Maxsus suvdan foydalanishga ruxsatnomalar berish, oqova suvlar bilan suv havzalariga va yer yuzasiga chiqariladigan moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy tashlanmalari (RECHT) loyihasini ishlab chiqish va kelishish tartibi (0202-06-son)

22.05.2006

Oʻzbekiston Respublikasining Sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

1. Umumiy talablar

1.1. Ushbu sanitariya qoidalari va meʼyorlari Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan “Suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnomalar berish, RST va RDS meʼyorlari loyihalarini ishlab chiqish va kelishish tartibi” rahbariy hujjatiga muvofiq tuzilgan.

1.2. “Suv va suvdan foydalanish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, aholining ichimlik va maishiy ehtiyojlarini, sanoat, energetika, qishloq xoʻjaligi va baliqchilik xoʻjaligi ehtiyojlarini qondirish, shuningdek sanoat, kommunal-maishiy, zovur va boshqa oqova suvlarni chiqarish uchun inshootlar yoki texnik qurilmalardan foydalangan holda yer usti va yer osti suv obyektlaridan foydalanish suvdan maxsus foydalanish hisoblanadi.

2. Suvdan maxsus foydalanishga ruxsatnomalar berish va kelishish tartibi

2.1. Suvdan maxsus foydalanishga ruxsatnomalar Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi organlari tomonidan yagona shaklda beriladi. Bunda suvdan kompleks foydalanish va uni muhofaza qilish sxemalari, suv xoʻjaligi balanslari, suvdan foydalanish qoidalari va meʼyorlari, mahalliy ekologik vaziyat asos qilib olinadi. Xoʻjalik-ichimlik va kommunal-maishiy ehtiyojlar uchun suv olishda, oqova suvlarni yer usti suv oqimlariga va yer osti suv obyektlariga tashlashda, shuningdek ularni joy relyefiga chiqarib tashlashda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati departamenti va uning hududiy organlari (DSEN Markazlari) bilan majburiy kelishuv talab etiladi.

2.2. Suvdan foydalanish shartlarini kelishish va suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma berish masalasi har bir vakolatli organ tomonidan ikki hafta ichida koʻrib chiqilishi lozim. Suvdan maxsus foydalanish uchun muddatsiz hamda vaqtinchalik ruxsatnomalar berilishiga yoʻl qoʻyiladi. Vaqtinchalik ruxsatnomalar qisqa muddatli (3 yilgacha) va uzoq muddatli (3 yildan 25 yilgacha) boʻlishi mumkin. Bunda suvdan foydalanish muddatlari suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnoma olingan kundan boshlab hisoblanadi.

2.3. Suvdan maxsus foydalanishga berilgan ruxsatnoma quyidagi hollarda bekor qilinishi mumkin: suvdan foydalanishga ehtiyoj qolmaganda yoki undan voz kechilganda; ruxsatnoma berilgan korxona va tashkilotlar tugatilganda; suvdan maxsus foydalanish uchun moʻljallangan inshootlar va texnik qurilmalar boshqa suvdan foydalanuvchilarga oʻtkazilganda; suvdan foydalanish muddati tugaganda; maxsus foydalanish uchun ajratilgan suv obyekti alohida foydalanishdan olib qoʻyilganda.

2.4. Suvdan maxsus foydalanish uchun beriladigan ruxsatnomalarda quyidagilar belgilanadi: suv obyektlaridan suv olishning meʼyorlari va limitlari, oqova suvlarni chiqarish meʼyorlari hamda ifloslantiruvchi moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy tashlamalari (RECHT) miqdori.

3. Oqova suvlar bilan suv obyektiga va joy relyefiga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy tashlamalari meʼyorlari loyihasini rasmiylashtirish shakli

3.1. Ifloslantiruvchi moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy tashlamalari (RECHT) meʼyorlari loyihalari maxsus shakl (jadval) boʻyicha tuziladi. Unga RECHT meʼyorlarini hisoblash natijalarining tahlili hamda korxonalardagi suv muhofazasi holatini baholash ilova qilinadi.

3.2. YQS meʼyorlari loyihalanayotgan (qayta qurilayotgan) va faoliyat yuritayotgan suv isteʼmolchisi obyektlarining har bir oqova suv chiqarishi uchun, oqova suv hajmidan qatʼi nazar belgilanadi. Bunda ifloslantiruvchi moddalarni oqova suvlar bilan yer usti suv havzasiga oqizishni meʼyorlash, suv havzasining baliqchilik xoʻjaligi, madaniy-maishiy, xoʻjalik-ichimlik va sugʻorish maqsadlaridagi toifalaridan (turlaridan) biriga mansubligidan kelib chiqib amalga oshiriladi.

3.3. YQS meʼyorlarini belgilashda, agar suv oqimidagi fon ifloslantiruvchi moddalar miqdori RECHKdan past boʻlsa va quyidagi tengsizlik bajarilsa, suv havzasining suyultirish va oʻzini tozalash qobiliyati hisobga olinadi: 0,0025 ≤g/Q≤0,1, bunda g — oqova suv sarfi; Q — suv havzasidagi suv sarfi.

3.4. Ifloslantiruvchi moddalarni oqova suvlar bilan yer yuzasiga oqizishni meʼyorlash suv qabul qiluvchining tabiiy tubini tashkil etuvchi tuproqlarning turi, oʻtkazuvchanligi va filtrlash xususiyati, oqova suvlarni qabul qiluvchi joyning tabiiy chuqurligi hajmi, yer osti suvlarining joylashish chuqurligi va ularning sifat tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.

3.5. Zararli moddalarning yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan chegaraviy tashlamalari meʼyorlari suv havzalarida zararli moddalarning yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan chegaraviy konsentratsiyalaridan oshib ketishiga yoʻl qoʻymaslik va ulardan maqsadli foydalanish shartlaridan kelib chiqqan holda har bir ifloslantiruvchi manba boʻyicha belgilanadi.

3.6. YQS meʼyorlari loyihalarini ishlab chiqish suv isteʼmolchisi obyektlarning oʻzlari tomonidan ham, jalb etilgan ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin.

3.7. Ekologik xavflilik boʻyicha 1 va 2-toifadagi korxonalar uchun YQO meʼyorlari loyihalari Davlat ekologik ekspertizasiga oqova suvlarni chiqarishning atrof-muhitga taʼsirini baholash va ifloslantiruvchi moddalarni suv obyektlariga yoki joy relyefiga yoʻl qoʻyiladigan cheklangan oqizishni kelishish uchun taqdim etiladi. Ekologik xavflilik boʻyicha 3 va 4-toifadagi korxonalarning YQO meʼyorlari loyihalarini ekspertizadan oʻtkazish va kelishish Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasining hududiy boʻlinmalari tomonidan amalga oshiriladi, bunda ekologik ekspertiza xulosasi suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnomalarni tasdiqlashda majburiy hujjat hisoblanadi.

4. Suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnomalarni, oqova suvlar bilan suv obyektlariga va joy relyefiga tushadigan moddalarning loyihalarini kelishish boʻyicha davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati markazlari faoliyati

4.1. Suvdan maxsus foydalanishga ruxsatnomalar oqova suvlarni yer usti suv havzalari va suv oqimlariga oqizishda, suv obyektlaridan xoʻjalik-maishiy ehtiyojlar uchun suv olishda, shuningdek oqova suvlarni joy relyefiga yoʻnaltirishda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining DSENM Departamenti va joylardagi DSENM hududiy markazlari bilan kelishiladi.

4.2. Loyihalashtirilayotgan (qayta qurilayotgan) va faoliyat yuritayotgan suvdan foydalanuvchi obyektlardan suv obyektlariga oqova suvlar bilan tushadigan moddalarning yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy tashlamalari (YQCHT) loyihalari, oqova suvlar hajmidan qatʼi nazar, majburiy ravishda kelishilishi lozim.

4.3. Suv obyektiga moddalarning yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy tashlamalari (YQCHT) deb, suvdan foydalanish joylarida suv sifati meʼyorlarini taʼminlash maqsadida, suv obyektining maʼlum nuqtasida belgilangan rejim asosida chiqarib yuborishga ruxsat etilgan oqova suvlardagi moddaning maksimal massasiga aytiladi. YQCHT suvdan foydalanish joylarida suvdagi moddalarning yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy konsentratsiyalarini (YQCHK), suv obyektining oʻzini-oʻzi tozalash qobiliyatini va oqova suvlarni tashlaydigan suvdan foydalanuvchilar oʻrtasida moddalar massasining maqbul taqsimlanishini hisobga olgan holda belgilanadi.

4.4. Zararlilik darajasi bir xil boʻlgan bir nechta moddalarni oqizib yuborishda YQCHT shunday belgilanadiki, suv havzasiga yuqorida joylashgan chiqindilardan tushadigan aralashmalarni hisobga olgan holda, suv obyektidagi har bir moddaning tegishli YQCHKga nisbatlari yigʻindisi birdan oshmasligi kerak.

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati departamenti bilan kelishilgan holda, alohida hollarda kimyoviy moddalarning taxminiy xavfsiz taʼsir darajalaridan vaqtincha (koʻpi bilan 3 yilga) foydalanishga ruxsat berilishi mumkin. Bu paytda bir vaqtning oʻzida tashlanadigan moddalar uchun suv havzalari suvidagi yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan konsentratsiyalarni belgilash boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazilishi shart.

4.5. Xoʻjalik-ichimlik va madaniy-maishiy suvdan foydalanish (1 va 2-toifadagi) suv obyektlari uchun YQCHTni hisoblashda quyidagilarni albatta hisobga olish zarur:

Oʻzbekiston Respublikasi SanQvaMning 0172-04-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi hududida yer usti suvlarini muhofaza qilishga qoʻyiladigan gigiyenik talablar” hujjatiga majburiy ilovada keltirilgan suv obyektlari suvining tarkibi va xossalariga qoʻyiladigan umumiy talablar, shu jumladan aholi uchun oqova suvlarning epidemiologik xavfini hisobga olgan holda;

suvdagi moddalarning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyalari; bunda suv obyektidan bir vaqtning oʻzida xalq xoʻjaligining turli ehtiyojlari uchun foydalanilganda, REM ni hisoblashda yer usti suvlari sifatining bir xil nomdagi meʼyorlari qatoridagi qattiqroq talablardan kelib chiqish lozim.

4.6. Suvdan foydalanishning barcha toifalari uchun suv obyektlaridagi suvning tarkibi va xususiyatlariga qoʻyiladigan talablarni hisobga olgan holda REM (g/soat) qiymati oqova suvlarning eng katta oʻrtacha soatlik sarfi (gst/m3/soat), oqova suvlarning haqiqiy tushish davri va oqova suvlardagi modda konsentratsiyasi (Sst/g/m3) koʻpaytmasi sifatida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: REM=gst·Sst.

Bunda REM ga mos keluvchi modda massasini chiqarib tashlash oqova suv sarfi doimiy boʻlganda amalga oshirilishi zarur. Bu shuning uchun zarurki, formuladan koʻrinib turibdiki, oqova suv hajmining kamayishi bilan REM qiymati saqlanib qolganda, oqova suvdagi modda konsentratsiyasi (dastlabki hisob-kitobda qabul qilingan konsentratsiyaga nisbatan) albatta ortadi.

4.7. Suv obyektlarining yuqori darajada ifloslangan hududlarida joylashgan va aholi punktlari chegarasida oqova suvlarni chiqaradigan suvdan foydalanuvchilar uchun REMni hisoblash uchun zarur boʻlgan Sst konsentratsiya qiymati aholi suvdan foydalanish joylaridagi suv obyektlari suvida moddaning REMdan oshmaydigan darajada belgilanishi lozim.

Boshqa hollarda, oqova suvlarning suyultirilishi, oqova suvlar tashlanadigan joydan yuqoridagi suv sifati va tabiiy oʻz-oʻzini tozalash jarayonlarini hisobga olgan holda, formulaga kiritiladigan Sst qiymati umumqabul qilingan usulga koʻra hisob-kitob yoʻli bilan aniqlanadi.

Yangidan loyihalashtirilayotgan obyektlar uchun REM loyihalashtirilayotgan korxonaning oqova suvlarini qabul qiluvchi suv obyekti qismida suvdan foydalanish sharoitlarining mumkin boʻlgan oʻzgarishlarini hisobga olgan holda belgilanadi.

4.8. Suv obyektlari yoki ularning qismlari uchun turli vazirliklar va idoralarga qarashli bir nechta korxonalar tomonidan yigʻilib qoluvchi ifloslantirgichlar tashlangan taqdirda, REM loyihalarini ishlab chiqish respublika qonunchiligida belgilangan tartibda tayinlangan bosh tashkilot tomonidan markazlashtirilgan tarzda amalga oshirilishi lozim.

4.9. REM qiymatlari maʼlum bir davr uchun amal qiladi (2.2-bandga qarang), shundan soʻng ular kelajakda suv obyektlariga ifloslantiruvchi moddalarni oqizish toʻliq toʻxtatilgunga qadar kamaytirilish yoʻnalishida qayta koʻrib chiqilishi kerak. Buning uchun suvdan foydalanuvchilar maxsus harakat rejalarini ishlab chiqishlari va amalga oshirishlari lozim.

4.10. Sanitariya-epidemiologiya xizmati organlari va muassasalari hozirgi vaqtda xoʻjalik-ichimlik va madaniy-maishiy maqsadlarda foydalanilayotgan yoki kelajakda foydalanish rejalashtirilgan, mustaqil oqova suv chiqarish tizimiga ega yoki loyihalashtirayotgan ishlab chiqarish (shu jumladan qishloq xoʻjaligi) va turar-joy fuqarolik obyektlarining hamda aholi punktlari chegarasida joylashgan suv havzalarining YQTHlarini koʻrib chiqadi.

4.11. YQTH loyihalari, birinchi navbatda, suv havzalarining yuqori darajada ifloslangan hududlarida (ifloslanish indeksi 2 va 3 boʻlgan suv havzalari yoki ularning qismlari) joylashgan faoliyat yuritayotgan korxonalar uchun ishlab chiqiladi. Xoʻjalik-ichimlik va madaniy-maishiy maqsadlarda foydalaniladigan suv havzalari uchun yuqori ifloslanish hududlariga tegishli korxonalar, shuningdek, suv havzalari qismlarining roʻyxati “Aholi salomatligini muhofaza qilish maqsadida suv havzalarining ifloslanish darajasi va xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti holatini gigiyenik baholash boʻyicha uslubiy tavsiyalar”ga (1994-y.) muvofiq aniqlanadi.

4.12. YQTH loyihalarini koʻrib chiqish va tasdiqlash tartibi respublikada mavjud boʻlgan va Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlari tomonidan suvdan maxsus foydalanish uchun ruxsatnomalar berishda qoʻllaniladigan tartib bilan bir xil boʻlib qoladi (2-boʻlimga qarang).

4.13. YQTH loyihalarini koʻrib chiqish uchun taqdim etiladigan materiallar tarkibida quyidagilar boʻlishi kerak:

oqova suvlarni oqizish REMni belgilashda kompleks hisobga olinishi lozim boʻlgan korxonalar va obyektlarning joylashuvini koʻrsatgan holda suv obyekti yoki uning qismining xaritalari yoki sxemalari;

suvdan foydalanish toifasi (turi), oqova suvlarning aralashuvi va suyulishining mahalliy sharoitlari hamda suv obyektlari suvining fon ifloslanishini hisobga olgan holda REM hisob-kitoblari;

moliyalashtirish bilan tasdiqlangan va ushbu suv havzasidan kompleks foydalanish va muhofaza qilish sxemasini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan REMga erishish boʻyicha suv muhofazasi tadbirlarining idoraviy rejalari;

Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining yoʻriqnoma hujjatida belgilangan shakl boʻyicha oqova suvlar bilan suv obyektiga tushadigan moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy oqizilish miqdorini (RCHOM) muvofiqlashtirish va tasdiqlash uchun hujjat loyihasi.

4.14. REM loyihalarini koʻrib chiqishda suv obyektlari yoki ularning qismlarining ifloslanish darajasi boʻyicha gigiyenik tasnifga muvofiq mavjud ifloslanishning xavflilik darajasini hisobga olgan holda REMning belgilangan miqdorlariga erishish boʻyicha suv muhofazasi tadbirlari rejasining mavjudligiga (tadbirlarning xususiyati, ularni bajarish muddatlari va boshqalar) alohida eʼtibor qaratish zarur. Shuningdek, zamonaviy texnologik va maxsus chora-tadbirlar bilan REMga erishish mumkin boʻlsa, vazirlik va idoralar ishlab chiqarish hajmini kamaytirish, tegishli korxonalar, obyektlarni yopish (tugatish) yoki ularning yoʻnalishini oʻzgartirishni koʻzda tutishlari lozim.

4.15. RChTCh loyihalari faqatgina suvdan foydalanish nuqtalarida suv sifati meʼyorlariga rioya etilishini taʼminlagan taqdirda kelishilishi mumkin. RChTCh loyihalariga erishish muddatlari DSENM hududiy markazlari tomonidan aniq sanitariya holatini hisobga olgan holda, mavjud ifloslanishning xavflilik darajasidan kelib chiqib kelishiladi. Yangi loyihalanayotgan obyektlar uchun RChTCh loyihalari faqat loyihalanayotgan korxonaning oqizilishi va oqova suvlar miqdori suvdan foydalanish nuqtalarida ruxsat etilgan ifloslanish darajasidan oshib ketmasa kelishtiriladi.

4.16. RChTCh loyihalari va suvdan maxsus foydalanish materiallarini koʻrib chiqish va kelishish oʻzaro bogʻliq boʻlishi lozim. Ayrim korxonalar tomonidan RChTChga erishish boʻyicha tadbirlar rejasining bajarilmasligi navbatdagi murojaat boʻyicha materiallarni koʻrib chiqishda suvdan maxsus foydalanishga ruxsatnoma berishni rad etish uchun asos boʻlishi mumkin.

4.17. Faoliyat yuritayotgan obyektlar tomonidan RChTChga rioya qilinishiga qaramay, suvdan foydalanish nuqtalarida suv tarkibi va xossalarining meʼyoriy koʻrsatkichlariga erishilmagan hollarda (masalan, texnologik rejimning oʻzgarishi, suv olishning koʻpayishi, suv obyektlarining gidrologik rejimi oʻzgarishi, yangi korxonalar qurilishi va boshqa sabablar tufayli), hududiy DSENMlar ilgari tasdiqlangan RChTChni muddatidan oldin qayta koʻrib chiqish masalasini koʻtarishi shart.

Ruxsat etilgan chegaraviy tashlamalar (RChTCh) meʼyorlarini hisoblash shakli

Oqova suvlarning haqiqiy sarfi ________________ ming m³/sutka

Oqova suvlarning loyihaviy sarfi __________________ ming m³/sutka

Oqova suvlar koʻrsatkichlari ____________________________

Tozalash inshootlariga kelib tushadigan ifloslanishlar konsentratsiyasi _________

Tozalash samaradorligi ________________________

Oqova suvlarni chiqarish shartlari ____________________

loyiha konsentratsiyasi, mg/l _________________

% __________________

Amaliy _______________

Konsentratsiya mg/l __________________

% _______________________

ifloslantiruvchi moddalarning xavflilik sinfi ________________________

REKM, mg/l ____________________________________

Fon ______________________________

qabul qiluvchi suvda, mg/l _____________________________

ruxsat etilgan konsentratsiya, _______________________________

mg/l ________________________________

RChT, g/soat:

1 _____________________________

2 _____________________________

3 _____________________________

4 _____________________________

5 _____________________________

1. KKT

2. BKT

3. pH

4. Ifloslantiruvchi moddalar: