Oʻzbekiston Respublikasida tijorat banklari tomonidan aholiga isteʼmol krediti berishni tashkil etish toʻgʻrisida (678-son)

19.03.1999

“TASDIQLANDI” Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi 1998-yil 24-yanvar 1-son bayonnoma № 377

Nizom

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999-yil 19-martda 678-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan]

1. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlari hamda boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan boʻlib, tijorat banklari tomonidan aholiga isteʼmol krediti berish va qaytarish jarayonlarini tartibga soladi.

2. Isteʼmol krediti –– bu aholining isteʼmol talablarini qondirishga yordam beruvchi kreditdir va uy-roʻzgʻor buyumlari:

radio-elektron va boshqa maishiy asbob-uskunalar, mebellar, interyer buyumlari, turar joyni taʼmirlash bilan bogʻliq tovarlarni xarid qilish uchun 3 yilgacha boʻlgan muddatga beriladi.

3. Isteʼmol krediti faqat balogʻat yoshiga yetgan va muomala layoqatiga ega, doimiy yashash joyida roʻyxatdan oʻtgan, shuningdek doimiy ish, oʻz faoliyatidan olinadigan daromadga ega boʻlgan yoki qarilik nafaqasi oladigan fuqarolargagina beriladi.

Tijorat banklari tomonidan oʻzining xodimlariga isteʼmol krediti berilishi taqiqlanadi.

4. Isteʼmol krediti tijorat asosida qaytarilish, toʻlovlilik, taʼminlanganlik va maqsadga muvofiq tarzda foydalanish tamoyillariga rioya qilingan tarzda shartnoma asosida beriladi.

Tijorat banklari oʻz kredit siyosatiga mos ravishda mazkur Nizom asosida va unga zid boʻlmagan tarzda isteʼmol krediti berishni tartibga soluvchi ichki qoidalarini ishlab chiqishga haqlidirlar.

5. Bank kreditni qimmatli qogʻozlar yoki mijozga tegishli boʻlgan mulk, shu jumladan, qimmatbaho buyumlarni garovga olgan holda beradi. Garovni baholash va rasmiylashtirish, shuningdek, notarial tasdiqlash va roʻyxatga olish amaldagi qonunchilik asosida amalga oshiriladi.

Bank mijoz tomonidan taqdim qilingan, kredit qaytarilishini taʼminlashning quyidagi shakllarini ham taʼminot sifatida qabul qilishi mumkin:

qarz oluvchining depozitlari va qimmatli qogʻozlari joylashgan boshqa bank kafolati;

qonunchilikda belgilangan tartibda sugʻurta kompaniyasining qarz oluvchiga kelgusida toʻlanadigan sugʻurta summalari hisobiga kafolati;

boshqa jismoniy yoki yuridik shaxsning kafilligi. Bu holda bank tomonidan lozim boʻlgan taqdirda berilgan ssudani qaytara olish layoqatini aniqlash uchun kafillik beruvchining moliyaviy imkoniyatlari oʻrganib chiqiladi.

6. Qarz oluvchi tomonidan kredit olish uchun bankka quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi shart boʻlgan kredit buyurtmasi (1-ilova) topshiriladi:

mijozning familiyasi, ismi, otasining ismi;

yashash joyi manzili;

soʻralayotgan kreditning maqsadi va muddati;

mijoz toʻgʻrisida maʼlumot (faoliyat turi, daromadlar va shu kabilar);

moʻljallanayotgan xarid toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

kredit qaytarilishining taʼminoti.

Buyurtma mijoz tomonidan imzolanishi va sanasi qoʻyilgan boʻlishi shart.

7. Buyurtmani koʻrib chiqish paytida quyidagilar tahlil qilinishi shart:

kredit soʻralayotgan maqsadning qonuniyligi;

kredit soʻrovchi ish bilan bandligining va yashash joyining muntazamligi;

maʼlumotlarning oʻzaro muvofiqligi, yaʼni kredit buyurtmasida koʻrsatilgan barcha maʼlumotlar va boshqa axborot manbalaridan olingan maʼlumotlarning oʻzaro mos kelishi;

kredit qaytarilish istiqbolining ishonchliligi.

8. Bank, beriladigan kredit boʻyicha asosiy qarz va foizlarning oʻz vaqtida va toʻla qaytarilishiga ishonch hosil qilishi kerak. Qarz oluvchi daromadlari va aktivlari (qimmatli qogʻozlar yoki jamgʻarma depozitlar) hajmi, shuningdek, qarz oluvchining kredit qaytarilishini taʼminoti sifatida taqdim etgan kafolat yoki kafillik summalari kredit boʻyicha asosiy qarz va unga hisoblangan foizlarining qaytarilishi uchun yetarli boʻlishi kerak.

9. Buyurtmachi ushbu bankda ssuda hisobvaragʻini birinchi marta ochayotgan boʻlsa, bank mijozning kredit tarixini oʻrganib chiqishi shart.

10. Kredit buyurtmasi asosida bank tomonidan buyurtmachining toʻlovga layoqatliligi oʻrganib chiqiladi. Ushbu maqsadda buyurtmachi tomonidan bankka oʻz daromadlari toʻgʻrisidagi ish joyidan yoki ijtimoiy taʼminot organidan olingan maʼlumotnomani topshirishi kerak. Bank tomonidan ularning miqdori va muntazamligi tahlil qilinadi.

Bundan tashqari, buyurtmachi tomonidan bankka ushbu joyda muqim yashash muddati va oila aʼzolarining soni, oila aʼzolarining daromadi koʻrsatilgan yashash joyidagi idora (mahalla qoʻmitasi, turar-joyni ekspluatatsiya qilish idorasi va hokazo)dan berilgan maʼlumotnoma topshiriladi.

Ushbu maʼlumotlar asosida bank tomonidan qarz oluvchi oilasining jon boshiga hisoblangan daromadi hisobga olingan holda kreditni qaytarilish imkoniyatlari tahlil qilinadi.

Buyurtmachi tomonidan uning qimmatli qogʻozlar shaklidagi aktivlari hisobga olingan hollarda qimmatli qogʻozlarni ularni roʻyxatga olish yoki saqlash uchun qabul qilgan organ tomonidan tasdiqlangan roʻyxati taqdim etiladi. Bank mijoz tasarrufidagi qimmatli qogʻozlar likvidligi va ishonchliligini tahlil qiladi va ularning ushbu ssudaning taʼminoti sifatida qabul qilinishi mumkinligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

Bank tomonidan berilayotgan kreditning taʼminoti sifatida qabul qilingan qimmatli qogʻozlar, qimmatbaho buyumlar va boshqa mulk 94501 –– “Garov taʼminoti sifatidagi qimmatli qogʻozlar” va 94502 –– “Garov taʼminoti sifatidagi mulk va mulkiy huquqlar (talablar)” koʻzda tutilmagan holatlar hisob raqamlariga kirim qilinadi.

11. Mazkur qoidalarda koʻzda tutilgan hujjatlarning barchasi taqdim etilgandan keyin bank ularni 3 ish kunida koʻrib chiqishi shart. Baʼzi hollarda taqdim etilgan maʼlumotlarni qoʻshimcha tekshirish zarurati vujudga kelgan taqdirda bank tomonidan arizalarni koʻrib chiqish muddatini 1 oygacha uzaytirishi mumkin.

Taqdim etilgan hujjatlarni koʻrib chiqib kredit bermaslikka qaror qilingan taqdirda, bank kredit soʻrab murojaat etgan buyurtmachiga bu haqda asoslangan rad javobini yozma ravishda berishi shart.

Mijozning toʻlovga layoqatliligi ijobiy baholangan holda 3 ish kunidan kechiktirmasdan bank va mijoz oʻrtasida ikki nusxada mazkur Nizomning 2-ilovasida berilgan shaklda kredit shartnomasi tuziladi. Shartnomaning bir nusxasi qarz oluvchiga beriladi, ikkinchisi bankda qoladi. Shartnomaning har bir nusxasi teng yuridik kuchga ega boʻladi.

12. Kredit shartnomasida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

mijozning ismi-sharifi, otasining ismi va bankning toʻliq nomi, ularning pochta manzillari;

kredit berilishi maqsadi;

kredit summasi, qaytarilish muddati va tartibi;

qaytarilish manbaalari va taʼminot shakllari (garov, kafolat, kafillik va amaldagi qoidalarda koʻzda tutilgan boshqa turlari);

kredit uchun foizlar, hisoblash va toʻlash tartibi;

oʻzaro majburiyatlar va tomonlarning shartnoma shartlariga rioya qilishdagi javobgarligi;

shartnoma shartlari bajarilmagan hollarda qoʻllaniladigan taʼsir choralari;

kreditdan maqsadli foydalanishni nazorat qilish usullari va maqsadga xilof ishlatilganligi aniqlangan hollarda qoʻllaniladigan jazo choralari;

Shartnomaning amal qilish muddati va uni bekor qilish shartlari;

Qonunchilikda koʻzda tutilgan boshqa shartlar;

tomonlar imzosi va bank muhri.

13. Kredit shartnomasi imzolanib qarz oluvchiga shaxsiy ssuda hisobvaragʻi ochilgandan keyin mazkur hisobvaragʻi orqali oʻtayotgan mablagʻlarni tezkor nazoratini taʼminlash maqsadida “Qarzdorning kredit kartochkasi” ochiladi (3-ilova).

14. Kreditdan foydalanganlik uchun mijoz bankka haq toʻlaydi. Kreditdan foydalanganlik uchun toʻlov miqdori –– foiz stavkasi bank va qarz oluvchi oʻrtasidagi shartnomada belgilanadi.

15. Kredit shartnomasi tuzilgandan keyin bank qarz oluvchining qilgan xaridi uchun 3 ish kunida toʻlovni amalga oshirishi shart.

Isteʼmol kreditini berish qarzdorning shaxsiy ssuda hisobvaragʻidan uning topshirigʻiga koʻra schyotlar, mol yuk xatlari va boshqa hujjatlar asosida sotuvchining bank hisobvaragʻiga naqd pulsiz oʻtkazish asosida amalga oshiriladi.

Bank tomonidan isteʼmol krediti hisob-kitob cheklari orqali ham berilishi mumkin.

Isteʼmol kreditini naqd pul bilan berish taqiqlanadi.

16. Qarz oluvchi jismoniy shaxsga isteʼmol kreditini berish Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 18-noyabrda 539-raqam bilan Davlat roʻyxatiga olingan Markaziy bankning 1998-yil 22-avgustdagi 1-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi banklarida ochiladigan bank hisobvaraqlari toʻgʻrisida”gi yoʻriqnomada koʻzda tutilgan tartibda unga shaxsiy ssuda hisobvaragʻi ochish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

17. Foizlar ssuda hisobvaragʻining amaldagi (kamayib boruvchi) qoldigʻiga koʻra shartnomada kelishilgan stavka bilan hisoblanadi.

18. Bank tomonidan kredit shartnomasida belgilangan shartlardan kelib chiqqan holda qarzdor tomonidan kreditni va unga hisoblangan foizlarni qaytarishning jadvali tuziladi va u kredit shartnomasining tarkibiy qismi sifatida unga ilova qilinadi.

19. Qarzdor tomonidan olingan kredit muddatidan oldin qaytarilgan taqdirda u ayni paytda kreditdan foydalanganlik muddati uchun hisoblangan foizlarni ham qoʻshib toʻlashi kerak.

20. Banklar berilgan kreditdan maqsadli tarzda foydalanilishni nazorat qilishlari kerak.

Berilgan kreditlardan maqsadli foydalanishni nazorat qilish bank tomonidan qarz oluvchining savdo tashkilotlarining muhri, sotilish muddati qoʻyilgan tovar schyotlarini taqdim etish va joyiga chiqib tekshirish orqali amalga oshiriladi.

Mijoz tomonidan kredit boshqa maqsadlarda foydalanilgani aniqlangan holda bank garovga olingan mulk yoki kredit qaytarilishi taʼminotining boshqa shakllariga oʻz huquqini qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirish yoʻli bilan berilgan kreditning tegishli qismini muddatdan oldin qaytarib olish huquqiga ega.

21. Isteʼmol kreditining qaytarish manbai qarzdorning daromadi hisoblanadi. Kredit boʻyicha qarz va unga hisoblangan foizlar kredit shartnomasida koʻzda tutilgan shartlarga binoan bank kassasiga birdaniga toʻlaligicha, boʻlib-boʻlib toʻlash yoki qarzdorning oylik maoshidan ssuda hisobvaragʻiga har oyda toʻlovlar oʻtkazish orqali amalga oshirilishi mumkin.

22. Agar mijoz oʻz faoliyati turiga koʻra barqaror daromadga ega boʻlsa kreditni qaytarish odatda har oyda muntazam ravishda teng miqdordagi mablagʻlarni ssuda hisobvaragʻiga oʻtkazish turish orqali amalga oshiriladi. Har bir toʻlov asosiy qarz va foizlarning qoplanishidan iborat boʻlib, asosiy qarzni qoplash qismi ssuda hisobvaragʻining oʻziga va foizlarni toʻlovi esa bank daromadiga yoʻnaltiradi.

Markaziy bank raisi oʻrinbosari A. QODIROV

1-ILOVA (namunaviy shakl)

Isteʼmol maqsadiga kredit olish uchun buyurtma

2-ILOVA

Isteʼmol krediti berish uchun kredit shartnomasi (namunaviy shakl)

3-ILOVA

Mijozning kredit varagʻi (old tomoni)