Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (3913-son)

30.07.2026

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 30-iyulda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3913]

Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-oktabrdagi PF-193-son “Fuqaro aviatsiyasi sohasida davlat siyosati yuritishni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil va Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.

Direktor T. NAZAROV

Toshkent sh.,

2026-yil 2-iyul,

3-n-son

Kelishildi:

Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi raisi A. ABDUXAKIMOV

2026-yil 30-iyun

Transport vaziri I. MAXKAMOV

2026-yil 12-may

Tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilish boʻyicha vakil A. BURIYEV

2026-yil 6-may

Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV

2026-yil 5-may

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 2026-yil 2-iyuldagi 3-n-son buyrugʻiga 1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalari

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish tartibini belgilaydi.

I boʻlim. Umumiy qoidalar

1-bob. Asosiy tushunchalar

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan maʼlum bir nuqta sifatida qabul qilingan obyekt yoki nuqta sathigacha boʻlgan vertikal masofa;

aerodrom — quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan, havo kemalarining kelib qoʻnishi, joʻnashi va shu sath boʻylab harakatlanishi uchun toʻliq yoki qisman moʻljallangan uchastka, unda joylashgan binolar, inshootlar hamda anjomlar;

aerodromda harakatlanish — aerodromning manyovr maydonida amalga oshiriladigan barcha harakatlar hamda aerodrom hududida havo kemalari tomonidan bajariladigan barcha parvozlar (havo kemasi aerodromning parvoz aylanasiga kirgan, undan chiqqan yoki uning doirasida parvozni amalga oshirayotgan paytda, u aerodrom hududida parvoz qilayotgan deb hisoblanadi);

aerodrom dispetcherlik punkti — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun tashkil etilgan havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organi;

aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish;

aerodrom hududida avtomatik maʼlumot uzatish xizmati (bundan buyon matnda ATIS deb yuritiladi) — sutka davomida uzluksiz yoki sutkaning belgilangan vaqtlarida uchib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun moʻljallangan joriy mavjud maʼlumotlarni avtomatik ravishda yetkazish, ular quyidagi toifalarga ajraladi:

maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanishga asoslangan aerodrom hududida maʼlumotlarni avtomatik uzatish xizmati (D-ATIS) — ATIS maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali taqdim etiladi;

ovozli aloqaga asoslangan aerodrom hududida maʼlumotlarni avtomatik uzatish xizmati (ovozli-ATIS) — ATIS uzluksiz va takrorlanadigan ovozli radioeshittirishlar shaklida taqdim etiladi;

aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP) — davlat tomonidan chiqarilgan yoki chiqarilishi vakolatli organ tomonidan tasdiqlangan, aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan nashr;

AIRMET — meteorologik kuzatuv organi tomonidan parvoz yoʻnalishi boʻylab past balandliklardagi havo kemalarining xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan va tegishli parvoz maʼlumotlari hududida yoki uning ostki hududidagi parvozlar uchun tuzilgan prognozga hali kiritilmagan baʼzi ob-havo hodisalarining yuz berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisida beriladigan maʼlumot;

ALERFA — xavotir bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

asosiy nuqta — havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishini, havo kemasining parvoz trayektoriyasini aniqlash, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish maqsadlarida va boshqa navigatsiya maqsadlarida foydalaniladigan, belgilangan geografik joylashuv (Uchta asosiy nuqta toifasi mavjud: yerdagi navigatsiya vositasi, kesishish nuqtasi va yoʻl nuqtasi. Ushbu taʼrif kontekstida kesishish nuqtasi radiallar, pelenglar va/yoki yerdagi navigatsiya vositalarigacha boʻlgan masofalar bilan aniqlanadigan asosiy nuqta hisoblanadi);

avariya bosqichi — turli vaziyatlarda noaniqlik bosqichi, ogohlantirish bosqichi yoki falokat bosqichini anglatuvchi umumiy tushuncha;

avariya haqida xabar berish xizmati — qidiruv-qutqaruv xizmatlari yordamiga muhtoj boʻlgan havo kemalari haqida tegishli tashkilotlarni xabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan xizmat;

aviatsion elektraloqa stansiyasi — aviatsiya elektraloqa xizmati stansiyasi;

aviatsiya halokati — havo kemasidan foydalanish bilan bogʻliq hodisa boʻlib, boshqariladigan havo kemasiga nisbatan biror shaxs parvozni amalga oshirish maqsadida havo kemasi bortiga chiqqan paytdan boshlab, bortdagi barcha shaxslar havo kemasini tark etgan paytgacha, uchuvchisiz havo kemasiga nisbatan esa havo kemasi parvozni amalga oshirish maqsadida harakatlanishga tayyor boʻlgan paytdan boshlab, parvoz yakunida toʻliq toʻxtab, asosiy kuch qurilmasi oʻchirilgunga qadar sodir boʻladigan hodisa boʻlib, bunda:

a) muayyan shaxsning quyidagilar sababli oʻlimga olib keluvchi tan jarohati yoki jiddiy tan jarohati olishi:

mazkur havo kemasida boʻlganligi;

havo kemasining muayyan qismi, shu jumladan mazkur havo kemasidan ajralib chiqqan qismlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashib ketganligi;

reaktiv dvigatel gazlari oqimining bevosita taʼsiri;

tabiiy sabablar bilan oʻz-oʻziga tan jarohati yetkazish, boshqa shaxslar tomonidan yetkazilishi yoki odatda yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolariga kirish ruxsat berilgan hududlardan tashqari joyda yashirinib olgan chiptasiz yoʻlovchilar tomonidan tan jarohati yetkazilishi bundan mustasno;

b) havo kemasi shikastlanishi yoki uning konstruksiyasi buzilishi oqibatida:

konstruksiya mustahkamligi buzilishi, havo kemasining uchish yoki texnik xususiyatlari yomonlashishi;

odatda, shikastlangan elementni jiddiy taʼmirlash yoki almashtirish talab etilishi holati yuzaga kelishi (dvigatelning ishdan chiqishi yoki shikastlanishi, xususan faqat bir dvigatel (shu jumladan, uning qopqoqlari yoki yordamchi agregatlari), havo vintlari, qanotlarning chetlari, antennalar, datchiklar, yelka pichoqlari, pnevmatiklar, tormoz vositalari, gʻildiraklar, oquvchanlik qoplamasi, panellar, shassi stvorkalari, old oynalar, havo kemasi qoplamasi (masalan, katta boʻlmagan ezilishlar yoki teshiklar) shikastlanishi, doʻl yoki qushlar bilan toʻqnashuv natijasida koʻtaruvchi vint parraklari, dum vint parraklari, shassilarning (shu jumladan radiolokator antennasi oquvchanlik qoplamasidagi teshiklar), arzimas shikastlanishlar bundan mustasno;

d) havo kemasi bedarak yoʻqolganligi yoki uning oldiga borish imkoniyati mavjud boʻlmasligi;

Izoh: Halokat sodir boʻlgan vaqtdan boshlab 30 kun ichida oʻlimga sabab boʻlgan tan jarohati statistik maʼlumotlarni tartibga solish maqsadidagina oʻlimga olib kelgan tan jarohati deb tasniflanadi.

Uchuvchisiz uchish apparatlariga tegishli qismida, faqat mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan oqibatlarga olib kelgan aviatsiya halokatlarigina tekshirilishi lozim boʻladi.

Havo kemasini rasman qidirish ishlari toʻxtatilganda, havo kemasi yoki uning parchalari joylashuvi aniqlanmaganda, havo kemasi bedarak yoʻqolgan deb hisoblanadi. Halokatga uchragan havo kemasini qidirish ishlari toʻxtatilishi haqidagi qaror Oʻzbekiston Respublikasi Yagona aviatsiya qidiruv-qutqaruv xizmatining rahbari tomonidan qabul qilinadi.

aviatsiya intsidenti — aviatsiya halokati deb tasniflanmagan, xavfsiz ekspluatatsiyaga taʼsir koʻrsatadigan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlgan havo kemasidan foydalanish jarayoni bilan bogʻliq har qanday hodisa;

aviatsiya koʻchuvchi aloqa xizmati — aviatsiya stansiyalari bilan havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida yoki havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida amalga oshiriladigan koʻchma aloqa xizmati boʻlib, unga qutqaruv vositalarining stansiyalari ham kirishi mumkin. Mazkur xizmat tarkibiga favqulodda vaziyat va avariya xabarlari uchun ajratilgan radiochastotalarda ishlaydigan favqulodda vaziyatni koʻrsatuvchi radiomayoq stansiyalari ham kiritilishi mumkin;

aviatsiya koʻchmas aloqa xizmati — aeronavigatsiya xavfsizligini, shuningdek havo aloqalarining muntazamligi, samaradorligi va iqtisodiy tejamkorligini taʼminlash uchun moʻljallangan maʼlum statsionar nuqtalar oʻrtasidagi elektr aloqa xizmati;

bosma aloqa — zanjirning har bir terminalida, ushbu zanjir boʻylab uzatiladigan barcha xabarlarning doimiy, avtomatik va bosma shaklda qayd etib borilishini taʼminlaydigan aloqa;

boshqaruvni uzatish nuqtasi — havo kemasining parvoz trayektoriyasida joylashgan maʼlum bir nuqta boʻlib, unda havo kemasiga havodagi harakatni boshqarish xizmatini koʻrsatish uchun javobgarlik bir dispetcherlik organidan yoki dispetcherlik ish joyidan boshqasiga oʻtkaziladi;

daraja — parvozda boʻlgan havo kemasining vertikal tekislikdagi holatiga nisbatan qoʻllaniladigan umumiy atama boʻlib, tegishli hollarda nisbiy balandlik, absolyut balandlik yoki parvoz eshelonini anglatadi;

DETRESFA — falokat bosqichini ifodalash uchun ishlatiladigan kodli soʻz;

dispetcherlik hududi — yer yuzasining belgilangan chegaradan yuqoriga choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

dispetcherlik ruxsati — havo kemasiga havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organlari tomonidan belgilangan shartlar asosida harakatlanishga berilgan ruxsat (qulaylik uchun “dispetcherlik ruxsati” atamasi koʻpincha tegishli kontekstlarda ishlatiladigan “ruxsat” qisqartirilgan atamasi bilan almashtiriladi. Shuningdek, qisqartirilgan “ruxsat” atamasi dispetcherlik ruxsatining turini koʻrsatish uchun “yerda harakatlanish uchun”, “uchish uchun”, “joʻnash uchun”, “yoʻnalishdagi parvoz uchun”, “qoʻnishga kirishish uchun” yoki “qoʻnish uchun” kabi aniqlashtiruvchi soʻzlar bilan birga qoʻllanilishi mumkin);

dispetcherlik zonasi — yer yuzasidan boshlab yuqori chegaragacha choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

doiraviy aloqa — bir vaqtning oʻzida uch yoki undan ortiq foydalanuvchi oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri suhbat qurishga imkon beruvchi aloqa vositalari;

eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati — havodagi harakatni boshqarish tizimining yoki uning istalgan kichik tizimlari yoki boshqaruv punktlarining normal faoliyat davrida havo kemalariga xizmat koʻrsatish qobiliyatining koʻrsatkichi. U maʼlum bir vaqt oraligʻida havo hududining maʼlum bir qismiga kiradigan havo kemalarining soni bilan ifodalanadi. Bunda ob-havo sharoitlari, havodagi harakatni boshqarish organi konfiguratsiyasi, mavjud xodimlar va uskunalar, shuningdek ushbu havo hududiga masʼul dispetcherning ish yuklamasiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan boshqa har qanday omillar hisobga olinadi;

falokat bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslar xavf ostida ekanligi yoki zudlik bilan yordamga muhtoj ekanligiga ehtiyoj borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

geodezik koordinatalar tizimi — mahalliy koordinatalar tizimining joylashuvi va yoʻnalishini global koordinatalar tizimiga nisbatan aniqlash uchun zarur boʻlgan minimal parametrlar toʻplami;

Grigorian taqvimi — umumiy qabul qilingan taqvim boʻlib, birinchi marta 1582-yilda Yulian taqvimiga nisbatan tropik yilga aniqroq mos keladigan taqvim sifatida joriy etilgan (Grigorian taqvimi 365 kundan iborat oddiy yillar va 366 kundan iborat kabisa yillaridan tashkil topgan boʻlib, yil oʻn ikki oyga boʻlinadi);

harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot — havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organi tomonidan uchuvchiga, uning yaqinida joylashgan yoki rejalashtirilgan parvoz yoʻnalishi yaqinida boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa maʼlum yoki kuzatilgan havo kemasi haqida ogohlantirish hamda uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olishda yordam berish uchun beriladigan maʼlumot;

havo kemasi ekspluatanti — havo kemasi ekspluatatsiyasini amalga oshirish imkoniyati ekspluatant sertifikati bilan tasdiqlangan, mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlar asosida havo kemasiga egalik qiladigan yuridik yoki jismoniy shaxs;

havodagi harakat — parvoz qilayotgan yoki aerodromning manyovr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari;

havodagi harakatni boshqarish (bundan buyon matnda HHB deb yuritiladi) — ushbu xizmat quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) havo kemalari oʻrtasida hamda havo kemalari bilan aerodromning manyovr maydonidagi toʻsiqlar oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) havodagi harakatni tezlashtirish va tartibga solish;

HHB organi — hududiy dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punkti;

havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari boʻyicha parvoz rejalari asosida parvoz qiluvchi havo kemalari oʻrtasida imkon qadar ajratishni taʼminlash uchun konsultativ havo hududida koʻrsatiladigan xizmat;

havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati (ATFM) — HHB quvvatidan maksimal darajada foydalanishni va tegishli havodagi harakatga xizmat koʻrsatish vakolatli organi tomonidan eʼlon qilingan havodagi harakatni oʻtkazish hajmiga mos kelishini taʼminlash orqali havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimiga hissa qoʻshish maqsadida tashkil etilgan xizmat;

havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) — parvoz maʼlumotlari xizmatini, avariya haqida xabar berishni, havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatishni, havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini (hududiy dispetcherlik xizmati, yaqinlashish dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) anglatadi;

HHXK organi — havodagi harakatga dispetcherlik xizmati, parvoz maʼlumotlari markazi yoki HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti;

HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti — parvozdan oldin taqdim etiladigan HHXK va parvoz rejalari haqida xabarlarni yigʻish maqsadida tashkil etilgan organ (HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti mustaqil organ sifatida tashkil etilishi yoki HHXK organi yoxud aeronavigatsiya maʼlumotlari bilan taʼminlash organi tarkibida faoliyat yuritishi mumkin);

havo kemasi komandiri — havo kemasi ekspluatanti tomonidan, umumiy aviatsiya parvozlarida esa havo kemasining egasi tomonidan havo kemasini boshqarish vakolati berilgan va parvozni xavfsiz amalga oshirish uchun javobgar etib belgilangan uchuvchi;

havo kemasi — yer yuzasi bilan oʻzaro taʼsiridan tashqari, atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday uchish apparati;

havo orqali yerda harakatlanish — vertolyot yoki vertikal uchib qoʻna oladigan havo kemasining aerodrom yuzasi ustida, odatda yer taʼsiri zonasida hamda yerga nisbatan 37 km/soat (20 uzel)dan kam tezlikda amalga oshiriladigan harakatlanishi (haqiqiy balandlik oʻzgarishi mumkin. Ayrim vertolyotlarda yer taʼsiri natijasida yuzaga keladigan turbulentlikni kamaytirish yoki tashqi osmada tashilayotgan yukning xavfsiz oraliq masofasini taʼminlash maqsadida yer sathidan 8 m (25 fut)dan yuqori balandlikda havo orqali yerda harakatlanish amalga oshirilishi talab etilishi mumkin);

havo trassasi — nazorat qilinadigan yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning bir qismi);

HHXK havo hududi — parvozlarning aniq bir koʻrinishini amalga oshiruvchi va buning uchun havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish va parvoz qoidalarida belgilab qoʻyilgan maʼlum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qoʻyilgan havo hududi;

HHXK yoʻnalishi — HHB xizmatini taʼminlash maqsadida harakat oqimini yoʻnaltirish uchun moʻljallangan belgilangan yoʻnalish (mazkur Qoidalarda “HHXK yoʻnalishi” atamasi havo yoʻlagi, konsultativ yoʻnalish, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yoʻnalish, shuningdek kelish va joʻnash marshrutlarini hamda boshqa shunga oʻxshash yoʻnalishlarni ifodalash uchun qoʻllaniladi. Shuningdek, HHXK yoʻnalishi quyidagi texnik tavsiflar bilan belgilanadi: HHXK yoʻnalishining indeksi, asosiy nuqtalar (yoʻl nuqtalari)gacha yoki ulardan teskari yoʻnalishdagi yoʻl chizigʻi, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, xabarlarni uzatishga doir talablar hamda HHXKning tegishli vakolatli organi qaroriga koʻra belgilangan eng past xavfsiz absolyut balandlik);

hududiy navigatsiya — havo kemalariga yerdagi yoki sunʼiy yoʻldosh navigatsiya vositalari taʼsir doirasi ichida yoki avtonom vositalarning imkoniyatlari doirasida yoki ularning kombinatsiyasida istalgan trayektoriya boʻylab parvoz qilish imkonini beruvchi navigatsiya usuli;

hududiy navigatsiya yoʻnalishi — hududiy navigatsiyani qoʻllay oladigan havo kemalari uchun belgilangan HHB yoʻnalishi;

havo-yer aloqasi — havo kemasi va yerusti stansiyalari yoki markazlari oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqa;

inson imkoniyatlari — aviatsiya faoliyatini xavfsiz va samarali amalga oshirishga taʼsir etuvchi insonning imkoniyatlari hamda cheklovlari;

inson omili tamoyillari — insonning faoliyat samaradorligini tegishli darajada hisobga olish orqali inson bilan tizimning boshqa tarkibiy qismlari oʻrtasidagi oʻzaro xavfsiz hamkorlikni taʼminlashga qaratilgan hamda aviatsiya texnikasini loyihalash, sertifikatlash, xodimlarni tayyorlash, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan tamoyillar;

ish jadvali — HHB dispetcherlarining xizmat va xizmatdan tashqari vaqtini maʼlum bir davr uchun taqsimlash rejasi, shuningdek smenalar jadvali;

INCERFA — noaniqlik bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

ishdan tashqari vaqt — HHB dispetcheri barcha xizmat majburiyatlaridan ozod qilingan ish vaqtidan keyingi va/yoki oldingi uzluksiz va belgilangan vaqt oraligʻi;

ish joyidagi vaqt — HHB dispetcheri ish vaqtida HHB dispetcherining guvohnomasida nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshiradigan vaqt;

ish maydoni — harakatlanish maydoni va perron (perronlar)dan iborat havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va yerda harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodromning qismi;

joriy parvoz rejasi — keyingi dispetcherlik ruxsatlari natijasida parvoz rejasiga kiritilgan ehtimoliy oʻzgartirishlarni oʻzida aks ettiruvchi parvoz rejasi;

konsultativ havo hududi — muayyan oʻlchamlarga ega havo maydoni yoki belgilangan yoʻnalish boʻlib, uning chegarasida havodagi harakatga maslahat xizmati koʻrsatiladi;

konsultativ yoʻnalish — havodagi harakat boʻyicha konsultativ xizmatlar koʻrsatish belgilangan yoʻnalish;

kreyser esheloni — parvozning asosiy qismi davomida saqlanadigan eshelon;

manyovr maydoni — aerodromning perronga kirmaydigan, havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan qismi;

maxsus vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvoz (bundan buyon matnda VPQ deb yuritiladi) — havodagi harakatni boshqarish organining dispetcherlik ruxsati asosida nazorat zonasida vizual meteorologik sharoitlar minimumidan past meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan VPQ parvozi;

maʼlumotlar aniqligi — hisoblangan yoki oʻlchangan qiymatning haqiqiy qiymatga moslik darajasi;

maʼlumotlar sifati — taqdim etilgan maʼlumotlarning aniqligi, tafsilot darajasi (rezolyutsiyasi), yaxlitligi (yoki unga teng ishonchlilik darajasi), kuzatuvchanligi, dolzarbligi, toʻliqligi va formatiga doir maʼlumotlardan foydalanuvchi talablariga muvofiqlik darajasi;

maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa — maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali xabarlar almashish uchun moʻljallangan aloqa turi;

maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali dispetcher-uchuvchi aloqasi (bundan buyon matnda CPDLC deb yuritiladi) — HHB maqsadida dispetcher va uchuvchi oʻrtasidagi aloqa vositasi boʻlib, unda maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalaniladi;

maʼlumotlar yaxlitligi — aeronavigatsiya maʼlumotlari va ularning qiymatlari tayyorlangan yoki ruxsat etilgan oʻzgartirish kiritilgan paytdan boshlab yoʻqolmaganligi yoki oʻzgartirilmaganligiga doir muayyan kafolat;

meteorologik organ — xalqaro aeronavigatsiyani meteorologik taʼminlash uchun moʻljallangan organ;

meteorologiya xizmat taʼminlovchisi — davlat nomidan xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminotini amalga oshiruvchi vakolatli tashkilot;

navigatsiya tavsifi — havo hududida xususiyatlarga asoslangan navigatsiya (PBN) operatsiyalarini amalga oshirishni taʼminlash uchun havo kemasi va uchish ekipajiga qoʻyiladigan talablar majmui. Navigatsiya tavsifi quyidagi ikki turga boʻlinadi:

talab etilgan navigatsiya xususiyatlari tavsifi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) — navigatsiya xususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNP prefiksi bilan koʻrsatilgan xususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olgan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNP 4, RNP APCH);

RNAV tavsifi — xususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNAV prefiksi bilan koʻrsatilgan xususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olmagan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNAV 5, RNAV 1. Shuningdek navigatsiya tavsiflari boʻyicha batafsil koʻrsatma materiali Xususiyatlarga asoslangan navigatsiya (PBN) qoʻllanmasining II jildida keltirilgan).

nazorat qilinadigan aerodrom — aerodrom harakatiga dispetcherlik xizmati koʻrsatiladigan aerodrom (nazorat qilinadigan aerodrom atamasi aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishini anglatadi, biroq bunday aerodrom uchun dispetcherlik zonasining mavjudligi majburiy hisoblanmaydi);

nazorat qilinadigan havo hududi — muayyan oʻlchamdagi havo hududi boʻlib, uning chegaralari doirasida havo hududi tasnifiga muvofiq parvozlarga dispetcherlik xizmati koʻrsatiladi;

nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud boʻlganda amalga oshiriladigan har qanday parvoz;

nisbiy balandlik — koʻrsatilgan boshlangʻich darajadan yuqoridagi daraja, nuqta yoki obyektgacha boʻlgan vertikal masofa;

noaniqlik bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslarning xavfsizligi borasida ishonchsizlik borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

NOTAM — telekommunikatsiya vositalari orqali tarqatiladigan, aeronavigatsiya vositalari, xizmatlari, tartib-taomillari yoki xavf manbalarining joriy etilishi, holati yoki ulardagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hamda parvozlarni amalga oshirish bilan bogʻliq xodimlar tomonidan oʻz vaqtida olinishi muhim boʻlgan axborotni oʻz ichiga olgan xabarnoma;

ob-havo maʼlumoti — muayyan hududda yoki havo hududining bir qismida maʼlum bir vaqtda yoki vaqt oraligʻida kutilayotgan meteorologik sharoitlarning tavsifi;

parvoz ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj aʼzosi boʻlib, unga xizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bogʻliq vazifalar yuklatilgan shaxs;

parvoz esheloni — 1013,2 gektopaskal (gPa) bosimiga nisbatan oʻrnatilgan va boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlariga ega boʻlgan doimiy atmosfera bosimi yuzasi (Standart atmosferaga muvofiq darajalangan, barometrik balandlik oʻlchagichiga absolyut balandlik koʻrsatkichi (bundan buyon matnda QNH deb yuritiladi) qiymati oʻrnatilganda, u absolyut balandlikni koʻrsatadi. QFE qiymati oʻrnatilganda, u QFE deb olingan nuqta ustidagi nisbiy balandlikni koʻrsatadi.1013,2 gPa qiymati oʻrnatilganda, parvoz eshelonini koʻrsatadi. Bundan tashqari “nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik” atamalari geometrik “nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik”larni emas, balki moslamalardagi balandliklarni bildiradi);

parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimi — xavfsizlikni boshqarishga qaratilgan tizimli yondashuv boʻlib, zarur tashkiliy tuzilma, masʼuliyat iyerarxiyasi, boshqaruv qoidalari va tartib-taomillarini oʻz ichiga oladi;

parvoz maʼlumotlari hududi — parvoz maʼlumotlari xizmati taqdim etiladigan va avariya haqida xabar beriladigan maʼlum oʻlchamdagi havo hududi;

parvoz maʼlumotlari markazi — parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish va avariya haqida xabar berish uchun moʻljallangan organ;

parvoz maʼlumotlari xizmati — xavfsiz va samarali parvozlarni taʼminlash uchun maslahatlar va maʼlumotlar beradigan xizmat;

parvoz rejasi — havo kemasining rejalashtirilgan parvozi yoki uning bir qismi haqidagi maʼlum maʼlumotlar (“Parvoz rejasi” atamasidan oldin parvoz shartlari va turli bosqichlarni koʻrsatish uchun “dastlabki”, “taqdim etilgan”, “joriy” yoki “operatsion” soʻzlari ishlatilishi mumkin. Shuningdek ushbu atamadan oldin “xabar” soʻzi ishlatilganda, u uzatilgan parvoz rejasi maʼlumotlarining mazmuni va formatini bildiradi);

perron — yoʻlovchilarni oʻtkazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilgʻi quyish, havo kemalari turishi yoki texnik xizmat koʻrsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning maʼlum maydoni;

perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati — havo kemalari va transport vositalarining perrondagi faoliyatini va harakatini tartibga solish uchun tashkil etiladigan xizmat;

qabul qiluvchi organ — havo kemasini boshqarishni oʻz zimmasiga olayotgan navbatdagi HHB organi;

qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi — qidiruv-qutqaruv xizmatining samarali ishini taʼminlash va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini muvofiqlashtirish uchun masʼul boʻlgan organ. U qidiruv va qutqaruv hududi doirasida qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini oʻtkazishni muvofiqlashtiradi;

qoʻnish chizigʻiga burilish — havo kemasi tomonidan qoʻnishga kirishishning boshlangʻich bosqichida bajariladigan burilish boʻlib, u uzoqlashish yoʻnalishi chizigʻi tugashi bilan oraliq yoki yakuniy qoʻnishga yaqinlashish yoʻnalishi chizigʻi boshlanishi orasida amalga oshiriladi hamda bu yoʻnalish chiziqlari bir-biriga qarama-qarshi boʻlishi talab etilmaydi (qoʻnish yoʻnalishiga burilishlar har bir aniq qoʻnishga yaqinlashish sxemasida belgilangan shartlarga muvofiq gorizontal parvozda yoki pasayish davomida bajarilishi mumkin);

qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichi — uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemasining qismi boʻlib, u belgilangan nazorat nuqtasida (yoki nuqtalarida) boshlanadi va quyidagi hollarda tugaydi:

a) “ippodrom” turidagi sxema koʻzda tutilgan boʻlsa, unda oxirgi standart burilishi, qoʻnish chizigʻiga burilishi yoki yaqinlashish yoʻli chizigʻiga burilishi bilan;

b) qoʻnishga yaqinlashish sxemasining oxirgi yaqinlashish yoʻnalishiga chiqish nuqtasida hamda aerodrom nazorat nuqtasida, undan qoʻnish amalga oshirilishi yoki ikkinchi aylanaga ketish boshlanishi bilan;

radioeshittirishga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-B deb yuritiladi) — havo kemalari, aerodromdagi transport vositalari va boshqa obyektlarni oʻzlarining identifikatsiya indekslari, joylashuv maʼlumotlari, shuningdek qoʻshimcha maʼlumotlarni avtomatik ravishda maʼlumotlar uzatish liniyasining radioeshittirish rejimidan foydalangan holda kuzatish turi;

radionavigatsiya xizmati — parvozlarning samarali va xavfsiz bajarilishi uchun bir yoki bir nechta radionavigatsiya vositalaridan foydalangan holda yoʻnaltirish maʼlumotlari yoki joylashuv haqidagi maʼlumotlarni taqdim etuvchi xizmat;

radiotelefoniya — ovozli shaklda maʼlumot almashish uchun moʻljallangan radioaloqa turi;

hududiy dispetcherlik markazi — oʻzining yurisdiksiyasi ostida boʻlgan, dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan organ;

hududiy dispetcherlik xizmati — dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlar uchun koʻrsatiladigan dispetcherlik xizmati;

ruxsatning amal qilish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsati amal qiladigan nuqta;

SIGMET maʼlumoti — meteorologik kuzatuv organi tomonidan chiqariladigan, parvoz yoʻnalishi boʻylab muayyan ob-havo hodisalari va havo kemalari parvozlari xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan, boshqa atmosfera hodisalarining roʻy berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

stansiyaning ogʻishi — VOR stansiyasi kalibrlangan vaqtda aniqlanadigan, VORning 0° radiali bilan haqiqiy shimol yoʻnalishi oʻrtasidagi burchak ogʻishi;

talab etiladigan navigatsiya xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) — muayyan HHT funksiyalarini amalga oshirish uchun navigatsiya xususiyatlariga qoʻyiladigan talablar roʻyxati;

talab etiladigan kuzatuv xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RSP deb yuritiladi) — talablar majmuyi boʻlib, u havodagi harakatga xizmat koʻrsatish va tegishli yerusti jihozlari, havo kemasi imkoniyatlari hamda xususiyatlarga asoslangan kuzatuvni amalga oshirish uchun zarur operatsiyalarga qoʻyiladigan talablar;

talab etiladigan aloqa xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RCP deb yuritiladi) — xususiyatlarga asoslangan aloqani taʼminlash uchun zarur boʻlgan HHXK, unga tegishli yer usti uskunalari, havo kemasining imkoniyatlari hamda parvozlarni amalga oshirishga doir talablar toʻplami;

taqiqlangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalari parvozlarining amalga oshirilishi taqiqlangan havo hududi;

taqvim — bir kunlik aniqlik darajasiga ega boʻlgan vaqt lahzasini aniqlash asosini taʼminlaydigan diskret vaqt hisoblash tizimi;

tashvish bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslarning xavfsizligi borasida tashvish borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

vakolatli HHXK organi — davlat tomonidan tayinlangan, maʼlum havo hududi doirasida HHXKni taʼminlash uchun masʼul boʻlgan tegishli vakolatli organ;

terminal dispetcherlik hududi — odatda bir yoki bir nechta yirik aerodromlar yaqinidagi HHXK yoʻnalishlarining yaqinlashish nuqtalarida yaratilgan dispetcherlik hududi;

toʻqnashuvning oldini olish — uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olish maqsadida yordam berish uchun manyovrlar amalga oshirish boʻyicha HHXK organi tomonidan taqdim etilgan tavsiya;

toʻsiq — barcha harakatsiz (vaqtinchalik yoki doimiy) va harakatlanuvchi obyektlar yoki ularning qismlari, u quyidagicha joylashadi:

a) havo kemalarining yerdagi harakati uchun moʻljallangan hududida;

b) baholash natijalariga koʻra aeronavigatsiya uchun xavf tugʻdiradigan hamda havo kemalarini parvozda himoya qilish uchun belgilangan yuzadan balandroqda yoki bunday belgilangan yuzalardan tashqarida.

UMSh — uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarni anglatuvchi qisqartma;

UPQ — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalarini anglatuvchi qisqartma;

uchish-qoʻnish yoʻlagi (bundan buyon matnda UQY) — havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning maʼlum bir toʻgʻri burchakli qismi;

UQYda koʻrinish masofasi (bundan buyon matnda RVR deb yuritiladi) — UQYning oʻq chizigʻida turgan havo kemasi uchuvchisi UQY yuzasidagi belgilarni yoki UQYni chegaralovchi yoki uning oʻq chizigʻini koʻrsatuvchi chiroqlarni koʻra oladigan masofa;

uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati — xavfsiz, muntazam va samarali aeronavigatsiya uchun zarur boʻlgan uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish, tekshirish, tasdiqlash, yangilash va qayta koʻrib chiqish maqsadida tashkil etiladigan xizmat;

uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (bundan buyon matnda UPQ deb yuritiladi) — uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz;

uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar — koʻrish uzoqligi oʻlchamlarida, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlarning pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit (ushbu oʻlchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past boʻladi);

uzatuvchi organ — HHXK organining havo kemasiga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun javobgarlikni yoʻnalish boʻyicha keyingi HHXK organiga topshirish jarayonidagi organ;

uzatish nuqtasi — havo kemasining joylashuvi haqida xabar berish mumkin boʻlgan maʼlum bir geografik moʻljal (joy);

vizual meteorologik sharoitlar — oʻrnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, koʻrish uzoqligi oʻlchovlarida ifodalanuvchi, bulutlargacha va bulutlarning pastki chegarasigacha boʻlgan masofada ifodalanuvchi meteorologik sharoitlar;

VPQ boʻyicha parvoz — vizual parvoz qoidalariga muvofiq amalga oshiriladigan parvoz;

xalqaro NOTAM organi — xalqaro NOTAM xabarlari almashinuvi uchun davlat tomonidan tayinlangan organ;

xavfli hudud — hududida maʼlum vaqt davomida havo kemalari parvozlari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat olib boriladigan, belgilangan oʻlchamlardagi havo hududi;

xizmat majburiyatlari — HНВ dispetcheri HHXK taʼminlovchisining koʻrsatmasiga binoan HHB dispetcheri bajarishi lozim boʻlgan har qanday vazifalar (bu vazifalarga ish joyida bajariladigan vazifalar, maʼmuriy ishlar va tayyorgarlik kiradi);

xizmat vaqti — HНВ dispetcheri HHXK taʼminlovchisining koʻrsatmasiga binoan xizmat vazifalarini bajarish uchun kelishi yoki bajarishga kirishishi lozim boʻlgan ish joyidagi vaqt boʻlib, barcha xizmat vazifalarini bajarishdan ozod etilgan paytda tugaydigan vaqt oraligʻi;

xususiyatlarga asoslangan aloqa (bundan buyon matnda PBC deb yuritiladi) — HHXKda qoʻllaniladigan talablar va xususiyatlarga asoslangan aloqa (RCP taqdim etiladigan aloqa va tegishli maʼlumotlarni yetkazib berish vaqti, uzluksizligi, mavjudligi, yaxlitlik tasnifi , maʼlum bir havo hududi tushunchasi kontekstda tavsiya etilgan operatsiya uchun zarur boʻlgan xavfsizlik va funksionallik nuqtayi nazaridan tizim tarkibiy qismlaridan tarkib topgan aloqa xususiyatlari kabi talablarni oʻz ichiga oladi);

xususiyatlarga asoslangan kuzatish (bundan buyon matnda PBS deb yuritiladi) — HHXKga qoʻyiladigan talablar va xususiyatlarga asoslangan kuzatish (RCP aloqa tizimi komponentlariga oid talablarni oʻz ichiga oladi, yaʼni aloqa taʼminoti va tegishli uzatish vaqti, uzluksizlik, tayyorlik, yaxlitlik, xavfsizlik hamda funksionallik nuqtayi nazaridan, muayyan havo hududi konsepsiyasi doirasida taklif etilayotgan operatsiyani bajarish uchun zarur boʻlgan talablar);

xususiyatlarga asoslangan navigatsiya (bundan buyon matnda PBN deb yuritiladi) — HHXK yoʻnalishi boʻylab uchadigan havo kemalarining xususiyatlariga, uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sxemasiga yoki belgilangan havo hududida parvozga qoʻyiladigan talablarga asoslangan hududiy navigatsiya (xususiyatlarga qoʻyiladigan talablar navigatsiya tavsiflari orqali (RNAV tavsifi, RNP tavsifi) aniq belgilangan havo hududi konsepsiyasi kontekstida rejalashtirilgan parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan aniqlik, yaxlitlik, uzluksizlik va funksional imkoniyatlar koʻrinishida belgilanadi. Bu tavsiflar tegishli havo hududida foydalaniladigan navigatsiya vositalari va infratuzilmasiga muvofiq aniqlanadi hamda navigatsiyadan foydalanishni taʼminlash maqsadida havo hududi konsepsiyasi doirasida koʻrib chiqiladi);

yaqinlashish dispetcherlik punkti — bir yoki bir nechta aerodromlarga keladigan yoki ulardan uchib ketayotgan nazorat qilinadigan havo kemalarining parvozlariga dispetcherlik xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ;

yaqinlashish dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan, uchib keluvchi yoki uchib ketuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish;

yaxlitlik tasnifi — buzilgan (notoʻgʻri) maʼlumotlardan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavf darajasiga asoslangan tasnif. Aeronavigatsiya maʼlumotlari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

a) odatiy maʼlumotlar — buzilgan odatiy maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli juda past boʻlgan maʼlumotlar;

b) muhim maʼlumotlar — buzilgan muhim maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli past boʻlgan maʼlumotlar;

d) kritik maʼlumotlar — buzilgan kritik maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli yuqori boʻlgan maʼlumotlar;

yerda harakatlanish — havo kemasining uchish va qoʻnishdan tashqari aerodrom yuzasida oʻz kuchi hisobiga harakatlanishi;

yoʻl nuqtasi — hududiy navigatsiya yoʻnalishini yoki hududiy navigatsiyadan foydalanuvchi havo kemasining parvoz trayektoriyasini belgilash uchun foydalaniladigan aniq geografik joylashuv. Yoʻl nuqtalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

burilish oldidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi — marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga tangensial chiqishni taʼminlash maqsadida burilishni oldindan boshlashni talab etadigan yoʻl nuqtasi;

ustidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi — marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga oʻtish uchun burilish aynan ushbu nuqtaga yetib kelgandan soʻng boshlanadigan yoʻl nuqtasi;

yoʻl chizigʻi — havo kemasining uchish trayektoriyasini yer sirtiga proyeksiyasi boʻlib, uning yoʻnalishi har qanday nuqtada odatda shimol yoʻnalishidan (haqiqiy, magnit yoki shartli meridianlar) burchak graduslarida oʻlchanadi;

yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati — ayni damda ushbu havo kemasini boshqarmaydigan HHB organi tomonidan havo kemasiga shartli ravishda berilgan yoʻnalish uchun dispetcherlik ruxsati;

zaxira aerodromi — havo kemasining texnik tasnifiga va foydalanish uchun har qanday vaqtida ish holatida boʻladigan, xizmat koʻrsatishning muhim turlari va vositalarini oʻz ichiga olgan, rejalashtirilgan aerodromgacha uchib borishning imkoni boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa yoxud unga qoʻnishning imkoni boʻlmasa, havo kemasi uchib borishi mumkin boʻlgan aerodrom. Zaxira aerodromlariga quyidagilar kiradi:

uchishdagi zaxira aerodromi — havo kemasi uchib chiqqanidan soʻng agar zarurat tugʻiladigan boʻlsa, havo kemasi uchib chiqqan aerodromiga qaytib qoʻnishining iloji boʻlmasa, havo kemasi qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻladigan zaxira aerodromi;

yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — agar yoʻnalish boʻylab parvoz paytida zaxira aerodromiga borish zarurati paydo boʻlsa, havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi;

manzildagi zaxira aerodromi — rejalashtirilgan aerodromda qoʻnishni amalga oshirishning iloji boʻlmaganda yoki bu maqsadga muvofiq boʻlmaganda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻladigan zaxira aerodromi (havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom ham ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi zaxira aerodrom yoki manzildagi zaxira aerodrom boʻlishi mumkin);

oʻzgartirish nuqtasi — havo kemasi oʻz yoʻnalishini har tomonlama yoʻnalgan juda yuqori chastotali (bundan buyon matnda JYUCh deb yuritiladi) radiomayaklari asosida belgilanuvchi HHXK yoʻnalishining bir qismi boʻylab parvoz qilayotganda, havo kemasi asosiy navigatsiya yoʻnalishini orqadagi vositadan oldindagi vositaga oʻzgartirishi nuqtasi (oʻzgartirish nuqtalari foydalaniladigan barcha balandliklarda aeronavigatsiya vositalari oʻrtasida signalning kuchi va sifatining maqbul muvozanatini taʼminlash va bitta yoʻnalish segmentida uchadigan barcha havo kemalari uchun umumiy azimut manbasi boʻlib xizmat qilishi uchun oʻrnatiladi);

shartnomaga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-C deb yuritiladi) — yerusti tizimi va havo kemasi oʻrtasida maʼlumotlar uzatish liniyasi boʻyicha ADS-C kelishuvi shartlari haqida axborot almashish amalga oshiriladigan, unda ADS-C xabarlarini uzatish boshlanadigan holatlar va bu xabarlarda mavjud boʻlgan maʼlumotlar koʻrsatiladigan kuzatuv turi (qisqartirilgan “ADS shartnomasi” atamasi odatda ADS shartnomasi, ADS talab boʻyicha shartnomasi, ADS davriy shartnomasi yoki favqulodda rejimni ifodalash uchun qoʻllaniladi);

ADS-C kelishuvi — ADS-C maʼlumotlarini uzatish shartlarini belgilovchi kelishuv boʻlib, unda havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organiga taqdim etilishi lozim boʻlgan ADS-C maʼlumotlarining tarkibi hamda ularni uzatish chastotasi. Ushbu kelishuv ADS-C maʼlumotlaridan havodagi harakatga xizmat koʻrsatishda foydalanishdan oldin tuziladi (yerdagi tizim va havo kemasi oʻrtasidagi maʼlumot almashish boʻyicha kelishuv shartlari bitta shartnoma yoki bir necha shartnomalar orqali amalga oshiriladi);

charchoq — uyqusizlik, uzoq vaqt uygʻoq boʻlish, sutkalik ritm fazasi va/yoki ish yuklamasi (aqliy va/yoki jismoniy faoliyat) natijasida aqliy yoki jismoniy ish qobiliyatining pasaygan fiziologik holati boʻlib, bu insonning parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq xizmat vazifalarini tegishli tarzda bajarish faolligi va qobiliyatini yomonlashtirishi mumkin boʻlgan holat;

charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish tizimi (bundan buyon matnda FRMS deb yuritiladi) — ilmiy tamoyillar va bilimlarga, shuningdek amaliy tajribaga asoslangan va tegishli xodimlarning oʻz funksiyalarini kerakli faoliyat darajasida bajarishini taʼminlashlarida parvozlar xavfsizligiga oid charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini uzluksiz ravishda kuzatib borish va boshqarishga asoslangan tizim;

cheklangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalarining parvozlari amalga oshirilishi maʼlum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

2-bob. Vakolatli HHXK organini tashkil etish

2. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi va aerodromlarining HHXK uchun moʻljallangan qismlarini belgilash hamda ularda HHXKni tashkil etish ushbu Qoidalar va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududi ustidagi, shuningdek chegaradosh davlatlar hududi ustida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududlari, dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalarida havodagi harakatni tashkil etish va unga xizmat koʻrsatish boʻyicha javobgarlikni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi hamda tegishli chegaradosh davlatlar oʻrtasida tuzilgan hukumatlararo bitimlarda belgilanadi.

Bunda bir davlat boshqa davlatga oʻz havo hududi ustida HHXK boʻyicha javobgarlikni oʻtkazsa, bu uning milliy suverenitetiga daxl qilmaydi. Bunda xizmat koʻrsatuvchi davlatning javobgarligi faqat texnik va ekspluatatsion masalalar bilan cheklanadi hamda tegishli havo hududidan foydalanuvchi havo kemalari parvozlarining xavfsizligi va uzluksizligini taʼminlash bilan bogʻliq masalalarga tatbiq etiladi.

Xizmat koʻrsatuvchi davlat javobgarlikni oʻtkazgan davlat hududida HHXKni ushbu davlatning talablariga muvofiq amalga oshiradi. Bunda javobgarlikni oʻtkazgan davlat xizmat koʻrsatuvchi davlat foydalanishi uchun oʻzaro kelishuvga muvofiq zarur deb topilgan obyektlar va xizmatlarni taʼminlaydi.

Javobgarlikni oʻtkazgan davlat xizmat koʻrsatuvchi davlat bilan oldindan maslahatlashmasdan turib, bunday obyektlar va xizmatlarni bekor qilmasligi yoki ularga oʻzgartirish kiritmasligi lozim. Javobgarlikni oʻtkazgan davlat ham, xizmat koʻrsatuvchi davlat ham oʻzaro tuzilgan kelishuvni istalgan vaqtda bekor qilish huquqiga ega.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi “Oʻzaeronavigatsiya markazi” MChJ (bundan buyon matnda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida HHXK boʻyicha vakolatli HHXK organi hamda aeronavigatsiya xizmatlarini taʼminlovchi hisoblanadi. U Oʻzbekiston Respublikasi suvereniteti ostidagi havo hududida, shuningdek hukumatlararo bitimlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasiga HHXK tashkil etish va taʼminlash boʻyicha masʼuliyat yuklatilgan qoʻshni davlatlar havo hududida HHXKni tashkil etish va taʼminlash vazifalarini amalga oshiradi.

4. Havo hududidan foydalanuvchilar uchun zarur boʻlgan HHXK toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasining aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP) eʼlon qilinadi.

3-bob. HHXK vazifalari

5. HHXKning vazifalariga quyidagilar kiradi:

a) havo kemalari oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) manyovr maydonida harakatlanayotgan havo kemalari bilan ushbu maydondagi toʻsiqlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

d) havodagi harakatning tartibli oqimini jadallashtirish va saqlash;

e) parvozlarni xavfsiz va samarali amalga oshirishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan konsultatsiyalar va maʼlumotlarni taqdim etish;

f) qidiruv-qutqaruv xizmatlariga muhtoj boʻlgan havo kemalari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarni xabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish.

4-bob. HHXKning turlari

6. HHXKning quyidagi turlari mavjud:

a) havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish maqsadida mazkur Qoidalarning 5-bandi “a”, “b” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirish uchun moʻljallangan va ushbu xizmat quyidagi xizmatlarni oʻz ichiga oladi:

hududiy dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning “a” kichik bandi uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan vazifalar mustasno);

yaqinlashish dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan parvozlarning uchib kelishi va uchib ketishi bilan bogʻliq mazkur Qoidalarning 5-bandi “a” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni;

aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi “a”, “b” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning “a” kichik bandining quyida keluvchi uchinchi xatboshisi mustasno).

b) parvoz maʼlumotlari xizmati — mazkur Qoidalarning 5-bandi “e” kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish;

d) avariya haqida xabar berish xizmati — mazkur Qoidalarning 5-bandi “f” kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish.

5-bob. HHXKga boʻlgan ehtiyojni aniqlash

7. HHXKga boʻlgan ehtiyoj quyidagi omillarni hisobga olgan holda aniqlanadi:

a) havodagi harakat turlari;

b) havodagi harakat zichligi;

d) meteorologik sharoitlar;

e) aloqador boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa omillar.

8. Muayyan hududda parvozlarni amalga oshiruvchi havo kemalarining toʻqnashuvlardan ogohlantirish bort tizimlari (bundan buyon matnda TOBT deb yuritiladi) bilan jihozlanganligi HHXKga boʻlgan ehtiyojni belgilashda omil sifatida hisobga olinmaydi.

6-bob. HHXKga taqdim etiladigan havo hududi qismlari va nazorat qilinadigan aerodromlarni belgilash

9. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari va aerodromlari ularda taqdim etiladigan HHXK turiga qarab belgilanadi.

10. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari yoki aerodromlari quyidagicha belgilanadi:

a) parvoz maʼlumotlari hududi — parvoz maʼlumotlari xizmati va avariya haqida xabar berish xizmati taqdim etiladigan havo hududining qismlari;

b) dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalari — UPQ boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarga dispetcherlik xizmatlari koʻrsatiladigan havo hududining qismlari.

Bunda VPQ boʻyicha parvozlar ham amalga oshiriladigan va dispetcherlik xizmatlari koʻrsatiladigan nazorat qilinadigan havo hududining alohida qismlari B, C yoki D toifadagi havo hududi sifatida belgilanadi. Dispetcherlik hududlari va dispetcherlik zonalari parvoz maʼlumotlari hududi tarkibida joylashgan taqdirda, ular ushbu parvoz maʼlumotlari hududining tarkibiy qismi hisoblanadi;

d) nazorat qilinadigan aerodromlar — aerodrom harakatiga havodagi harakatga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi belgilangan aerodromlar nazorat qilinadigan aerodromlar.

7-bob. Havo hududining toifalanishi

11. HHXK havo hududi quyidagi toifalarga ajratiladi va belgilanadi:

A toifa — faqat UPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va eshelonlanadi;

B toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va eshelonlanadi;

C toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari esa boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi hamda boshqa VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari toʻgʻrisida harakat maʼlumotlari bilan taʼminlanadi;

D toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari, boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlanadi, VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa barcha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida maʼlumot olishadi;

E toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. Barcha havo kemalari, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlanadi. E toifasi nazorat qilinadigan zonalarda ishlatilmaydi;

F toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga, havodagi harakat boʻyicha konsultativ xizmat koʻrsatish taqdim etiladi va soʻrov boʻyicha havo kemalariga parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi.

Bunda havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish taqdim etiladigan joyda, bu xizmat odatda vaqtinchalik chora hisoblanadi va faqat HHXK bilan almashtirilishi mumkin boʻlgan vaqtga qadar qoʻllaniladi;

G toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi va soʻrov boʻyicha parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi.

12. Havo hududining toifalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi”ning asoslantirilgan takliflari asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda “Oʻzaviatsiya” agentligi deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda belgilanadi.

13. Havo hududining har bir toifadagi parvozlarga qoʻyiladigan talablari mazkur Qoidalarning 4-ilovasidagi jadvalda koʻrsatilgan.

Bunda bir toifadagi HHXK havo hududi vertikal tekislikda boshqa toifadagi HHXK havo hududiga tutashgan boʻlsa, umumiy eshelondagi parvozlar, kamroq qatʼiy toifaning talablari asosida amalga oshiriladi va shu toifaga tegishli xizmat koʻrsatiladi. Ushbu mezonlarni qoʻllashda, B toifadagi havo hududi A toifadagi havo hududiga nisbatan kamroq qatʼiy talablarga ega deb hisoblanadi. C toifasidagi havo hududi esa B toifasidagi havo hududiga qaraganda kamroq qatʼiy talablarga ega boʻladi.

8-bob. Parvozlarni PBN asosida amalga oshirish

14. PBNni qoʻllash uchun navigatsiya tavsifi PBNni joriy etish rejasiga muvofiq belgilanadi. Zaruratga koʻra, alohida havo hududlari, yoʻnalishlar yoki HHXK yoʻnalishlari uchun navigatsiya tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlariga muvofiq belgilanishi mumkin.

15. PBN boʻyicha parvozlar, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, PBNni joriy etish rejasiga muvofiq bosqichma-bosqich joriy etiladi.

16. PBNni joriy etish rejasida nazarda tutilgan navigatsiya tavsifi tegishli havo hududida taqdim etiladigan aloqa, navigatsiya va HHB xizmatlari darajasiga muvofiq boʻlishi kerak.

9-bob. Parvozlarni PBC asosida amalga oshirish

17. PBCdan foydalanganda RCP tavsiflarining turlari PBCni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RCP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

Bunda RCP tavsifini belgilashda aloqa infratuzilmasining cheklanganligi yoki aloqaning texnik imkoniyatlariga qoʻyiladigan aniq talablar asosida cheklov shartlari boʻlishi mumkin.

18. Oʻrnatilgan RCP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

10-bob. Parvozlarni PBS asosida amalga oshirish

19. PBS dan foydalanganda RSP tavsiflarining turlari PBSni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RSP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

20. Oʻrnatiladigan RSP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

21. PBS uchun RSP tavsifi belgilanganda, HHXK organlari ushbu RSP tavsifini funksional jihatdan taʼminlaydigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

11-bob. HHXK organlarini tashkil etish va belgilash

22. HHXK quyidagi tartibda tashkil etilib, belgilangan organlar tomonidan taqdim etiladi:

a) parvoz maʼlumotlari markazi — parvoz maʼlumotlari hududlarida parvoz maʼlumotlari xizmati hamda avariya haqida xabar berish xizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi, bundan ushbu xizmatlarni parvoz maʼlumotlari hududida koʻrsatish boʻyicha javobgarlik mazkur vazifalarni bajarish uchun zarur vositalarga ega boʻlgan HHB organiga yuklatilgan hollar mustasno.

Bunda, ushbu qoida parvoz maʼlumotlari xizmati funksiyalarining ayrim elementlarini boshqa organlarga yuklash imkoniyatini istisno etmaydi;

b) HHXK organlari — dispetcherlik hududlari, dispetcherlik zonalari va nazorat qilinadigan aerodromlarda HHB, parvoz maʼlumotlari xizmati hamda avariya haqida xabar berish xizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi.

12-bob. Parvoz maʼlumotlari hududlari, dispetcherlik hududlari va dispetcherlik zonalariga qoʻyiladigan talablar

23. Havodagi harakatga xizmat koʻrsatiladigan havo hududi chegaralari davlat chegaralari bilan emas, balki yoʻnalishlar tizimining xususiyati va havodagi harakatga samarali xizmat koʻrsatish zaruratini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

Bunda agar bu havodagi harakatga xizmat koʻrsatishni samaraliroq tashkil etishga xizmat qilsa, davlatlar oʻrtasida davlat chegaralarini kesib oʻtuvchi havo hududi chegaralarini belgilash toʻgʻrisida kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiqdir. HHXK organlarida maʼlumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash tizimlari qoʻllanilganda, havo hududi chegaralarini toʻgʻri chiziqlar boʻylab belgilash imkonini beruvchi kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiq.

Havo hududi chegaralari davlat chegaralariga asoslanib belgilangan hollarda, boshqaruvni uzatish nuqtalari davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro kelishuv asosida tegishli joylarda belgilanishi zarur.

24. Parvoz maʼlumotlari hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) parvoz maʼlumotlari hududlarining chegaralari ushbu hududlarda xizmat koʻrsatiladigan havo yoʻnalishlari tizimini toʻliq qamrab oladigan tarzda belgilanadi;

b) parvoz maʼlumotlari hududi, yuqori parvoz maʼlumotlari hududi bilan cheklanadigan qismi bundan mustasno, oʻzining yon chegaralari doirasidagi barcha havo hududini oʻz ichiga oladi;

d) parvoz maʼlumotlari hududi yuqori parvoz maʼlumotlari hududi bilan cheklangan hollarda, yuqori parvoz maʼlumotlari hududining belgilangan pastki chegarasi parvoz maʼlumotlari hududining yuqori vertikal chegarasi hisoblanadi hamda VPQ boʻyicha kreyser eshelonlaridan biriga mos kelishi kerak.

Bunda yuqori parvoz maʼlumotlari hududi tashkil etilgan hollarda, unda amal qiluvchi qoidalar uning ostida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududida amal qiluvchi qoidalarga oʻxshash boʻlishi shart emas.

25. Dispetcherlik hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) havo trassalari va terminal dispetcherlik hududlarini oʻz ichiga oluvchi dispetcherlik hududlarining chegaralari, ushbu hududda odatda foydalaniladigan navigatsiya vositalarining imkoniyatlari hisobga olingan holda, dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi nazarda tutilgan UPQ boʻyicha parvozlar yoki ularning qismlarining parvoz trayektoriyalarini qamrab olish uchun yetarli boʻlgan havo hududini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda havo trassalari tizimi asosida tashkil etilmagan dispetcherlik hududida havodagi harakatni boshqarish xizmatini koʻrsatishni yengillashtirish maqsadida yoʻnalishlar tizimi tashkil etilishi mumkin;

b) dispetcherlik hududining quyi chegarasi yer yoki suv sathidan kamida 200 metr (700 fut) balandlikda boʻlishi lozim.

Bunda ushbu talab dispetcherlik hududining butun hududi boʻylab quyi chegara bir xil balandlikda belgilanishi shartligini anglatmaydi;

d) VPQ boʻyicha parvozlarning dispetcherlik hududi ostida erkin amalga oshirilishini taʼminlash maqsadida, amaliy jihatdan imkon mavjud boʻlgan hollarda, dispetcherlik hududining quyi chegarasi mazkur bandning “b” kichik bandida nazarda tutilgan minimal balandlikdan yuqori boʻlishi lozim.

26. Dispetcherlik hududining yuqori chegarasi quyidagi hollarda belgilanadi:

a) dispetcherlik hududining yuqori chegarasidan balandroqda havodagi harakatni boshqarish xizmati koʻrsatilmasa;

b) dispetcherlik hududi yuqori dispetcherlik hududi ostida joylashgan boʻlsa.

Bunda dispetcherlik hududining yuqori chegarasi yuqori dispetcherlik hududining quyi chegarasiga mos kelishi kerak.

27. Yuqori balandliklarda parvoz qilayotgan HHXK maqsadida parvoz maʼlumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlari sonini cheklash zarur boʻlgan hollarda, yuqori havo hududi uchun alohida parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi belgilanadi.

Bunda uning yon chegaralari ostida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlarining yon chegaralariga mos kelishi kerak.

28. Dispetcherlik zonalariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) dispetcherlik zonasining yon chegaralari kamida dispetcherlik hududiga kiritilmagan havo hududida uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarda aerodromga uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalarining UPQ boʻyicha parvoz trayektoriyalari oʻtadigan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda aerodromlar yaqinidagi kutish zonalarida parvoz qiladigan havo kemalari uchib kelayotgan havo kemalari hisoblanadi;

b) dispetcherlik zonasining yon chegaralari tegishli aerodrom yoki aerodromlar markazidan qoʻnish yoʻnalishlari boʻyicha kamida 10 km (5,4 dengiz mili) masofada belgilanishi lozim.

Bunda dispetcherlik zonasi bir-biriga yaqin joylashgan ikki yoki bir nechta aerodromlarni oʻz ichiga olishi mumkin;

d) dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududi bilan tutashgan hollarda, u yer yuzasidan dispetcherlik hududining quyi chegarasigacha boʻlgan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda dispetcherlik zonasining yuqori chegarasi balandroqda joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq belgilanishi mumkin;

e) agar dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, yuqori chegarasi albatta belgilanishi lozim;

f) agar dispetcherlik zonasining yuqori chegarasini uning yuqorisida joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq oʻrnatish zarur boʻlsa yoki dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, uning yuqori chegarasini uchuvchilar tomonidan oson aniqlanishi mumkin boʻlgan balandlikda belgilanishi kerak.

13-bob. HHXK organlari va HHXK havo hududlarini belgilash

29. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi yaqin atrofdagi aholi punkti yoki shahar nomi yoki geografik moʻljal nomidan foydalangan holda nomlanadi.

30. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti u joylashgan aerodrom nomi bilan nomlanadi.

31. Dispetcherlik zonasi, dispetcherlik hududi yoki parvoz maʼlumotlari hududi ushbu havo hududida havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi HHXK organining nomiga muvofiq nomlanadi.

14-bob. HHXK yoʻnalishlarini oʻrnatish va nomlash

32. HHXK yoʻnalishlarini belgilashda har bir HHXK yoʻnalishi boʻylab himoyalangan havo hududi hamda qoʻshni HHXK yoʻnalishlari oʻrtasidagi xavfsiz interval masofasi taʼminlanishi kerak.

33. Harakatning zichligi, murakkabligi yoki xususiyatidan kelib chiqib, past balandliklarda, shu jumladan aholi punktlari ustidan parvoz qiladigan havo kemalari uchun maxsus HHXK yoʻnalishlari belgilanadi.

Bunda bunday yoʻnalishlar oʻrtasidagi yonlama ajratish masofasi havo kemalarida oʻrnatilgan navigatsiya vositalari va uskunalarining imkoniyatlarini hisobga olingan holda belgilanadi.

34. HHXK yoʻnalishlari indekslar bilan belgilanadi hamda HHXK yoʻnalishlari indekslari mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq belgilanadi, bundan standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari mustasno.

35. Standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar mazkur Qoidalarning 3-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

Bunda VOR asosidagi HHXK yoʻnalishlarini belgilash boʻyicha uslubiy qoʻllanma mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

PBN sharoitida parvozlar amalga oshirilganda parallel yoʻl chiziqlari yoki parallel HHXK yoʻnalishlari markaziy chiziqlari oʻrtasidagi ajratish masofasi tegishli navigatsiya tavsifiga bogʻliq boʻlishi lozim.

15-bob. Oʻzgartirish nuqtalarini oʻrnatish

36. Yoʻnalish qismlari boʻylab aniq navigatsiyani taʼminlash maqsadida, oʻzgartirish nuqtalari juda yuqori chastotali har tomonga yoʻnalgan radiomayaklar (JYUCh VOR) asosida belgilangan HHXK yoʻnalishlarining tegishli qismlarida belgilanadi. Oʻzgartirish nuqtalari 110 km (60 dengiz mili) yoki undan uzun HHXK yoʻnalishi qismlarida belgilanadi. HHXK yoʻnalishlarining murakkabligi, navigatsiya vositalarining zich joylashganligi yoki boshqa texnik va ekspluatatsion sabablar mavjud boʻlgan hollarda esa oʻzgartirish nuqtalari bundan qisqaroq yoʻnalish qismlarida ham belgilanishi mumkin.

37. Navigatsiya vositalarining ishlash xususiyatlari yoki radiochastotalarni himoya qilish mezonlariga muvofiq boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, yoʻnalish qismi toʻgʻri chiziqli boʻlgan hollarda oʻzgartirish nuqtasi navigatsiya vositalari oʻrtasidagi teng masofada joylashgan nuqtada belgilanadi. Yoʻnalish qismi navigatsiya vositalari oʻrtasida yoʻnalishini oʻzgartiradigan hollarda esa, oʻzgartirish nuqtasi tegishli radiallarning kesishish nuqtasida belgilanadi.

Bunda oʻzgartirish nuqtalarini oʻrnatish boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

16-bob. Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash

38. Asosiy nuqtalar HHXK yoʻnalishlarini va uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sxemalarini belgilash, shuningdek HHXK organlarining havo kemalari parvozi toʻgʻrisidagi axborotga boʻlgan ehtiyojlarini taʼminlash maqsadida belgilanishi lozim.

39. Asosiy nuqtalar indekslar bilan belgilanadi hamda mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq oʻrnatiladi va belgilanadi.

17-bob. Havo kemalarining standart yerda-harakatlanish yoʻnalishlarini oʻrnatish va belgilash

40. Mavjud ehtiyojlardan kelib chiqqan holda aerodromda uchish-qoʻnish yoʻlaklari, perronlar va texnik xizmat koʻrsatish hududlari oʻrtasida havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari oʻrnatiladi. Bunda bunday yoʻnalishlar toʻgʻri, sodda hamda havo kemalarining yerda harakatlanishida ziddiyatli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini oladigan tarzda belgilanishi kerak.

41. Havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari UQY va HHXK yoʻnalishlarining indekslaridan aniq farq qiladigan indekslar bilan belgilanishi lozim.

18-bob. Havo kemasi ekspluatanti va HHXK organlari oʻrtasidagi harakatlarni muvofiqlashtirish

42. HHXK organlari oʻz vazifalarini amalga oshirishda havo kemasi ekspluatantlarning ehtiyojlarini hisobga olishi hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakili talabiga koʻra, HHXK organlari oʻzida mavjud boʻlgan hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakiliga oʻz xizmat majburiyatlarini bajarish imkonini beradigan maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

43. Havo kemasi ekspluatantining soʻroviga koʻra, HHXK organlari tomonidan olingan hamda mazkur ekspluatantga qarashli havo kemasining ekspluatatsiyasiga oid xabarlar, shu jumladan joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlar, mahalliy tartiblarga muvofiq imkon qadar zudlik bilan havo kemasi ekspluatantga yoki uning tayinlangan vakiliga taqdim etiladi.

19-bob. Harbiy vakolatli organlar va HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

44. Vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlariga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan faoliyatni amalga oshirishda vakolatli boʻlgan harbiy organlar bilan yaqin hamkorlikni tashkil qilishi va amalga oshirishi lozim.

45. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan harakatlarni muvofiqlashtirish mazkur Qoidalarning 20-bobiga muvofiq amalga oshiriladi.

46. HHXK organlari va tegishli harbiy organlar oʻrtasida fuqaro aviatsiyasi havo kemalarining xavfsiz va uzluksiz parvozlarini taʼminlash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni zudlik bilan almashish tartibi belgilanishi kerak.

47. HHXK organlari doimiy ravishda yoki soʻrov boʻlganda, tegishli harbiy organlarga zarur parvoz rejasini va fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari bilan bogʻliq boshqa maʼlumotlarni taqdim etadilar. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zarurati yuzaga kelishining oldini olish yoki bunday holatlarni imkon qadar kamaytirish maqsadida HHXK organlari Chikago konvensiyasining 2-ilovasi talablariga muvofiq amalga oshirilayotgan parvozlar boʻyicha parvoz rejalari, ikki tomonlama aloqa va joylashuv toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tegishli harbiy organlarga taqdim etishlari lozim.

48. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zaruratining oldini olish maqsadida quyidagi maxsus qoidalar belgilanadi:

a) harbiy organ fuqaro aviatsiyasi havo kemasi boʻlgan yoki shunday deb taxmin qilish mumkin boʻlgan havo kemasi tutib olinishi mumkin boʻlgan hududga yaqinlashayotganini yoki ushbu hududga kirganligini aniqlasa, bu haqda HHXK organini darhol xabardor qiladi;

b) havo kemasining mansubligini aniqlash hamda uni tutib olish zaruratini bartaraf etish maqsadida unga zarur navigatsiya koʻrsatmalari berish orqali barcha mumkin boʻlgan choralar koʻriladi.

20-bob. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan harakatlarni muvofiqlashtirish

49. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni rejalashtirish bunday faoliyat toʻgʻrisidagi axborotning oʻz vaqtida eʼlon qilinishini taʼminlash maqsadida tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan oldindan muvofiqlashtiriladi.

Agar tegishli HHXK organi mazkur faoliyatni rejalashtirayotgan tashkilot joylashgan davlat hududida boʻlmasa, muvofiqlashtirish dastlab ushbu davlatning tegishli havo hududi uchun masʼul HHXK organi orqali amalga oshirilishi kerak.

50. Muvofiqlashtirishning maqsadi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻilishining oldini olish hamda ularning odatiy parvozlariga taʼsirni imkon qadar kamaytirishga xizmat qiladigan maqbul sharoitlarni yaratishdan iborat:

a) faoliyat oʻtkaziladigan joy yoki hudud, shuningdek uning vaqti va davomiyligi, agar boshqa maqbul yechim mavjud boʻlmasa, belgilangan HHXK yoʻnalishlarini yopish yoki oʻzgartirishga, eng maqbul parvoz eshelonlaridan foydalanishni cheklashga yoxud havo kemalarining muntazam parvozlarini kechiktirishga olib kelmaydigan tarzda tanlanishi kerak;

b) mazkur faoliyat uchun ajratilgan havo hududining oʻlchamlari imkoni boricha kichik boʻlishi kerak;

d) fuqaro aviatsiyasi havo kemalari bilan favqulodda vaziyat yuzaga kelganda yoki faoliyatni zudlik bilan toʻxtatishni talab qiladigan boshqa kutilmagan holatlar sodir boʻlganda, tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan mazkur faoliyatni amalga oshirayotgan tashkilot (organ) oʻrtasida bevosita aloqa taʼminlanishi kerak.

51. Tegishli vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat yuzasidan xavf omillarini imkon qadar kechiktirmasdan tahlil qiladi hamda aniqlangan xavf omillarini maqbul darajagacha kamaytirish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishini taʼminlaydi.

52. “Oʻzaviatsiya” agentligi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat bilan bogʻliq xavf omillarini tahlil qilishni amalga oshiruvchi yoki baholovchi tashkilotlar (boʻlinmalar) faoliyatini qoʻllab-quvvatlash maqsadida xavf omillarini tahlil qilish tartibini belgilaydi.

53. Tegishli HHXK organlari fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni muvofiqlashtirishga oid axborotni eʼlon qilish va tarqatish uchun javobgar hisoblanadi.

54. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat muntazam yoki doimiy ravishda amalga oshiriladigan hollarda, barcha manfaatdor tomonlarning faoliyatini muvofiqlashtirish uchun tegishli organlar tashkil etiladi hamda bu haqdagi maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP)da eʼlon qilinadi.

55. Lazer nurlarining fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari xavfsizligiga salbiy taʼsirining oldini olish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi kerak.

21-bob. Aeronavigatsion axborotlar

56. HHXK bilan bogʻliq aeronavigatsiya axboroti yakuniy foydalanuvchilarning aeronavigatsiya axborotiga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarning aniqlik va yaxlitlik tasnifiga muvofiq shakllantiriladi hamda eʼlon qilinishi lozim.

22-bob. Meteorologik vakolatli organ va vakolatli HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

57. Havo kemalari parvozlarini meteorologik jihatdan taʼminlash uchun eng soʻnggi meteorologik maʼlumotlardan foydalanishni taʼminlash maqsadida meteorologiya boʻyicha vakolatli organ va vakolatli HHXK organlari oʻrtasida, zaruratga koʻra, kelishuv tuziladi. Ushbu kelishuvga muvofiq HHXK xodimlari:

a) meteorologik maʼlumotni aks ettiruvchi indikatorlardan foydalanish bilan bir qatorda, HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan meteorologik elementlar toʻgʻrisida kelishuvda belgilangan tartibda meteorologik organga xabar beradi;

b) HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan, aerodrom boʻyicha meteorologik hisobotga kiritilmagan hamda ekspluatatsion ahamiyatga ega meteorologik hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tegishli meteorologik organga imkon qadar kechiktirmasdan yetkazadi;

d) HHXK organlari vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi hamda vulqon kuli bulutlari toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlarni imkon qadar tez tegishli meteorologik organga taqdim etadi. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz maʼlumotlari markazlari ushbu maʼlumotlarni oʻzlari hamkorlik qiladigan meteorologik kuzatuv organlariga hamda vulqon kullari boʻyicha konsultativ markazga (VAAC Toulouse) yuboradi.

Bunda VAAC (Volcanic Ash Advisory Centre) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Chikago konvensiyasining 3-ilovasi 3-bobi 3.5.1-bandiga muvofiq mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari bilan belgilanadi. Mazkur kelishuvlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududi uchun vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz funksiyalarini Fransiya Respublikasining Tuluza shahrida joylashgan VAAC Toulouse amalga oshiradi hamda ushbu markazga tegishli maʼlumotlar taqdim etiladi.

58. NOTAM va SIGMET maʼlumotiga kiritiladigan vulqon kuli toʻgʻrisidagi axborotning oʻzaro muvofiqligini taʼminlash maqsadida hududiy dispetcherlik markazlari, parvoz maʼlumotlari markazlari hamda tegishli meteorologik kuzatuv organlari oʻrtasida uzviy hamkorlik va muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

23-bob. Aeronavigatsiya axborot xizmati va HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

59. Parvozdan oldingi eng soʻnggi aeronavigatsiya axborotini taqdim etish hamda parvozga oid axborotga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun zarur maʼlumotlarning aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan oʻz vaqtida olinishi taʼminlanishi maqsadida aeronavigatsiya axborot xizmati organi va tegishli vakolatli HHXK organi oʻrtasida kelishuv tuziladi. Mazkur kelishuvga muvofiq masʼul HHXK organi masʼul aeronavigatsiya axborot xizmati organiga imkon qadar kechiktirmasdan quyidagi maʼlumotlarni taqdim etadi:

a) aerodromdagi sharoitlar haqidagi maʼlumot;

b) oʻzining javobgarlik hududida joylashgan tegishli uskunalar, xizmatlar va aeronavigatsiya vositalarining ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni;

d) HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan vulqon faolligi yoki havo kemalaridan olingan vulqon faolligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni;

e) parvozlar xavfsizligi uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa maʼlumotlarni.

60. Aeronavigatsiya tizimiga oʻzgartirishlar kiritilishidan oldin bunday oʻzgartirishlar uchun masʼul xizmatlar aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan tegishli aeronavigatsiya axborotini tayyorlash, eʼlon qilish va tarqatish uchun zarur boʻlgan muddatni hisobga olishi kerak. Shu maqsadda tegishli xizmatlar oʻrtasida mazkur maʼlumotlarning aeronavigatsiya axborot xizmati organiga oʻz vaqtida taqdim etilishini taʼminlash boʻyicha uzviy muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

61. Xaritalar va avtomatlashtirilgan navigatsiya tizimlari uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan aeronavigatsiya maʼlumotlaridagi oʻzgartirishlar Chikago konvensiyasining 15-ilovasi 6-bobida nazarda tutilgan aeronavigatsiya maʼlumotlarini tartibga solish va boshqarish (AIRAC) tizimi orqali eʼlon qilinadi. HHXK organlari xodimlari aeronavigatsiya axborot xizmatiga dastlabki axborot /maʼlumotlarni taqdim etishda AIRAC tizimi uchun oldindan belgilangan va xalqaro miqyosda kelishilgan, kuchga kirish sanalarini hisobga olishlari kerak.

62. Aeronavigatsiya axborot xizmatiga dastlabki aeronavigatsiya axborotlari yoki maʼlumotlarini yetkazish uchun masʼul boʻlgan HHXK organi xodimi aeronavigatsiya maʼlumotlarining yakuniy foydalanuvchisining ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar aniqligi va maʼlumotlar yaxlitlik tasnifi boʻyicha talablarini hisobga olishlari kerak.

Bunda AIRAC maʼlumotlari aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan AIRAC tizimi orqali uning kuchga kirish sanasidan kamida 42 kun oldin eʼlon qilinadi. Shu bois ushbu axborot foydalanuvchilarga kuchga kirish sanasidan kamida 28 kun oldin yetib borishi taʼminlanishi lozim.

24-bob. Parvozlarning minimal absolyut balandliklari

63. Parvozlarning minimal absolyut balandliklari har bir HHXK yoʻnalishi va dispetcherlik hududi uchun oʻrnatiladi hamda eʼlon qilinadi. Parvozlarning minimal absolyut balandligi ushbu hududdagi nazorat toʻsiqlari ustidan belgilangan minimal balandlik zaxirasini taʼminlashi lozim.

25-bob. Avariya holatida boʻlgan havo kemalariga xizmat koʻrsatish

64. Avariya holatida boʻlgan yoki shunday holatda deb taxmin qilingan, shu jumladan noqonuniy aralashuvga duch kelgan havo kemasiga vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa havo kemalariga nisbatan maksimal darajada eʼtibor, yordam va ustuvorlik berilishi lozim.

Bunda, avariya holati yuzaga kelganligi haqida xabar berish uchun maʼlumotlar uzatish liniyalari va/yoki ikkilamchi radiolokator qabul-javob uskunalari bilan jihozlangan havo kemasi ushbu uskunalardan quyidagi tartibda foydalanishi mumkin:

a) A rejimida 7700 kodini oʻrnatish;

b) noqonuniy aralashuv sodir boʻlganligini koʻrsatish uchun A rejimida 7500 kodini uzatish;

d) ADS-B va/yoki ADS-C mavjud boʻlsa, ularning avariya va/yoki shoshilinch xabarlarni uzatish imkoniyatlaridan foydalanish;

e) CPDLC aloqasi mavjud boʻlsa, uning yordamida avariya holati toʻgʻrisida tegishli xabarni uzatish.

65. Avariya holati yuzaga kelganda HHXK organlari va havo kemalari oʻrtasida aloqani olib borishda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

66. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taxmin qilinsa, HHXK organlari ushbu havo kemasining soʻrovlariga darhol javob berishi lozim. HHXK organlari parvozning xavfsiz amalga oshirilishi bilan bogʻliq maʼlumotlarni uzatishni davom ettiradi hamda parvozning barcha bosqichlarida, ayniqsa havo kemasining xavfsiz qoʻnishini taʼminlashni tezlashtirish uchun zarur choralarni koʻradi.

67. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taxmin qilinsa, HHXK organlari xavfsizlik organlari tomonidan belgilangan maxsus koʻrsatmalarni bajarishlari talab etiladi.

26-bob. Parvoz vaqtida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlar

68. Parvoz vaqtida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlarda havo kemalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

a) kursdan chetlashgan havo kemasi — berilgan yoʻl chizigʻidan sezilarli darajada chetga chiqqan yoki oʻz yoʻnalishini yoʻqotganligi haqida xabar bergan havo kemasi;

b) mansubligi aniqlanmagan havo kemasi — maʼlum bir hududda parvoz qilayotgan yoki ushbu hududda parvozi haqida xabar berilgan, biroq mansubligi aniqlanmagan havo kemasi;

Bunda havo kemasi bir vaqtning oʻzida bir HHXK organi tomonidan kursdan chetlashgan havo kemasi, boshqa HHXK organi tomonidan esa mansubligi aniqlanmagan havo kemasi deb hisoblanishi mumkin, shuningdek kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemalariga noqonuniy aralashuv obyekti boʻlgan havo kemasi ham kiradi.

69. HHXK organi kursdan chetlashgan havo kemasi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu havo kemasiga yordam koʻrsatish hamda parvoz xavfsizligini taʼminlash uchun mazkur Qoidalarning 70 va 71-bandlariga muvofiq barcha zarur choralarni koʻrishi lozim.

Bunda HHXK organi tomonidan koʻrsatiladigan navigatsion yordam havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida u tutib olinishi xavfi mavjud boʻlgan yoki uning xavfsizligiga boshqa tahdid tugʻdirishi mumkin boʻlgan hududga kirgan yoxud bunday hududga bevosita yaqinlashgan hollarda alohida ahamiyat kasb etadi.

70. Agar havo kemasining joylashuvi nomaʼlum boʻlsa, HHXK organi quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi;

uning joylashuvini aniqlash uchun barcha mavjud vositalardan foydalanishi;

ushbu sharoitda havo kemasining parvozini boshqaruviga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha omillarni hisobga olgan holda, havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida kirgan boʻlishi yoki kirishi mumkin boʻlgan hududdagi HHXK organlariga xabar berishi;

mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlarni xabardor qilishi hamda ularga mazkur vaziyat bilan bogʻliq parvoz rejasi va kursdan chetlashgan havo kemasiga oid boshqa maʼlumotlarni taqdim etishi;

mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi xatboshilarida koʻrsatilgan organlardan, shuningdek parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan ushbu havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish hamda uning joylashuvini aniqlashda har tomonlama yordam koʻrsatishni soʻrashi.

Bunda mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi xatboshilarida nazarda tutilgan talablar mazkur bandning uchinchi bandiga muvofiq xabardor qilingan HHXK organlariga nisbatan ham tatbiq etiladi;

71. Havo kemasining joylashuvi aniqlanganda, HHXK organi havo kemasiga uning joylashuvi hamda vaziyatni tuzatish uchun koʻrilishi lozim boʻlgan choralar toʻgʻrisida xabar beradi. Zarurat boʻlganda, HHXK organlari va tegishli harbiy organlarga kursdan chetlashgan havo kemasi hamda unga berilgan tavsiyalar toʻgʻrisidagi tegishli maʼlumotlarni taqdim etadi.

72. HHXK organi oʻz hududida mansubligi aniqlanmagan havo kemasi mavjudligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, HHXK ehtiyojlari uchun yoki mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlar ehtiyojlari uchun zarur boʻlgan barcha hollarda ushbu havo kemasining mansubligini aniqlash choralarini koʻrishi lozim. Buning uchun HHXK organi vaziyatdan kelib chiqib quyidagi choralardan birini yoki bir nechtasini koʻradi:

a) ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qiladi;

b) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni mazkur parvoz maʼlumotlari hududiga xizmat koʻrsatuvchi boshqa HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

d) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qoʻshni parvoz maʼlumotlari hududlariga xizmat koʻrsatuvchi HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

e) ushbu hududda parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan zarur maʼlumotlarni olishga harakat qiladi hamda zarurat boʻlganda havo kemasi aniqlangandan soʻng tegishli harbiy organni xabardor qiladi.

73. HHXK organi kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemasini noqonuniy aralashuv obyekti boʻlgan deb hisoblasa, mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq bu haqda tegishli vakolatli HHXK organini darhol xabardor qilishi lozim.

74. Fuqaro aviatsiyasi havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz masʼuliyat hududida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) tutib olinayotgan havo kemasi bilan barcha mavjud vositalar yordamida ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi (agar bunday aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, 121,5 MHz avariya chastotasida ham oʻrnatishga harakat qilishi);

b) tutib olinayotgan havo kemasi uchuvchisiga tutib olish haqida xabar berishi;

d) tutib olinayotgan havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani amalga oshirayotgan tutib olishni boshqaruvchi organ bilan aloqa oʻrnatishi hamda unga ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlarni taqdim etishi;

e) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasining xabarlarini yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi xabarlarni qayta uzatishi;

f) tutib olishni boshqaruvchi organ bilan yaqin hamkorlikda tutib olinayotgan havo kemasi xavfsizligini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

g) agar tutib olinayotgan havo kemasi kursdan chetlashishi natijasida qoʻshni parvoz maʼlumotlari hududini tark etgan boʻlsa, ushbu hududda xizmat koʻrsatuvchi HHXK organlarini xabardor qilishi.

75. HHXK organi oʻz masʼuliyat hududidan tashqarida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) havo kemasi tutib olinayotgan havo hududida xizmat koʻrsatuvchi HHXK organini xabardor qiladi, unga havo kemasining mansubligini aniqlashni osonlashtirishi mumkin boʻlgan mavjud maʼlumotlarni taqdim etadi hamda undan mazkur Qoidalarning 74-bandiga muvofiq choralar koʻrishni soʻrashi;

b) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasi bilan tegishli HHXK organi oʻrtasidagi yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi xabarlarni qayta uzatishi.

76. Davlat havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz javobgarlik hududida davlat havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, mazkur vaziyatda mos boʻlgan quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) davlat havo kemasini tutib olishni boshqarish organini havo kemasining mansubligi toʻgʻrisida xabardor qilishi hamda u haqidagi barcha mavjud maʼlumotlarni taqdim etishi;

b) tutib olishni boshqarish organining koʻrsatmalariga muvofiq, zarurat tugʻilganda tutib olish jarayonida qayta uzatuvchi organ sifatida ishtirok etishi hamda tutib olinayotgan havo kemasining xavfsizligini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

d) tutib olish jarayoni uning javobgarlik hududidan tashqariga chiqsa, boshqa HHXK organlari bilan zarur muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

27-bob. HHXKdagi vaqt

77. HHXK organlari muvofiqlashtirilgan xalqaro vaqtdan (bundan buyon matnda UTC deb yuritiladi) foydalanadilar hamda vaqtni soat va daqiqalarda, zarurat boʻlganda esa soniyalarda, yarim tundan boshlab hisoblanadigan sutka boʻyicha ifodalaydilar.

78. HHXK organlari vaqtni soat, daqiqa va soniyalarda koʻrsatuvchi va har bir ish joyidan aniq koʻrinuvchi soatlar bilan jihozlanishi lozim.

79. HHXK organlaridagi soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTCdan ±30 soniyadan ortiq farq qilmasligini taʼminlash uchun tekshirilishi lozim. HHXK organlari maʼlumotlar uzatish liniyalaridan foydalanganda, soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTCdan 1 soniyadan ortiq farq qilmasligini taʼminlash uchun tekshirilishi lozim.

80. Aniq vaqt standart vaqt stansiyasidan, bunday imkoniyat mavjud boʻlmagan taqdirda esa standart vaqt stansiyasidan aniq vaqtni oladigan boshqa vakolatli organdan olinadi.

81. HHXK organlari havo kemasiga aniq vaqtni soʻrov boʻlganda xabar beradi va eng yaqin 30 soniyagacha aniqlik bilan taqdim etishi lozim.

28-bob. Havo kemalarini barometrik balandlik toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni uzatuvchi qabul-javob uskunalari bilan jihozlash hamda ulardan foydalanish talablarini joriy etish

82. “Oʻzaviatsiya” agentligi havo kemalarining barometrik balandligi haqidagi maʼlumotlarni uzatuvchi qabul-javob uskunalari bilan jihozlash va ulardan havo hududining belgilangan qismlarida foydalanish talablarini joriy etadi.

Bunda mazkur talablar HHXK samaradorligini hamda bortdagi toʻqnashuvlar toʻgʻrisida ogohlantirish tizimlari samaradorligini oshirishga qaratilgan boʻladi.

29-bob. Charchoqni boshqarish

83. “Oʻzaviatsiya” agentligi HHB xizmatlarini koʻrsatishda charchoqni boshqarish boʻyicha talablarni belgilaydi. Mazkur talablar HHB dispetcherlari xizmat vazifalarini zarur darajadagi hushyorlikni saqlagan holda bajarishini taʼminlash maqsadida ilmiy tamoyillar, zamonaviy bilimlar hamda ekspluatatsion tajribaga asoslanadi hamda quyidagilarni nazarda tutadi:

a) HHB dispetcherlarining ish joyidagi vaqt meʼyorlari hamda ularni qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 5-ilovasiga muvofiq;

b) “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan FRMSni joriy etish va qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 6-ilovasiga muvofiq.

Bunda, charchoqni boshqarish boʻyicha tartibni ishlab chiqish va joriy etishda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Charchoqni boshqarish yondashuvlari ustidan nazorat boʻyicha qoʻllanmasiga asoslaniladi.

84. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan charchoq bilan bogʻliq parvozlar xavfsizligiga oid xavf omillarini boshqarish maqsadida quyidagi usullardan birini qoʻllashni talab etiladi:

a) HHB dispetcherlarining ish jadvallarini koʻrsatilayotgan HHXK hajmi hamda mazkur Qoidalarning 83-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt meʼyorlariga muvofiq shakllantirish;

b) mazkur Qoidalarning 83-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHB dispetcherlarining barcha faoliyati boʻyicha FRMSni joriy etish;

d) mazkur Qoidalarning 83-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHXKning ayrim turlari boʻyicha FRMSni joriy etish hamda qolgan faoliyat boʻyicha HHB dispetcherlarining ish jadvallarini mazkur Qoidalarning 83-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt meʼyorlariga muvofiq shakllantirish.

85. Agar “Oʻzaeronavigatsiya markazi” HHB xizmatlarining bir qismini yoki barchasini mazkur Qoidalarning 84-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish vaqti meʼyorlariga muvofiq tashkil etsa, quyidagi talablar bajarilishini taʼminlaydi:

a) belgilangan ish vaqti meʼyorlariga rioya etilganligi hamda dam olish vaqtiga qoʻyilgan talablar bajarilganligini tasdiqlovchi hujjatlar yuritilishi va taqdim etilishini;

b) “charchoqni boshqarish” tamoyillari hamda “charchoqni boshqarish” siyosatini ishlab chiqish va HHB dispetcherlarini xabardor qilinishini;

d) ish jarayonida oldindan prognoz qilib boʻlmaydigan favqulodda yoki kutilmagan vaziyatlarda yuzaga keladigan qoʻshimcha xavf omillarini kamaytirish maqsadida ish vaqti meʼyorlaridan chekinish tartibini belgilashi;

e) tezkor ishlab chiqarish zarurati mavjud boʻlganda, “Oʻzaeronavigatsiya markazi” ish vaqti meʼyorlariga rioya etilgandagi parvozlar xavfsizligi darajasiga teng yoki undan yuqori xavfsizlik darajasi taʼminlanishini hamda tegishli xavf omillari samarali boshqarilishini asoslagan taqdirda, mazkur ish vaqti meʼyorlaridan chetga chiqish uchun “Oʻzaviatsiya” agentligidan ruxsat olishi.

Bunda ish vaqti meʼyorlariga rioya etilishi “Oʻzaeronavigatsiya markazi”ni oʻz faoliyati davomida yuzaga keladigan xavf omillarini, shu jumladan charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimi doirasida boshqarish majburiyatidan ozod etmaydi.

86. Agar “Oʻzaeronavigatsiya markazi” mazkur Qoidalarning 84-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHB xizmatlarining bir qismini yoki barchasini koʻrsatishda FRMSni joriy etsa, quyidagi talablar bajarilishini taʼminlaydi:

a) FRMSning parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimining boshqa elementlari bilan integratsiya qilinish tartibini belgilashni;

b) hujjatlashtirilgan tartib-taomillar asosida parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanishini nazarda tutuvchi FRMSni tasdiqlashni.

Bunda FRMS faoliyati uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarning uzluksiz mavjudligini taʼminlash maqsadida parvozlar xavfsizligiga oid maʼlumotlarni himoya qilish talablari Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi konvensiyaning 19-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

30-bob. Xavfsizlikni boshqarish

87. Havo harakatini parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimida parvozlar xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday muhim oʻzgarish, shu jumladan eshelonlash minimumlarini kamaytirish yoki yangi qoida yoxud tartibni joriy etish, parvozlar xavfsizligi xavf omillari baholangach, parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanishi tasdiqlangandan hamda foydalanuvchilar bilan maslahatlashuvlar oʻtkazilib, “Oʻzaviatsiya” agentligi bilan kelishilgandan keyingina amalga oshiriladi.

Zarur hollarda oʻzgarishlarni joriy etuvchi korxona joriy etilgan oʻzgarishlar natijasida parvozlar xavfsizligining belgilangan darajasi saqlanib qolayotganligini baholash maqsadida ularning natijalarini monitoring qilishni taʼminlaydi.

Bunda agar oʻzgarishning xususiyati parvozlar xavfsizligining maqbul darajasini miqdoriy baholash imkonini bermasa, parvozlar xavfsizligi xavf omillarini baholash ekspluatatsion baholash asosida amalga oshirishga ruxsat etiladi.

31-bob. Umumiy hisoblash tizimlari

88. Aeronavigatsiya maqsadlarida gorizontal tekislikda hisoblash tizimi sifatida Butunjahon geodeziya tizimi (WGS-84) qoʻllaniladi. Eʼlon qilinadigan aeronavigatsiya geografik koordinatalari (kenglik va uzunlikni) WGS-84 geodezik koordinatalar tizimida ifodalanadi.

89. Aeronavigatsiya maqsadlarida vertikal tayanch tizimi sifatida oʻrtacha dengiz sathi (MSL) qabul qilinadi. Oʻrtacha dengiz sathi (MSL) Yerning tortishish maydoni bilan bogʻliq boʻlgan geoid sirtiga asoslanadi.

Bunda global miqyosda geoid oʻrtacha dengiz sathiga mos keladi hamda Yerning tortishish maydonining ekvipotensial sirti sifatida qaraladi.

90. Aeronavigatsiya maqsadlarida Grigorian taqvimi hamda muvofiqlashtirilgan xalqaro vaqtdan (UTC) tayanch tizimlari sifatida qoʻllaniladi. Boshqa vaqt hisobi tizimi qoʻllanilgan hollarda, bu haqdagi maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP)da eʼlon qilinishi lozim.

32-bob. Tillarni bilish

91. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” aviadispetcherlarning radiotelefon aloqasi olib boriladigan tillarda soʻzlasha olishlarini hamda ushbu tillarni tushunishlarini taʼminlashi lozim.

92. HHB organlari oʻrtasida aloqa tili boʻyicha boshqacha kelishuv mavjud boʻlmasa, ular oʻrtasidagi aloqada ingliz tili qoʻllanilishi lozim.

33-bob. Kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriluvchi chora-tadbirlar

93. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK va u bilan bogʻliq xizmatlar faoliyatining buzilishi yoki buzilish xavfi yuzaga kelganda qoʻllaniladigan kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqadi va eʼlon qiladi. Mazkur rejalar qoʻshni HHXK uchun masʼul vakolatli organlar hamda manfaatdor havo hududi foydalanuvchilari bilan yaqin hamkorlikda ishlab chiqilishi lozim.

Bunda kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish, eʼlon qilish va amalga oshirish tartibiga oid qoʻllanma mazkur Qoidalarning 10-ilovasida keltirilgan.

34-bob. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlarni belgilash hamda chegaralarini aniqlash

94. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlarini oʻrnatishda har bir hududga nom beriladi va ushbu hududlar toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP)da eʼlon qilinadi.

95. Muayyan hudud uchun dastlab belgilangan nom ushbu hududga oid keyinchalik eʼlon qilinadigan barcha bildirishnomalarda ushbu nom qoʻllaniladi.

96. Hudud nomi quyidagi harflar va raqamlardan iborat boʻlishi kerak:

a) Oʻzbekiston Respublikasiga berilgan joy indeksining davlatni ifodalovchi harf belgisi;

b) P harfi — taqiqlangan hudud uchun, R harfi — cheklangan hudud uchun va D harfi — xavfli hudud uchun;

d) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida takrorlanmaydigan raqam.

97. Hududga berilgan raqamli belgi hudud tugatilgan kundan boshlab kamida bir yil davomida qayta qoʻllanilmasligi lozim.

98. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlar tashkil etilganda, ular kichik boʻlishi hamda barcha foydalanuvchilar tomonidan oson aniqlanishi uchun oddiy geometrik shaklga ega boʻlishi lozim.

35-bob. Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati

99. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” mazkur Qoidalarning 7-ilovasiga muvofiq uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati tashkil etilishini taʼminlashi lozim.

II. boʻlim. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish

1-bob. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatining qoʻllanilishi

100. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmati quyidagilarga koʻrsatiladi:

a) A, B, C, D va E toifadagi havo hududida amalga oshiriladigan barcha UPQ parvozlari;

b) B, C va D toifadagi havo hududidagi barcha VPQ parvozlari;

d) VPQ boʻyicha barcha maxsus parvozlar;

e) nazorat qilinadigan aerodromlardagi barcha aerodromda harakatlanish.

2-bob. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish

101. HHB quyidagi dispetcherlik organlari tomonidan amalga oshiriladi:

a) hududiy dispetcherlik xizmati — hududiy dispetcherlik markazi tomonidan, bunday markaz tashkil etilmagan hollarda esa yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun belgilangan cheklangan oʻlchamdagi dispetcherlik hududi yoki dispetcherlik zonasida yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ tomonidan;

b) yaqinlashish dispetcherlik xizmati — yaqinlashish dispetcherlik punkti tomonidan, shuningdek mazkur xizmat funksiyalarini aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan amalga oshirish zarur yoki maqsadga muvofiq boʻlgan hollarda aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan;

d) aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan.

102. Perronda xizmat koʻrsatish vazifalari, shu jumladan perrondagi faoliyatni tashkil etish vazifalari, aerodrom dispetcherlik punkti, perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati yoki alohida tashkil etilgan organ zimmasiga yuklatilishi mumkin.

3-bob. HHB xizmatini tashkil etish

103. HHB organi havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

a) har bir havo kemasining rejalashtirilgan harakati hamda unga kiritilgan oʻzgartirishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlashi;

b) har bir havo kemasining joriy parvozi toʻgʻrisidagi eng soʻnggi maʼlumotlar bilan taʼminlanishi;

d) olingan maʼlumotlar asosida havo kemalarining bir-biriga nisbatan joylashuvini aniqlashi;

e) oʻz boshqaruvi ostidagi havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish, shuningdek havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimini taʼminlash maqsadida dispetcherlik ruxsatlari va zarur maʼlumotlarni, toʻqnashuvning oldini olish boʻyicha tavsiya berishi;

f) havo kemasi boshqa HHXK organlari boshqaruvi ostidagi havo kemalari bilan ziddiyatli vaziyat yuzaga keltirishi, shuningdek unga xizmat koʻrsatish boshqa HHXK organiga topshirilishidan oldin tegishli HHXK organlari bilan muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

104. Havo kemasining harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda ushbu havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsati indikator ekranida havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni taʼminlash va havodagi harakat oqimini boshqarish uchun zarur boʻlgan tahlilni amalga oshirish imkonini beradigan tarzda aks ettirilishi lozim.

105. Dispetcherlik organlari tomonidan beriladigan dispetcherlik ruxsatlari quyidagi havo kemalari oʻrtasida eshelonlashni taʼminlashi kerak:

a) A va B toifalariga mansub havo hududida parvoz qilayotgan barcha havo kemalari oʻrtasida;

b) C, D va E toifalariga mansub havo hududida UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

d) C toifasiga mansub havo hududida UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

e) UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari hamda VPQ boʻyicha maxsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida;

f) VPQ boʻyicha maxsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida. Biroq D va E toifalariga mansub havo hududida mazkur bandning “b” kichik bandida nazarda tutilgan hollarda havo kemasi uchuvchisining soʻroviga binoan hamda vakolatli HHXK organi tomonidan belgilangan tartibda vizual meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan parvozning muayyan qismi uchun eshelonlashni taʼminlamasdan dispetcherlik ruxsati berilishi mumkin.

106. Dispetcherlik organi Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida eshelonlashni boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshirishi lozim.

107. 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib havo hududining barcha qismlarida 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumi (RVSM) qoʻllanilganda, mazkur eshelonlarda parvoz qilayotgan havo kemalarining nisbiy balandlikni saqlash xususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha mintaqaviy dastur tashkil etiladi. Mazkur dastur qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumining doimiy ravishda xavfsiz qoʻllanilishini hamda parvozlar xavfsizligi boʻyicha belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlashga xizmat qilishi lozim. Mintaqaviy monitoring dasturining qamrovi muayyan turdagi havo kemalari guruhining balandlikni saqlash xususiyatlarini tahlil qilish hamda balandlikni oʻlchash tizimi xatoligining barqarorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

Bunda vertikal eshelonlash va nisbiy balandlikni saqlash xususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha koʻrsatmalar xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumini qoʻllash boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

108. RCP va (yoki) RSP tavsiflari qoʻllaniladigan havo hududida tegishli RCP va (yoki) RSP tavsiflariga muvofiq infratuzilma hamda ushbu tavsiflarga muvofiq parvozlarni amalga oshirayotgan havo kemalarining ekspluatatsiyasini monitoring qilish dasturlari tashkil etiladi. Mazkur dasturlar tegishli havo hududida parvoz qilayotgan havo kemalarining aloqa va (yoki) kuzatuv koʻrsatkichlari belgilangan parvozlar xavfsizligi talablariga muvofiqligini taʼminlashga xizmat qilishi hamda monitoring dasturlarining qamrovi aloqa va (yoki) kuzatuv samaradorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

109. Mintaqalararo kelishuvlar doirasida monitoring dasturlari boʻyicha maʼlumotlar va (yoki) axborotni almashish mexanizmiga muvofiq “Oʻzaeronavigatsiya markazi” Oʻzbekiston Respublikasiga oid tegishli maʼlumotlar va (yoki) axborotni muntazam taqdim etishi lozim.

4-bob. Eshelonlash minimumlari

110. Havo hududining muayyan qismida qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlari quyidagilarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim:

a) qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan eshelonlash minimumlari;

b) havodagi harakat qoʻshni havo hududiga oʻtganda yoki qoʻshni havo hududidan kirib kelganda, shuningdek yoʻnalishlar qoʻshni havo hududi bilan umumiy chegaraga qoʻllanilishi lozim boʻlgan eshelonlash minimumidan kam masofada joylashgan hollarda, qoʻshni havo hududida HHXK uchun masʼul tegishli HHXK organlari bilan erishilgan kelishuvlari.

Bunda mazkur talab javobgarlikni topshirish chegarasining har ikki tomonidagi HHXK organlari tomonidan qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlarining oʻzaro muvofiqligini hamda umumiy chegara yaqinida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni taʼminlashga qaratilgan boʻlishi lozim;

d) havo hududining muayyan qismidan oʻtuvchi yoʻnalishlar yoki ularning qismlari boʻyicha havo kemasi ekspluatantlari bilan oʻtkazilgan maslahatlashuvlar natijalari;

e) parvozlar xavfsizligi boʻyicha xavflarni baholash natijalari, agar ular parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanganligini tasdiqlanganligi.

111. Oʻrnatilgan eshelonlash minimumlari hamda ularni qoʻllash tartibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar quyidagilarga yetkazilishi lozim:

a) qoʻshni havo hududida HHXK uchun masʼul boʻlgan tegishli HHXK organlariga;

b) agar eshelonlash navigatsiya vositalari yoki navigatsiya usullaridan foydalanishga asoslangan boʻlsa, aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami (AIP) orqali uchuvchilar va havo kemasi ekspluatantlariga.

5-bob. Boshqarish (xizmat koʻrsatish) uchun javobgarlik

112. Nazorat qilinadigan har bir parvozga bir vaqtning oʻzida faqat bitta HHXK dispetcherlik organi tomonidan dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi lozim.

113. Havo hududining muayyan qismida parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik bitta HHXK dispetcherlik organiga yuklatiladi. HHXK dispetcherlik organlari oʻrtasida tegishli muvofiqlashtirish taʼminlangandan soʻng, havo kemasi yoki havo kemalari guruhiga xizmat koʻrsatish uchun javobgarlik boshqa HHXK dispetcherlik organiga yuklatilishi mumkin.

6-bob. Boshqarish (xizmat koʻrsatish) uchun javobgarlikni uzatish

114. Hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi ikki HHXK organi oʻrtasida dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik havo kemasi javobgarlik chegarasini hisoblab chiqilgan vaqtda kesib oʻtganda yoki ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan boshqa nuqta yoxud vaqtda bir organdan ikkinchisiga oʻtkazilishi lozim.

115. Hududiy dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organ bilan yaqinlashish dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organ oʻrtasida dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan nuqta yoki vaqtda hududiy dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organdan yaqinlashish dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organiga yoki aksincha oʻtkaziladi.

116. Yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ va aerodrom dispetcherlik punkti oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

a) havo kemalari uchib kelayotganda HHXK uchun javobgarlik yaqinlashish dispetcherlik xizmati organidan aerodrom dispetcherlik punktiga havo kemasi aerodrom yaqinida boʻlib, yerusti moʻljallari boʻyicha qoʻnishga kirishish va vizual qoʻnishni amalga oshirish mumkinligi tasdiqlanganda yoki barqaror vizual meteorologik sharoitlarga kirganda, shuningdek HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki eshelonga yetganda yoxud havo kemasi qoʻngandan soʻng;

Bunda Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi mavjud boʻlgan taqdirda ham, tegishli HHXK organlari oʻrtasida oldindan tuzilgan kelishuvga muvofiq ayrim parvozlarga dispetcherlik xizmati hududiy dispetcherlik markazidan bevosita aerodrom dispetcherlik punktiga yoki aksincha oʻtkazilishi mumkin. Bunday hollarda yaqinlashish dispetcherlik xizmatiga tegishli funksiyalar hududiy dispetcherlik markazi yoki aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan amalga oshiriladi;

b) havo kemalari uchib ketayotganda HHXK uchun javobgarlik aerodrom dispetcherlik punktidan yaqinlashish dispetcherlik xizmati organiga aerodrom hududida vizual meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda havo kemasi aerodrom hududini tark etishidan oldin, vizual meteorologik sharoitlarda parvozdan uskunalar boʻyicha parvozga oʻtishidan oldin yoxud HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda, aerodromda uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda esa havo kemasi yer yuzasidan koʻtarilgandan soʻng darhol yoki HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoxud dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda.

117. Bitta HHXK organi tarkibidagi dispetcherlik sektorlari yoki dispetcherlik punktlari oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik HHXK organining ish texnologiyasida belgilangan nuqta, eshelon yoki vaqtda bir dispetcherlik sektori yoki dispetcherlik punktidan boshqasiga oʻtkaziladi.

118. HHXK uchun javobgarlikni uzatishni muvofiqlashtirishda HHXK uchun javobgarlik bir HHXK organidan boshqasiga faqat qabul qiluvchi organ (HHXK organining) roziligi hamda mazkur Qoidalarning 119 — 122-bandlari talablari bajarilgandan soʻng oʻtkaziladi.

119. Javobgarlikni uzatuvchi organ aloqa vositalari orqali qabul qiluvchi HHXK organiga joriy parvoz rejasining tegishli qismlarini hamda uning soʻroviga koʻra dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlarni yuborishi lozim.

120. Radiolokatsion yoki ADS-B maʼlumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik maʼlumotlari javobgarlik uzatilishidan oldin qabul qiluvchi organ (HHXK organiga) yuboriladi hamda havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi, zarur hollarda esa radiolokatsion yoki ADS-B maʼlumotlariga koʻra uning yoʻl chizigʻi va tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

121. ADS-C kelishuvi maʼlumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik maʼlumotlari havo kemasining toʻrt oʻlchamli joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, shuningdek zarur hollarda boshqa tegishli maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim.

122. Qabul qiluvchi HHXK organi uzatuvchi organ tomonidan belgilangan shartlarda HHXK uchun javobgarlikni qabul qilishga roziligini bildiradi yoki ushbu shartlarga oʻzgartirishlar kiritishni taklif etadi hamda havo kemasi javobgarlik topshirilayotgan paytda ega boʻlishi lozim boʻlgan parvozning keyingi qismiga taalluqli boshqa zarur maʼlumotlarni yoki dispetcherlik ruxsatini bildiradi.

123. Qabul qiluvchi HHXK organi tegishli havo kemasi bilan ikki tomonlama ovozli aloqa va (yoki) maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa oʻrnatib, HHXK uchun javobgarlikni qabul qilgandan soʻng, agar HHXK organining ish texnologiyasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, bu haqda uzatuvchi organni xabardor qiladi.

124. HHXKni muvofiqlashtirishning amaldagi tartib-taomillari, shu jumladan HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktlari HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlarda yoki HHXK organining ish texnologiyasida belgilanishi lozim.

7-bob. Dispetcherlik ruxsatlari

125. Dispetcherlik ruxsatlari faqat havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish talablariga asoslanishi lozim hamda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) parvoz rejasida koʻrsatilgan havo kemasining tanituvchi indeksi;

b) dispetcherlik ruxsatning amal qilish chegarasi;

d) parvoz yoʻnalishi;

e) butun parvoz yoʻnalishi yoki uning bir qismi uchun belgilangan parvoz esheloni (eshelonlari), zarur hollarda esa eshelonni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar;

f) parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan boshqa koʻrsatmalar va maʼlumotlar, shu jumladan yaqinlashish yoki uchib ketish manyovrlari, aloqa oʻrnatish tartibi hamda dispetcherlik ruxsatning amal qilish chegarasi.

Bunda ruxsatning amal qilish muddatining tugashi, agar parvoz boshlanmagan boʻlsa, ruxsat avtomatik ravishda bekor qilinadigan vaqtni anglatadi.

126. Havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimini taʼminlash hamda dispetcherlik ruxsatlarida uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda sxemalarini tavsiflashni soddalashtirish maqsadida standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda ular bilan bogʻliq sxemalar belgilanadi.

127. Tovush tezligidan yuqori tezlikda parvoz qiluvchi havo kemasiga dispetcherlik ruxsati havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) boshlanishidan oldin berilishi kerak hamda kamida ushbu bosqich yakunigacha amal qilishi lozim.

128. Havo kemasining kreyser eshelon rejimida tovush tezligidan yuqori tezlikdan tovush tezligigacha sekinlashishi va pasayishi uchun beriladigan dispetcherlik ruxsati kamida havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) davomida uzluksiz pasayishni taʼminlashi lozim.

129. Parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq dispetcherlik ruxsatlari va koʻrsatmalarining ovozli aloqa orqali uzatilgan qismlari parvoz ekipaji aʼzosi tomonidan takrorlanishi shart. Shuningdek, quyidagi dispetcherlik ruxsatlari va koʻrsatmalari har doim takrorlanishi talab etiladi:

a) yoʻnalish boʻylab parvoz qilish uchun dispetcherlik ruxsatlari;

b) faol UQYga kirish, qoʻnish, uchish, qoʻngandan soʻng kutib turish, kesib oʻtish va orqaga harakatlanish boʻyicha ruxsatlar va koʻrsatmalar;

d) faol UQYga tegishli, balandlik oʻlchagichini oʻrnatish, ikkilamchi radiolokator kodlari, parvoz eshelonlari, kurs va tezlik hamda dispetcher tomonidan uzatiladigan yoki ATIS radioeshittirishlari orqali beriladigan oʻtish eshelonlari boʻyicha koʻrsatmalar.

130. Mazkur Qoidalarning 129-bandida nazarda tutilmagan boshqa dispetcherlik ruxsatlari yoki koʻrsatmalari, shu jumladan shartli ruxsatlar, ular tushunilganligi va ularga rioya etilishi aniq ifodalanadigan tarzda takrorlanishi yoki tasdiqlanishi lozim.

131. HHB dispetcheri havo kemasi parvoz ekipaji aʼzosi tomonidan dispetcherlik ruxsati yoki koʻrsatmasi toʻgʻri takrorlanganligiga ishonch hosil qilish uchun uning takrorlanishini tinglaydi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

132. HHXK organi tomonidan boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, CPDLC orqali yuborilgan xabarlar ovozli aloqa orqali takrorlanmaydi.

133. Manyovr maydonida harakatlanayotgan yoki harakatlanishni rejalashtirayotgan transport vositalarining haydovchilari dispetcher tomonidan ovozli aloqa orqali berilgan parvozlar xavfsizligiga taalluqli koʻrsatmalarning tegishli qismlarini takrorlashi lozim. Bunday koʻrsatmalar jumlasiga UQYga yoki harakatlanish yoʻlagiga kirish, UQY yoki harakatlanish yoʻlagi oldida toʻxtash, UQY yoki harakatlanish yoʻlagini kesib oʻtish hamda faol UQY yoki harakatlanish yoʻlagida harakatlanishga doir koʻrsatmalar kiradi.

134. Dispetcher transport vositasi haydovchisi tomonidan berilgan koʻrsatmaning takrorlanishini tinglab, uning toʻgʻri tushunilganligiga ishonch hosil qilishi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

135. Dispetcherlik ruxsatini HHXK organlari oʻrtasida havo kemasining butun parvoz yoʻnalishi yoki uning belgilangan qismi boʻyicha muvofiqlashtirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

a) agar uchishdan oldin havo kemasiga xizmat koʻrsatadigan barcha HHXK organlari oʻrtasida ushbu ruxsatni muvofiqlashtirish imkoni mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi;

b) agar havo kemasiga keyinchalik xizmat koʻrsatadigan HHXK organlari oʻrtasida zarur muvofiqlashtirish oʻz vaqtida amalga oshirilishiga yetarli asoslar mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi.

Bunda dastlabki yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi faqat uchib ketayotgan havo kemalarining harakatini tezlashtirish maqsadida berilgan boʻlsa, birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromi dispetcherlik ruxsatini bergan organning emas, balki boshqa hududiy dispetcherlik markazi javobgarlik hududida joylashgan boʻlsa ham keyingi dispetcherlik ruxsati mazkur band talablariga muvofiq beriladi.

Agar mazkur Qoidalarning 135-bandida nazarda tutilgan muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan yoki uni oldindan amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlmasa, havo kemasiga dispetcherlik ruxsati faqat mazkur muvofiqlashtirish taʼminlangan nuqtagacha beriladi. Havo kemasi ushbu nuqtaga yetib kelishidan oldin yoki yetib kelgunga qadar navbatdagi dispetcherlik ruxsatini olishi lozim. Zarur hollarda havo kemasiga kutish hududida parvozni amalga oshirish boʻyicha koʻrsatmalar berilishi lozim.

136. Tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan hollarda havo kemasi keyingi dispetcherlik ruxsatini olish maqsadida HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktiga qadar parvoz yoʻnalishi boʻyicha keyingi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatishi lozim.

137. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatini olish jarayonida havo kemasi oʻziga xizmat koʻrsatayotgan HHXK organi bilan zarur ikki tomonlama aloqani saqlab turishi lozim.

138. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruxsati uchuvchi tomonidan aniq tushuniladigan tarzda berilishi lozim.

139. Muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan boʻlsa, parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruxsati havo kemasining boshlangʻich parvoz profiliga parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatini yetkazish uchun masʼul HHB organi xizmat koʻrsatadigan havo hududidan tashqarida taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

140. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatlarini berishni osonlashtirish maqsadida maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanilgan taqdirda, imkon qadar uchuvchi va HHXK organi oʻrtasida ikki tomonlama ovozli aloqa saqlanib turishi kerak.

141. Havo kemasi bir dispetcherlik hududidagi aerodromdan uchib, 30 daqiqa ichida boshqa dispetcherlik hududiga kirsa yoki tegishli hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq boshqa muddat belgilangan boʻlsa, keyingi hududiy dispetcherlik markazi bilan muvofiqlashtirish uchish uchun dispetcherlik ruxsati berilishidan oldin amalga oshirilishi lozim.

142. Havo kemasi nazorat qilinmaydigan havo hududida parvozni amalga oshirish maqsadida dispetcherlik hududini tark etib, keyinchalik yana oʻsha yoki boshqa dispetcherlik hududiga kirishni rejalashtirgan boʻlsa, unga uchish aerodromidan birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha dispetcherlik ruxsati beriladi.

Bunda dispetcherlik ruxsati yoki unga kiritilgan oʻzgartirishlar faqat nazorat qilinadigan havo hududida amalga oshiriladigan parvoz qismlariga nisbatan qoʻllanadi.

143. Havodagi harakat ehtiyoji HHXK tizimining eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvatidan oshganda yoki oshishi kutilganda Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati (ATFM) funksiyalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan amalga oshiriladi.

Bunda HHXK tizimining eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan hisoblab chiqilishi lozim.

144. Havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati (ATFM) mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda zarur hollarda ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama kelishuvlar asosida tashkil etiladi va qoʻshni davlatlarning vakolatli organlari bilan havodagi harakat oqimini boshqarish masalalari boʻyicha muvofiqlashtirishni taʼminlashi lozim.

145. HHXK organi muayyan joyda yoki muayyan havo hududida maʼlum vaqt davomida qoʻshimcha havodagi harakatga xizmat koʻrsatishning imkoni yoʻqligini yoxud bunday xizmat faqat cheklangan hajmda koʻrsatilishi mumkinligini aniqlasa, u bu haqda havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati (ATFM) organini hamda zarur hollarda qoʻshni HHXK organlarini xabardor qiladi. Mazkur joy yoki havo hududiga parvoz qilayotgan havo kemalari parvoz ekipaji aʼzolari va tegishli foydalanuvchilar ham kutilayotgan kechikishlar yoki joriy etilishi rejalashtirilayotgan cheklovlar toʻgʻrisida xabardor qilinadi.

Bunda tegishli ekspluatantlar oldindan havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati (ATFM) organi tomonidan joriy etiladigan cheklovlar toʻgʻrisida xabardor qilinishi lozim.

8-bob. Aerodromlarda shaxslar va transport vositalarining harakatini boshqarish

146. Aerodromning manyovr maydonidagi odamlar yoki transport vositalari, shu jumladan shatakka olingan havo kemalarining harakati, shuningdek shaxslar hamda qoʻnayotgan, havo orqali yerda harakatlanayotgan yoki uchayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuv yoki boshqa xavfli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini olish maqsadida aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan boshqarilishi lozim.

147. Koʻrish cheklangan sharoitlar joriy etilganda quyidagi qoidalar qoʻllaniladi:

a) aerodromning manyovr maydonida ishlaydigan shaxslar va transport vositalarining soni zarur minimum bilan cheklanadi hamda asosiy eʼtibor II yoki III toifadagi uskunalar yordamida qoʻnish tizimining (bundan buyon matnda ILS deb yuritiladi) kritik zonalarini himoya qilishga qaratilishi lozim;

b) mazkur Qoidalarning 148-bandi talablariga rioya etilgan holda, mavjud texnik imkoniyatlardan kelib chiqib, tegishli HHXK organi tomonidan transport vositalari va yerda harakatlanayotgan havo kemalari oʻrtasidagi belgilangan minimal masofa saqlash taʼminlanishi lozim;

d) bitta UQYda II yoki III toifadagi ILS asosidagi aniq qoʻnishga kirishlar amalga oshirilayotgan boʻlsa, ILS tizimining qatʼiyroq cheklovlar qoʻllaniladigan kritik zonalari himoya qilinishi lozim.

Bunda koʻrish cheklangan holat yuzaga kelgan taqdirda, koʻzda tutilgan tartib-qoidalar davomiyligi HHXK organing qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

148. Avariya — qutqaruv transport vositalariga aviatsiya halokatiga uchragan havo kemasiga yordam koʻrsatish uchun harakatlanishda, yerda harakatlanayotgan boshqa barcha transport vositalariga nisbatan ustuvorlik huquqi beriladi.

149. Manyovr hududida joylashgan transport vositalari mazkur qoidalarning 148-bandi talablariga amal qilayotgan paytlarida quyidagilarga rioya qilishlari kerak:

a) transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari qoʻnayotgan, uchayotgan va yerda harakatlanayotgan havo kemalariga yoʻl berishi;

b) transport vositalari havo kemasini shatakka olgan transport vositalariga yoʻl berishi;

d) transport vositalari HHXK koʻrsatmasiga binoan boshqa transport vositalariga yoʻl berishi;

e) mazkur bandning “a”, “ b” va “d” kichik bandlarining talablariga qaramasdan, transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari aerodrom dispetcherlik punktining koʻrsatmalarini bajarishi.

9-bob. Radiolokatsion va ADS-B kuzatuvni taʼminlash

150. Kuzatuv tizimlari parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida xavfsizlik bilan bogʻliq ogohlantirishlar va xabarlarni shakllantirishi lozim. Bunga ziddiyatli vaziyat toʻgʻrisidagi ogohlantirish, ziddiyatli vaziyat yuzaga kelishidan oldingi ogohlantirish, minimal xavfsiz absolyut balandlik toʻgʻrisidagi ogohlantirish hamda ikkilamchi radiolokator kodlarining bexosdan takrorlanishi toʻgʻrisidagi xabar kiradi.

10-bob. Yerdagi harakatni kuzatish radiolokatoridan (SMR) foydalanish

151. Manyovr maydonini toʻliq yoki qisman vizual kuzatish imkoni boʻlmaganda yoxud vizual kuzatishga qoʻshimcha ravishda yerdagi harakatni kuzatish radiolokatori yoki boshqa mos kuzatuv uskunalaridan foydalanilganda, ushbu vositalardan quyidagi maqsadlarda foydalanilishi lozim:

a) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining harakatini kuzatish;

b) uchuvchilarni, transport vositalarining haydovchilarini harakat yoʻnalishi toʻgʻrisida xabardor qilish;

d) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining xavfsiz va samarali harakatlanishini taʼminlashda tavsiya berish va zarur yordam koʻrsatish.

III boʻlim. Parvoz maʼlumotlari xizmati bilan taʼminlash

1-bob. Parvoz maʼlumotlari xizmatining qoʻllanishi

152. Parvoz maʼlumotlari xizmati ushbu maʼlumotlar taalluqli boʻlgan barcha havo kemalariga taqdim etilishi lozim:

a) HHXK bilan taʼminlanuvchi havo kemalariga;

b) tegishli HHXK organlariga boshqa manbalar orqali maʼlum boʻlgan havo kemalariga.

Bunda parvoz maʼlumotlari xizmatining taqdim etilishi havo kemasi komandirini parvozni amalga oshirish boʻyicha javobgarlikdan ozod etmaydi. Parvoz rejasiga har qanday oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi yakuniy qaror havo kemasi komandiri tomonidan qabul qilinadi.

153. Agar HHXK organlari bir vaqtning oʻzida parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etsa va havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini taqdim etsa, dispetcherlik xizmatini koʻrsatish talab etgan barcha holatlarda havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishga nisbatan ustuvor asosda amalga oshirilishi lozim.

Bunda muayyan holatlarda havo kemasi qoʻnishga kirishish, qoʻnish, uchish yoki balandlikka koʻtarilish jarayonida havodagi harakatga dispetcherlik xizmati doirasida taqdim etilmaydigan muhim maʼlumotlarni kechiktirmasdan olish zarurati yuzaga kelishi hisobga olinishi kerak.

2-bob. Parvoz maʼlumotlari xizmatini qoʻllash doirasi

154. Parvoz maʼlumotlari xizmati havo kemalari parvoz ekipaji aʼzolariga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi lozim:

a) SIGMET va AIRMET maʼlumotlarini;

b) vulqon otilishidan oldingi vulqon faolligi, vulqon otilishi, shuningdek vulqonli kul bulutlari bilan bogʻliq tegishli maʼlumotlarni;

d) atmosferaga radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalarning chiqarilishi haqidagi maʼlumotlarni;

e) radionavigatsiya xizmatlarining ekspluatatsion holatining oʻzgarishi haqidagi maʼlumotlarni;

f) aerodromlar va ularga tegishli obyektlar holatlarining oʻzgarishi, shu jumladan aerodromning ish maydoni qor, muz yoki sezilarli suv qatlami bilan qoplanganligi haqidagi maʼlumotlarni;

g) uchuvchisiz erkin uchuvchi havo sharlari haqida maʼlumot taqdim etish va parvozlar xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan boshqa maʼlumotlarni.

155. Parvoz maʼlumotlari xizmati taqdim etilayotgan parvozlarga mazkur Qoidalarning 154-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlardan tashqari quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi lozim:

a) uchish, manzil va zaxira aerodromlarida xabar berilgan yoki kutilayotgan ob-havo sharoiti haqidagi maʼlumotlarni;

b) C, D, E, F va G toifalariga kiruvchi havo hududlarida uchayotgan havo kemalariga harakat haqidagi maʼlumotlarni;

d) suv hududlari ustidan amalga oshiriladigan parvozlarda uchuvchining soʻroviga koʻra, mazkur hududdagi suv usti kemalarining radiotelefon chaqiruv belgisi, joylashuvi, haqiqiy harakat yoʻnalishi, tezligi va mavjud boshqa maʼlumotlarni.

Bunda mazkur bandning “b” kichik bandda koʻrsatilgan maʼlumotlar, faqat maʼlum havo kemalari haqidagi maʼlumotni oʻz ichiga olib, bu maʼlumotlar baʼzan toʻliq boʻlmaganligi bois, borligi haqida xabar berilayotgan havo kemasi bilan toʻqnashish xavfini tugʻdirishi mumkin va HHXK organlari ushbu maʼlumotning uzluksiz taqdim etilishi yoki uning toʻgʻriligi uchun javobgar boʻlmaydi.

Mazkur bandning “b” kichik bandiga muvofiq taqdim etiladigan toʻqnashish xavfi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni toʻldirish zarurati tugʻilsa yoki muayyan bir havo hududida parvoz maʼlumotlari xizmati vaqtincha toʻxtatilgan taqdirda, havodagi harakat haqidagi maʼlumotlarni taqdim etish uchun havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish mumkin. Havodagi harakat haqidagi maʼlumotlarni taqdim etishda havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish va shu bilan bogʻliq ekspluatatsiya qilish tartib-qoidalari boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 9-ilovasida keltirilgan.

156. HHXK organi havo kemalari haqidagi maxsus xabarlarni iloji boricha tezroq boshqa tegishli havo kemalariga, oʻziga biriktirilgan tegishli meteorologik organga hamda boshqa HHXK organlariga yuborishi lozim. Havo kemalariga mazkur maʼlumotlar tegishli meteorologik organ bilan tuzilgan kelishuvda belgilangan tartib va muddatlarda yetkazilishi lozim.

157. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatishda mazkur Qoidalarning 154-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlardan tashqari, VPQ boʻyicha parvozni amalga oshirishga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan havodagi harakat hamda parvoz yoʻnalishi boʻyicha ob-havo sharoitlariga oid mavjud maʼlumotlar ham taqdim etilishi lozim.

3-bob. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda radioeshittirish uzatmalari

158. Parvoz maʼlumotlari xizmati tarkibiga kiruvchi radionavigatsiya xizmatlari, meteorologik maʼlumotlar hamda aerodromlar boʻyicha tezkor maʼlumotlar (mavjud boʻlganda) ekspluatatsion ehtiyojlardan kelib chiqib, yagona integratsiyalashgan shaklda taqdim etilishi lozim.

159. Birlashtirilgan tezkor parvoz maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan xabarlarni havo kemasi bortiga uzatish nazarda tutilgan boʻlsa, ular tasdiqlangan tarkibda hamda belgilangan hollarda parvozning tegishli bosqichlari uchun belgilangan ketma-ketlikda uzatilishi lozim.

160. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda radioeshittirish uzatmalaridan foydalanilganda, ular parvozning turli bosqichlari uchun moʻljallangan ekspluatatsion hamda meteorologik maʼlumotlarni yagona xabarda birlashtirgan radioeshittirishlardan iborat boʻlishi lozim. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda YUCH, JYUCh va ATIS radioeshittirish uzatmalaridan foydalaniladi.

161. Uchuvchining soʻroviga asosan tegishli HHXK organi tezkor parvoz maʼlumotlari xizmati (bundan buyon matnda OFIS deb yuritiladi) orqali OFIS xabarlarini uzatilishi lozim.

162. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra YUCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS xizmatini taqdim etish zarur deb topilgan hollarda, OFIS xizmati YUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

163. OFISni YUCh radioeshittirish uzatmalari taqdim etilgan hollarda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

a) maʼlumot ushbu bandning qoʻllanilishi sharti bilan mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlarga mos kelishi;

b) ob-havo maʼlumotlari va prognozlar taqdim etilishi kerak boʻlgan aerodromlar, aerodrom ekspluatantlari va meteorologik organ oʻrtasidagi kelishuvda koʻrsatilgan aerodromlar roʻyxatiga kiritilishi;

d) radioeshittirish uzatmasida ishtirok etuvchi stansiyalarning ishlash ketma-ketligi tegishli ekspluatantlar oʻrtasidagi kelishuvlarda koʻrsatilganidek boʻlishi;

e) OFIS YUCH radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi;

f) har bir aerodrom boʻyicha maʼlumot, oʻziga tegishli boʻlgan aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

g) radioeshittirish uzatmasi vaqti yetib kelgan paytda maʼlumot qabul qilinmagan hollarda, soʻnggi mavjud maʼlumotni uning kuzatuv vaqtini koʻrsatgan holda uzatishi;

h) toʻliq xabarning radioeshittirish uzatmasi orqali uzatilishi, radioeshittirish stansiyasiga ajratilgan qolgan vaqt ichida takrorlanishi lozim;

i) sezilarli oʻzgarishlar boʻlganda radioeshittirish uzatmasiga kiritiladigan maʼlumotlarni darhol yangilanishi;

j) OFIS YUCH radioeshittirish uzatmalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan tayinlangan eng munosib organlar tomonidan tayyorlanishi va tarqatilishi.

164. Aerodromlar boʻyicha YUCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib borilishi lozim. OFIS YUCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta xorijiy tillarda uzatish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanali tashkil etilishi lozim.

165. OFISni taqdim etishda YUCH radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi xabarlar, belgilangan ketma-ketlikda uzatiladigan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) yoʻnalish boʻyicha ob-havo sharoitlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

b) yoʻnalish boʻyicha maxsus ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi SIGMET maʼlumoti;

d) aerodrom toʻgʻrisidagi quyidagi maʼlumotlar:

aerodromning nomi;

kuzatuv vaqti;

muhim tezkor maʼlumotlar;

yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, shamolning maksimal tezligi;

koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR;

joriy ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

aerodrom boʻyicha prognoz.

166. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS xizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, OFIS xizmati JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

167. OFISni JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilgan hollarda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

a) taqdim etilishi lozim boʻlgan ob-havo maʼlumotlari va prognozlar aerodrom ekspluatantlari hamda meteorologiya xizmat taʼminlovchisi oʻrtasidagi mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlarida belgilangan aerodromlar roʻyxatini qamrab olishi;

b) har bir aerodromga oid maʼlumot tegishli aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

d) radioeshittirish uzatmasi vaqti kelgunga qadar yangi maʼlumot olinmagan taqdirda, soʻnggi mavjud maʼlumot uning kuzatuv vaqti koʻrsatilgan holda uzatilishi;

e) radioeshittirish uzatmalari uzluksiz hamda takrorlanib uzatilishi;

f) OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi.

Bunda radioeshittirish uzatmasining davomiyligi 5 daqiqadan oshmasligi hamda uzatish tezligi maʼlumotlar sifatining qabul qilinishiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim;

g) radioeshittirish uzatmasi muntazam ravishda yangilanib turilishi hamda sezilarli oʻzgarish yuz berganda u darhol yangilanishi;

h) OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan tayinlangan eng maqbul organlar tomonidan tayyorlanishi hamda tarqatilishi.

168. Aerodromlar boʻyicha JYUCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib boriladi. OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta xorijiy tillarda uzatish ehtiyoji paydo boʻlsa, har bir til uchun alohida kanal tashkil etilishi lozim.

169. OFISni taqdim etishda JYUCh radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi xabarlar belgilangan ketma-ketlikda quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kuzatuv vaqti;

d) qoʻnish uchun foydalaniladigan UQY;

e) UQY yuzasining holati;

f) radionavigatsiya xizmati (vositalari) mavjud boʻlsa, ularning ekspluatatsion holatidagi oʻzgarishlar;

g) kutish hududiga kirish kutilayotgan taqdirda, undagi kechikishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

h) yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa shamolning maksimal tezligi;

i) koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR;

j) joriy ob-havo maʼlumoti;

k) balandligi 1500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

l) havo harorati;

m) shudring nuqtasi harorati;

n) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun kerakli maʼlumotlar;

o) parvozlarni amalga oshirishga taʼsir qiluvchi soʻnggi ob-havo hodisalari hamda, mavjud boʻlganda, shamol siljishi toʻgʻrisidagi qoʻshimcha maʼlumotlar;

p) mavjud boʻlganda, “trend” turdagi prognoz;

q) amaldagi SIGMET maʼlumoti.

170. Ovozli ATIS HHXK boʻyicha ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi yuklamasini kamaytirish maqsadida tashkil etiladi. Ovozli ATIS joriy etilgan aerodromlarda quyidagi radioeshittirish uzatmalari taqdim etilishi lozim:

a) uchib kelayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

b) uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

d) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

e) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun yagona radioeshittirish uzatmasining davomiyligi ortiqcha boʻlgan aerodromlarda, ular uchun tegishlicha ikkita alohida radioeshittirish uzatmasi.

171. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari uchun, imkon qadar, alohida JYUCh chastotasi qoʻllanilishi lozim. Alohida chastotadan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda, radioeshittirish uzatmalari aerodrom hududida joylashgan eng maqbul radionavigatsiya vositasi (vositalari)ning ovozli kanali orqali, imkon qadar VOR ovozli kanali orqali amalga oshirilishi mumkin. Bunda radionavigatsiya vositasining qamrov doirasi hamda signalni qabul qilish maʼlumotlar sifati yetarli boʻlishi, shuningdek radionavigatsiya vositasining identifikatsiya signali radioeshittirish uzatmalari bilan shunday ketma-ketlikda uzatilishi lozimki, bunda radioeshittirish uzatmalari toʻsilib qolmasligi kerak.

172. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari ILS ning ovozli kanallari orqali amalga oshirish mumkin emas.

173. Agar ATIS ovozli radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilsa, ular uzluksiz hamda takroriy tarzda uzatilishi lozim.

174. Joriy radioeshittirish uzatmasida mavjud boʻlgan, havo kemasining yaqinlashuvi, qoʻnishi va uchib ketishiga taalluqli maʼlumotlar, agar ular radioeshittirish uzatmalarini taqdim etayotgan HHXK organi tomonidan tayyorlanmagan boʻlsa, tegishli HHXK organi (organlari)ga darhol yetkazilishi lozim.

175. Xalqaro havo qatnovlari amalga oshiriladigan aerodromlarda ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari kamida ingliz tilida taqdim etilishi lozim. Agar ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari bir nechta tillarda taqdim etilsa, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanalidan foydalanilishi lozim.

176. Amalga oshirishning imkoni boʻlsa, ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalarining davomiyligi 30 soniyadan oshmasligi lozim. ATISni uzatish uchun foydalaniladigan radionavigatsiya vositasining uzatish tezligi yoki identifikatsiya signali ATIS radioeshittirish uzatmalarini qabul qilish maʼlumotlar sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim. Bunda ATIS radioeshittirish xabarlarini tayyorlashda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

177. Aerodrom hududida maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa (D-ATIS) orqali avtomatik uzatish tizimi ovozli ATISni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda, D-ATIS xabarlarining mazmuni va tuzilishi ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalariga qoʻyiladigan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

178. Agar real vaqt rejimida meteorologik maʼlumotlar yangilangan boʻlsa, biroq ularning koʻrsatkichlari muhim oʻzgarish mezonlaridan chetga chiqmasa, xabarning indeksi oʻzgartirilmaydi hamda uning mazmuni oʻzgarmagan deb hisoblanadi.

179. D-ATIS ovozli ATISni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda va ATISni modernizatsiya qilish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, ovozli ATIS hamda D-ATIS bir vaqtning oʻzida modernizatsiya qilinishi lozim.

180. Ovozli ATIS va/yoki D-ATIS taqdim etilganda quyidagi talablar taʼminlanishi lozim:

a) uzatilayotgan axborot faqat bitta aerodromga tegishli boʻlishi lozim;

b) uzatilayotgan axborotda sezilarli oʻzgarish yuz berganda, u darhol yangilanishi lozim;

d) ATIS xabarlarini tayyorlash hamda tarqatish uchun tegishli HHXK organi javobgar hisoblanadi;

e) har bir ATIS xabari fonetik alifboning harfi bilan indekslanishi lozim. Keyingi ATIS xabarlariga indekslar fonetik alifbo ketma-ketligida beriladi;

f) havo kemasi yaqinlashish dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatgandan soʻng, ATIS xabari qabul qilinganligini tasdiqlashi lozim;

g) tegishli HHXK organi mazkur bandning “f” kichik bandida nazarda tutilgan ATIS xabariga javoban, uchib kelayotgan havo kemasiga yoki tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan boshqa vaqtda joriy balandlik oʻlchagichi sozlamasi toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etishi lozim;

h) meteorologik maʼlumotlar mahalliy muntazam yoki maxsus meteorologik kuzatuv maʼlumotlaridan olinishi lozim.

181. Tez oʻzgaruvchan meteorologik sharoitlar tufayli ATIS xabariga meteorologik maʼlumotlarni kiritish maqsadga muvofiq boʻlmagan taqdirda, ATIS xabarida tegishli meteorologik maʼlumotlar tegishli HHXK organi bilan dastlabki aloqa oʻrnatilgandan soʻng taqdim etilishi koʻrsatilishi lozim.

182. Agar tegishli havo kemasi joriy ATIS xabaridagi maʼlumotlarni qabul qilganligini tasdiqlasa, mazkur maʼlumotlarni ushbu havo kemasiga yoʻnaltirilgan uzatmada takroran berish talab etilmaydi, bundan mazkur Qoidalarning 181-bandining “g” kichik bandida nazarda tutilgan balandlik oʻlchagichini sozlash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mustasno.

183. Agar havo kemasi eskirgan ATIS uzatmasini qabul qilganini tasdiqlasa, yangilanishi kerak boʻlgan har qanday maʼlumot elementi darhol ushbu havo kemasiga uzatiladi.

184. ATIS uzatmalari imkon qadar qisqa boʻlishi lozim. Mazkur Qoidalarning 185 — 187-bandlarida nazarda tutilgan maʼlumotlarga qoʻshimcha ravishda kiritiladigan maʼlumotlar, jumladan aeronavigatsiya maʼlumotlar toʻplami (AIP) va NOTAMdagi maʼlumotlar, faqat istisno hollarda hamda bunday maʼlumotlarni kiritish zarurati asoslangan taqdirda kiritilishi lozim.

185. Uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun moʻljallangan ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kelish va/yoki uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) agar maqsadga muvofiq boʻlsa, kuzatish vaqti;

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishish(lar) turi;

h) foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), mavjud boʻlganda esa aerodromning potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan toʻxtatib qolish tizimining holati;

i) yuzasining holati;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish;

k) zarur hollarda, oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim operativ maʼlumot;

m) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar oʻrnatilgan hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar ham kiritiladi;

n) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar ham kiritiladi;

o) joriy ob-havo maʼlumoti;

p) balandligi 1 500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, mavjud boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur maʼlumotlar;

t) qoʻnishga kirishish va koʻtarilish hududlaridagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlar;

u) “trend” turidagi prognoz;

v) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

186. Uchib kelayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib kelish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti (mavjud boʻlsa);

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishishlar turi;

h) qoʻnish uchun asosiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari hamda potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodromni toʻxtatib qolish tizimining holati (mavjud boʻlsa);

i) UQY yuzasidagi maxsus sharoitlar;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish maʼlumoti;

k) oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim tezkor maʼlumotlar;

m) shamolning yer yuzasidagi yoʻnalishi (magnit meridianga nisbatan darajalarda) va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar boʻlsa va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining maʼlum qismlariga oʻrnatilgan yuza shamol oʻlchagichlari mavjud boʻlsa va bu maʼlumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan maʼlumot;

n) koʻrish uzoqligi va tegishli hollarda RVR va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismlaridagi koʻrish uzoqligi/RVR oʻlchagichlari oʻrnatilgan boʻlsa va bu maʼlumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan maʼlumot;

o) joriy ob-havo maʼlumoti;

p) 1500 m (5000 fut) dan past boʻlgan yoki sektordagi eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past boʻlgan bulut qatlami, qaysi qiymat kattaroq boʻlishiga qarab, kumulonimbus bulut qatlami osmonni qoplagan boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini oʻrnatish uchun kerakli maʼlumotlar;

t) qoʻnishga kirishish hududidagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi va parvozlarlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatuvchi soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisida mavjud boʻlgan har qanday maʼlumot;

u) “trend” turidagi prognoz maʼlumoti (mavjud boʻlsa)

v) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

187. Uchib ketayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti;

g) uchish uchun foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodrom toʻxtatib qolish tizimining holati;

h) uchish uchun uchish-qoʻnish yoʻlagi yuzasining holati hamda ishqalanish koeffitsiyenti;

i) joʻnashni kechiktirish maʼlumoti;

j) oʻtish esheloni haqidagi maʼlumoti;

k) boshqa muhim tezkor maʼlumotlar;

l) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar;

m) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR, foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar;

n) joriy ob-havo maʼlumoti;

o) balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

p) havo harorati;

q) shudring nuqtasi harorati;

r) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur maʼlumotlar;

s) koʻtarilish hududidagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

t) “trend” turidagi prognoz maʼlumoti (mavjud boʻlsa);

u) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

4-bob. VOLMET radioeshittirish uzatmalari va D-VOLMET xizmati

188. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra VOLMET YUCh va/yoki JYUCh radioeshittirish uzatmalari hamda/yoki D-VOLMET xizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, ushbu xizmatlar taqdim etilishi lozim.

189. VOLMET radioeshittirish uzatmalarida standart radiotelefoniya frazeologiyasidan foydalanish lozim.

IV boʻlim. Avariya haqida xabar berish xizmati

1-bob. Avariya haqida xabar berish xizmatining qoʻllanilishi

190. Avariya haqida xabar berish xizmati quyidagi havo kemalariga koʻrsatiladi:

a) havodagi harakatga dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanayotgan barcha havo kemalariga;

b) parvoz rejasini taqdim etgan yoki boshqa manbalar orqali HHXK organlariga maʼlum boʻlgan barcha boshqa havo kemalariga;

d) noqonuniy aralashuv obyekti boʻlganligi maʼlum yoki taxmin qilinayotgan barcha havo kemalariga.

191. Parvoz maʼlumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududida parvozni amalga oshirayotgan havo kemalarining avariya holatiga oid barcha maʼlumotlarni toʻplash hamda ularni tegishli qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga uzatish uchun asosiy punkt hisoblanadi.

192. Tegishli HHXK organi mazkur Qoidalarning 191-bandida koʻrsatilgan Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomada parvoz maʼlumotlari markazlari yoki hududiy dispetcherlik markazlari uchun keltirilgan shaxslarning aloqa maʼlumotlarini doimiy ravishda saqlanishini taʼminlashi lozim.

193. Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomada keltiriladigan shaxslarning aloqa maʼlumotlari HHXK boʻlinmasi navbatchi smenasining parvozlar rahbari yoki unga tenglashtirilgan lavozimni egallagan shaxsning aloqa maʼlumotlari boʻlishi lozim.

Bunda Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomadan foydalanishga oid maʼlumotlar Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Global aviatsiyada avariya holatlari va parvozlar xavfsizligi tizimi boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

194. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti boshqaruvi ostida boʻlgan havo kemasi bilan avariya holati yuzaga kelganda, mazkur organ bu haqda zudlik bilan tegishli hududiy dispetcherlik markazini yoki parvoz maʼlumotlari markazini xabardor qilishi lozim. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi, oʻz navbatida, bu haqda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qiladi, bundan hududiy dispetcherlik markazini, parvoz maʼlumotlari markazini yoki qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qilish talab etilmaydigan hollar mustasno.

195. Avariya holati haqida zudlik bilan xabar berish zarur boʻlgan har qanday holatda tegishli aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti, birinchi navbatda, tezkor yordam koʻrsatishi mumkin boʻlgan barcha avariya-qutqaruv xizmatlarini xabardor qilishi lozim.

2-bob. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazlariga xabar berish

196. HHXK organlari mazkur Qoidalarning 202-bandida nazarda tutilgan hollardan tashqari, havo kemasi quyidagi avariya bosqichlaridan biriga tegishli deb hisoblangan taqdirda, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini zudlik bilan xabardor qilishi lozim:

a) noaniqlik bosqichi (INCERFA) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

xabar qabul qilinishi kerak boʻlgan vaqtdan eʼtiboran 30 daqiqa oʻtgan boʻlsa va havo kemasidan hech qanday xabar qabul qilinmagan boʻlsa yoki u bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan birinchi urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangan boʻlsa, qaysi holat oldin sodir boʻlgan boʻlsa;

havo kemasi oxirgi xabariga muvofiq yoki HHXK organlari tomonidan hisoblangan yetib kelish vaqtidan eʼtiboran 30 daqiqa ichida yetib kelmagan boʻlsa, qaysi vaqt kechroq boʻlishiga qarab, havo kemasi va uning bortidagi shaxslarning xavfsizligiga oid shubhalarni bartaraf etuvchi maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

b) tashvish bosqichi (ALERFA) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

noaniqlik bosqichi eʼlon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar natija bermasa yoki boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar natijasida havo kemasi haqida hech qanday maʼlumot olishning imkoni boʻlmasa;

qoʻnishga ruxsat olgan havo kemasi hisoblangan qoʻnish vaqtidan 5 daqiqa oʻtganidan keyin ham qoʻnishni amalga oshirmasa va u bilan aloqa qayta tiklanmagan boʻlsa;

havo kemasining ekspluatatsion holati yomonlashganligini anglatuvchi maʼlumot olingan boʻlsa, biroq majburiy qoʻnishni amalga oshirish ehtimoli mavjud boʻlmasa yoki bunday ehtimol noaniq boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaxslarning xavfsizligiga oid xavotirlarni bartaraf etuvchi maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

havo kemasi noqonuniy aralashuv obyektiga aylangani maʼlum boʻlsa yoki taxmin qilinsa;

d) falokat bosqichi (DETRESFA) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

tashvish bosqichi eʼlon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar ham natija bermasa hamda boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar ham natija bermay, havo kemasi aviatsiya halokatiga uchragan deb hisoblash uchun asoslar mavjud boʻlsa;

havo kemasidagi yoqilgʻi zaxirasi tugagan yoki uning xavfsiz qoʻnishni amalga oshirishi uchun yetarli emasligi taxmin qilinsa;

havo kemasining texnik holati shunchalik yomonlashganligi haqida maʼlumot olinganki, majburiy qoʻnish ehtimoli mavjud boʻlsa;

havo kemasi majburiy qoʻnishni amalga oshirish arafasida ekanligi yoki uni amalga oshirgani haqida maʼlumot mavjud boʻlsa yoxud bunga asosli ishonch boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaxslar jiddiy hamda bevosita xavf ostida emasligi yoki ularga zudlik bilan yordam koʻrsatish zarur emasligiga asosli ishonch mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno.

197. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mavjud maʼlumotlarni quyidagi tartibda xabar beriladi:

a) tegishli u yoki bu avariya bosqichidan kelib chiqib INCERFA, ALERFA yoki DETRESFA;

b) xabar joʻnatilishi moʻljallangan, qabul qiluvchi;

d) avariya holatining tavsifi;

e) parvoz rejasidan olingan maʼlumotlar;

f) oxirgi marta aloqada boʻlgan HHXK organi, vaqt va foydalanilgan chastota;

g) oxirgi maʼlum boʻlgan joylashuv haqidagi xabar;

h) havo kemasining rangi va farqlovchi belgilari;

i) havo yuki sifatida tashiladigan xavfli yuklar;

j) Xabarni yuborgan HHXK organi tomonidan amalga oshirilgan harakatlar; va

k) holatga oid boshqa maʼlumotlar.

198. Agar qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mazkur Qoidalarning 197-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlarning ayrim qismi dastlabki xabarda mavjud boʻlmasa, HHXK organi falokat bosqichini eʼlon qilishdan oldin ushbu maʼlumotlarni soʻrab olishi lozim.

Bunda falokat holatidagi havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni Havo kemasining avariyaviy joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bazasi (LADR — Location of an Aircraft in Distress Repository) orqali olish mumkin. LADRdan foydalanish Global aviatsiya avariya holatlari va parvozlar xavfsizligi tizimi (Global Aeronautical Distress and Safety System — GADSS) boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

199. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandida nazarda tutilgan xabarlardan tashqari, quyidagi maʼlumotlar bilan ham taʼminlanishi lozim:

a) har qanday qoʻshimcha foydali maʼlumotlar, ayniqsa, avariya holati bosqichining oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan;

b) avariya holati bekor qilinganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan.

Bunda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi tomonidan boshlangan qidiruv va qutqaruv tadbirlarini bekor qilish toʻgʻrisidagi qarorni qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazining oʻzi qabul qiladi.

3-bob. Aloqa vositalaridan foydalanish

200. HHXK organlari, zarur hollarda, avariya holatidagi havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish va uni saqlab turish, shuningdek ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish maqsadida mavjud barcha aloqa vositalaridan foydalanishi lozim.

4-bob. Avariya holatidagi havo kemasining parvoz yoʻnalishini belgilash

201. Havo kemasi avariya holatida deb hisoblansa, uning ehtimoliy keyingi joylashuvini aniqlash maqsadida parvoz yoʻnalishi elektron xaritada belgilab borilishi hamda oxirgi maʼlum joylashgan nuqtasidan boshlab maksimal uzoqligi qayd etilishi hamda avariya holatidagi havo kemasiga yaqin joylashgan boshqa havo kemalarining ehtimoliy keyingi joylashuvi va maksimal parvoz davomiyligini aniqlash maqsadida ularning parvoz yoʻnalishlari ham elektron xaritada belgilab borilishi lozim.

5-bob. Ekspluatantga maʼlumotlarni uzatish

202. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi havo kemasiga nisbatan noaniqlik bosqichi (INCERFA) yoki tashvish bosqichi (ALERFA) eʼlon qilinishi toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qilishdan oldin ekspluatantni xabardor qilishi lozim.

Havo kemasiga nisbatan falokat bosqichi (DETRESFA) eʼlon qilingan boʻlsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandiga muvofiq zudlik bilan xabardor qilinishi lozim.

203. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi tomonidan qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga yuborilgan barcha maʼlumotlar darhol ekspluatantga ham uzatilishi lozim.

6-bob. Avariya holatidagi havo kemasi yaqinida parvoz qilayotgan boshqa havo kemalariga maʼlumot uzatish

204. HHXK organi havo kemasi avariya holatida ekanligini aniqlagan taqdirda, ushbu havo kemasi yaqinida ekanligi maʼlum boʻlgan boshqa havo kemalariga avariya holatining tavsifi toʻgʻrisida tezroq maʼlumot berishi lozim, bundan mazkur Qoidalarning 205-bandida nazarda tutilgan hollar mustasno.

205. HHXK organi havo kemasi noqonuniy aralashuv obyekti ekanligini bilsa yoki shunday deb taxmin qilsa, havo kemasidan bunday holatni tasdiqlovchi xabar olinmagan hamda ushbu maʼlumotni uzatish vaziyatni yanada ogʻirlashtirishi mumkinligi uchun asoslar mavjud boʻlsa, “havo — yer” aloqa kanallari orqali uzatiladigan HHXK xabarlarida avariya holatining tavsifiga oid hech qanday maʼlumot berilmasligi lozim.

V boʻlim. HHXK organlarining aloqaga oid talablari

1-bob. Aviatsiya koʻchuvchi aloqa xizmati (ikki tomonlama havo-yer aloqasi)

206. HHXKni taʼminlashda ikki tomonlama havo-yer aloqasi radiotelefoniya va/yoki maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda Chikago konvensiyasining talablariga asosan HHXK organlarini 121,5 MHz chastotadagi avariya kanali bilan taʼminlanishi hamda ushbu kanalni doimiy tinglab borishlari lozim.

207. Xususiyatlarga asoslangan RCP tavsiflari qoʻllanilganda, HHXK organlari mazkur Qoidalarning 206-bandida belgilangan talablarga rioya etish bilan bir qatorda, oʻrnatilgan RCP tavsiflariga muvofiq HHXKni taʼminlash imkonini beradigan aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

208. HHXKni taʼminlashda ikki tomonlama “uchuvchi — dispetcher” radiotelefon aloqasi yoki maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanilganda, barcha ikki tomonlama “havo — yer” aloqa kanallari yozib olish qurilmalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

209. Mazkur Qoidalarning 208-bandiga muvofiq yozib olinishi talab etiladigan barcha aloqa va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolganligi aniqlanguniga qadar saqlanishi lozim.

210. Parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari parvoz maʼlumotlari xizmati organi bilan tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan hamda parvoz maʼlumotlari hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

211. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqindan xoli ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

212. Hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari hududiy dispetcherlik xizmati organi bilan dispetcherlik hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

213. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqinsiz aloqani taʼminlashi lozim.

214. Agar hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda aloqa abonentlari tomonidan havo-yer aloqasi uchun YUCH kanallari yoki umumiy maqsadlarda uzoq masofaga moʻljallangan havo-yer aloqasi uchun JYUCh kanallari qoʻllanilsa, “uchuvchi — dispetcher” oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani taʼminlash uchun barcha choralar koʻrilishi lozim.

215. Yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi bilan uning boshqaruvi ostida boʻlgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama aloqani taʼminlashi kerak.

216. Agar yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi alohida organ sifatida faoliyat yuritsa, ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi, faqat shu organ foydalanishi uchun ajratilgan aloqa kanallari orqali amalga oshiriladi.

217. Aerodrom dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda aerodrom dispetcherlik xizmati organi bilan tegishli aerodromdan kamida 45 km (25 d.m.) masofaning istalgan nuqtasida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi taʼminlanishi lozim.

218. Mavjud sharoitlar taqozo etgan taqdirda, manyovr maydonida HHXKni taʼminlash maqsadida alohida aloqa kanallari ajratilishi lozim.

2-bob. Aviatsiya koʻchmas aloqa xizmati (ikki tomonlama “yer — yer” aloqasi)

219. HHXKda “yer — yer” aloqasi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa va/yoki maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda aloqa oʻrnatilishi lozim boʻlgan muddatlar aloqa xizmatlarini tashkil etishda zarur aloqa kanallari turini aniqlash maqsadida keltiriladi. Bunda “zudlik bilan” iborasi dispetcherlar oʻrtasida darhol aloqa oʻrnatilishi zarurligini, “15 soniya” kommutatsiya vositalaridan foydalanish mumkinligini, “5 daqiqa” esa retranslyatsiya qoʻllaniladigan aloqa usullaridan foydalanish mumkinligini anglatadi.

220. Parvoz maʼlumotlari markazi oʻz javobgarligi doirasida xizmat koʻrsatilishini taʼminlaydigan quyidagi HHXK organlari bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani taʼminlashi lozim:

a) hududiy dispetcherlik markazi bilan, agar ular bir joyda joylashgan boʻlsa;

b) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

d) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan.

221. Parvoz maʼlumotlari markazi bilan mazkur Qoidalarning 220-bandida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatadigan quyidagi organlar bilan aloqani taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

a) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

b) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan;

d) HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti bilan.

222. Parvoz maʼlumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi bilan mazkur Qoidalarning 220 va 221-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, yaqinlashish dispetcherlik punkti tegishli aerodrom dispetcherlik punkt(lar)i hamda HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkt(lar)i bilan aloqani taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

223. Parvoz maʼlumotlari markazi, hududiy dispetcherlik markazi va yaqinlashish dispetcherlik punkti bilan mazkur Qoidalarning 220 — 223-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari aerodrom dispetcherlik punkti tegishli HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti bilan aloqa qilish uchun kerakli vositalar bilan taʼminlanishi kerak.

224. Parvoz maʼlumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun quyidagi organlar bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani taʼminlashi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) ushbu markazga xizmat koʻrsatuvchi meteorologiya xizmat taʼminlovchisi bilan;

d) ushbu markazga xizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

e) ekspluatantning tegishli muassasalari bilan;

f) qidiruv va qutqaruv muvofiqlashtirish markazi yoki va/yoki tegishli avariya-qutqaruv xizmati bilan;

g) xalqaro NOTAM organi bilan.

225. Yaqinlashish dispetcherlik punkti va aerodrom dispetcherlik punkti oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun quyidagi organlar bilan aloqani taʼminlashga moʻljallangan zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) avariya qutqaruv xizmati bilan;

d) ushbu organga xizmat koʻrsatuvchi meteorologik organ bilan;

e) ushbu organga xizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

f) perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati bilan, agar u alohida tashkil etilgan boʻlsa.

226. Tegishli javobgarlik hududida HHXK organi bilan tutib olish operatsiyalarini boshqarish uchun masʼul harbiy organlar oʻrtasida mazkur Qoidalarning 224-bandi “a” kichik bandi va 225-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalariga qoʻshimcha ravishda, tezkor va ishonchli aloqani taʼminlaydigan aloqa vositalari mavjud boʻlishi lozim.

227. Mazkur Qoidalarning 225-bandining “a” kichik bandi hamda 225-bandining “a”, “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa mavjud boʻlganda yoki u maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllanilganda — toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd yuritilishi talab etilgan hollarda — bosma aloqa.

Bunda bosma aloqa orqali uzatiladigan xabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

228. Aloqa bilan taʼminlashda 227-bandda nazarda tutilmagan barcha hollarda aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan hollarda — toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd talab etilgan hollarda — bosma aloqa.

Bunda bunday aloqa orqali uzatiladigan xabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

229. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlariga maʼlumotlarni avtomatik kiritish va/yoki ulardan maʼlumotlarni avtomatik chiqarib olish talab etilgan barcha hollarda, tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

230. Mazkur Qoidalarning 220, 221 va 224-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari qoʻshimcha vizual yoki ovozli aloqa vositalari, shu jumladan yopiq televizion tizim yoki alohida maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi bilan toʻldirilishi lozim.

231. Doiraviy aloqani taʼminlovchi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining “a”, “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Doiraviy aloqani taʼminlovchi va odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqani oʻrnatishni taʼminlovchi aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining “e” kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

232. HHXK organlari hamda mazkur Qoidalarning 224 va 225-bandlarida nazarda tutilgan boshqa organlar oʻrtasidagi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasining barcha vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

233. Mazkur Qoidalarning 229 va 232-bandlarida nazarda tutilgan yozib olingan maʼlumotlar va xabarlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

234. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari barcha qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari bilan aloqa oʻrnatishni taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

235. Aloqa vositalari barcha hollarda xabarlarni uzoq muddat saqlash uchun qulay shaklda uzatishni hamda xabarlarning belgilangan vaqt ichida yetkazib berilishini taʼminlaydigan vositalarni oʻz ichiga olishi lozim.

236. Oʻzaro qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlariga xizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari qoʻshimcha ravishda toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini hamda avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega maʼlumotlar uzatish aloqasi vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

237. Belgilangan yoʻl chizigʻidan chetga chiqishda havo kemasini tutib olish zaruratining oldini olish yoki uni kamaytirish maqsadida qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlari yoxud hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari, mazkur Qoidalarning 236-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani taʼminlashi lozim.

Bunda ushbu aloqa vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

238. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 237-bandida nazarda tutilgan aloqa vositalari odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqa oʻrnatilishini taʼminlashi lozim.

239. Alohida vaziyatlar yuzaga kelgan barcha hollarda qoʻshni HHXK organlari oʻrtasida aloqa oʻrnatilishi lozim.

Bunda alohida vaziyatlar havodagi harakatning zichligi, havo kemalari parvozlarining xususiyati va (yoki) havo hududini tashkil etish usuli bilan bogʻliq boʻlishi hamda dispetcherlik hududlari va (yoki) dispetcherlik zonalari oʻzaro qoʻshni boʻlmagan hollarda ham yuzaga kelishi mumkin.

240. Havo kemasi uchishidan oldin qoʻshni dispetcherlik hududiga kirish uchun dispetcherlik ruxsati berilishi talab etilgan hollarda, bir tomondan, yaqinlashish dispetcherlik punkti va (yoki) aerodrom dispetcherlik punkti hamda ikkinchi tomondan, qoʻshni dispetcherlik hududiga xizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazi oʻrtasida aloqa taʼminlanishi lozim.

241. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 239 va 240-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan, avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

242. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari oʻrtasida avtomatik maʼlumot almashish talab etilgan barcha hollarda tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

243. Mazkur Qoidalarning 242-bandida nazarda tutilgan yozib olingan maʼlumotlar va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

3-bob. Yerdagi harakatni boshqarish xizmati

244. Nazorat qilinadigan aerodromlarning manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqaruvchi dispetcherlik xizmati ikki tomonlama radiotelefoniya aloqasi vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

245. Agar mavjud sharoitlar buni taqozo etsa, manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqarish uchun alohida aloqa kanallari tashkil etilishi lozim. Bunday aloqa kanallarining barchasi avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

246. Mazkur Qoidalarning 245-bandiga muvofiq yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim.

4-bob. Aviatsiya radionavigatsiya xizmati

247. HHXKda foydalaniladigan birlamchi va ikkilamchi radiolokatsiya stansiyalari hamda boshqa kuzatuv tizimlari (ADS-B, ADS-C va boshqalar) orqali olingan kuzatuv maʼlumotlari aviatsiya hodisalari va aviatsiya intsidentlarini tekshirish, qidiruv va qutqaruv ishlarini amalga oshirish, HHXK hamda kuzatuv tizimlari faoliyatini baholash, shuningdek xodimlarni tayyorlash maqsadida avtomatik ravishda yozib olinishi lozim.

248. Avtomatik ravishda yozib olingan maʼlumotlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar aviatsiya hodisalari va aviatsiya intsidentlarini tekshirish bilan bogʻliq boʻlsa, ular bundan buyon zarur boʻlmay qolganligi aniqlangunga qadar saqlanishi lozim.

VI boʻlim. HHXK organlarining maʼlumotlariga qoʻyiladigan talablar

1-bob. Meteorologik maʼlumotlar

249. HHXK organlari oʻz vazifalarini bajarishi uchun kuzatilayotgan va prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi eng soʻnggi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Mazkur maʼlumotlar HHXK xodimlari tomonidan qoʻshimcha talqin etish zaruratini kamaytiradigan shaklda hamda tegishli HHXK organlarining ehtiyojlariga mos muddatlarda taqdim etilishi lozim.

250. HHXK organlari aerodrom hududida, ayniqsa, uchish va qoʻnishga kirishish hududlarida kuzatilayotgan hamda havo kemalari parvozlari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan meteorologik hodisalarning joylashuvi, vertikal koʻlami, harakat yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi mavjud batafsil maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

251. Atmosferaning yuqori qatlamlari toʻgʻrisidagi elektron hisoblash mashinalarida qayta ishlangan raqamli maʼlumotlar avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari orqali foydalanish uchun taqdim etilgan hollarda, meteorologiya xizmat taʼminlovchisi hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” oʻrtasida ushbu maʼlumotlarning tarkibi, formati va uzatish tartibi kelishib olinishi lozim.

252. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi hamda kuzatilayotgan yoki prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlarning sezilarli yomonlashuviga alohida eʼtibor qaratilishi lozim. Meteorologik maʼlumotlar va prognozlar tegishli parvoz maʼlumotlari hududi, dispetcherlik hududi hamda zarur hollarda ularga tutash hududlarga taalluqli boʻlishi lozim.

Bunda meteorologik sharoitlarning ayrim oʻzgarishlari meteorologik elementlarning yomonlashuvi sifatida baholanishi lozim (masalan, havo haroratining oshishi ayrim turdagi havo kemalarining ekspluatatsiya koʻrsatkichlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin).

253. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi doirasida belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichining shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan belgilangan vaqt oraligʻida taʼminlangan boʻlishi lozim.

254. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari oʻzlari xizmat koʻrsatadigan havo hududi va aerodromlarga nisbatan meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maxsus meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik maʼlumot yoki prognozni kutmasdan yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlariga darhol taqdim etilishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik xizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

255. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari yaqinlashish dispetcherlik organi tomonidan belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

256. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

257. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida qoʻnish va uchish vaqtida joriy RVR qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

258. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

259. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida, shuningdek aylanib qoʻnish (circle-to-land) manyovrini bajarishda havo kemalariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

260. Aerodrom dispetcherlik punktlari oʻzlari xizmat koʻrsatadigan aerodromlarga nisbatan meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maxsus meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik maʼlumot yoki prognozni kutmasdan aerodrom dispetcherlik punktlariga darhol taqdim etilishi lozim.

261. Aerodrom dispetcherlik punktlari tegishli aerodrom uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

262. Aerodrom dispetcherlik punktlari yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik xizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

263. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari UQYdagi koʻrish uzoqligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

264. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyalari mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

265. Aerodrom dispetcherlik punktlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, uchish paytida, aylanib qoʻnish (circle-to-land) manyovrini bajarishda, shuningdek havo kemasining qoʻngandan keyingi uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻylab harakatlanishi vaqtida unga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

266. Aerodrom dispetcherlik punktlari aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

267. Parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish uchun zarur hollarda joriy meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlari aloqa stansiyalariga taqdim etilishi lozim. Mazkur maʼlumotlarning nusxasi tegishli parvoz maʼlumotlari markaziga yoki hududiy dispetcherlik markaziga ham taqdim etilishi lozim.

2-bob. Aerodromdagi sharoitlar va ularga oid vositalarning ishlash holati toʻgʻrisidagi maʼlumot

268. Aerodrom dispetcherlik punktlari va yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari ekspluatatsiya nuqtayi nazaridan oʻzlarining javobgarlik hududidagi ish maydon, shu jumladan undagi vaqtinchalik xavf-xatarlar hamda ular bilan bogʻliq aerodromlardagi har qanday obyektlarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan doimiy ravishda taʼminlangan boʻlishi lozim.

3-bob. Navigatsiya xizmatlarining ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumot

269. HHXK organlari oʻzlarining javobgarlik hududidagi uchish, parvoz qilish, yaqinlashish va qoʻnish uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya xizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati, shuningdek yer ustidagi harakatni taʼminlash uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya xizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan doimiy ravishda taʼminlangan boʻlishi lozim.

270. Radionavigatsiya xizmatlari va vizual vositalarning ekspluatatsion holati hamda ulardagi har qanday oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi mazkur Qoidalarning 269-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlar tegishli xizmatlar va vositalardan foydalanilishiga qarab, tegishli HHXK organlariga oʻz vaqtida taqdim etilishi lozim.

4-bob. Uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari toʻgʻrisidagi maʼlumot

271. Uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari ekspluatantlari tegishli HHXK organlariga uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari parvozlari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

5-bob. Vulqon faolligi toʻgʻrisidagi maʼlumot

272. HHXK organlari, agar vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi yoki vulqon kuli buluti ular xizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

273. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz maʼlumotlari markazlari tegishli organ tomonidan chiqarilgan vulqon kuli boʻyicha konsultativ maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

6-bob. Radioaktiv moddalar bulutlari va zaharli kimyoviy moddalar toʻgʻrisidagi maʼlumot

274. HHXK organlari, agar atmosferaga chiqarilgan radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalar ular xizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, mahalliy kelishuvlarga muvofiq ushbu holat toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 1-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlaridan tashqari, navigatsiya tavsiflari va havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishlarini belgilash tamoyillari

1-bob. Havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishlari va navigatsiya tavsiflarini belgilash uchun indekslar.

1. Belgilangan havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari uchun qoʻllaniladigan yoʻnalish va navigatsiya tavsiflari indekslari tizimining maqsadi yoʻnalish qismlari hamda yoʻnalish yoki HHXK hududining muayyan qismi uchun belgilangan talablarni hisobga olgan holda uchuvchilar va HHXK organlari uchun quyidagi imkoniyatlarni yaratishdan iborat:

a) geografik koordinatalar yoki uni tavsiflashning boshqa usullaridan foydalanmasdan istalgan HHXK yoʻnalishini belgilash;

b) zarur hollarda HHXK yoʻnalishini havo hududining muayyan vertikal tuzilishi bilan bogʻlash;

d) yoʻnalish boʻylab yoki HHXK hududining muayyan qismida parvozni amalga oshirishda rioya etilishi lozim boʻlgan navigatsiya aniqligi talablarini koʻrsatish;

e) yoʻnalishdan asosan yoki faqat muayyan turdagi havo kemalari foydalanishi uchun moʻljallanganligini koʻrsatish.

Bunda mazkur parvozni rejalashtirish uchun belgilangan navigatsiya tavsifi HHXK yoʻnalishi indeksining ajralmas qismi hisoblanmaydi.

2. Mazkur ilovaning 1-bandida nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun belgilash tizimi quyidagilarni taʼminlashi lozim:

a) har qanday HHXK yoʻnalishini oʻziga xos tarzda belgilash imkonini berishi;

b) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

d) yerdagi va bortdagi avtomatlashtirilgan tizimlarda foydalanish uchun mos boʻlishi;

e) tezkor foydalanish qisqa boʻlishi;

f) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan, kelgusidagi talablarni qondirish uchun yetarli darajada kengaytirish imkonini taʼminlashi.

3. Standart uchib kelish va standart uchib ketish yoʻnalishlari bundan mustasno, nazorat qilinadigan, konsultativ havo hududi hamda nazorat qilinmaydigan HHXK yoʻnalishlari shartli belgilar bilan belgilanishi lozim.

2-bob. Indeksning tuzilishi

4. HHXKning yoʻnalish indeksi quyidagilar bilan toʻldirilgan asosiy indeksdan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan bitta old qoʻshimcha;

b) mazkur ilovaning 9-bandida nazarda tutilgan bitta qoʻshimcha harf.

5. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni oltitadan oshmasligi lozim.

6. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni beshta belgidan oshmasligi lozim.

7. Asosiy indeks alifboning bitta harfi va undan keyin 1 dan 999 gacha boʻlgan raqamdan iborat boʻlishi lozim:

a) A, В, G, R — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

b) L, M, N, Р — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun;

d) H, J, V, W — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

e) Q, T, Y, Z — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun.

8. Zarur hollarda asosiy indeksga quyidagilarga muvofiq bitta harfli old qoʻshimcha (prefiks) qoʻshilishi lozim:

a) K — vertolyotlar foydalanishi uchun belgilangan past balandlikdan oʻtuvchi yoʻnalishni belgilash uchun;

b) U — yoʻnalish yoki uning bir qismi yuqori havo hududida joylashganligini koʻrsatish uchun;

d) S — tezlashish, sekinlashish va tovushdan tez uchish bosqichlarida faqat tovushdan tez uchuvchi havo kemalari foydalanishi mumkin boʻlgan yoʻnalishni belgilash uchun.

9. Tegishli HHXK yoʻnalishining asosiy indeksiga mazkur yoʻnalishda koʻrsatiladigan xizmat turini ifodalash uchun quyidagilarga muvofiq qoʻshimcha harf qoʻshilishi mumkin:

a) F harfi — yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat konsultativ xizmat koʻrsatilishini bildirish uchun;

b) G harfi — yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatilishini bildirish uchun.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, indikatorda uchuvchiga qoʻshimcha boʻlgan F yoki G harflari aks etmasligi mumkin hamda nazorat qilinadigan HHXK yoʻnalishi, konsultativ yoʻnalish yoki parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladigan HHXK yoʻnalishi sifatida belgilangan yoʻnalish yoki uning bir qismi aeronavigatsiya xaritalarida hamda aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplamida koʻrsatiladi.

3-bob. Asosiy indekslarni belgilash

10. HHXK yoʻnalishlarining asosiy indekslari quyidagi tamoyillarga muvofiq belgilanadi:

a) asosiy magistral yoʻnalish u kesib oʻtadigan dispetcherlik hududlari, davlatlar yoki mintaqalardan qatʼi nazar butun uzunligi boʻylab bir xil indeks bilan belgilanadi.

Bunda HHXK maʼlumotlarini avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlash hamda bortdagi navigatsiya hisoblash uskunalaridan foydalanilganda muhim ahamiyatga ega.

b) ikki yoki undan ortiq magistral yoʻnalish umumiy qismga ega boʻlgan hollarda, HHXK faoliyatida qiyinchiliklar yuzaga keladigan holatlar bundan mustasno, ushbu qism tegishli yoʻnalishlarning har birining indeksi bilan belgilanadi. Bunday holatlarda barcha manfaatdor tomonlarning kelishuviga koʻra faqat bitta indeks belgilanadi.

d) bitta yoʻnalishga berilgan asosiy indeks boshqa yoʻnalishga berilmasligi lozim.

e) muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi indekslarga boʻlgan talablar toʻgʻrisida xabardor qilinishi lozim.

4-bob. Aloqa olib borishda indekslardan foydalanish

11. Bosma aloqada indeks kamida ikkita va koʻpi bilan oltita belgi bilan uzatilishi lozim.

12. Ovozli aloqada indeksning asosiy harfi fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadi. Mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan K, U va S old qoʻshimchalari qoʻllanilganda, ular quyidagicha talaffuz qilinadi:

K: “KOPTER”

U: “APPER”

S: “SUPERSONIK”

Bunda “Kopter” soʻzi “helikopter” soʻzi kabi bir xil talaffuz qilinadi, “apper” va “supersonik” soʻzlari esa ingliz tili talablariga muvofiq talaffuz qilinadi.

13. Agar mazkur ilovaning 9-bandida koʻrsatilgan F yoki G harflari ishlatilsa, parvoz ekipaji aʼzosidan ularni ovozli aloqada ishlatishlari talab qilinmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 2-ILOVA

Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash tamoyillari

1-bob. Asosiy nuqtalarni oʻrnatish

1. Asosiy nuqtalar, JYUCh yoki undan yuqori chastotalarda ishlaydigan yerusti radionavigatsiya vositalari yoxud sunʼiy yoʻldosh radionavigatsiya vositalariga tayangan holda belgilanishi lozim.

2. Yerusti yoki sunʼiy yoʻldosh radionavigatsiya vositalari mavjud boʻlmagan taqdirda, asosiy nuqtalar avtonom bort navigatsiya vositalari yordamida yoki vizual moʻljallar boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarda vizual kuzatish orqali aniqlanishi mumkin boʻlgan joylarda belgilanishi lozim. Qoʻshni HHXK organlari yoki tegishli HHXK dispetcherlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq HHXKni topshirish nuqtalari sifatida belgilanishi mumkin.

2-bob. Radionavigatsiya vositasining joylashuvi asosida belgilanadigan asosiy nuqtalar uchun indekslar

3. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalarning kodlanmagan nomlari oson aniqlanadigan va keng tanilgan geografik joy nomi asosida belgilanishi lozim.

4. Asosiy nuqta nomini tanlashda quyidagi talablar hisobga olinishi lozim:

a) asosiy nuqtaning nomi HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim. Geografik joy nomini davlat tilida talaffuz qilish qiyin boʻlgan taqdirda, uning geografik maʼnosi saqlangan holda mazkur nomning qisqartirilgan shakli yoki qisqartmasi tanlanishi mumkin (masalan, “Tamdibulak — Tamdi”);

b) asosiy nuqtaning nomi ovozli aloqa orqali oson tushuniladigan, ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan farqlanadigan hamda HHXK organlari va uchuvchilar oʻrtasidagi aloqada chalkashlikka sabab boʻlmaydigan boʻlishi lozim;

d) asosiy nuqtaning nomi oltitadan koʻp boʻlmagan harfdan iborat boʻlishi hamda ikki boʻgʻindan, zarur hollarda esa uch boʻgʻindan oshmasligi lozim;

e) tanlangan nom asosiy nuqta va uni belgilovchi radionavigatsiya vositasi uchun bir xil boʻlishi lozim.

5. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalar uchun kodlangan indeks radionavigatsiya vositasining radiochaqiruv nomiga muvofiq belgilanadi hamda uning tuzilishi kodlanmagan joy nomi bilan oson bogʻlanishini taʼminlashi lozim.

6. Kodlangan indekslar tegishli radionavigatsiya vositasi joylashgan nuqtadan 1100 km (600 dengiz mili) radiusdagi hududda takrorlanmasligi lozim, mazkur bobda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Bunda turli chastota diapazonlarida ishlaydigan ikkita radionavigatsiya vositasi bir joyda joylashgan boʻlsa, ular bir xil radiochaqiruv nomiga ega boʻladi.

7. Kodlangan indekslarga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi xabardor qilinishi lozim.

3-bob. Radionavigatsiya vositasi joylashuvi asosida belgilanmaydigan asosiy nuqtalar indekslarining tuzilishi

8. Agar asosiy nuqtani radionavigatsiya vositasi joylashgan joydan boshqa joyda belgilash talab etilsa hamda undan HHXK maqsadlarida foydalanilsa, u beshta harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan alohida kod nomi bilan belgilanishi lozim. Bunday kod nomi bir vaqtning oʻzida asosiy nuqtaning nomi va kodlangan indeksi sifatida qoʻllaniladi.

Bunda PBN asosida standart uchib kelish, standart uchib ketish hamda uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemalarini belgilashda harf-raqamli kod nomlaridan Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq foydalanilishi lozim.

9. Indeks-kod nomi uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda oson talaffuz qilinadigan tarzda tanlanishi lozim (masalan, “DIBAD”, “ODIVA”).

10. Indeks-kod nomi ovozli aloqada oson anglashiladigan hamda ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan aniq farqlanadigan boʻlishi lozim.

11. Asosiy nuqtaga berilgan alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomi boshqa hech bir asosiy nuqtaga berilmasligi lozim. Asosiy nuqtaning joylashuvi oʻzgartirilgan taqdirda, unga yangi indeks-kod nomi berilishi lozim. Maxsus ajratilgan indeks-kod nomini boshqa joy uchun qayta qoʻllash zarur boʻlgan hollarda, mazkur indeks-kod nomi kamida olti oy davomida qoʻllanilmasligi lozim.

12. Alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomlariga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish uchun Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining EUR/NAT mintaqaviy byurosi xabardor qilinishi lozim.

13. Doimiy yoʻnalish tizimi oʻrnatilmagan yoki ekspluatatsion sabablarga koʻra havo kemalarining harakatlanish yoʻnalishlari oʻzgarib turadigan hududlarda asosiy nuqtalar Butunjahon geodezik koordinatalar tizimi — 1984 (WGS-84) geografik koordinatalariga muvofiq aniqlanishi va uzatilishi lozim.

Bunda doimiy ravishda belgilangan asosiy nuqtalar chiqish va (yoki) kirish nuqtalari sifatida xizmat qiladigan hamda mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq belgilanadigan hollar bundan mustasno.

4-bob. Aloqani olib borishda indekslardan foydalanish

14. Ovozli aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq tanlangan nom qoʻllaniladi. Agar mazkur ilovaning 3-bobiga muvofiq radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqta uchun tanlangan kodlanmagan nom qoʻllanilmasa, uning oʻrniga fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadigan kodlangan indeks qoʻllanilishi lozim.

15. Bosma va kodlangan aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun faqat kodlangan indeks yoki tanlangan kod nomidan foydalanilishi lozim.

5-bob. Xabarlarni uzatishda foydalaniladigan asosiy nuqtalar

16. HHXK organlari tomonidan havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish maqsadida alohida asosiy nuqtalar xabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanishi mumkin.

17. Asosiy nuqtalarni belgilashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:

a) koʻrsatiladigan HHXK turi;

b) havodagi harakatning intensivligi;

d) havo kemasining joriy parvoz rejasiga rioya etish aniqligi;

e) havo kemalarining tezligi;

f) qoʻllanilayotgan eshelonlash minimumlari;

g) havo hududining tuzilishi;

h) xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan usullari;

i) parvozning asosiy bosqichlarining boshlanishi yoki tugashi (koʻtarilish, pasayish, yoʻnalishni oʻzgartirish va boshqalar);

j) boshqaruvni topshirish tartibi;

k) parvozlar xavfsizligi hamda qidiruv-qutqaruv bilan bogʻliq jihatlar;

l) ekipajga tushadigan yuklama hamda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa kanallariga tushadigan yuklama.

18. Xabarlarni uzatish punktlari majburiy xabarlarni uzatish punktlari yoki soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanadi.

19. Majburiy xabarlarni uzatish punktlarini belgilashda quyidagi tamoyillarga amal qilinishi lozim:

a) majburiy xabarlarni uzatish punktlari ekipaj, dispetcher hamda “havo — yer” aloqasiga tushadigan ish yuklamasini kamaytirish zarurati hisobga olingan holda HHXK organlarini havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi muntazam maʼlumot bilan taʼminlash uchun zarur boʻlgan eng kam miqdorda belgilanishi;

b) radionavigatsiya vositasining muayyan nuqtada mavjudligi oʻz-oʻzidan ushbu nuqtani majburiy xabarlarni uzatish punkti sifatida belgilash uchun yetarli asos hisoblanmasligi;

d) majburiy xabarlarni uzatish punktlari parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududlari chegaralarida belgilanishi shart emasligi.

20. Soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlari, mavjud sharoitlar buni taqozo etgan taqdirda, HHXK organlarining qoʻshimcha joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarga boʻlgan ehtiyojini hisobga olgan holda belgilanishi mumkin.

21. Majburiy va soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlarining vazifalari joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarga boʻlgan ehtiyojni havodagi harakatga samarali xizmat koʻrsatish uchun zarur boʻlgan eng kam darajagacha kamaytirish maqsadida vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi lozim.

22. Majburiy xabarlarni uzatish punktlaridan oʻtishda joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni taqdim etish barcha sharoitlarda va barcha parvozlar uchun majburiy hisoblanmaydi. Ushbu tamoyilni qoʻllashda quyidagilarga alohida eʼtibor qaratilishi lozim:

a) past tezlik va past balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni muntazam taqdim etish talab etilishi mumkin, biroq yuqori tezlik va yuqori balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan har bir xabarlarni uzatish punktidan oʻtishda bunday xabarlarni taqdim etish talab etilmasligi;

b) dispetcherlik hududi orqali tranzit parvozni amalga oshiruvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni taqdim etish uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun belgilangan chastotada amalga oshirilmasligi.

23. Xabarlarni uzatish punktlarini mazkur bobda belgilangan tamoyillar asosida tashkil etish imkoni boʻlmagan hududlarda meridianlar va geografik kenglik parallellarining butun darajalarda ifodalangan qiymatlariga asoslangan xabarlarni uzatish tizimi joriy etilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 3-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalarni belgilash tamoyillari

1-bob. Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar uchun indekslar

1. Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar uchun indekslar tizimi quyidagi vazifalarni taʼminlashi lozim:

a) har bir yoʻnalishni sodda va aniq belgilash imkonini berishi;

b) quyidagilar oʻrtasida aniq farqlanishni taʼminlashi:

uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari oʻrtasida;

uchib ketish yoki uchib kelish yoʻnalishlari va boshqa havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari oʻrtasida;

yerusti radionavigatsiya vositalari yoki bortdagi avtonom navigatsiya vositalari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar hamda yerusti vizual moʻljallari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar oʻrtasida;

d) HHXK organlarida va havo kemasi bortida foydalaniladigan maʼlumotlarni qayta ishlash hamda aks ettirish uskunalariga qoʻyiladigan talablarga javob berishi;

e) tezkor foydalanishda imkon qadar qisqa boʻlishi;

f) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

g) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan kelgusidagi ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli imkoniyatlarni taʼminlashi.

2. Har bir yoʻnalish kodlanmagan indeks va unga mos keluvchi kodlangan indeks bilan belgilanishi lozim.

3. Ovozli aloqada indekslar standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishlarini ifodalash uchun oson tushuniladigan hamda uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim.

2-bob. Indekslarning tuzilishi

4. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) asosiy koʻrsatkich;

b) holat koʻrsatkichi;

d) yoʻnalish koʻrsatkichi

e) “uchib ketish” yoki “uchib kelish” soʻzi;

f) ushbu yoʻnalish vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha bajariladigan parvozlar uchun belgilangan boʻlsa, “vizual” soʻzi.

5. Standart uchib ketish yoʻnalishi tugaydigan yoki standart uchib kelish yoʻnalishi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

6. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

7. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda “I” va “O” harflaridan foydalanilmaydi.

8. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining (uskunalar boʻyicha yoki vizual) kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 4-bandi “a” kichik bandida keltirilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

b) mazkur ilovaning 4-bandining “b” kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

d) mazkur ilovaning 4-bandining “d” kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, agar asosiy nuqta beshta harfdan iborat kodlangan nom bilan belgilangan boʻlsa, asosiy koʻrsatkichni qisqartirish talab etilishi mumkin. Asosiy koʻrsatkichni qisqartirish usuli ekspluatant tomonidan belgilanadi.

3-bob. Indekslarni tayinlash

9. Har bir yoʻnalishga alohida indeks tayinlanishi lozim.

10. Bitta asosiy nuqtaga tutashgan ikki yoki undan ortiq yoʻnalishni oʻzaro farqlash maqsadida (ular uchun bitta asosiy koʻrsatkich belgilanadigan hollarda) har bir yoʻnalishga mazkur ilovaning 7-bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

4-bob. Holat koʻrsatkichini tayinlash

11. Har bir yoʻnalishga amaldagi yoʻnalishni belgilash uchun holat koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

12. Birinchi holat koʻrsatkichi sifatida “1” tayinlanishi lozim.

13. Yoʻnalishga oʻzgartirish kiritilganda unga navbatdagi tartib raqamidan iborat yangi holat koʻrsatkichi berilishi lozim. “9” raqamidan keyin holat koʻrsatkichi yana “1” raqamidan boshlanadi.

5-bob. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalarining indeks tuzilishi

14. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemasining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) asosiy koʻrsatkichi;

d) holat koʻrsatkichi;

e) yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) “qoʻnishga yaqinlashish” soʻzi;

g) UQY uchun ishlab chiqilgan sxema koʻrsatkichi.

15. Qoʻnishga kirishish sxemasi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

16. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

17. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda “I” va “O” harflaridan foydalanilmaydi.

18. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemasining kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) mazkur ilovaning 17-bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

d) mazkur ilovaning 17-bandi “d” kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

e) mazkur ilovaning 17-bandi “e” kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) mazkur ilovaning 17-bandining “g” kichik bandida nazarda tutilgan UQY koʻrsatkichi.

19. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalari uchun indekslarni tayinlash talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Bir xil yoʻl chiziqlariga ega, biroq turli parvoz profillarini nazarda tutuvchi sxemalarga alohida yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim.

20. Aeroportda qoʻllaniladigan barcha qoʻnishga kirishish sxemalariga, barcha harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari foydalanib boʻlingunga qadar, ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalari uchun alohida harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim. Shundan keyin harfli yoʻnalish koʻrsatkichi qayta qoʻllanilishi mumkin. Bitta ILS vositasi xizmat koʻrsatadigan ikkita yoʻnalish uchun bitta yoʻnalish koʻrsatkichidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Qoʻnishga kirishish sxemalariga holat koʻrsatkichini tayinlash mazkur ilovaning 4-bobi talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

22. Kodlanmagan va kodlangan indekslarga quyidagi namunalar:

a) kodlanmagan indeksga: ILS EKLER ONE ALPHA APPROACH RUNWAY ONE EIGHT;

b) kodlangan indeksga: ILS EKLER 1A 18.

Bunda mazkur indeks EKLER asosiy nuqtasidan boshlanuvchi ILS yordamida uchish-qoʻnish yoʻlagining 18 yoʻnalishi boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemasini bildiradi. EKLER radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslanmagan asosiy nuqta boʻlganligi sababli, unga mazkur ilovaning 2-bobiga muvofiq besh harfdan iborat kod nomi berilgan. “ONE” holat koʻrsatkichi (kodlangan indeksda — “1”) mazkur sxemaning amaldagi tahrir raqamini bildiradi. “ALPHA” yoʻnalish koʻrsatkichi esa EKLER asosiy nuqtasiga biriktirilgan yoʻnalishlardan birini ifodalaydi.

6-bob. Aloqani olib borishda indekslardan foydalanish

23. Ovozli aloqada faqat kodlanmagan indeks qoʻllaniladi.

Bunda yoʻnalishlarni belgilashda mazkur ilovaning 4-bandining “e” va “f” kichik bandlarida nazarda tutilgan “uchib ketish”, “uchib kelish” va “vizual” degan soʻzlar kodlanmagan indeksning majburiy tarkibiy qismi hisoblanadi.

24. Bosma yoki kodlangan aloqada faqat kodlangan indeks qoʻllaniladi.

7-bob. HHXK xodimlariga yoʻnalishlar va sxemalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etish

25. Havo kemalariga yoʻnalishlar yoki sxemalar boʻyicha dispetcherlik ruxsatlari beriladigan ish joylarida, shuningdek HHXK bilan bogʻliq boshqa vazifalarni bajaruvchi xodimlarning ish joylarida har bir standart uchib ketish va (yoki) uchib kelish yoʻnalishi hamda har bir qoʻnishga kirishish sxemasi, shu jumladan ularning kodlanmagan va kodlangan indekslari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar mavjud boʻlishi lozim.

26. Barcha hollarda yoʻnalishlar va sxemalarning grafik tasviri ham taʼminlanishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 4-ILOVA

HHXK boʻyicha havo hududining toifalari — xizmat koʻrsatish hamda parvozlarga qoʻyiladigan talablar

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 5-ILOVA

Charchoqni boshqarish boʻyicha meʼyoriy qoidalar

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan tartib-taomillar, ish vaqti hamda dam olish vaqtining meʼyorlari, shuningdek oʻtkir va kumulyativ charchoq hamda bajarilayotgan ishlarning xususiyati hisobga olinishini taʼminlagan holda rejadan tashqari smenalarni (zaxira yoki talab boʻyicha) tayinlash ustidan nazoratni amalga oshiradi.

https://neolex.uz/uz/laws/law-8369433