbiy guruhlari uchun ozuqa moddalariga boʻlgan tavsiya etilgan oʻrtacha sutkalik ehtiyoj meʼyorlari
8-jadval
Katta yoshdagi aholining turli yosh, jins va kasbiy guruhlari uchun mineral moddalarga boʻlgan ehtiyojining tavsiya etiladigan oʻrtacha sutkalik meʼyorlari
9-jadval
Katta yoshdagi aholining turli jins-yosh va kasbiy guruhlari uchun vitaminlarga boʻlgan ehtiyojning tavsiya etilgan oʻrtacha sutkalik meʼyorlari
10-jadval