SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-5-son)

30.01.2026

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING

BUYRUGʻI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 3-martda hisobga olindi, hisob raqami 388]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2013-yil 9-yanvardagi 41-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.06.03-12 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash normalari” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Suv xoʻjaligi vazirligi, Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Energetika vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

4. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2026-yil 30-yanvar,

01/2-5-son

Kelishildi:

Qishloq xoʻjaligi vaziri I. ABDURAXMONOV

2026-yil 12-yanvar

Energetika vaziri J. MIRZAMAHMUDOV

2025-yil 30-dekabr

Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi raisi A. ABDUXAKIMOV

2025-yil 26-dekabr

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2025-yil 23-dekabr

Favqulodda vaziyatlar vaziri B. KUDRATXODJAYEV

2025-yil 20-dekabr

Suv xoʻjaligi vaziri Sh. XAMRAYEV

2025-yil 12-dekabr

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 30-yanvardagi 01/2-5-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) sugʻorish tizimlari va ularning elementlarini (kanallar, kollektorlar, nasos stansiyalari, inspektorlik yoʻllari, yopiq quvurlar, koʻpriklar va suv toʻsuvchi dambalar) loyihalashga oid talablarni belgilaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalariga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalariga havolalar qoʻllanilgan:

SHNQ 2.06.11-04 “Seysmik tumanlarda qurilish. Gidrotexnika inshootlari”;

SHNQ 2.06.01-24 “Gidrotexnika inshootlari”;

SHNQ 1.03.03-23 “Qurilish obyektlarini loyihalashtirish”;

SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar”;

SHNQ 2.06.08-21 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari”;

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar”.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

gidrotexnika inshootlari — suv omborlari toʻgʻonlari, daryolardagi, soylardagi, kanallardagi va kollektorlardagi toʻgʻonlar, daryolar oʻzanlaridagi toʻsuvchi inshootlar, suv olish, suv oʻtkazish, suv tashlash hamda qirgʻoqlarni himoya qilish inshootlari, gidroelektrostansiyalar, nasos stansiyalari;

kanallar — suv bilan manbadan suvdan foydalanuvchilarning chegarasiga qadar taʼminlash uchun moʻljallangan suv xoʻjaligi obyektlari;

sugʻorish tizimi — sugʻorish uchun suv yetkazib beradigan kanallar va inshootlar majmui;

sugʻorish tarmogʻi — suvdan foydalanuvchilarning sugʻoriladigan maydonlariga, shuningdek boshqa obyektlarga kanallardan va boshqa suv obyektlaridan suv yetkazib beriladigan, suvdan foydalanuvchilarga maqsadli foydalanish uchun berilgan suv xoʻjaligi obyekti;

vertikal zax qochirish — sizot suvlari sathini yoki yer osti suvlarining bosimini pasaytirish maqsadida ularni chiqarib tashlash uchun moʻljallangan vertikal quduqlar tizimi;

gorizontal zax qochirish — sugʻoriladigan maydonlarda sizot suvlarini kritik chuqurlik sathidan past darajaga tushirishni taʼminlash maqsadida ularni qabul qilish va chiqarib tashlash uchun moʻljallangan ochiq yoki yopiq turdagi zovurlar majmui.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Sugʻorish tizimlari hamda ularning tarkibiy elementlarini loyihalash bosqichi SHNQ 1.03.03-23 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Suv xoʻjaligi va meliorativ obyektlarni qurish yoki rekonstruksiya qilish boʻyicha loyihalar (ishchi loyihalar) tarkibi va mazmuni mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq belgilanishi kerak.

4. Suv keltirish va tashlash sxemalari, shuningdek asosiy gidrotexnika inshootlari konstruksiyalarining texnik yechimlari texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni taqqoslash natijalariga asosan qabul qilinishi, bunda quyidagi talablar taʼminlanishi kerak:

qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining loyihaviy hosildorligiga erishish;

suv, yer hamda yoqilgʻi-energetika resurslaridan samarali foydalanish;

yerlarning meliorativ holatini yaxshilash va suv resurslaridan oqilona foydalanish maqsadida samaradorligi yuqori boʻlgan suvni tejaydigan texnologiyalar va qishloq xoʻjaligi texnikalarini qoʻllash;

texnik-iqtisodiy hisoblashga asoslangan holda texnologik jarayonlarni kompleks avtomatlashtirish darajasini belgilash;

atrof-muhitni muhofaza qilishda sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilish;

suvni tejaydigan texnologiyalarni qoʻllashda hududning grunt-iqlim sharoiti va ekin turini hisobga olgan holda maqbul suv isteʼmolini taʼminlash, shuningdek kompleks oʻgʻitlar va ximmeliorantlarni yetkazib berish imkoniyatini yaratish.

5. Gidrotexnika inshootlari SHNQ 2.06.01-24, SHNQ 2.06.04-21, SHQN 2.06.08-21, SHNQ 2.06.11-04 hamda SHNQ 2.05.03-22 talablariga muvofiq loyihalashtirilishi lozim.

4-bob. Sugʻorish tizimlari tarkibiga kiruvchi obyektlarni loyihalash

1-§. Umumiy qoidalar

6. Sugʻorish tizimining tarkibi mazkur SHNQning 2-ilovasi talablariga muvofiq belgilanishi lozim.

7. Sugʻorish tizimi sugʻoriladigan yerlarda maqbul meliorativ rejimlarni yaratish uchun zarur sharoitlarni taʼminlash maqsadida sugʻoriladigan hududlar tashqarisiga oqova va zax qochirish suvlarining toʻsiqlarsiz chiqarib yuborilishini taʼminlashi lozim.

8. Sugʻorish tizimlari tarkibiga kiruvchi gidrotexnika va meliorativ inshootlar sinfi ularga biriktirilgan sugʻoriladigan yer maydonlari yoki suv olish maydonlari koʻrsatkichlariga asosan belgilanishi kerak.

9. Yangi yerlarni sugʻorish hamda mavjud sugʻoriladigan yerlarni qayta qurishni loyihalashda qishloq xoʻjaligi ekinlarining suvga ehtiyoji har bir ekin turi va tabiiy-iqlim mintaqasi uchun hisob-kitob-balans usuli asosida aniqlanishi lozim.

10. Tabiiy drenaj qobiliyati kuchsiz boʻlgan va yer osti suvlari sathini optimal quritish normasiga tushirish imkoni mavjud boʻlmagan yer maydonlarida qayta shoʻrlanishning oldini olish maqsadida “shoʻr yuvish” tartibini (rejimini) taʼminlash uchun hisobiy sugʻorish normasini 10 — 30 foizgacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

11. Sugʻorish va zax qochirish tizimlarining turini tanlashda, shuningdek yerdan foydalanish samaradorligini aniqlash uchun quyidagi koʻrsatkichlarni inobatga olish kerak:

a) yerdan foydalanish koeffitsiyenti (YEFK):

bu yerda:

wnetto — “netto” maydoni (qishloq xoʻjalik ekinlari ekiladigan foydali maydon);

wbrutto — kanallar, kollektorlar, yoʻllar va boshqa obyektlar ostidagi maydonlarga qoʻshilgan “netto” maydoni;

b) yalpi maydondan foydalanish koeffitsiyenti (YAMFK):

YAMFK = wnetto/wyalpi;

bu yerda, wyalpi — “qoʻshilgan” yerlar, koʻllar, suv ostidagi yerlar, botqoqlar, tepaliklar va boshqa foydalanish imkoniyati cheklangan hududlarni oʻz ichiga olgan umumiy yalpi maydon.

12. Minerallashuvi yuqori boʻlgan suvlardan sugʻorish maqsadida foydalanish hajmlari suv-tuz balansi hisob-kitoblari asosida aniqlanishi lozim.

13. Ekinlarning ildiz tizimi rivojlangan hisobiy grunt qatlamida davriy suv tanqisligi kuzatiladigan sharoitlarda sugʻorish tizimlari tarkibida qurgʻoqchilik davrida gruntni sunʼiy namlantirishni taʼminlovchi gidrotexnika va meliorativ inshootlar loyihalanishi kerak.

Gidrotexnika va meliorativ inshootlarni qurishning maqsadga muvofiqligi texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar hamda suv balansi hisob-kitoblari asosida asoslanishi zarur.

2-§. Sugʻorish tarmogʻi

14. Sugʻorish tarmoqlari joy relyefining yuqori belgilari boʻyicha joylashtirilishi va loyihalashtirilishi lozim.

15. Sugʻorish tarmoqlarini kanallar yoki lotoklar koʻrinishida ochiq turda, shuningdek yer ostida joylashtirilgan quvurli suv oʻtkazgichlar koʻrinishida yopiq turda loyihalash lozim.

16. Ochiq kanallarni qiyaliklar va asosni mustahkamlovchi qoplamalar bilan mustahkamlangan holda yoki yer oʻzanida loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Sugʻorish tarmoqlari konstruksiyasini tanlash suv resurslarini tejashni hisobga olgan holda turli variantlarni taqqoslash hamda texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar natijalariga asosan amalga oshirilishi kerak.

17. Ichki xoʻjalik sugʻorish tarmogʻining barcha kanallari hisobiy “brutto” suv sarfi asosida, sugʻorish tizimining foydali ish koeffitsiyenti (FIK)ni hisobga olgan holda loyihalashtirilishi kerak.

18. Egatlab sugʻorish usuli qoʻllanilganda kanallarning normal (hisobiy) suv sarfi sugʻorish tizimining foydali ish koeffitsiyenti (FIK) va kanalga biriktirilgan sugʻoriladigan maydonlarni hisobga olgan holda maksimal gidromodul boʻyicha belgilanishi lozim.

19. Bosh suv taqsimlash inshootining hisobiy suv sarfi suv aylanish hisob sxemasiga muvofiq, shuningdek inshootning foydali ish koeffitsiyenti (FIK)ni hisobga olgan holda belgilanishi, bunda bosh suv taqsimlash inshootining suv sarfi bir vaqtning oʻzida suv oladigan quyi darajali kanallarning hisobiy suv sarflari yigʻindisiga teng qilib qabul qilinishi lozim.

20. Kanalning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) kanal orqali yetkazib beriladigan foydali suv sarfining kanalga kiritiladigan boshlangʻich suv sarfiga nisbati sifatida qabul qilinishi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

FIK = Qnetto/Qyalpi

21. Sugʻorish tarmoqlarining hisobiy suv sarfi maksimal gidromodul va sugʻorish uchastkasi maydoni koʻrsatkichlariga asosan aniqlanishi lozim.

3-§. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini anʼanaviy sugʻorish usullari va texnikasi

22. Yetishtiriladigan ekinlar uchun maqbul agrotexnik va meliorativ sharoitlarni yaratish maqsadida ekinlar tomonidan sarflanadigan evapotranspiratsiya miqdorini qoplashni taʼminlovchi sunʼiy sugʻorish amalga oshirilishi kerak.

23. Sugʻorish usuli va sugʻorish texnikasi turidan qatʼi nazar quyidagi talablarni taʼminlashi lozim:

sugʻorish suvini sugʻorish dalasi uzunligi boʻylab hamda gruntning faol qatlami chuqurligi boʻyicha bir tekis taqsimlash;

sugʻorish suvining gruntning faol qatlami ostki qismiga ortiqcha sizilishiga, meʼyordan ortiq bugʻlanishiga va tashlamalar orqali yoʻqotilishiga yoʻl qoʻymaslik;

gruntning tabiiy donadorlik tuzilishini saqlash, gruntning botqoqlanishiga yoʻl qoʻymaslik, shuningdek sugʻorish jarayonini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish imkoniyatini taʼminlash hamda yuqori ish unumdorligi va sugʻorish sifatiga erishish;

qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori va barqaror hosil olish uchun zarur boʻlgan maqbul suv rejimini shakllantirish.

24. Yetishtirilayotgan qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorishga sarflanadigan suvning miqdori ekinning barglaridan, tanasidan va grunt yuzasidan bugʻlangan suvning umumiy yigʻindisi sifatida aniqlanishi kerak.

25. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining suv isteʼmoli miqdori ob-havo sharoiti, grunt yuzasiga tushayotgan issiqlik energiyasi miqdori, grunt namligi, yetishtirilayotgan ekin turi hamda hosildorlik koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

26. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining mavsumiy sugʻorish normasi joriy yilda rejalashtirilgan hosildorlikka erishishni taʼminlash maqsadida vegetatsiya davrida 1 ha sugʻoriladigan maydonga beriladigan umumiy suv miqdori sifatida qabul qilinishi lozim. Mavsumiy sugʻorish normasi m³/ha oʻlchov birligida belgilanishi kerak.

27. Mavsumiy sugʻorish normalarining miqdorlari ekin turlari hamda ekin yetishtiriladigan dalaning grunt sharoitlarini hisobga olgan holda aniqlanish kerak.

Yer ustidan egatlab sugʻorish usuli uchun mavsumiy sugʻorish normalari quyidagi oraliqlarda belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi:

gʻoʻza uchun — 5 000 — 9 000 m3/ha;

koʻp yillik yem-xashak ekinlari uchun — 2 000 — 10 000 m3/ha;

makkajoʻxori uchun — 2 000 — 5 000 m3/ha;

gʻalla (boshoqli don) uchun — 1 000 — 5 000 m3/ha;

sabzavot-poliz ekinlari uchun — 2 000 — 8 000 m3/ha;

bogʻ va uzumzor uchun — 1 500 — 7 000 m3/ha.

Muayyan ekinning mavsumiy sugʻorish normasi mavsum davomida amalga oshiriladigan bir martalik sugʻorish normalarining yigʻindisi sifatida aniqlanishi kerak.

4-§. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorish tartib (rejim)lari

28. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorish tartibi (rejimi) ularning biologik xususiyatlari, tabiiy-iqlim va xoʻjalik sharoitlarini hisobga olgan holda sugʻorish normalari, muddatlari hamda sonini inobatga olgan holda belgilanishi kerak.

Gruntning oʻsimliklarning normal oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur boʻlgan namlik darajasi qabul qilingan sugʻorish tartibi (rejimi) asosida taʼminlanishi lozim.

29. Sugʻorish tartibi (rejimi) ekinlarning suvga boʻlgan umumiy talabini aks ettiruvchi hisobiy-tashkiliy omil sifatida qabul qilinishi va quyidagi asosiy koʻrsatkichlarni oʻz ichiga olishi zarur:

umumiy (mavsumiy) sugʻorish normasi;

bir martalik sugʻorish normasi;

sugʻorishlar soni;

sugʻorish muddatlari (sugʻorishlar oʻrtasidagi oraliq davrlar).

30. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining sugʻorish tartib (rejim)larini belgilashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:

sugʻorish tartib (rejim)i ekinlarining rivojlanish fazalari va agrotexnika talablariga mos kelishi;

gruntning suv, ozuqa va issiqlik tartib (rejim)larining maqbul holatda boʻlishiga koʻmaklashishi;

grunt unumdorligini oshirishiga xizmat qilishi, botqoqlanish, shoʻrlanish va grunt eroziyasiga yoʻl qoʻymasligi.

31. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining sugʻorish tartibi (rejimi) quyidagi tabiiy va xoʻjalik omillari taʼsirida shakllantirilishi va asoslanishi lozim:

iqlim va ob-havo sharoitlari (havo harorati, atmosfera yogʻinlari miqdori va ularning yil davomida taqsimlanishi, havo namligi, bugʻlanish intensivligi hamda shamol tezligi koʻrsatkichlari);

ekin dalasining grunt sharoitlari (gruntining mexanik tarkibi, tuzilishi, suv-fizik xususiyatlari, shoʻrlanganlik darajasi);

gidrogeologik sharoitlari (sizot suvlari sathi, mineralizatsiyasi va ularning vegetatsiya davrida oʻzgarish dinamikasi);

iqtisodiy-xoʻjalik sharoitlari (ekinlarni yetishtirishning agrotexnikalari, grunt unumdorligi, hosildorlik).

32. Bir gektar maydonda joylashgan qishloq xoʻjaligi ekinini sugʻorish uchun sarflanadigan umumiy suv sarfi (E) bugʻlanish va transpiratsiya jarayonlariga sarflanadigan suv miqdorlarining yigʻindisi sifatida qabul qilinishi hamda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

E = Ebugʻ + Etrans = k·Y;

bu yerda:

Ebugʻ — bugʻlanishga sarflanadigan suv miqdori, (m3/ha);

Etrans — transpiratsiyaga sarflanadigan suv miqdori, (m3/ha);

Y — rejalashtirilgan hosildorlik, (t/ga yoki q/ga);

k — bir birlik (tonna, sentner) hosilni yetishtirish uchun sarflanadigan suv miqdori (m3/t, m3/q).

Maʼlum miqdordagi bir martalik hosilni shakllantirish uchun zarur boʻladigan sugʻorish normasi (gʻoʻza uchun) quyidagi jadvalga asosan aniqlanishi lozim:

33. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorish uchun zarur boʻlgan sugʻorish normasi hisobiy grunt qatlami uchun suv balansi tenglamasi asosida aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Hisobiy grunt qatlami uchun suv balansi tenglamasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

bu yerda:

M — sugʻorish normasi, (m3/ha);

Wss — sizot suvlari hisobiga mavsumning boshlanishida shakllangan namlikning miqdori, m3/ha;

Wvb — gruntdagi namlikning mavsum boshlanishidagi miqdori;

Wvo — gruntdagi namlikning mavsum oxiridagi miqdori;

Wqatosh — vegetatsiya davrida grunt faol qatlamining oshishi hisobiga yuzaga kelgan namlik miqdori.

34. Sugʻorishni rejalashtirishda sugʻorish davrida dalaga yetkazib berilayotgan suvning maʼlum qismi filtratsiya, bugʻlanish, oqib ketish va boshqa texnologik yoʻqotishlar hisobiga yoʻqolishi hisobga olinishi lozim.

Sugʻorish uchun qabul qilinadigan suvning ushbu yoʻqotishlar hisobga olingan umumiy miqdori brutto sugʻorish normasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

Mbrutto — brutto sugʻorish normasi, (m3/ha);

Mnetto — netto (sof) sugʻorish normasi, (m3/ha);

Ksfk — sugʻorishda suvdan foydalanish koeffitsiyenti, m3/ha.

5-§. Qishloq xoʻjaligi ekinlarini egatlab sugʻorish texnikasi

35. Gruntning faol qatlamida namlikning bir tekis taqsimlanishini taʼminlash maqsadida gruntning mexanik tarkibiga koʻra egatlarning kengligi belgilanishi, bunda ularning kengligi quyidagicha boʻlishi lozim:

yengil mexanik tarkibga ega qumoq gruntli dalalarda — 0,6-0,7 m;

oʻrtacha ogʻirlikdagi soz gruntli dalalarda — 0,7-0,8 m;

ogʻir mexanik tarkibga ega soz gruntli dalalarda — 0,9 m.

36. Nam toʻplash va ekinni ekishdan oldingi sugʻorishlarda agar dala kuzda shudgorlangan boʻlsa, egatlarning kengligi grunt xususiyatlarini hisobga olgan holda 0,7 m dan 1,0 m gacha qilib belgilanishi kerak.

Bir yillik qishloq xoʻjaligi ekinlarini parvarishlash uchun qoʻllaniladigan egatlarning kengligi mazkur ekinlarni yetishtirishning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda 0,6-0,7 m qilib qabul qilinishi lozim.

37. Ekinlarni egatlab sugʻorish usuli tabiiy holda tekis boʻlgan yoki agrotexnik tadbirlar natijasida tekislangan hamda nishabligi 0,02 — 0,03 dan katta boʻlgan ekin maydonlarida qoʻllanilishi kerak.

38. Egatlar ekin maydonining nishabligi, gruntning suv oʻtkazuvchanligi, ekin turi, qatorlar oraligʻiga (0,45 — 1,5 m) koʻra boshidan oxirigacha oʻzgarmas, uzunligi esa qisqa (50 — 60 m) yoki uzun (200 — 400 m) boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

39. Egatlab sugʻorishda bir egatga beriladigan suv sarfi 0,1 l/s dan 3,0 l/s gacha oraliqda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Egatlar arigʻining chuqurligiga koʻra quyidagi turlarga ajratilishi lozim:

kichik egatlar — 8 — 12 cm;

oʻrta egatlar — 15 — 25 cm;

chuqur egatlar — 30 — 40 cm.

40. Arigʻi toʻldirib suv beriladigan egatlar quyidagi sharoitlarda qoʻllanilishi kerak:

nishabsiz va nishabligi kichik (0,002 dan kam) boʻlgan ekin maydonlarida sugʻorishni katta miqdorlarda amalga oshirish zarur boʻlgan hollarda (nam toʻplovchi sugʻorishlar vaqtida), shuningdek keng qatorli qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorishda;

maydon qiyaligi katta (0,015 dan ortiq) va toʻldirilmaydigan ariqlar bilan sugʻorilganda grunt eroziyasi kuchli boʻladigan yerlarda;

gruntning suv oʻtkazuvchanligi past boʻlgan maydonlarda sugʻorish suvini talab etilgan hajmda yetkazib berish hamda gruntning faol qatlamida namlikni taʼminlash maqsadida.

41. Arigʻi toʻldirib sugʻoriladigan egatlar qiyalik yoʻnalishi boʻylab olinishi va ularning chuqurligi 20 — 30 cm, uzunligi esa 40 — 80 m qilib qabul qilinishi lozim.

Egatning butun uzunligi boʻylab gruntning bir tekis namlanishini taʼminlash maqsadida egatlar eng kichik qiyalik yoʻnalishi boʻylab joylashtirilishi kerak.

42. Egatlab sugʻorish usulining samaradorligi 60 — 70 foizni tashkil qilishi, bunda sugʻorish jarayonida berilayotgan suvning kamida 60 — 70 foiz qismi ekinlar tomonidan oʻzlashtirilishi lozim.

43. Egatlab sugʻorish usulida sugʻorishga berilgan suvning qolgan 30 — 40 foiz qismi bugʻlanish, gruntning faol qatlamidan pastga chuqur singish hamda egatlar oxiridan sarflanishi kerak.

44. Egatlar boʻyicha sugʻorish usuli joyning qiyaligi 0,05 gacha boʻlgan maydonlarda qoʻllanilishi kerak.

45. Egatlar boʻyicha suv taqsimlash inshootlari mavjud boʻlgan va texnik-iqtisodiy hamda texnologik asoslanish taʼminlangan hollarda mazkur usulni joyning qiyaligi 0,1 gacha boʻlgan maydonlarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

46. Joyning relyefi hamda gruntning mexanik tarkibi va suvni shimish (singdirish) xususiyatlariga koʻra boʻylama yoki koʻndalang sugʻorish sxemalarini qoʻllash lozim.

47. Koʻndalang sugʻorish sxemasi boʻylama sugʻorishga nisbatan qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi, bunda egatlar uzunligi 250 — 300 m dan kam boʻlmasligi lozim.

48. Koʻndalang sugʻorish sxemasida koʻndalang oʻqariqlar orasidagi masofa gruntning suvni singdirish qobiliyatiga bogʻliq holda 55 — 60 m dan ortiq boʻlmasligi lozim.

49. Egatlar uzunligi va ulardagi suv sarfi yer yuzasining qiyaligi hamda gruntning suv-fizikaviy xususiyatlariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

50. Egatlar boʻyicha sugʻorish texnikasi elementlarining maqbul qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasi talablariga muvofiq hamda loyihani asoslash uchun bajarilgan izlanishlar natijalariga asosan tayinlanishi kerak.

51. Egatlar uzunligi, koʻndalang oʻqariqlar orasidagi masofa va egat uchun suv sarfi loyihada qoʻllaniladigan sugʻorish texnikasi va sugʻorish qurilmalari xususiyatlariga muvofiq moslashtirilishi zarur.

52. Sugʻorish tizimlari orasidagi masofa boʻylama sugʻorish sxemasida sugʻorish uskunalarining uzunligiga koʻra, koʻndalang sugʻorish sxemasida esa egatlar uzunligiga asosida qabul qilinishi kerak.

53. Suv chiqarish uskunalari (gidrantlar) orasidagi masofa boʻylama sugʻorish sxemasida egat uzunligiga teng, koʻndalang sugʻorish sxemasida esa sugʻorish uskunasining uzunligiga teng qilib qabul qilinishi lozim.

54. Boʻylama sugʻorish sxemasida sugʻorish uchastkalari maydoni 8 — 12 ha, sugʻorish uchastkasi kengligi 200 — 250 m qilib qabul qilinishi kerak.

Sugʻorish uchastkasi uzunligi egatlar uzunligiga karrali qilib belgilanishi lozim.

55. Sugʻorish uchastkasi uzunligi 500 — 600 m qilib qabul qilinishi kerak.

Koʻndalang sugʻorish sxemasida sugʻorish uchastkasi kengligi egat uzunligiga teng qilib qabul qilinishi lozim.

Koʻndalang sugʻorish sxemasida sugʻorish uchastkalarining optimal maydoni 25 — 40 ha qilib qabul qilinishi kerak.

6-§. Ekin dalasini yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorish

56. Yoyib ekiladigan (urugʻi sepiladigan) ekinlarni, jumladan boshoqli don ekinlari, bir yillik va koʻp yillik oʻtlarni sugʻorishni tashkil qilish maqsadida ekin dalasi yoʻlaklarga (polosa) boʻlib chiqilishi va sugʻorish shu yoʻlaklar (polosa) boʻyicha amalga oshirilishi lozim.

57. Ekin dalasini yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorish uchun dalada har 3-4 m kenglikda grunt koʻtarmalari shakllantirilishi, bunda yoʻlakning (polosa) chetlaridagi grunt koʻtarmalari balandligi h = 0,1-0,2 m qilib qabul qilinishi va suv harakatini ikki tomondan chegaralab, uni bir yoʻnalishda harakatlantirish taʼminlanishi lozim.

58. Yoʻlaklarga (polosa) yuborilgan suv yer yuzasi boʻylab harakatlanishi hamda yoʻlakning (polosa) butun yuzasini 2-3 cm qalinlikda qoplash kerak.

59. Ekin dalasini yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorishda ularga suv berish quyidagi ikki usuldan biri boʻyicha amalga oshirilishi lozim:

sugʻoriladigan yoʻlakka (polosa) suv dalaning bosh tomonidan berilishi;

yoʻlakka (polosa) suv yon tomonda joylashgan boʻylama ariqdan berilishi.

60. Ekin dalasini yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorishni tashkil etishda koʻndalang nishabligi mavjud boʻlmagan tur tanlanishi kerak.

Kengligi 3,6 — 4,2 m boʻlgan yoʻlaklar (polosa) uchun koʻndalang nishablik 0,003 dan oshmasligi zarur.

61. Ekin dalasi yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorilganda bir martalik sugʻorish normasi 1000 — 1500 m³/ha oraligʻida belgilanishi kerak.

Dalaning oxiridan suvning tashlanishining (oqib ketishini) oldini olish maqsadida sugʻorish vaqtida suv polosaning 3/4 qism uzunligini qoplashi bilan dalaga suv berish toʻxtatilishi lozim.

62. Yoʻlaklarga (polosa) boʻlib sugʻorishda yoʻlaklar (polosa) kengligi qishloq xoʻjaligi texnikasining osma qurilmalari (agregatlar) parametrlarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

Yer yuzasining kichik qiyaliklariga ega maydonlarda yoʻlaklar (polosa) kengligini 8,0 m dan ortiq qilib qabul qilishga asoslantirishlar mavjud boʻlgan hollarda yoʻl qoʻyiladi.

7-§. Ekin dalasini pollarga boʻlib bostirib sugʻorish

63. Ekin dalasini pollarga boʻlib bostirib sugʻorish usulini doimiy tarzda ham davriy ravishda ham qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

64. Pollarga boʻlib bostirib sugʻorish usuli sholi maydonlarini sugʻorishda va shoʻrlangan ekin maydonlarining shoʻrini yuvishda qoʻllanilishi kerak.

Ushbu usulni qoʻllash uchun dala maydoni oldindan 0,2 ha dan 0,5 ha gacha boʻlgan pollarga boʻlib chiqilishi lozim.

65. Pollarning toʻrt tarafi balandligi 0,2-0,3 m boʻlgan grunt koʻtarmalari bilan oʻrab chiqilishi lozim. Pollar nishabliksiz tekis yuzali qilib tayyorlanishi lozim. Pol tubining nishabligi 0,0005 — 0,001 qiymatdan oshmasligi kerak.

66. Sugʻorish vaqtida pol sugʻorish suvi bilan 10 — 20 cm qalinlikda toʻldirilishi lozim.

67. Pollarga suv belgilangan muddatlarda berilishi va suv berish oraligʻi odatda 7-8 kun qilib qabul qilinishi kerak. Sholi kabi suvda oʻsadigan ekinlarni sugʻorishda polda doimiy ravishda 10 — 15 cm qalinlikdagi suv qatlami saqlanishi kerak.

8-§. Tomchilatib sugʻorish

68. Tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy suv sarfi eng katta sugʻorish uchastkasidagi tomizgʻichlarning umumiy soni va bitta tomizgʻichning suv sarfi asosida quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

Qc — bir vaqtda sugʻoriladigan uchastkasining loyihaviy suv sarfi, l/s;

Nt — uchastkadagi tomizgʻichlarning umumiy soni, dona;

qt — bitta tomizgʻichning bir soatdagi loyihaviy suv sarfi, l/h;

3600 — oʻtish koeffitsiyenti.

Eng katta sugʻorish uchastkasining suv sarfi (Q) tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy suv sarfi (Qh) sifatida qabul qilinadi.

Qabul qilingan hisobiy suv sarfi va quvurdagi suv oqimining yoʻl qoʻyiladigan tezligi (V=1,2 — 1,8 m/s) asosida tarqatuvchi quvurning diametri tanlanadi.

Tomchilatib sugʻorish tizimining loyihaviy suv sarfini belgilashda hisobiy suv sarfini 30 foizgacha oshirish nazarda tutilishi lozim.

Qabul qilingan loyihaviy suv sarfi asosida magistral quvur diametri, filtrlash qurilmalari va nasos uskunalarining texnik parametrlari belgilanishi zarur.

69. Tomchilatib sugʻorish tizimida magistral quvurning bosh qismidagi suv bosimini aniqlash uchun magistral va tarqatuvchi quvurlar, shuningdek tizim tarkibiga kiruvchi barcha inshootlardagi bosim isroflari hisoblab chiqilishi kerak.

Magistral va tarqatuvchi quvurdagi hisobiy bosim isrofi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

bu yerda:

h — uzunligi 100 m boʻlgan quvurdagi bosimi isrofi, kg/sm2;

L — quvurning haqiqiy uzunligi, m;

N — dalaning quvur boʻylab nishabligi, m.

Magistral va tarqatuvchi quvurdagi hisobiy bosim isrofi ni Shevelev jadvallari yordamida quyidagi tenglik asosida ham aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

bu yerda:

1000 — solishtirma bosim isrofi yoki uzunligi 1000 m boʻlgan quvurdagi bosim isrofi, m;

L — magistral yoki tarqatuvchi quvurning uzunligi, km.

70. Sugʻorish shlanglarining ishchi bosimi hamda tarqatuvchi va magistral quvurlardagi hisobiy bosim isroflari yigʻindisi tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy bosimi sifatida qabul qilinishi kerak.

71. Tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy bosimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

Ntstx=hishchi+htqx+hmqx;

bu yerda:

Ntstx — tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy bosimi, m;

Nishchi — tomchilatib sugʻorish tizimi sugʻorish shlanglarining ishchi bosimi, m;

Ntqx — tomchilatib sugʻorish tizimi tarqatuvchi quvurining hisobiy bosimi, m;

Nmqx — tomchilatib sugʻorish tizimi magistral quvurining hisobiy bosimi, m.

Tomchilatib sugʻorish tizimining hisobiy bosimini 10 foizga oshirish orqali sugʻorish tizimining loyihaviy bosimini belgilashga yoʻl qoʻyiladi.

72. Tomchilatib sugʻorish tizimining bosh inshootlari, jumladan hovuz-tindirgich, nasos stansiyasi va filtrlash qurilmalarining texnik koʻrsatkichlari sugʻorish tizimining hisobiy suv sarfi, hisobiy bosimi hamda ishlatiladigan suvni tozalash darajasi talablariga muvofiq tanlanishi kerak.

73. Tomchilatib sugʻorish tizimini loyihalashda tizimning gidravlik hisobini quyidagi formulalarga asosan aniqlash lozim:

a) tomizgʻichli sugʻorish shlangi (lenta)dagi tomizgʻichlarning oraliq masofasini aniqlash:

m

bu yerda:

Xtir — tomizgʻichlar oraliq masofasi, m;

Qtir — tomizgʻichlar suv sarfi, l/h;

Itup — gruntning suvni singdirish tezligi, mm/h;

b) tomizgʻichli sugʻorish shlangi (lenta)dagi tomizgʻichlar sonini aniqlash:

dona

bu yerda:

ntir — tomizgʻichli sugʻorish shlangi (lenta)dagi tomizgʻichlar soni, dona;

Llen — sugʻorish quvurining uzunligi, m;

Xtir — tomizgichlarning oraliq masofasi, m;

v) tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)dagi suv sarfini aniqlash:

m3/h

bu yerda:

Qlen — tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)dagi suv sarfi, m3/h;

qtir — tomizgichlarning suv sarfi, l/h;

g) tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)larining maksimal oraliq masofasini aniqlash:

m

bu yerda:

xlen.maks — tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)larining maksimal oraliq masofasi, m,

xlen.maks ≥ xlen — egat kengligiga moslashtiriladi;

d) tarqatuvchi quvurdagi tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)lari sonini aniqlash:

bu yerda:

nlen — tarqatuvchi quvurdagi tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)lar soni, dona;

Ltar — tarqatuvchi quvurning uzunligi, m;

xlen — tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)larni joylashtirish oraliq masofasi, m.

e) tarqatuvchi quvurning suv sarfini aniqlash:

m3/s

bu yerda:

Qtar — bitta tarqatuvchi quvurdagi suv sarfi, m3/s.

yo) tizimdagi quvurlarning hisobiy diametrini aniqlash:

mm

bu yerda:

— tarmoqdagi quvurlarning hisobiy diametri, mm,

v — quvurdagi suvning tezligi, m/s;

j) tizimdagi quvurlarning hisobiy diametrini aniqlash:

m/s

bu yerda:

— tarmoq quvurlaridagi suvning tezligi, m/s;

z) tizimdagi tarqatuvchi quvurlardagi va tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)lardagi bosim yoʻqolishini aniqlash:

m

bu yerda:

Ntar — tarqatuvchi quvurlardagi va tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)lardagi bosim yoʻqolishi, m;

Akv — quvurning solishtirma qarshiligi (F. Shevelev jadvalidan olinadi);

Kv — sarf moduli, kvadrat qarshilik sohasida 1 ga teng qabul qilingan;

Ltar — tarqatuvchi quvurning uzunligi, m;

i) tizimdagi magistral quvurning suv sarfini aniqlash:

m3/s

bu yerda:

— magistral quvur suv sarfi, m3/s;

— tarqatuvchi quvurlar soni, dona;

y) tizimdagi magistral quvurning diametrini aniqlash:

; mm

bu yerda:

— magistral quvur diametri, mm;

k) magistral quvurdagi tarqatuvchi quvurlar sonini aniqlash:

; m

bu yerda:

— magistral quvurlarning hisobiy qismining uzunligi, m;

— sugʻorish sektorlari soni, dona;

— bitta sektordagi tarqatuvchi quvurlar soni, dona;

l) magistral quvurlardagi bosim yoʻqolishini aniqlash:

bu yerda:

— magistral quvurlar hisobiy qismi boshi va oxiridagi bosimlar, m;

— magistral quvurlarning hisobiy qismini boshi va oxiridagi geometrik sathlar, m;

ƒ — ishqalanish koeffitsiyenti;

— quvur diametri, mm;

— qarshilik koeffitsiyenti;

— boshlangʻich tezlik koeffitsiyenti;

— suvning zichligi.

74. Tomchilatib sugʻorish tizimini loyihalashda magistral quvurlar yer ostidan (0,7 — 1,0 m chuqurlikda) yoki yer ustidan joylashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

75. Tomchilatib sugʻorish tizimining tarqatuvchi quvurlari zarur hajmdagi suvni oʻtkazish va tekis taqsimlash uchun yetarli diametrga ega boʻlishi kerak.

Tarqatuvchi quvurlarning diametrlari eng katta sugʻorish sektorining hisobiy suv sarfi (Q) va hisobiy bosimi (hishchi+htkh) asosida tanlanishi lozim.

76. Tomchilatib sugʻorish tizimini loyihalashda kam nishabli maydonlar uchun tomizgʻichli shlang (lenta)larni suv sarfi, tomizgʻichlar orasidagi masofa va ularning diametridan kelib chiqib chegaraviy uzunliklarini quyidagi jadvalga asosan tanlash kerak:

Izoh. Tomizgʻichli sugʻorish shlang (lenta)lari uzunligini qabul qilishda ularda keltirilgan bosim taʼminlanishi lozim.

9-§. Yomgʻirlatib sugʻorish tizimlari

77. Yomgʻir tomchisining diametri 1,0 — 1,5 mm oraligʻida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Yomgʻirlatish jadalligi 0,5 — 2,0 mm/min oraligʻida qabul qilinishi va mazkur qiymatlar gruntning suv oʻtkazuvchanligi hamda namlanish xususiyatlariga muvofiq tanlanishi lozim.

78. Yomgʻirlatib sugʻorish tizimining ishchi loyihasini ishlab chiqish uchun tizim joriy etiladigan hudud boʻyicha quyidagi dastlabki maʼlumotlar toʻplanishi lozim:

a) yer maydoni xaritasi va unga oid maʼlumotlar:

joylashgan oʻrni va relyefi;

suv manbasi;

elektr taʼminoti tizimi (masofasi bilan);

ekin maydonining oʻlchamlari;

b) grunt maʼlumotlari:

gruntning mexanik tarkibi;

grunt shoʻrlanish darajasi va turi;

v) suv manbasi boʻyicha maʼlumotlar (suvning loyqalik darajasi va sifat koʻrsatkichi):

yer usti suv manbasining taʼminlanganlik darajasi;

yer osti suv manbasining suv chiqarish hajmi (debiti) va sifat koʻrsatkichlari;

g) yetishtiriladigan ekin boʻyicha maʼlumotlar:

ekin turi;

ekinning suvga boʻlgan talabi;

ekinni ekish sxemasi.

79. Yomgʻirlatib sugʻorish tizimining loyihasini ishlab chiqish quyidagi ketma-ketlikda amalga oshirilishi lozim:

uchastka xaritasida yomgʻirlatib sugʻorish tizimining umumiy sxemasini ishlab chiqish;

yomgʻirlatib sugʻorish tizimi joriy qilinadigan maydonni sugʻorish sektorlariga boʻlish;

yomgʻirlatib sugʻorish tizimi sxemasida (kontur xaritasida) tizimning bosh inshootlarini maqbul nuqtada joylashtirish;

yomgʻirlatib sugʻorish tizimi inshootlari, quvurlari va sugʻorish tizimlari koʻrsatkichlarini aniqlash (gidravlik hisoblar bajarish);

yomgʻirlatib sugʻorish tizimi sxemasida (kontur xaritasida) tizimning magistral quvurlarini joylashtirish;

yomgʻirlatib sugʻorish tizimining loyihaviy smetasini ishlab chiqish;

yomgʻirlatib sugʻorish tizimi loyihasining tushuntirish xatini shakllantirish;

loyiha hujjatlarini jamlash va yagona loyiha hujjati shaklida rasmiylashtirish.

80. Yomgʻirlatib sugʻorish tizimini loyihalashda mazkur SHNQning 81 — 100-bandlarida keltirilgan formulalar asosida quyidagi parametrlar hisoblab chiqilishi lozim:

sugʻorish sektorlari boʻyicha suv sarfi;

tarqatuvchi va magistral quvurlar diametri va uzunligi;

nasos agregatining hisobiy suv sarfi va ishchi parametrlari.

81. Yomgʻirlatib sugʻorish normasi quyidagi formula asosida aniqlanishi lozim:

; mm

bu yerda:

— sugʻorish normasi, m3/ha;

— chegaraviy dala nam sigʻimi, %;

— oʻsimlik soʻlish namligi (namlikning quyi chegarasi), %;

— gruntning hajm ogʻirligi, g/sm3;

— hisobiy qatlam qalinligi, m;

— sugʻorish rejimi, %;

— bugʻlanishga ketadigan suv sarfi (shamol tezligi va haroratga bogʻliq 10 — 20 foiz).

82. Ekinning sugʻorish rejimi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

%

bu yerda, — ekinning oʻsishi va rivojlanishi fazalarida belgilangan sugʻorish tartib (rejim)i (chegaraviy dala nam sigʻimiga nisbatan 65÷85 foiz), %.

83. Yomgʻirlatib sugʻorish oraliq muddati quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

kun

bu yerda:

— hisobiy sugʻorish oraligʻi, d;

— oʻsimlikning evapotranspiratsiyasi miqdori, mm/d.

84. Yomgʻirlatib sugʻorish davomiyligi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

h

bu yerda:

— yomgʻirlatib sugʻorish davomiyligi, h;

— bitta sprinklerning suv sarfi, l/h;

— bir gektar maydondagi sprinklerlar soni, dona.

85. Sugʻorish uchastkasining maksimal soni quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

bu yerda:

— sugʻorish sektorining maksimal soni (butun son), sektor;

— nasos stansiyasining sutkalik ish vaqti (max-20 h/d);

86. Sugʻorish tizimining yomgʻirlatish jadalligini quyidagi formulaga muvofiq hisoblash kerak:

mm/h

bu yerda, — yomgʻirlatish jadalligi, mm/h.

87. Sugʻorish sektori maydoni quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi lozim:

ha

bu yerda:

— sugʻorish sektorining maydoni, ha;

— yomgʻirlatib sugʻorish konturining umumiy maydoni, ha.

88. Sprinklerlar joylashgan bitta sugʻorish quvuri suv sarfini quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

m3/h

bu yerda:

— bitta sugʻorish quvuridagi suv sarfi, m3/h;

— bitta sugʻorish quvuridagi sprinklerlar soni, dona.

89. Sprinklerlarning maksimal oraliq masofasini quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

m

bu yerda:

— sprinklerlarning maksimal oraliq masofasi, m;

— sprinklerning ishchi radiusi, m.

90. Sprinklerlar joylashgan sugʻorish quvurlarining maksimal oraliq masofasi quyidagi shartga muvofiq belgilanishi lozim:

bu yerda, Xs.q. — sprinklerlar joylashgan sugʻorish quvurlarini joylashtirishning maksimal oraliq masofasi, m.

91. Bitta tarqatuvchi quvurga (sprinklerlar oʻrnatilgan) sugʻorish quvurlari sonini quyidagi formulaga muvofiq aniqlash kerak:

dona

bu yerda:

— tarqatuvchi quvurdagi tomizgichli sugʻorish quvurlari soni;

— tarqatuvchi quvurning uzunligi, m.

92. Sprinklerlar oʻrnatilgan bitta sugʻorish quvuridagi suv sarfi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi lozim:

m3/h

bu yerda, Qs.s.q — sprinklerlar oʻrnatilgan bitta sugʻorish quvurdagi suv sarfi, m3/h.

93. Bitta tarqatuvchi quvurdagi suv sarfi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

m3/h

bu yerda, Qtar — bitta tarqatuvchi quvurdagi suv sarfi, m3/s.

94. Tarmoqdagi quvurlarning hisobiy diametri quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

mm

bu yerda:

— tarmoqdagi quvurlarning hisobiy diametri, mm;

— quvurdagi suvning tezligi, m/s.

95. Tarmoq quvurlaridagi suvning tezligini aniqlash:

bu yerda, kv — tarmoq quvurlaridagi suvning tezligi, m/s.

96. Tarqatuvchi va sugʻorish quvurlaridagi bosim yoʻqolishini quyidagi formulaga muvofiq aniqlash kerak:

m

bu yerda:

— tarqatuvchi va sugʻorish quvurlaridagi bosim yoʻqolishi, m;

— quvurning solishtirma qarshiligi, F. Shevelev jadvalidan olinadi;

— sarf moduli, kvadrat qarshilik sohasida 1 ga teng qabul qilingan.

97. Magistral quvur suv sarfi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

m3/s

bu yerda:

— magistral quvur suv sarfi, m3/s;

— tarqatuvchi quvurlar soni, dona.

98. Magistral quvur diametri quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi lozim:

mm

bu yerda, — magistral quvur diametri, mm.

99. Magistral quvurdagi tarqatuvchi quvurlar soni quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

dona

bu yerda:

— magistral quvurlar hisobiy qismining uzunligi, m;

— sugʻorish sektorlari soni, dona;

— bitta sektordagi tarqatuvchi quvurlar soni, dona.

100. Magistral quvurlardagi bosim yoʻqolishini quyidagi formulaga muvofiq aniqlash kerak:

bu yerda:

— magistral quvurlarning boshi va oxiridagi hisobiy bosimi, m;

— magistral quvurlarning boshi va oxiridagi hisobiy geometrik sathlari, m;

ƒ — ishqalanish koeffitsiyenti;

— quvur diametri, mm;

— qarshilik koeffitsiyenti;

— boshlangʻich tezlik koeffitsiyenti;

— suvning zichligi.

10-§. Diskret sugʻorish tizimi

101. Diskret sugʻorish tizimi quyidagi turlarga boʻlinadi:

past bosimli diskret sugʻorish tizimi (suv bosimi 0,1 Atm dan kam boʻlmasligi lozim);

oʻrta bosimli diskret sugʻorish tizimi (suv bosimi 0,2 Atm dan kam boʻlmasligi kerak);

yuqori bosimli diskret sugʻorish tizimi (suv bosimi 0,5 Atm dan kam boʻlmasligi lozim).

102. Diskret sugʻorish tizimini loyihalashda ekin maydonining suv taʼminoti holati, gruntning mexanik tarkibi hamda yer yuzasining nishabligi hisobga olinishi kerak.

Past bosimli diskret sugʻorish usuli ekin dalasiga suv novlar (lotok) yoki quvurlar tizimi orqali yetkazib beriladigan hamda ushbu suv oʻtkazgichlardagi ishchi bosim 0,1 Atm dan kam boʻlmagan sharoitlarda qoʻllanilishi lozim.

Paxta maydonlarini diskret usulda sugʻorishda sugʻorish vaqtini qisqartirish va sugʻorish samaradorligini oshirish maqsadida egatlar uzunligini odatda qabul qilinadigan qiymatlarga nisbatan 50 foizgacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

103. Suv taqsimlovchi quvurlar teshikchalarining oraliq masofasi ekin turi va qator orasi kengligiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Gʻoʻza va kuzgi boshoqli don ekinlari uchun teshikchalar oraliq masofasi qator orasiga mos ravishda 0,6 m (qator orasi 60 cm) yoki 0,9 m (qator orasi 90 cm) qilib qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Sabzavot ekinlari uchun teshikchalar oraliq masofasi 0,7 m (qator orasi 70 cm) qilib qabul qilinishi lozim.

Ekin qator oralatib sugʻorilishi rejalashtirilgan holatlarda teshikchalar oraliq masofasini mos ravishda 1,2 m, 1,8 m yoki 1,4 m boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

104. Suv taqsimlovchi quvur teshiklarining diametri egat uzunligi, maydon nishabligi va egatga beriladigan hisobiy suv sarfiga bogʻliq holda belgilanishi lozim.

Qumoq va toshloq yerlarda, shuningdek egat nishabligi kichik boʻlgan maydonlarda teshik diametrini 20 — 30 mm qilib qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Yuqori nishablikli maydonlarda yoki suvning harakati tezlashishi ehtimoli yuqori boʻlgan sharoitlarda teshik diametrini 15 — 20 mm qilib qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Teshik diametrini belgilashda tarmoqdagi suvning ishchi bosimi hisobga olinishi va ishchi bosim oʻzgarganda teshik diametri mos ravishda oʻzgartirilishi kerak.

105. Turli mexanik tarkibga ega gruntlar va nishablikka ega maydonlarda diskret sugʻorish usulida egatga beriladigan suv sarflari quyidagi jadval koʻrsatkichlariga asosan belgilanishi lozim, l/s.

Gruntning suv oʻtkazuvchanligi, nishabligi, egat uzunligini hisobga olgan xolda suv sarfi, suv berish soni va muddati belgilanishi kerak.

11-§. Gruntning ichidan sugʻorish

106. Grunt ostidan sugʻorishda qoʻllaniladigan quvurlar qattiq (mustahkam) boʻlishi va grunt ostidagi bosim taʼsirida ezilib qolmasligi lozim.

107. Ildiz qatlamini yer osti namlantirgichlaridan kapillyar yoʻl bilan namlantirish imkonini yaratadigan gruntni ichidan sugʻorish tizimlarini qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorishda suv tanqisligi kuchli boʻlgan qirlarda, yarim choʻl va choʻl zonalarida qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

108. Gruntni ichidan sugʻorish tizimlarini qoʻllashda quyidagi shartlar taʼminlanishi kerak:

hudud relyefining qiyaligi 0,01 dan oshmasligi;

grunt shoʻrlanmagan boʻlishi, yengil, oʻrta yoki ogʻir mexanik tarkibga ega boʻlishi hamda kapillyar koʻtarilish tezligi 0,5 mm/min dan kam boʻlmasligi.

109. Gruntni ichidan sugʻorish tizimlarida suv tarqatuvchi tarmoq plastmassa yoki xrizotilsement quvurlardan tayyorlanishi va yer ostida oʻrnatilishi kerak.

110. Namlantirgichlar tizimi loyihasida quyidagi shartlarga rioya qilinishi lozim:

namlantirgichlar uzunligi davomida joyning qiyaligi 0,01 dan oshmasligi;

namlantirgichlarni yer ostiga oʻrnatish chuqurligi 0,4 — 0,6 m oraligʻida qabul qilinishi;

namlantirgichlarning maksimal uzunligi 250 m dan oshmasligi.

Sepib (yoyib) ekiladigan ekinlar uchun namlantirgichlar orasidagi masofa gruntning granulometrik tarkibiga bogʻliq holda quyidagi qiymatlarda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi:

yengil mexanik tarkibli gruntlarda — 1,0 m;

oʻrta mexanik tarkibli gruntlarda — 1,5 m;

ogʻir mexanik tarkibli gruntlarda — 2,0 m.

111. Yerga ishlov berish qatlamining quyi qismida suv tortish qobiliyati yuqori boʻlgan qumli-qumoq va yengil qumoq gruntlarda namlantirgichlarni kengligi 0,7 m boʻlgan polietilen qoplamali ekran ustiga yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.

Polietilen ekran qoʻllanilganda namlantirgichlar orasidagi masofani 2,0 m gacha uzaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

112. Bogʻ va uzumzorlar uchun namlantirgichlar orasidagi masofa ekin qatorlari orasidagi masofaga teng qilib qabul qilinishi lozim.

Namlantirgichlar suv chiqarish teshiklarining oʻlchamlari hisobiy bosimda namlantirgichning uzunligi boʻyicha talab etiladigan suv sarfini taʼminlashi zarur.

Teshiklar parametrlari quyidagicha qabul qilinishi lozim:

aylana teshiklar diametri — 1-2 mm, qadami — 50 — 100 mm;

boʻylama teshiklarda eni — 1-2 mm, uzunligi — 35 — 40 mm, qadami — 200 — 400 mm.

113. Tizimni yuvish va boʻshatish uchun moʻljallangan suv chiqaruvchi quvurlarni loyihada xrizotilsement yoki plastmassa materialidan qabul qilib, yer ostiga 0,5 m dan kam boʻlmagan chuqurlikda yotqizish lozim. Suv tashlovchi quvurlarni kuzatish va boʻshatish quduqlari bilan taʼminlash kerak.

114. Namlantirgichlarning hisobiy suv sarfi gruntning suv tortish qobiliyati bilan bogʻlangan holda aniqlanishi kerak. Namlantirgich quvurining hisobiy suv sarfi Qₕ, m³/s, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

bu yerda:

qu — gruntning namlantirgichning 1 m uzunligida suv tortish qobiliyati, m²/s, maxsus izlanishlar va tahlillar asosida aniqlangan;

lh — namlantirgichning uzunligi, m.

115. Quvurli sugʻorish tizimlarida sugʻorish va namlantiruvchi quvurlardagi bosim farqi 30 foizdan oshmasligi kerak.

12-§. Sholichilik sugʻorish tizimlari

116. Sholichilik sugʻorish tizimidagi kichik tartibdagi tarmoqlar, shox ariq, karta sugʻorish tarmogʻi, sugʻorish tashlama tarmoqlar, suv taqsimoti va boshqaruvni avtomatlashtirish maqsadida nishabsiz va dambali qilib, qolganlari esa nishabli qilib loyihalanishi kerak.

117. Sholichilik sugʻorish tizimlarini loyihalashda quyidagi shartlar taʼminlanishi kerak:

sholi cheklari va tashlamalardagi suv sathlari farqi 0,5 m dan kam boʻlmasligi;

suv beruvchi tarmoqlarning ostki eni qoʻllaniladigan mexanizmlarning ishchi organlari oʻlchamlariga muvofiq ravishda 0,6; 0,8; 1,0; 1,2; 1,5; 2,5 m qiymatlarda qabul qilinishi, tashlama kanallarda esa ostki eni 1,0 m dan kam boʻlmasligi;

tarmoqlarning yon devorlari qiyalik koeffitsiyenti gruntning mexanik tarkibiga bogʻliq holda yengil gruntlarda ichki qiyalik 2 — 4, oʻrta gruntlarda 1,5 — 2, ogʻir gruntlarda 1 — 1,5, tashqi qiyalik esa 1 — 1,5 oraligʻida qabul qilinishi;

tarmoqlardagi eng baland suv sathi va damba usti sathi orasidagi erkin balandlik suv sarfiga bogʻliq holda 0,5 m³/s gacha boʻlganda 0,2 m, 0,5 — 2 m³/s hamda 0,3 m, 2 — 5 m³/s boʻlganda 0,4 m boʻlishi;

oʻzanlardagi suv tezligi yengil gruntlarda 0,5 m/s, oʻrta gruntlarda 0,7 m/s, ogʻir gruntlarda 1,0 m/s qiymatdan oshmasligi.

118. Shoʻrlangan gruntlarda tashkil etiladigan sholichilik sugʻorish tizimlarida oraligʻi 200 m dan kam boʻlmagan zovur tarmoqlarini ham loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

119. Sholichilik sugʻorish tizimlaridan tashlangan suvlardan sugʻorish uchun qayta foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda suv tarkibidagi erigan oʻgʻitlardan samaraliroq foydalanish, shuningdek sugʻorish manbasining taʼminlanganlik va ishonchlilik darajasini oshirish taʼminlanishi lozim.

5-bob. Kanallar

120. Kanallar konstruksiyasi va ularning joy relyefida joylashuvi quyidagilarni taʼminlashi kerak:

kanalda suv yoʻqotishlarini minimallashtirishni;

quyi darajadagi kanallarda suv resurslarini oʻz-oʻzi oquvchanlik sharoitida hamda biriktirilgan sugʻoriladigan yerlarga nisbatan baland belgilari boʻyicha boshqarilishi;

kanal egallaydigan yer maydonini minimallashtirish;

kanalga tutash yerlarni saqlab qolish hamda ularning suv bosishiga yoʻl qoʻymaslik;

zamonaviy avtomatlashtirish va boshqaruv tizimlari, shuningdek suvni onlayn hisobga olish va qayd etish vositalari bilan jihozlash imkoni.

121. Bosh rejada va boshqa loyiha hujjatlarida magistral kanallar qisqartirilgan nomlari quyidagicha belgilanishi lozim:

magistral kanalning oʻng tarmogʻi — MKOʻT;

magistral kanalning chap tarmogʻi — MKCHT.

Agar magistral kanalga alohida nom berilgan boʻlsa, qisqartirilgan belgiga mazkur nomning birinchi harfi qoʻshilishi lozim.

Taqsimlovchi kanallarni belgilash quyidagi tartibda qabul qilinishi kerak:

birinchi tartibli taqsimlovchi kanallar — T-1; T-2; T-3;

ikkinchi tartibli taqsimlovchi kanallar — T-1-1; T-1-2.

122. Aholi punktlaridan oʻtuvchi magistral kanallarni loyihalash va betonlashtirishda aholi zichligini hisobga olgan holda kanal devorlarida har 50 — 150 m da zinapoyalar va panduslar oʻrnatilishi lozim.

Turar joylar hamda jamoat joylari (parklar, savdo va koʻngilochar markazlar, kafe va restoranlar) hududidan oʻtuvchi magistral kanallar boʻylab panjaralar oʻrnatilishi lozim.

Magistral kanallarga tutash quvurlar hamda gidroelektrostansiyalarga yaqin shlyuzlar panjaralar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak.

Odamlar gavjum boʻlgan kanal boʻylarida har 300 — 400 m da suvga tashlash uchun pufakli ballonlar va arqonlardan iborat “himoya paketlari” hamda chaqiruv tugmalari tashkil etilishi lozim.

Kanal tubiga ulangan quvurlar va shlyuzlarga yaqin xavfli zonalar berkitilishi kerak.

123. Kanallarning rejali joylashuvi joy relyefi, yer osti sharoitlari, maʼmuriy birliklar chegaralari, yerdan foydalanuvchilar chegarasi, yoʻllar, kommunikatsiyalar va boshqa mahalliy sharoitlar bilan bogʻliq holda belgilanishi kerak.

124. Sugʻorish tarmoqlari joyning eng yuqori belgilari boʻyicha va minimal uzunlikda yoʻnaltirilishi lozim.

125. Kanalni koʻtarmada joylashtirishga mahalliy pasayishlar mavjud boʻlgan hollarda hamda kanallarning suvni nasos yordamida koʻtaradigan kanal bilan kesishuvi sharoitida yoʻl qoʻyiladi.

126. Oxirgi qismda suv sarfi 5,0 m³/s dan ortiq boʻlgan magistral va xoʻjaliklararo kanallarning oxirida suv tashlash inshootlari nazarda tutilishi lozim.

Muqobil yechim sifatida quyi tartibli kanallarda oxirgi tashlamalarni qurish mumkin.

127. Soʻnggi suv tashlash inshootlaridan tashqari favqulodda suv tashlash inshootlari ham nazarda tutilishi, bunda ularning joylashuvi mavjud kollektor-suv tashlagichlar, koʻllar va boshqa qabul qiluvchi obyektlarga yaqin hududlarda qabul qilinishi lozim.

Favqulodda suv tashlash inshootlari favqulodda vaziyatlarda obyektlarni suv toshishidan himoya qilishni taʼminlashi kerak.

128. Kanallar elektr uzatish tarmoqlari bilan kesishib oʻtgan hollarda kanal bermasi yoki dambasi sathidan elektr uzatish tarmogʻining eng pastki simigacha boʻlgan vertikal masofa quyidagi minimal qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim:

6 m — kuchlanishi 110 kV boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari uchun;

7 m — kuchlanishi 150 — 220 kV boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari uchun;

8 m — kuchlanishi 330 — 500 kV boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari uchun;

aloqa tarmoqlari uchun — 4,5 m.

129. Elektr uzatish tarmoqlari kanal boʻylab oʻtgan hollarda kanal chetidan elektr uzatish ustunigacha boʻlgan gorizontal masofa ustunning umumiy balandligidan kam boʻlmasligi kerak.

130. Sugʻorish qurilmalaridan foydalanilganda sugʻorish tizimining maksimal hisobiy suv sarfi bir vaqtning oʻzida ishlayotgan barcha sugʻorish qurilmalarining maksimal suv sarflari yigʻindisiga teng boʻlishi lozim.

131. Kanal trassasi togʻ yonbagʻiri boʻylab oʻtgan hollarda kanalning koʻndalang kesimi faqat qazilma (viemka) koʻrinishida qabul qilinishi kerak.

132. Agar hisobiy suv sathi chizigʻi togʻ yonbagʻirining pastki qismida yer yuzasi chizigʻini kesib oʻtsa, kanalning koʻndalang kesimini yarim qazilma, yarim koʻtarma koʻrinishida qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda dambaning asos bilan tutashish qismi ostona koʻrinishida loyihalashtirilishi kerak.

133. Kanalni loyihalash uchun asosiy parametr sifatida suvning hisobiy sarfi olinishi kerak.

134. Hisoblab aniqlangan normal suv sarfi, maʼlum maydonga bogʻlangan kanallar uchun quyidagi bogʻlanish bilan aniqlanishi lozim:

bu yerda:

Qnorm — normal suv sarfi, m3/s;

w — kanal tizimiga biriktirilgan hisoblab aniqlangan netto maydoni, h;

Q — maksimal gidromodul ordinatasi, l/s. h;

FIK — kanal tizimining foydali ish koeffitsiyenti.

135. Kanal sarfini bir vaqtda ishlovchi barcha kanallardagi suv yoʻqotishlarini hisobga olgan holda quyi darajali taqsimlash kanallari sarflarining yigʻindisi boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

136. Kanallarning jadallashtirilgan sarfi normal suv sarfiga jadallashtirish koeffitsiyenti (Kf)ga normativ koʻpaytirish orqali belgilanishi kerak.

Jadallashtirish koeffitsiyentlari quyidagicha qabul qilinishi lozim:

1 — 10 m3/s miqdorda sarflanganda — Kf = 1,15 — 1,2;

10 m3/s miqdordan ortiq sarflanganda — Kf = 1,05 — 1,1.

137. Suvni nasos yordamida koʻtaradigan kanal va uning tarmoqlari uchun jadallashtirish koeffitsiyentlarini koʻrsatilgan qiymatlardan chetga chiqqan holda, tashlash inshootlari sarflari bilan bogʻliq holda qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

138. Magistral va xoʻjaliklararo kanallarning minimal sarfi normal suv sarfining kamida 40 foizi miqdorida qabul qilinishi lozim.

139. Yomgʻirlatib sugʻorishda sugʻorish tizimining minimal suv sarfi sugʻorish jadvaliga muvofiq undan bir vaqtda suv oladigan yomgʻirlatish qurilmalarining yoki sprinklerlarning minimal soni boʻyicha hisoblangan suv sarfiga teng qabul qilinishi kerak.

140. Uzluksiz harakatdagi kanallarning hisoblab aniqlangan suv sarflari loyihalashtirish va gidravlik hisoblarning ishonchliligini taʼminlash maqsadida katta qiymat tomonga quyidagi intervallarga muvofiq yaxlitlanishi lozim:

Q=1 — 10 m3/s suv sarfida 0,1 m3/s miqdorga;

Q=10 — 50 m3/s suv sarfida 0,5 m3/s miqdorga;

Q>50 m3/s suv sarfida 1,0 m3/s miqdorga.

141. Favqulodda vaziyatlarda suvni chiqarib yuborish (tashlash) uchun moʻljallangan inshootlarning hisobiy suv sarfi kanalning favqulodda suv tashlash kesimidagi normal suv sarfining 50 foiz miqdoriga teng qilib qabul qilinishi kerak.

142. Kanalni boʻshatish funksiyasini bajaradigan soʻnggi suv tashlash inshootlarining hisobiy sarfi kanalning soʻnggi qismidagi normal suv sarfining 20 foizidan 50 foizigacha boʻlgan miqdorda qabul qilinishi lozim.

143. Magistral va xoʻjaliklararo kanallarning koʻndalang kesimi, gidravlik va konstruktiv talablarni hisobga olgan holda trapetsiyasimon shaklda loyihalashtirilishi lozim.

Kichik suv sarflariga ega kanallar uchun suv oqimining barqarorligini va konstruksiyaning iqtisodiy samaradorligini taʼminlash maqsadida kanal koʻndalang kesimini novsimon (paraboloid) shaklda qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Kanallarning toʻgʻri burchakli kesimi zich qurilgan hududlarda, muhandislik kommunikatsiyalari mavjud boʻlgan uchastkalarda yoki tabiiy sharoitlar kanalning boshqa shaklda joylashtirilishini cheklagan hollarda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Chuqurligi 4,0 m dan ortiq boʻlgan yirik kanallar uchun koʻndalang kesimni poligonal shaklda qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

144. Sugʻorish tarmoqlarining koʻndalang kesimi qaysi shaklda qabul qilinganligidan qatʼi nazar quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

a) koʻndalang kesim yuzasining yuvilmaslik sharti quyidagicha qabul qilinishi kerak:

Vm˂Vadm, m/s;

Vadm = Vtab ˖ R⅓, m/s

bu yerda:

Vtab — gidravlik radius;

R = 1m boʻlgandagi yoʻl qoʻyilgan oʻrtacha tezlik, gruntning mexanik tarkibi va foydalanish holatiga koʻra Vtab = (0,4 — 1,2) m/s boʻladi.

Agar Vm > Vadm boʻlsa, unda kanal yuvilishiga yoʻl qoʻyilgan nishablik boʻyicha loyihalanadi:

yoki qoplama bilan jihozlanadi;

b) kanal osti oʻzaniga loyqa choʻkmasligi kerak:

m/s

m/s

bu yerda:

— loyqa choʻkmaydigan kritik tezlik, m/s;

A= 0,33 — 0,035 koeffitsiyent.

145. Kanallar oʻzanlarining geometrik va gidravlik parametrlari quyidagi uchta hisobiy suv sarfi boʻyicha aniqlanishi lozim:

normal suv sarfi boʻyicha — kanal oʻzanining asosiy gidravlik elementlarini, jumladan kanal kengligi, chuqurligi, koʻndalang kesim yuzasi, gidravlik radiusi va suv oqim tezligini aniqlash uchun;

jadallashtirilgan suv sarfi boʻyicha — kanal dambalari, bermalarining jadallashtirilgan suv gorizontidan yuqori qismi balandligini belgilash, shuningdek kanal oʻzani va yon bagʻirlarining yuvilib ketmaslik shartini tekshirish uchun;

minimal suv sarfi boʻyicha — kanal osti oʻzani loyqa bilan toʻkilmasligini taʼminlash va sugʻoriladigan maydonlar ustidagi loyiha boʻyicha suv sathini nazorat qilish maqsadida kanal va uning tarmoqlari boshqarish balandligi shartlarini tekshirish uchun.

146. Kanallarning gidravlik hisob-kitoblari quyidagi Shezi formulasi boʻyicha tekis barqaror harakat uchun amalga oshirilishi kerak:

bu yerda:

V — kanaldagi talab etiladigan suv tezligi, m/s;

C — Shezi koeffitsiyenti, m0.5/s;

R — gidravlik radius, m;

i — gidravlik nishablik.

Suv sarfi quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

bu yerda:

ω — kanalning joʻshqin (toʻlqinlanib turgan) kesimi maydoni, m2.

Shezi koeffitsiyentini quyidagi formulaga asosan aniqlash kerak:

bu yerda, n — notekislik koeffitsiyenti boʻlib, u mazkur SHNQning 4-ilovasi boʻyicha aniqlanishi kerak:

147. Kanaldagi suvning hisoblab aniqlanadigan tezliklari kanal oʻzanining loyqalanmasligini va yuvilib ketmasligini taʼminlashi lozim.

148. Kanallarni loyihalashda keyingi tartibdagi kanalning tubi belgisi yuqori tartibdagi kanalning tubi belgisiga nisbatan teng yoki past qilib qabul qilinishi kerak.

149. Kanal tubi boʻylab kengligining uni toʻldirish chuqurligiga nisbati qiymatlari quyidagi jadval boʻyicha belgilanishi kerak.

Izoh. Kanal yon bagʻirlarining qiyalik koeffitsiyenti > 2,5 boʻlganda, β kattaligi gidravlik hisob-kitoblar natijalari yoki amaldagi analog kanallar parametrlari asosida aniqlanishi kerak.

150. Kanallarni loyihalashda kanal oʻzani va yon bagʻirlarining yuvilib ketmasligini taʼminlash maqsadida suv oqimining yuvmaydigan tezliklari mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha qabul qilish lozim.

151. Kanal sifatida foydalaniladigan tabiiy oʻzanlarning gidravlik hisob-kitoblari suv harakatining oʻzgaruvchan xususiyatlarini hisobga olgan holda notekis harakat formulalari asosida amalga oshirilishi lozim.

Suv sarfi 50 m³/s dan kam boʻlgan hollarda, shuningdek tabiiy oʻzanni oʻzgarmas qiyalikka (nishablikka) va bir xil koʻndalang kesimga ega alohida uchastkalarga boʻlish imkoniyati mavjud boʻlganda har bir uchastkaning gidravlik hisob-kitoblarini tekis barqaror harakat formulalari asosida amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

152. Kanallarni loyihalashda kanal oʻzanida choʻkindi zarrachalarining choʻkib qolishini va oʻzanning loyqalanishining oldini olish maqsadida loyqalanmaslik hisob-kitoblari amalga oshirilishi lozim.

153. Oqimning choʻkindilarni tashish qobiliyatlarini quyidagi formulalar boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

bu yerda:

Ŵ — choʻkindilarning oʻrtacha tortilgan gidravlik kattaligi, mm/s;

ρ — umumiy loyqalanish, kg/m3.

154. Loyqalanmaslik uchun suv tezligini quyidagi formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

V3 = 0,3 R1/4; m/s

yoki quyidagi formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

V3 = AQ0.2; m/s

bu yerda:

A-Ŵ<1,5 mm/s holatida — 0,33;

Ŵ=1,5 — 3,5 mm/s holatida — 0,44; Ŵ>3,5 mm/s holatida — 0,55 ga teng koeffitsiyent.

155. Choʻkindilar parchalarining gidravlik kattaligini aniqlash uchun quyidagi koʻrsatkichlardan foydalanish lozim:

156. Trapetsiyasimon kesimli kanallarning yumaloqlanish radiuslarining kattaligi ularning suv kesimi boʻyicha kengligining besh baravaridan kam boʻlmasligi kerak.

Toʻgʻri toʻrtburchak kesimli kanallar uchun yumaloqlanish radiuslarini suv kesimi boʻyicha kengligining uch baravaridan kam boʻlmasligi kerak.

157. Kanal burilish joylarida boʻrtma qirgʻoq boʻyidagi suv sathining oshishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

∆h = V2∙by/(g∙R3); m

bu yerda:

V — oqimning oʻrtacha tezligi, m/s;

R3 — burilish radiusi, m;

by — suv sathi boʻyicha kengligi.

158. Kanallar oʻzanlari qiyaliklari (nishabliklari) tikligini mazkur SHNQning 6-ilovasi boʻyicha aniqlash lozim.

159. Kanallardagi dambalar, supachalar (bermalar)ning suvning jadallashtirilgan sathi ustidan balandligini quyidagi jadval asosida qabul qilish lozim (cm):

Izoh. 100m3/s miqdordan ortiq suv sarflarida “quruq zaxira” toʻlqinlar balandligini hisobga olgan holda aniqlanadi.

160. Kanallarning qurilish balandligini hisobiy qiymatdan katta tomonga 5 cm gacha yaxlitlashga yoʻl qoʻyiladi.

Yaxlitlash faqat katta tomonga amalga oshirilishi lozim.

161. Koʻtarma kanallarda yoki yarim qazima-yarim koʻtarma kanallarda dambaning hisobiy kengligi kanalning barqarorligini taʼminlash va filtratsiya jarayonlarini hisobga olgan holda kanal ichidagi maksimal suv sathiga mos ravishda kritik gidravlik gradiyent grafigi asosida aniqlanishi lozim.

Dambaning kengligi quyidagi bogʻlanish asosida hisoblanishi kerak:

X=a-(h*m)

bu yerda:

X — damba kengligi;

h — kanaldagi maksimal suv sathi;

a — asos kengligi; a=h/ikr (mavjud grunt turiga koʻra ikr qiymati loy 0,3-0,35; qumli loy 0,25-0,29; loyli qum 0,22-0,24; qum 0,2-0,22)

m — koʻtarmaning tashqi qiyalik koeffitsiyenti.

162. Choʻkuvchi tarkibida suvda eruvchi tuzlar mavjud boʻlgan va loyroq gruntlarda oʻzanni suv bostirish ishlarini nazarda tutish lozim.

163. Yer oʻzanlaridagi uzluksiz harakatdagi kanallarda filtratsiya yoʻqotishlari hisob-kitobini quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

Qf = 0,0116 (By + 2h) Kf, m3/s kanalning 1 km uzunligiga;

yoki σ = 0,16 (By + 2h) Kf/ Qnetto, % kanalning 1 km uzunligiga.

bu yerda:

Qf — kanalning 1 km uzunligiga nisbatan suvning filtratsiya uchun yoʻqotilishi, m3/s

By — suv yuzasi boʻyicha oʻzan kengligi, m;

h — kanaldagi suvning chuqurligi, m;

Kf — kanal oʻzanini tashkil etuvchi gruntning filtratsiya koeffitsiyenti, m/d;

Qnetto — suvning sarfi “netto”, m3/s.

164. Filtratsiya koeffitsiyentlari tadqiqotlar yordamida aniqlanishi kerak.

Oldindan hisob-kitob qilib olish uchun filtratsiya koeffitsiyentlarining quyidagi yaqinlashtirilgan qiymatlaridan foydalanish kerak:

165. Filtratsiya yoʻqotishlarni loyihaning texnik iqtisodiy hisob-kitob va texnik iqtisodiy asoslash bosqichlarida quyidagi formula boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

kanalning 1 km uzunligiga nisbatan

Suv oʻtkazuvchanligi jihatidan ogʻir boʻlgan gruntlar uchun — A=0,7 va m=0,3;

oʻrtacha gruntlar uchun — A = 1,9 va m=0,4;

yengil gruntlar uchun — A = 3,4 va m=0,5.

Yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin joylashganda (bosimli filtratsiya) filtratsiya yoʻqotishlarning olingan qiymatlarini quyidagi tuzatish koeffitsiyentlarini kiritish orqali aniqlash lozim:

166. Kanallarni loyihalash va qurishda suvning gruntga sizib ketishini kamaytirish, kanalning gidravlik samaradorligini oshirish va konstruksiyaning xizmat muddatini uzaytirish maqsadida quyidagi filtratsiyaga qarshi muhofaza chora-tadbirlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

kanal tagi va qiya yon bagʻirlarini quyma beton qoplama bilan qoplash;

kanal tagi va yon bagʻirlarini yigʻma temir-beton plitalar bilan qoplash;

kanal oʻzanini beton-plyonkali qoplama bilan muhofaza qilish;

kanal tagi va yon bagʻirlarini polimer plyonkalar bilan ekranlashtirish;

grunt ekranlari (kam suv oʻtkazuvchanlikka ega grunt qatlamlari)ni tashkil etish;

kolmataj usulini qoʻllash;

gruntni chuqur zichlashtirish orqali uning filtratsiya koeffitsiyentini pasaytirish;

kanal oʻzanini asfaltbeton qoplamalar bilan muhofaza qilish;

kanal tagi va yon bagʻirlarini suv oʻtkazmaydigan yupqa qatlam hosil qiluvchi kimyoviy materiallar (lateks va boshqa gidroizolyatsion moddalar) bilan ishlov berish.

167. Filtratsiyaga qarshi chora-tadbirlar turini, shuningdek kanal tagi, qiya yon bagʻirlari va asoslarini qoplash (qoplama) turlarini tanlash kanal oʻzanini hosil qiluvchi gruntlarning suv-fizik xususiyatlari, muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlar, suv sifati va choʻkindilarning tavsifi, kanalning oʻlchamlari hamda boshqa mahalliy shart-sharoitlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi zarur.

168. Filtratsiyaga qarshi chora-tadbirlarning samaradorligi quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha aniqlanishi kerak:

suvning iqtisod qilingan hajmi;

kanalning ekspluatatsiya sharoitlarining yaxshilanishi;

filtratsiyaga qarshi qoplamalarning xizmat muddati;

yerlarning meliorativ holatini yaxshilashga taʼsiri;

chora-tadbirlarning qiymati va iqtisodiy samaradorligi.

169. Filtratsiyaga qarshi qoplama xizmat muddatlarining taxminiy muddatlari quyidagicha olinishi kerak:

170. Filtratsiyaga qarshi chora-tadbirlarning filtratsiya yoʻqotishlarini kamaytirish darajasi quyidagi taxminiy qiymatlarda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi:

171. Koʻtarmalardagi hamda yarim qazima-yarim koʻtarmalardagi kanallarda filtratsiyaga qarshi qoplamalar dambaning ustigacha uzluksiz holda koʻzda tutilishi zarur.

Chuqur qazilmali kanallarda taʼmirlash-tiklash ishlarini bajarishda mexanizmlarning harakatlanishini taʼminlash uchun eni kamida 5,0 m boʻlgan supachalar (bermalar) nazarda tutilishi lozim.

172. Sugʻorish kanallarini loyihalashtirishda uyulgan koʻtarmalar va yumshoq gruntlarni zichlash tadbirlari amalga oshirilishi zarur.

Koʻtarma hamda yarim qazilma-yarim koʻtarma kanallarni loyihalashda koʻtarma gruntini qavatma-qavat zichlash lozim.

173. Asosi bogʻlanuvchan gruntdan iborat boʻlgan kanallarni yigʻma temir-beton plitalar bilan qoplashda plitalarni asosga zich joylashtirishni taʼminlash uchun qumdan 10 cm gacha qalinlikda tekislash qatlami nazarda tutilishi kerak.

174. Shagʻalsimon va mayda toshli gruntlar orqali oʻtgan kanallarda beton-plyonkali yoki plyonka ekranli qoplamalar qoʻllanilganda qoplama yaxlitligi va shikastlanmasligini taʼminlash maqsadida 10 — 15 cm qalinlikda qumoq gruntli tayyorgarlik qatlami nazarda tutilishi lozim.

Loy yoki qumoq grunt ustiga plyonka yotqiziladigan hollarda plyonkani shikastlashi mumkin boʻlgan qattiq boʻlaklarni maydalash va yuzani birxillashtirish uchun shibbalash ishlari amalga oshirilishi kerak.

175. Asfaltbeton qoplama qoʻllanilganda yoki kanal polietilen plyonka bilan ekranlashtirilganda kanal tagi va yon qiyaliklarda oʻsimlik oʻsishini cheklash maqsadida gerbitsidli ishlov berish tadbirlari amalga oshirilishi lozim.

176. Qoplamali kanallarda beton va temir-beton qoplamalarni oʻrnatishda choklar va tutashish joylarida suv oʻtkazmaslikni taʼminlash maqsadida germetizatsiya tadbirlari amalga oshirilishi kerak. Bunda quyidagi germetizatsiya vositalari va materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

koʻndalang rezina qistirmalar;

egiluvchan germetik materiallar;

germetik oʻramli (rulon) materiallar.

177. Qoplamali kanallar yon qiyaliklarining tikkaligi (qiyalikni qurish) quyidagilardan kam boʻlmagan holda qabul qilinishi kerak:

quyma beton va temir-beton qoplamali kanallar uchun — 1:1,5;

quyma beton geosintetik ekranli qoplamali kanallar uchun — 1:2,0 — 2,5;

yigʻma temir-beton qoplamali kanallar uchun — 1:1,0.

Agar yaxlit betonning asos bilan ishonchli birikishini taʼminlash maqsadida asos yuzasining gʻadir-budurligini oshirish tadbirlari nazarda tutilgan boʻlsa, quyma beton geosintetik ekranli qoplamalar uchun yon qiyalik tikkaligini 1:1,5 gacha kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

Shuningdek, kanal qiyaligida quyma beton qoplamani barqaror holda joylashtirish va uning siljishini oldini olishga qaratilgan konstruktiv chora-tadbirlar nazarda tutilgan hollarda beton quyish texnologiyasi talablariga rioya qilingan holda asos grunti turini hisobga olib yon qiyalik tikkaligini 1:1,5 gacha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

178. Quyma beton qoplamasining qalinligi kanaldagi suv chuqurligiga koʻra quyidagicha boʻlishi kerak:

Suv chuqurligi 3,0 m dan ortiq yoki suv sarfi 50 m³/s dan ortiq boʻlgan kanallarda beton qoplama qalinligi kanal konstruksiyasiga taʼsir etuvchi barcha yuklanishlar, jumladan muzlash, toʻlqin taʼsiri, gidrostatik bosim, grunt bosimi va ekspluatatsiya yuklanishlarini hisobga olgan holda gidravlik va konstruktiv hisob-kitoblar asosida aniqlanishi lozim.

179. Beton qoplamani armaturalash kanal qoplamasining mustahkamligi va yuk koʻtarish qobiliyatini oshirish, yoriqlar hosil boʻlishining oldini olish, filtratsiya yoʻqotishlarini kamaytirish, asos deformatsiyalariga barqarorligini taʼminlash hamda konstruksiyaning xizmat muddatini oshirish maqsadida amalga oshirilishi kerak.

Beton qoplamani armaturalash quyidagi hollarda qoʻllanilishi lozim:

kuchsiz, choʻkuvchan, koʻtarma va beqaror gruntlardan iborat asoslarda;

asosning notekis deformatsiyalari yuzaga kelishi mumkin boʻlgan uchastkalarda;

namlanish, qurish sikllari taʼsiri kuzatiladigan sharoitlarda;

harorat deformatsiyalari taʼsiri yuqori boʻlgan uchastkalarda.

Beton qoplamani armaturalash uning qalinligi 20 cm gacha boʻlgan hollarda nazarda tutilishi lozim.

Beton qoplama qalinligi 20 cm dan ortiq boʻlgan hollarda armaturalash zarurati konstruktiv hisob-kitoblar asosida aniqlanishi zarur.

Armaturalash uchun quyidagi materiallarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

metall armatura;

nometall kompozit materiallar, jumladan bazalt va polimer sterjenlar, armatura toʻrlari va geotoʻrlar.

Suv sarfi 10 m3/s gacha boʻlgan kanallar uchun uzilish mustahkamligi 50 kN/m dan kam boʻlmagan bazalt geotoʻrlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda beton qoplama qalinligi hisob-kitoblar asosida qabul qilinishi, biroq 10 cm dan kam boʻlmasligi kerak.

180. Beton qoplamali kanallarning xizmat muddatini oshirish va filtratsiya yoʻqotishlarini kamaytirish maqsadida beton qoplama ostida geosintetik materiallardan (polietilen plyonka, geomembrana yoki boshqa suv oʻtkazmaydigan materiallar) tayyorlangan qarshi filtratsiya qatlami nazarda tutilishi lozim.

Qarshi filtratsiya qatlami quyidagi hollarda koʻzda tutilishi kerak:

koʻtarma kanallarda;

suv oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan gruntlardan oʻtuvchi uchastkalarda;

qiyaliklarda joylashgan kanallarda;

suv filtratsiyasiga yoʻl qoʻyilmaydigan sharoitlarda.

Grunt suvlari sathi yuqori boʻlgan hollarda geosintetik qarshi filtratsiya qatlamini qoʻllash zarurati gidrostatik bosim hamda qoplamaning barqarorligini hisobga olgan holda hisob-kitoblar bilan asoslanishi lozim.

181. Quyma beton va temir-beton qoplamalarda quyidagi choklar nazarda tutilishi zarur:

har 4 — 5 m da kirishish-choʻkish koʻndalang choklari;

har 12 — 15 m da harorat koʻndalang choklari;

tag va yon qiyaliklar tutashish chizigʻi boʻyicha uzunasiga choklar.

182. Beton-geosintetik va geosintetik (plyonkali) qoplamalar uchun qalinligi 0,2 mm dan kam boʻlmagan barqaror polietilen plyonkalar yoki tortish va teshishga qarshi yetarli darajada chidamli, suv oʻtkazmaydigan zamonaviy oʻramli (rulon) geosintetik materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

183. Geosintetik materiallarning tutashuv joylari payvandlanishi kerak.

Geosintetik ekranlar yoki polietilen plyonkalar qulflash usuli bilan yoki maxsus uskunalar orqali choklarni payvandlash yoʻli bilan ustma-ust joylashtirilishi lozim.

184. Kanal yaqinida joylashgan yer osti inshootlari, yer osti yoʻllari (tunnellar) va boshqa obyektlarni filtratsiya suvlaridan ishonchli himoya qilish talab qilinganda ikki qavatli qoplamalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Ikki qavatli qoplamalar quyma betonli yoki temir-betonli boʻlishi lozim.

Betonning pastki qavati boʻyicha bitumli gidroizolyatsiya va polietilenli qoplama boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Plyonka oʻrniga polimer yoki rezinalangan oʻramli (rulon) materiallarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Ikki qavatli qoplamada quyidagi qiymatlar taʼminlanishi zarur:

pastki beton qavati qalinligi 8 — 10 cm;

ustki beton qavati armaturalangan boʻlib, qalinligi 12 — 20 cm.

Choklarning gidroizolyatsiyasi koʻndalang rezina qistirmalar va germetiklar yordamida kuchaytirilgan boʻlishi lozim.

185. Polimer plyonkali ekranlar boʻsh grunt ustida qurilayotgan kanallarda choʻkish deformatsiyalari namoyon boʻlishi mumkin boʻlgan davr uchun vaqtinchalik chora sifatida qoʻllanilishi mumkin.

Plyonkali ekranlarning faqat yopiq turi, gruntning himoya qavati bilan taʼminlangan konstruksiyasi nazarda tutilishi lozim.

186. Yer osti suvlarining sathi kanal tagidan yuqori boʻlgan hollarda qumli grunt orqali oʻtuvchi yirik kanallarda sunʼiy kolmatajni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

187. Sizot suvlari taʼsiri yuqori boʻlgan va tabiiy chashma-buloqlar mavjud joylarda beton qoplama orqali suvning muntazam chiqib turishini taʼminlash maqsadida teskari filtrlar qoʻyilishi kerak.

188. Suv sarfi 1 m³/s gacha boʻlgan hollarda ichki xoʻjalik sugʻorish tarmogʻi uchun ochiq kanallar oʻrniga yopiq quvurli suv oʻtkazgich yechimlarini loyihalashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

189. Magistral kanal va uning tarmoqlari boʻylab ekspluatatsiya va taʼmirlash ishlarini taʼminlash uchun xizmat koʻrsatish yoʻllari, shuningdek ekin dalalarining chegaralari boʻylab dala yoʻllari nazarda tutilishi lozim.

6-bob. Novli (lotok) sugʻorish tizimlari

190. Novli (lotok) sugʻorish tizimlari quyidagi hollarda loyihalanilishi lozim:

murakkab topografik va muhandislik-geologik sharoitlarda;

kanal trassasi sunʼiy koʻtarmalar, tepaliklar yoki koʻtarma inshootlar orqali oʻtganda;

qattiq jinsli, yuqori filtratsiya koeffitsiyentiga ega va choʻkishga moyil gruntlar tarqalgan hududlarda;

grunt surilishi xavfi mavjud boʻlgan togʻ yonbagʻirlari va barqaror boʻlmagan qiyaliklarda.

191. Novli (lotok) kanalning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) 0,95 dan kam boʻlmagan qiymatda qabul qilinishi kerak.

192. Novli (lotok) kanal tarmogʻini joyning eng yuqori belgilari boʻylab joylashtirish lozim.

Novlarning (lotok) konstruksiyasi topografik, muhandislik-geologik, gidrogeologik va iqlim sharoitlarini hisobga olgan holda texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida tanlanishi lozim.

193. Turli chuqurlikdagi novlarni (lotok) birlashtirish qoʻshni novlarning (lotok) tublarini ulash orqali amalga oshirilishi kerak.

Nov (lotok) ustunlari tagining chuqurligi asosdagi grunt muzlashi chuqurligidan kam boʻlmasligi lozim.

194. Novli (lotok) tizimda katta novdan (lotok) kichik novga (lotok) suv berish nuqtasida hisobiy suv sathlari quyidagi talablarga muvofiq qabul qilinishi lozim:

katta novdan (lotok) kichik novga (lotok) suv berishda suv sathlari farqi suv chiqarish inshootidagi gidravlik yoʻqotishlardan kam boʻlmasligi, konstruktiv jihatdan bu farq 5 — 10 cm boʻlishi;

kichik novdagi (lotok) suv sathining yer yuzasiga nisbatan joylashuvi sugʻorish texnikasi, suv chiqarish qurilmalari turi, egatlar uzunligi va joyning hisobiy qiyaligi asosida talab etiladigan suv sarfini taʼminlashi;

novli (lotok) kanallardan sugʻorish tarmoqlariga suv berishda suv sathlari farqi suv chiqarish qurilmalari orqali hisobiy suv sarfini taʼminlash uchun yetarli boʻlishi;

vaqtinchalik sugʻorish tarmoqlariga sifonli suv chiqarish qurilmalari orqali suv berishda suv sathlari farqi 0,5 m dan kam boʻlmasligi;

koʻchma yoki doimiy (statsionar) egiluvchan va qattiq quvurlarga suv berishda novdagi (lotok) suv sathi farqi quvurlarda zarur gidravlik bosimni taʼminlashi;

novlarda (lotok) suv oqimining maksimal tezligi 6 m/s dan oshmasligi, minimal tezligi esa choʻkindilarning toʻplanib qolmasligini taʼminlashi;

195. Novning (lotok) chuqurligi nov (lotok) yuqori chetining belgisi maksimal hisobiy suv sathidan kamida 10 cm yuqorida joylashish shartidan kelib chiqqan holda belgilanishi kerak.

Agar novli (lotok) tizimdagi suv sathlarini boshqarishda avtomat uskunalaridan foydalanilsa, uning chuqurligi Nl, cm quyidagi shartni bajarishi kerak:

Nl≥ dl + hf + a1;

bu yerda:

dl — hisobiy suv sarfini oʻtkazadigan novdagi (lotok) suv chuqurligi, sm;

hf — hisobiy suv sarfini oʻtkazishda avtomat boshqaruv uskunalaridagi gidravlik yoʻqotish, sm;

a1 — nov (lotok) yuqori cheti sathining maksimal suv sathidan farqi 5 sm ga teng deb qabul qilinadi.

196. Novli (lotok) kanallarning gidravlik hisobi mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

197. Sugʻorish tizimlarida parabola shaklidagi LR4, LR6, LR8, LR10 turdagi navlardan (lotok) foydalanish lozim.

7-bob. Yopiq sugʻorish tarmoqlari (quvur)

198. Yopiq sugʻorish tarmoqlari quyidagilarni taʼminlashi kerak:

suvning filtratsiya va bugʻlanish orqali yoʻqotishlarini kamaytirishni (sugʻorish tarmogʻining foydali ish koeffitsiyentini (FIK) 0,94 — 0,99 gacha oshirish hamda suv manbaining sugʻorish qobiliyatini oshirishni taʼminlashi);

yerdan foydalanish koeffitsiyenti 0,97 dan yuqori boʻlishi va yopiq sugʻorish tarmoqlari qishloq xoʻjaligi texnikalari hamda zamonaviy sugʻorish texnologiyalariga xalaqit bermasligini;

sugʻorish tarmoqlarini avtomatlashtirish ishlariga qulay boʻlishini;

yerning qiya qismida tabiiy bosim hosil qilgan holda foydalanish imkoniyati yuzaga kelishini ( i=0,003-0,015).

199. Yer yuzasining nishabligi 0,003 dan katta boʻlsa, yer usti sugʻorish tizimlarida oʻz oqimi(gravitatsiya) rejimida ishlovchi quvurli sugʻorish tizimlarini qoʻllash lozim.

Bunda nasos uskunalari yordamida suv berish faqat texnik-iqtisodiy hisoblar asosida asoslantirilgan holda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

200. Quvurli sugʻorish tizimining hisobiy suv sarfi quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim:

quvur materialining gidravlik xususiyatlari;

quvur devorining gʻadir-budurligi;

quvurdagi bosim yoʻqotishlari;

quvur uzunligi va diametri;

sugʻorish qurilmalarining suvga boʻlgan ehtiyoji.

201. Quvurli sugʻorish tizimida quvurning ichki diametri quyidagi shartlarni taʼminlaydigan holda qabul qilinishi lozim:

sugʻoruvchi quvurlar uchun — bitta yomgʻirlatish qurilmasi yoki sugʻorish qurilmasiga zarur boʻlgan hisobiy suv sarfini taʼminlash shartidan kelib chiqib;

suv tarqatuvchi quvurlar uchun — bir vaqtda ishlovchi bir nechta yomgʻirlatish yoki sugʻorish qurilmalariga suv yetkazib berish shartidan kelib chiqib;

magistral quvurlar uchun — bir vaqtda ishlovchi bir nechta suv tarqatuvchi quvurlarga hisobiy suv sarfini yetkazib berish shartidan kelib chiqib.

202. Quvurli sugʻorish tizimida ishchi bosim sifatida sugʻorish qurilmalari, yomgʻirlatish qurilmasi va boshqa sugʻorish apparatlarining eng noqulay ekspluatatsiya sharoitlarda ishlashini taʼminlaydigan holda suv harakatining turgʻun rejimida hosil boʻladigan eng katta ichki bosim qabul qilinishi lozim.

203. Quvurli sugʻorish tizimlarini loyihalashda gidravlik zarba (gidravlik urilish) hosil boʻlish ehtimoli tekshirilishi lozim.

Gidravlik zarbani oldini olish maqsadida quyidagi himoya moslamalarini loyihalash kerak:

teskari klapanlar;

gidravlik zatvorlar;

bosimni barqarorlashtiruvchi suv ustunlari.

Himoya moslamalarining turi va oʻrnatish joylari gidravlik hisoblar asosida aniqlanishi lozim.

Gidravlik zarba holatida hisobiy bosim sifatida suv harakatining turgʻun boʻlmagan rejimida yuzaga keladigan maksimal bosim qabul qilinishi lozim.

204. Quvurlarning mustahkamlik hisobini quyidagi yuklar taʼsirini hisobga olgan holda bajarish lozim:

grunt va transport vositalarining suvdan boʻsh quvurga taʼsir etuvchi bosimi;

quvurdagi suvning ishchi bosimi, shuningdek grunt va transport yuklarining birgalikdagi taʼsiri;

gidravlik zarba yoki vakuum holatida quvurda yuzaga keladigan bosimlar;

grunt bosimi va tashqi yuklarning kompleks taʼsiri.

205. Quvurli sugʻorish tizimlarida bosimli nometall quvurlardan (temir-beton, xrizotilsement va plastmassa quvurlar) foydalanilishi lozim.

206. Poʻlat quvurlardan foydalanishga quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi:

hisobiy ichki bosimi 1,5 MPa (15 kgf/sm2) dan koʻp boʻlgan uchastkalarda;

temir va avtomobil yoʻllari tagidan, toʻsiqlar va jarliklar ostidan oʻtish uchastkalarida;

quvurlarni avtomobil va shahar koʻpriklarida, estakadalarda, tunnellarda va oʻrnatishda.

207. Poʻlat quvur devorining qalinligi mustahkamlik va bosimga chidamlilik hisoblari asosida aniqlanishi lozim.

208. Quvurli sugʻorish tizimi quvurlari tabiiy relyef sharoitlarini hisobga olgan holda yer ostiga oʻrnatilishi lozim.

209. Quvurni yer ostiga oʻrnatish chuqurligi quvur ustidan hisoblaganda 2,0 m dan oshmasligi kerak (bundan texnik va geologik sharoitlar asosida asoslangan hollar mustasno).

210. Manfiy harorat kuzatiladigan hududlarda quvur materiallari va ulanish elementlari muzlash taʼsiriga chidamli boʻlishi lozim.

211. Transport yuklari taʼsirida ishlaydigan quvurlar yer yuzasidan kamida 1,0 m chuqurlikda yotqizilishi lozim.

212. Quvurlar tabiiy tuzilmasi buzilmagan gruntlarda yotqizilishi, bunda quvur yotqiziladigan transheya tubi oldindan tekislanishi lozim.

213. Quvurlarni qattiq jinslar yoki harsangtoshlar aralashgan gruntlarda yotqizishda transheya tubiga qum, qumoq yoki qattiq qoʻshimchalardan holi grunt qatlami yotqizilishi, tekislanishi va zichlanishi lozim.

214. Zichlangan grunt qalinligi 10 sm dan kam boʻlmasligi kerak.

215. Yer osti quvurlarini loyihalashda quvur ustini toʻldirish uchun ishlatiladigan grunt qatlamlarini qatma-qat yotqizish va har bir qatlamni normativ zichlik darajasigacha zichlash lozim.

216. Quvurli sugʻorish tizimi quyidagi uskuna va moslamalar bilan jihozlanishi lozim:

sugʻorish va yomgʻirlatish texnikasini ulash uchun gidrantlar;

har bir sugʻorish quvurining bosh qismida oʻrnatiladigan yopuvchi qurilmalar (zatvorlar);

quvurlarni boʻshatish uchun suv tashlash zatvorlari;

quvurning eng yuqori nuqtalarida, bosh va oxirgi qismlarida gidravlik zarbaga qarshi himoya qurilmalari hamda havo kiritish va chiqarish klapanlari;

suv tarqatuvchi quvurlarning oxirgi nuqtalarida bosim ortib ketishining oldini oluvchi suv tashlash qurilmalari;

bosimni nazorat qilish va boshqarish uskunalari.

217. Diametri 500 mm va undan katta boʻlgan quvurlarda, texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar natijasiga koʻra, bir oʻlchamga kamroq zatvor oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

218. Payvandlangan quvurlarda uskunalarni oʻrnatishda, shuningdek grunt choʻkishi ehtimoli mavjud boʻlgan uchastkalarda uskunalar montaj kompensatorlari orqali oʻrnatilishi lozim.

219. Qish mavsumida quvurlardagi suv toʻliq boʻshatilishi lozim.

220. Quvurlarni suvdan boʻshatish, suvning oʻz oqimi bilan tashkil qilinishi lozim.

Quvurning suv tashlash tomonga qarab qiyaligi 0,001 dan kam boʻlmasligi kerak.

Agar suvni oʻz oqimi bilan boʻshatish imkoniyati mavjud boʻlmasa, suvni nasos yordamida boʻshatishga yoʻl qoʻyiladi.

221. Poʻlat quvurlarni loyihalashda tashqi gidroizolyatsiya qatlamini nazarda tutish lozim.

Gidroizolyatsiya turi quyidagi omillar asosida tanlanishi lozim:

gruntning agressivlik darajasi;

yer osti suvlari mavjudligi va mineralizatsiyasi;

korroziya xavfi darajasi.

8-bob. Sugʻoriladigan yerlardan zax qochirish

1-§. Zax qochirish tizimlari

222. Yerning maqbul suv-tuz rejimini taʼminlovchi yer osti suvlarining loyihaviy chuqurlik sathi quyidagilar asosida belgilanishi lozim:

oʻxshash tabiiy-iqlim sharoitlari;

geologik va gidrogeologik sharoitlar;

amaldagi zax qochirish tizimlarining ekspluatatsiya tajribasi;

gidrogeologik hisob-kitoblar natijalari.

223. Quyidagi sharoitlarda vertikal zax qochirish quduqlarini loyihalash nazarda tutilishi lozim:

gruntning ikki qatlamli yoki koʻp qatlamli tuzilishi mavjud boʻlganda;

yer osti suvlari bosimli gorizontlarga bogʻlangan boʻlganda;

suv oʻtkazuvchan qum, shagʻal yoki mayda tosh qatlamlari mavjud boʻlganda;

gruntning suv berish qobiliyati 100 m/d va undan yuqori boʻlganda.

224. Quyidagi hollarda aralash zax qochirish tizimlarini qoʻllash lozim:

gruntning ikki qatlamli yoki koʻp qatlamli tuzilishi mavjud boʻlganda;

suv oʻtkazuvchan qatlam ustini qoplab turgan suv oʻtkazuvchanligi past grunt qatlamining qalinligi 15 m ga yetganda.

225. Sugʻoriladigan yerlarda zax qochirish tizimi butun ekspluatatsiya davri mobaynida muntazam ishlash sharti bilan loyihalashtirilishi lozim.

Vaqtinchalik zax qochirish tizimlarini quyidagi hollarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

shoʻrlangan yerlarni yuvish jarayonida;

vaqtinchalik meliorativ tadbir sifatida;

gorizontal ochiq zovurlar koʻrinishida.

226. Zax qochirish zovurlarini loyihalashda zax qochirish suvlaridan qayta foydalanish imkoniyati koʻrib chiqilishi, bunda quyidagilar nazarda tutilishi kerak:

zax qochirish suvlaridan sugʻorish maqsadlarida foydalanish imkoniyati;

zax qochirish suvlaridan shoʻrlangan yerlarni yuvishda foydalanish imkoniyati;

suvning mineralizatsiyasi va sifati;

iqtisodiy va texnik jihatdan maqsadga muvofiqligi.

Agar zax qochirish suvlaridan foydalanish imkoniyati mavjud boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa, bu holat texnik-iqtisodiy asoslar bilan asoslanishi lozim.

2-§. Ochiq yotiq (gorizontal) zax qochirish

227. Ochiq zax qochirish zovurlarining gidravlik hisob-kitoblari suv oqimining tekis harakat formulalari asosida amalga oshirilishi lozim.

Quyidagi hollarda tekis harakat formulalaridan foydalanish lozim:

hisobiy suv sarfi 0,5 m³/s dan ortiq boʻlganda;

kichik suv sarflarida quyidagi minimal qiyaliklar taʼminlangan hollarda:

qumli gruntlarda — 0,0005 dan katta;

qumoq gruntlarda — 0,003 dan katta;

gilli gruntlarda — 0,005 dan katta.

Ochiq loyihalanayotgan zovurlarning uzunligi 700 — 1500 m, nishabligi gil gruntlarda 0,0003 dan, qumloq gruntlarda 0,0005 dan katta hamda qumloq gruntlarda 0,003 dan, gil gruntlarda esa 0,005 dan kichik boʻlishi kerak.

Ochiq zovurning hisobiy suv sarfi sifatida ushbu zovurga ulangan barcha drenalar, kollektorlar va zax qochirish tizimlaridan kelib tushayotgan suv sarflarining yigʻindi qiymati qabul qilinishi lozim.

228. Zax qochirish suvlarini oʻz oqimi bilan chiqarib yuborish imkoniyati mavjud boʻlmasa, loyihada meliorativ nasos stansiyalarini koʻzda tutish lozim. Bunda nasos stansiyalari quyidagilarni taʼminlashi kerak:

zax qochirish suvlarini belgilangan qabul qiluvchi inshootga chiqarish;

tizimning uzluksiz ishlashini taʼminlash;

hisobiy suv sarfini ishonchli ravishda oʻtkazish.

229. Birlamchi drenaj tarmoqlari yopiq drenaj koʻrinishida loyihalanishi lozim.

Birlamchi drenajlar quyidagi konstruksiyalarda qabul qilinishi mumkin:

yer osti drenaj quvurlari;

filtrli drenaj tizimlari;

perforatsiyalangan quvurlar asosidagi drenaj tizimlari.

230. Birlamchi drenajlardan suvni qabul qiluvchi kollektorlar, agar mavjud nishabliklar va gidravlik sharoitlar kichik diametrli quvurlar orqali suvni oʻz oqimi bilan oʻtkazish imkonini bersa, yopiq holda loyihalanishi lozim.

231. Kollektor-drenaj tarmogʻini joylashtirish sugʻorish tarmogʻi sxemasi bilan oʻzaro bogʻliq holda loyihalanishi lozim.

Kollektor va drenaj tarmoqlarini joylashtirishda quyidagi talablarga rioya qilinishi kerak:

yerning tabiiy relyefi hisobga olinishi;

yerning eng past nuqtalari boʻylab joylashtirilishi;

suvning oʻz oqimi bilan chiqib ketish sharoitini taʼminlash.

232. Drenaj tarmoqlarini sugʻorish kanallari va sugʻorish ariqlariga parallel ravishda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda drenajlar orasidagi masofa quyidagilar asosida belgilanishi lozim:

gruntning filtratsiya koeffitsiyenti;

gruntning suv oʻtkazuvchanligi;

gruntning mexanik tarkibi;

yer osti suvlari sathi;

gidrogeologik hisob-kitoblar natijalari.

233. Yigʻuvchi ochiq kollektor va drenajlar koʻndalang kesimlarini trapetsiyasimon shaklda loyihalash lozim.

Suv chuqurligining oʻzan tubi kengligiga yoʻl qoʻyiladigan nisbati 1:2 ni tashkil etishi kerak.

Yon qiyaliklarning tikligi grunt va uning shoʻrligiga bogʻliq holda aniqlanishi zarur.

234. Drenaj va kollektor tarmoqlarining hisobiy suv sarfi zax qochirish moduli, yer usti oqim moduli hamda zax qochiriladigan maydonning hisobiy oʻlchamlari asosida aniqlanishi lozim.

Normativ suv sarfi zax qochirish oqimining oʻrtacha vegetatsiya davridagi moduli asosida qabul qilinishi kerak.

235. Shoʻrlangan va shoʻrlanishga moyil boʻlgan yerlarda zax qochirish tizimlarini loyihalashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:

yerlarni shoʻrdan tozalash (shoʻr yuvish) rejimi;

suv-tuz balansi hisob-kitoblari;

gruntning meliorativ holatini yaxshilash talablari;

yer osti suvlari sathini maqbul hisobiy chuqurlikda ushlab turish shartlari.

236. Yogʻingarchilik suvlarini qabul qiluvchi tabiiy pastliklarda joylashgan magistral kollektorlar va kollektorlarning hisobiy suv sarfi toshqin suvlarini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Bunda, hisobiy suv sarfi 10 foiz taʼminlanganlik ehtimoliga ega boʻlgan maksimal oqim sarfi asosida qabul qilinishi kerak.

Hisob-kitoblar gidrologik maʼlumotlar, yogʻingarchilik intensivligi va suv yigʻilish havzasi parametrlari asosida amalga oshirilishi lozim.

237. Sugʻorish natijasida hosil boʻladigan ortiqcha suvlarni ochiq kollektorlar va drenajlar orqali qabul qilishda, kollektor oʻzanlarining eroziyaga uchrashi va deformatsiyalanishining oldini olish uchun maxsus muhofaza inshootlari nazarda tutilishi lozim.

238. Ochiq kollektorlar va drenajlar oʻzanlarining barqarorligini taʼminlash va ularni eroziya hamda deformatsiyadan muhofaza qilish maqsadida muhofaza zonalari belgilanishi lozim.

Muhofaza zonalarining parametrlari quyidagilar asosida belgilanishi kerak:

gruntning litologik tuzilishi;

gruntning suv taʼsiridagi fizik-mexanik xususiyatlari;

gruntning filtratsiya xususiyatlari;

gidrogeologik sharoitlar;

kanal va drenajlarning geometrik parametrlari.

Muhofaza zonalari chegaralarida qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekishga yoʻl qoʻyilmaydi.

3-§. Yopiq yotiq zax qochirish

239. Yopiq yotiq zax qochirish drenajlarini tashkil etishda maxsus filtrlovchi elementlar bilan jihozlangan zovur quvurlaridan foydalanilishi lozim.

Yopiq gorizontal zax qochirish tizimlarida quyidagi talablarga javob beradigan nometall quvurlardan foydalanish kerak:

grunt bosimi taʼsiriga chidamli;

qishloq xoʻjaligi texnikalari taʼsirida yuzaga keladigan vaqtinchalik yuklamalarni qabul qila oladigan;

grunt va sizot suvlarining agressiv taʼsiriga bardoshli.

240. Yopiq yotiq zovur tarmoqlarini qurishda sopol, plastmassa, gʻovak beton, yogʻoch, asbestsement, beton va temir-beton hamda perforatsiyalangan silliq polietilen quvurlardan foydalanish lozim.

Zovur quvurlari grunt bosimiga, qishloq xoʻjaligi texnikalarining vaqtinchalik bosimiga, grunt va sizot suvlari harorati va minerallashuvining oʻzgarishiga chidamli boʻlishi kerak.

241. Yopiq kollektorlar uchun filtrlovchi material bilan oʻralgan va quyi yarim perimetri boʻyicha sunʼiy perforatsiyalangan, ichki sirti silliq polietilen quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

242. Quvurdagi umumiy perefaratsiyalangan yuza quvurning umumiy ustki yuzasining 0,8 — 1 foizdan kam boʻlmasligi kerak.

243. Katta hisobiy suv sarfiga ega yopiq kollektorlarda quyi yarim perimetri perforatsiyalangan temir-beton quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

244. Hisob-kitoblar asosida tanlanadigan maxsus fraksiyali tarkibga ega shagʻal-qum filtrlarini nazarda tutilishi lozim.

245. Yopiq zax qochirish drenajlarining uzunligi 800 — 1000 m dan oshmasligi kerak.

246. Yopiq zax qochirish drenaj quvurlari yoki kollektorlarning diametrlari gidravlik hisob-kitoblar bilan aniqlanishi, bunda yopiq yotiq zovurlarda qoʻllaniladigan quvurlarning oʻlchami D>50 mm, nishabligi i>0,003, quvurdagi suv tezligi V>0,3 m/s, hisobiy qism uzunligi esa L≤600 m boʻlishi kerak.

247. Drenaj va kollektorlarni yuvish va texnik xizmat koʻrsatishni taʼminlash maqsadida quyidagi joylarda kuzatuv quduqlari oʻrnatilishi lozim:

har 200 — 250 m dan oshmagan toʻgʻri uchastkalarda;

quvur yoʻnalishi oʻzgargan joylarda;

quvur diametri oʻzgargan joylarda;

nishablik oʻzgargan joylarda;

kollektorlar ulangan nuqtalarda.

248. Trubkasimon drenajlar uchun quyidagi jadvalda keltirilgan nishabliklarni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Filtrlovchi material bilan oʻralgan, qum-shagʻal filtr qatlamiga yotqizilgan gofralangan zax qochirish quvurlaridan foydalanilganda, gidravlik va filtratsiya hisob-kitoblari bilan asoslangan holda, mazkur jadvalda belgilangan minimal nishablik qiymatlarini kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

249. Drenaj quvurlari va kollektorlarning birikishi quyidagi talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim:

yopiq drenajlar yopiq kollektorlar bilan kuzatuv quduqlari orqali biriktirilishi hamda drenaj quvuri tagining belgisi kollektor quvuri tagining belgisidan kollektor quvuri diametrining kamida 0,8 qismiga teng balandlikda yuqori joylashtirilishi;

yopiq drenajlar ochiq kollektorlar bilan maxsus quyilish inshootlari orqali biriktirilishi hamda quyilish quvuri tagining belgisi kollektordagi normal suv sathidan 0,2-0,3 m yuqori boʻlishi;

ochiq drenajlarning ochiq kollektorlar bilan birikishida suv sathlari orasidagi farq 0,1 m dan kam boʻlmasligi;

drena quvurlarida suv harakatining minimal tezligi 0,3 m/s dan kam boʻlmasligi.

250. Filtrlovchi material bilan oʻralgan, qum-shagʻal filtr qatlamiga yotqizilgan gofralangan zax qochirish quvurlaridan tashkil topgan yopiq drenaj tizimlarida oraliq kuzatuv quduqlarini koʻzda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

251. Yopiq zax qochirish drenaj tizimlari va zovurlari bir vaqtning oʻzida ham zax qochirish ham suv tashlash vazifasini bajarishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

4-§. Vertikal zax qochirish

252. Vertikal zax qochirish quduqlarining konstruksiyasi va parametrlari quyidagi omillar hisobga olingan holda belgilanishi lozim:

qatlamlarning geologik-litologik tuzilishi va mexanik tarkibi;

nam saqlaydigan qatlamlarning suv-fizik xususiyatlari;

funksional talablar (maydonlardagi suv pasayishi, yer osti suv oqimini tutib olish, muayyan hududning suv sathi pasayishi).

253. Vertikal zax qochirish quduqlaridan suv chiqarish uchun nasos agregatlari sifatida elektr dvigatel bilan jihozlangan markazdan qochma nasoslar hamda hisob-kitoblar bilan asoslangan boshqa turdagi nasos agregatlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

254. Quduqdan foydalanish samaradorligini taʼminlash uchun nasos agregatini tanlash quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim:

quduqning hisobiy debiti;

quduqdagi suvning dinamik sathi;

suv sathining pasayishi;

255. Vertikal zax qochirish quduqlarini burgʻilash quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi lozim:

orqaga qaytarish orqali toza suv bilan yuvishga asoslangan rotor burgʻilash usuli;

zarbli-arqonli burgʻilash usuli.

256. Maxsus texnik va geologik asoslanish mavjud boʻlganda, shagʻalli, mayda toshli va katta toshli gruntlarda oʻzidan-oʻzi parchalanadigan burgʻilash eritmalaridan foydalangan holda loyli eritma bilan burgʻilashga yoʻl qoʻyiladi.

257. Ekspluatatsion ustunlar quduqlarning diametri va chuqurligiga koʻra choksiz poʻlat quvurlar yoki plastmassa quvurlardan boʻlishi lozim.

Asbestsementli quvurlardan texnik-iqtisodiy asoslantirilganda va uncha chuqur boʻlmagan quduqlar uchun foydalanishga yoʻl qoʻyiladi (20-25 m).

Plastmassa yoki boshqa nometall quvurlardan foydalanilganda, filtr qismi poʻlat quvurlardan bajarilishi lozim.

258. Vertikal zax qochirish qudugʻining diametri 600 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

Mayda donali gruntlarda quduqlarni burgʻilash diametri 1,0 m dan kam boʻlmasligi lozim.

Shagʻalli, mayda toshli va katta toshli gruntlarda burgʻilash diametri filtr atrofida himoya filtr qatlamini joylashtirish va mexanik suffoziyaning oldini olish talablaridan kelib chiqqan holda hisob-kitob bilan aniqlanishi lozim.

259. Quduq filtrining konstruksiyasi va uning uzunligi quyidagi omillar hisobga olingan holda belgilanishi lozim:

suv saqlovchi qatlamning litologik tuzilishi;

granulometrik tarkibi;

filtrlanuvchi qatlamning qalinligi va filtratsion xususiyatlari.

260. Filtrning tirqishlar maydoni filtr quvurining umumiy tashqi yuzasiga nisbatan kamida 15 — 20 foizni tashkil qilishi lozim.

Filtrning maqbul konstruksiyasi sifatida karkasli-oʻzakli filtr belgilanishi kerak.

261. Filtrning uzunligini quyidagi nisbatda belgilash lozim:

1f = 0,8 m

bu yerda:

1f — filtr uzunligi;

m — kaptaj qilinadigan qatlamning nam saqlaydigan quvvati.

Filtr uzunligi 25 — 30 m dan koʻp boʻlmasligi lozim.

Nam saqlaydigan qatlamning quvvati 10 m dan kam boʻlganda 1f = (0,9-0,95) m.

Filtr uzunligini quyidagi bogʻliqlikda tekshirish lozim:

bu yerda:

Q max — quduqning maksimal suv chiqarish hajmi (debiti);

D skv — quduqni burgʻilash diametri;

V k — suvning filtrga kirishning keskin (mumkin boʻlgan) tezligi

V k= 65 3√K

bu yerda, K — nam saqlaydigan qatlamning filtrlanish koeffitsiyenti, m/h.

262. Filtrli sepma hisobiy yiriklikdagi fraksiya tarkibiga ega boʻlgan mayda toshli-qumli materialdan tayyorlangan, bir qatlamli qilib qabul qilinishi lozim.

Filtr tarkibi (fraksiyasi) har bir loyiha va har bir quduq uchun alohida, gidrogeologik va granulometrik maʼlumotlarga asoslangan holda tanlanishi kerak.

263. Mayda toshli-qumli material quduqning butun chuqurligi boʻylab, quyilish joyigacha joylashtirilishi lozim.

Qurilish davrida quduqni suvdan tortib olish vaqtida hamda foydalanishning birinchi kunlarida filtr materialining yoʻqotishlarini qoplash maqsadida material zaxirasi qoʻshimcha ravishda nazarda tutilishi, bunda qoʻshimcha zaxira umumiy hisobiy hajmning 10 foizigacha miqdorda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

264. Qurilish davrida suv tortish va kompressorlar soni quduqning hisobiy debiti hamda kaptaj qilinadigan qatlam grunt turiga muvofiq belgilanishi lozim. Bunda qurilish davridagi suv tortish ishlarining davomiyligi 15 sutkadan oshmasligi kerak.

265. Bir quduqning bir nechta nam saqlaydigan gorizontlarni kaptaj qilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, har bir kaptaj qilinayotgan qatlam uchun alohida filtr qismlari (yoki alohida filtr intervallari) nazarda tutilishi lozim.

266. Vertikal zax qochirish quduqlarini 70 m dan chuqurroq loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Tindirgichning uzunligi 5,0 m dan katta boʻlmasligi kerak.

267. Quduqlarda maydonchalarning oʻlchamlari 150 m2 dan oshmasligi lozim.

Maydoncha tepasining balandligi yer sathidan 0,5 m dan oshmasligi kerak.

Maydoncha mayda toshli yoki qora mayda toshli qoplamaga ega boʻlishi lozim.

268. Nasos-kuchli uskunalarni boshqarish stansiyasi hamda suv oʻlchash qurilmasi maxsus uycha (shkaf/pavilyon)da joylashtirilgan boʻlishi lozim.

269. Vertikal zax qochirish quduqlarida nasos agregatlarining ish rejimi quduqdagi suv sathiga muvofiq avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi orqali taʼminlanishi lozim.

270. Suv chiqarish tarmogʻi yopiq quvurlarda, yopiq novlarda (lotok) yoki qoplangan kanallarda bajarilishi mumkin.

Quduqlardan suv chiqarish va tashlashlarni gruntli (qoplamasiz) oʻzanlarda loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

271. Transformator podstansiyasi maxsus toʻsiq (himoya panjarasi) bilan oʻralgan boʻlishi kerak.

272. Vertikal zax qochirishni qurish loyihasi hujjatlarida alohida boʻlim (yoki boʻlimlar) nazarda tutilishi, unda quduqlarning yoʻl qoʻyiladigan ish rejimlari, ekspluatatsiya parametrlari hamda rejimlarni tuzatish (regulirovka) boʻyicha koʻrsatmalar hisob-kitoblar bilan asoslangan holda keltirilishi lozim.

5-§. Aralash zax qochirish

273. Aralash zovur suv qabul qilgichlar — kollektorlar yoki drenajlar va vertikal kuchaytiruvchi quduqlardan iborat boʻlishi kerak.

274. Kuchaytirgich-quduqlarning suv qabul qilish qismi birinchi bosimli nam saqlaydigan qatlam doirasida joylashtirilishi lozim.

275. Kuchaytirgich-quduqlarni burgʻilash diametri 250 — 300 mm oraligʻida qabul qilinishi lozim.

Foydalaniladigan ekspluatatsiya ustun (quvur) diametri 120 — 150 mm dan oshmasligi kerak.

276. Kuchaytirgich-quduqlarni loyli eritma bilan burgʻilashga yoʻl qoʻyilmaydi.

277. Shagʻalli gruntda kuchaytirgich-quduqlarni shagʻalli-qumli filtrsiz qurishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda burgʻilash diametri foydalanadigan ustun diametriga teng boʻlishi kerak.

6-§. Xoʻjaliklararo va magistral kollektorlar

278. Kollektorlar toshqin suvlarini qabul qiladigan hollarda, toshqin sarflari 10 foiz taʼminlanganlik boʻyicha qabul qilinishi lozim. Bunda toshqin oqimining vaqt boʻyicha kechikishi va uzoqlashish (marshrut) boʻyicha transformatsiyasi taʼsiri hisobga olinishi kerak.

279. Kollektor oʻzanlarining gidravlik hisobi kanallarni hisoblashga qoʻyiladigan talablar asosida bajarilishi lozim.

Kollektordagi hisobiy oqim tezliklari oʻzanning yuvilib ketmasligi va balchiqlanmasligini taʼminlashi kerak.

280. Kollektor oʻzanlarining koʻndalang kesimlari trapetsiyasimon shaklda qabul qilinishi lozim.

281. Yirik magistral suv tashlash kollektorlarida koʻndalang kesimni poligonal shaklda qabul qilinishi kerak.

Suv sarfiga koʻra oqim chuqurligi (h)ning tub boʻyicha oʻzan kengligi (b)ga yoʻl qoʻyiladigan nisbati quyidagicha qabul qilinishi lozim:

Q ≤ 5,0 m³/s boʻlganda: h:b = 1:2 — 1:3

Q ≤ 10,0 m³/s boʻlganda: h:b = 1:3 — 1:4

Q > 10,0 m³/s boʻlgan hollarda ushbu nisbat qatʼiy belgilanmaydi. Bunda tub boʻyicha oʻzan kengligi oqim tezliklari asosida, kollektor oʻzanining balchiqlanmasligi va yuvilib ketmasligi shartlarini taʼminlaydigan qilib belgilanishi lozim.

282. Yon qiyaliklarning tikkaligi oʻzan gruntining turiga va xossalariga koʻra quyidagi jadvalga asosan qabul qilinishi lozim:

283. Yangi kollektorlarning trassasini loyihalashtirishda quyidagi talablarga rioya qilinishi lozim:

kollektor trassasi joy relyefining eng past belgilaridan oʻtkazilishi;

yoʻnalish imkon qadar toʻgʻri chiziqli boʻlishi;

trassa imkoniyat darajasida toʻgʻri chiziqli boʻlishi;

kollektor uzunligi minimal boʻlishi.

Loyihalash jarayonida kollektor trassasining bir nechta variantlari ishlab chiqilishi va ular orasidagi tanlov solishtirma texnik-iqtisodiy hisoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

Aholi punktlari hududidan oʻtuvchi kollektorlarning oʻzan tubi va yon qiyaliklarini betonlashga quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi:

kollektorning asosiy vazifasi boʻlgan filtratsiya oqimlarini qabul qilish imkoniyati saqlanishi;

filtratsiya bosimini pasaytirish va yer osti suvlarini qabul qilish funksiyasiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi.

284. Kollektorlarni vertikal yassilikda biriktirish faqat suv sathlari boʻyicha amalga oshirilishi lozim.

Qabul qiluvchi kollektordagi suv sathi, suv qabul qilish qurilmasidagi suv sathidan 0,1-0,2 m past boʻlishi lozim.

9-bob. Suv toʻplash-chiqarish tarmogʻi

285. Suv toʻplash-chiqarish tarmogʻi sugʻoriladigan hududlar chegaralarida joylashtirilishi va sugʻorish jarayonida hosil boʻladigan tashlama suvlarni qabul qilish, ularni kollektor-zax qochirish tarmoqlariga, drenaj tizimlariga yoki sugʻorish kanallariga xavfsiz va boshqariladigan tarzda burishni taʼminlashi lozim.

286. Kollektor-zax qochirish tarmoqlari mavjud boʻlmagan va tabiiy zax qochirish sharoiti yetarli darajada taʼminlangan hududlarda, sugʻorish natijasida hosil boʻladigan tashlama suvlarni chiqarish maqsadida maxsus suv tashlash kanallarini loyihalashtirish lozim.

287. Suv tashlash kanallari yomgʻir va qor suvlarini ham qabul qilish va chiqarish imkoniyatini taʼminlaydigan qilib loyihalashtirilishi lozim.

288. Suv toʻplash-chiqarish tarmogʻini faqat ochiq holda loyihalashtirish lozim.

289. Birlamchi suv qabul qilish inshootlari sugʻoriladigan hududlarning relyef boʻyicha eng past belgilarida joylashtirilishi lozim. Bunda bitta suv olish inshooti bir nechta sugʻorish uchastkalaridan kelib tushayotgan tashlama suvlarni qabul qilish imkoniyatini taʼminlashi kerak.

290. Katta nishablikka ega boʻlgan uchastkalarda suv tashlash inshootlarini loyihalashtirishda yigʻma temir-beton tarnovlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Suv tashlash joylarini temir-beton qoplamalar bilan loyihalash lozim.

291. Sugʻoriladigan hududlardan tashlanadigan suvlarning hisobiy sarfi yer yuzasi nishabligi, sugʻorish usuli va gidravlik sharoitlarni hisobga olgan holda aniqlanishi, bunda tashlama suv sarfi sugʻorish uchun beriladigan umumiy suv sarfining 5 foizidan 30 foizigacha boʻlgan qismi miqdorida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

292. Suv tashlash kanallarining hisobiy suv sarfi suv yigʻuvchi maydonning gidrologik tavsifi, yomgʻir va toshqin suvlarining ehtimoliy hajmi hamda 10 foiz taʼminlanganlik darajasiga mos keluvchi gidrologik hisoblar asosida aniqlanishi lozim.

293. Suv tashlash kanallarini kollektor va drenaj tarmoqlariga ulash joylarida oqimning yuvish taʼsirini oldini olish, oʻzanning deformatsiyalanishiga yoʻl qoʻymaslik va gidravlik rejimning barqarorligini taʼminlash maqsadida maxsus tutashtiruvchi inshootlar nazarda tutilishi lozim.

294. Tutashtiruvchi suv tashlash inshootlari kollektor va drenajlarning oʻzanlarini tozalash vaqtida qurilish texnikasining harakatini taʼminlash uchun quvurli boʻlishi lozim.

295. Suv tashlash kanallarining gidravlik hisoblari sugʻorish kanallarini hisoblash uchun qabul qilingan gidravlik formulalar va hisoblash usullariga muvofiq holda, suv sarfi, oqim tezligi, gidravlik radius va oʻzan barqarorligi shartlarini hisobga olgan holda bajarilishi lozim.

10-bob. Sugʻorish kanallari va kollektorlardagi gidrotexnika inshootlari

296. Sugʻorish kanallari va kollektorlarda joylashtiriladigan gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

sugʻoriladigan yerlarning suvga boʻlgan ehtiyojlarini hisobga olgan holda, sugʻorish jadvaliga muvofiq muddatlarda va zarur miqdorda suv yetkazib berish;

inshootlar va ularning konstruktiv elementlarining mustahkamligi, barqarorligi va hisobiy yuklanishlarga chidamliligini taʼminlash;

inshootlarning ekspluatatsiya jarayonida ishonchliligi, uzluksiz ishlashi va texnik xizmat koʻrsatish uchun qulayligini taʼminlash;

suv taqsimlash inshootlarida suv sarfini aniq hisobga olish va nazorat qilish imkoniyatini taʼminlovchi suv oʻlchash vositalarini nazarda tutish;

asosi grunt boʻlgan kanallarda filtratsiyaga qarshi barqarorlikni taʼminlash;

inshootlarni rekonstruksiya qilish, taʼmirlash va modernizatsiya qilish imkoniyatini taʼminlash;

qurilish ishlarini industriallashtirish darajasini oshirish va yigʻma konstruksiyalardan samarali foydalanish;

qurilish materiallaridan oqilona va tejamkor foydalanish;

mahalliy qurilish materiallaridan texnik-iqtisodiy jihatdan asoslangan holda keng foydalanish.

297. Suv chiqarish va suv taqsimlash inshootlarining konstruksiyasi kanal boʻylab suv oqimining erkin harakatlanishini taʼminlashi lozim.

298. Hisobiy suv sarfi 10 m³/s gacha boʻlgan gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirishda namunaviy loyihalardan foydalanish lozim. Bunda, muhandislik-geologik, gidrogeologik va gidravlik sharoitlar, inshootlarning ishlash rejimi, yigʻma temir-beton konstruksiyalar xususiyatlari hamda mahalliy sharoitlar hisobga olingan holda loyihaga asoslangan oʻzgartirishlar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Kirish va chiqish joylarida maxsus (yigʻma yoki monolit) beton qurilmalarni (ogolovki) qoʻllash lozim.

Quvurlar ostida monolit poydevorlarni qoʻllash uchun maxsus asos boʻlishi lozim.

299. Akveduk ustunlari suv oqimining yuvish taʼsiri va muz taʼsiridan himoya qilingan boʻlishi lozim.

Ustunlarning poydevor chuqurligi oʻzanning hisobiy maksimal yuvilish chuqurligini hisobga olgan holda gidravlik va geotexnik hisoblar asosida aniqlanishi kerak.

300. Dyukerlarning gidravlik hisobini bajarishda quvur ichidagi suv oqimi, tezligi kanal oʻzanidagi suv tezligidan kam boʻlmasligi lozim.

301. Dyukerning koʻndalang kesimi oʻlchamlari uni ekspluatatsiya qilish, texnik xizmat koʻrsatish va tozalash texnologiyasini hisobga olgan holda tanlanishi lozim.

302. Sugʻorish kanallarida joylashtiriladigan suv tashlash va suv taqsimlash inshootlari avtomatik boshqaruv tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

303. Bosim va suv sarfini tartibga solish maqsadida sugʻorish va yomgʻirlatish qurilmalariga suv yetkazib beruvchi quvurlarda gidrantlar, suv chiqarish moslamalari va boshqaruvchi armaturalar oʻrnatilishi lozim.

304. Quvurli sugʻorish tizimlarida quvurlarni suvdan boʻshatish va yuvish imkoniyatini taʼminlash maqsadida suv chiqaruvchi moslamalar quvur trassasining past nuqtalarida, shuningdek quvurning oxirgi nuqtalarida oʻrnatilishi lozim.

305. Quvurlar avtomobil va temir yoʻllar ostida oʻtgan hollarda quvur ustidagi grunt qoplamasining qalinligi transport yuklanishlari va grunt xususiyatlarini hisobga olgan holda mustahkamlik hisob-kitoblari asosida belgilanishi lozim.

11-bob. Nasos stansiyalari

306. Suv keltirishning ishonchliligi boʻyicha nasos stansiyalar quyidagi uchta toifaga boʻlinadi:

1-toifa — ishdan chiqishi yoki toʻxtab qolishi insonlar hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻdirishi, shuningdek qishloq xoʻjaligi, sanoat yoki boshqa sohalarga katta iqtisodiy zarar yetkazishi mumkin boʻlgan nasos stansiyalari;

2-toifa — yakka tartibdagi yoki kaskad tizimida ishlovchi nasos stansiyalari (ularning vaqtincha ishdan chiqishiga 2 sutkadan ortiq boʻlmagan muddat davomida yoʻl qoʻyiladi);

3-toifa — vaqtincha ishdan chiqishiga 5 sutka va undan ortiq muddat davomida yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan nasos stansiyalari.

307. Nasos stansiyasining hisobiy suv sarfi sugʻoriladigan maydonlarda yetishtirilayotgan qishloq xoʻjaligi ekinlarining maksimal suv isteʼmoli ordinatasiga muvofiq ravishda, suv xoʻjaligi hisob-kitoblari asosida, jadallashtirish koeffitsiyenti hisobga olingan holda aniqlanishi lozim.

308. Ekinlar tarkibi, ekish sxemasi yoki qayta ekishlar oʻzgargan hollarda nasos stansiyasining hisobiy suv sarfi qayta hisoblab chiqilishi va tegishli tuzatishlar kiritilishi lozim.

309. Nasos agregatlarining turi va soni nasos stansiyasining hisobiy suv sarfini ishonchli taʼminlash shartidan kelib chiqqan holda tanlanishi lozim.

310. Bir nechta variantlar mavjud boʻlgan hollarda nasos agregatlari va ularning joylashuvi nasos stansiyasi binosining minimal oʻlchamlarini taʼminlaydigan va texnik-iqtisodiy jihatdan eng maqbul boʻlgan variant asosida qabul qilinishi lozim.

311. Nasos agregatlarining yakuniy tanlovi qurilish qiymati, uskunalar qiymati, ekspluatatsiya va texnik xizmat koʻrsatish xarajatlari hamda energetik samaradorlik koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda solishtirma texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

312. Zaxira nasos agregatlarining soni nasos stansiyasining ishonchlilik toifasiga muvofiq quyidagi tartibda qabul qilinishi lozim:

1-toifa nasos stansiyalarida har 6 ta ishchi nasos agregatiga kamida 1 ta zaxira nasos agregati;

2-toifa nasos stansiyalarida har 8 ta ishchi nasos agregatiga kamida 1 ta zaxira nasos agregati;

3-toifa nasos stansiyalarida zaxira nasos agregatini oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

2 va 3-toifa nasos stansiyalarida zaxira nasos agregatlarini nasos stansiyasi hududidagi omborxonalarda saqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Nasos agregatlari ogʻir ekspluatatsiya sharoitlarida ishlaganda, jumladan suv tarkibida abraziv zarrachalar miqdori yuqori boʻlgan, uzluksiz ish rejimida ishlaydigan yoki boshqa ogʻir sharoitlarda, zaxira nasos agregatlari sonini texnik-iqtisodiy asoslanishga muvofiq oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

313. Nasos stansiyasi majmuasi uning funksional vazifasi, ishlash sharoiti va konstruktiv yechimlariga muvofiq ravishda quyidagi asosiy bino va inshootlardan tashkil topishi lozim:

suv olish inshooti;

suv keltiruvchi kanal yoki quvur;

avankameralar;

qabul qiluvchi kameralar;

soʻruvchi quvurlar;

nasos stansiyasi binosining yer osti qismi;

nasos stansiyasining binosi;

chiqindini ushlab qoluvchi inshootlar;

yordamchi xonalar;

bosimli quvur;

suv chiqaruvchi inshoot;

transformator podstansiyasi;

nasos stansiyasi hududini ekspluatatsiya qilish uchun moʻljallangan obodonlashtirilgan maydoncha.

Nasos stansiyasining funksional maqsadi, joylashuvi, suv taʼminoti sxemasi va texnik xususiyatlariga qarab, nasos stansiyasi majmuasida ayrim bino va inshootlarni nazarda tutmaslikka texnik-iqtisodiy asoslanish asosida yoʻl qoʻyiladi.

Bunda nasos stansiyasining ishonchliligi, xavfsizligi va funksional vazifalarini toʻliq bajarish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

314. Suv omborlari va daryolardan suv olishda minimal hisobiy suv sathlari nasos stansiyasining ishonchlilik toifasiga muvofiq quyidagi taʼminlanganlik darajalarida qabul qilinishi lozim:

1-toifa nasos stansiyalari uchun — 97 %;

2-toifa nasos stansiyalari uchun — 95 %;

3-toifa nasos stansiyalari uchun — 90 %.

315. Suv manbasida loyqalik darajasi yuqori boʻlgan, shuningdek suv osti choʻkindilari va muallaq zarrachalar mavjud boʻlgan hollarda suv olish inshootlari va tindirgichlarning maxsus konstruksiyalari nazarda tutilishi lozim.

316. Baliqchilik ahamiyatiga ega boʻlgan suv manbalaridan suv olishda baliqlarni muhofaza qilishni taʼminlovchi maxsus muhofaza qurilmalari (baliq muhofaza panjaralari, ekranlar va boshqa qurilmalar) nazarda tutilishi lozim.

317. Suv keltiruvchi kanalning gidravlik parametrlari suv manbasidagi minimal suv sathlari sharoitida ham nasos stansiyasining maksimal hisobiy suv sarfini uzluksiz va ishonchli oʻtkazish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

318. Avankamera konstruksiyasi suv oqimining barqaror gidravlik rejimini taʼminlashi, choʻkindilarning soʻrib oluvchi quvurlarga tushishining oldini olishi va barcha nasos agregatlariga suvning bir tekis taqsimlanishini taʼminlashi lozim.

319. Avankamerada har bir soʻrib oluvchi quvur oldida chiqindilarni ushlab qoluvchi mexanizatsiyalashtirilgan tozalash imkoniyatiga ega boʻlgan muhofaza panjaralari nazarda tutilishi lozim.

Panjaralarning ish rejimi suv tarkibidagi chiqindilar va muallaq zarrachalarning toʻplanish intensivligiga muvofiq loyihada asoslanishi lozim.

320. Soʻrib oluvchi quvurlarni poʻlat quvurlardan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Har bir nasos agregatida alohida soʻrib oluvchi quvur boʻlishi lozim.

Soʻrib oluvchi quvur diametri nasos agregatining kirish patrubogi diametridan kam boʻlmasligi lozim.

Soʻrib oladigan quvurlarda suv oqimi tezligi quyidagicha boʻlishi lozim:

Quvur diametri, mm Suv oqimi tezligi, m/s 300 — 500 1 — 1,5 500 — 800 1,5 — 1,9 800 dan ortiq 2,0 dan oshmasligi lozim

Oʻrta va yirik nasos stansiyalari uchun suv oqimi tezligi gidravlik hisob-kitoblar asosida aniqlanishi va oqim barqarorligi asoslanishi lozim.

321. Soʻrib oluvchi quvurlar konstruksiyasi toʻgʻri oqimli yoki sifonli turda qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Sifonli soʻrib oluvchi quvurlar qoʻllanilganda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

nasoslarni ishga tushirishni yengillashtirish;

yopish armaturalari sonini kamaytirish;

nasos stansiyasi binosining oʻlchamlarini optimallashtirish.

Soʻrib olish turini tanlash texnik va texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

322. Soʻrib oluvchi quvurlar konstruksiyasi suv oqimiga havo kirishining oldini oluvchi toʻliq germetiklikni taʼminlashi lozim.

323. Suv filtratsiyasining oldini olish maqsadida soʻrib oluvchi quvurlar nasos stansiyasining yer osti qismi devorlaridan oʻtadigan joylarda filtratsiyaga qarshi maxsus diafragmalar nazarda tutilishi lozim.

324. Nasos stansiyasining yerosti qismi tashqi devorlarida zamonaviy gidroizolyatsiya materiallaridan foydalangan holda kuchaytirilgan gidroizolyatsiya nazarda tutilishi lozim.

325. Nasos stansiyasi binosi uskunalarni joylashtirish, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatish uchun qulay sharoitlarni taʼminlashi lozim.

326. Nasos stansiyasi binosining yer osti qismi hajmi yer usti qismi hajmidan kichik boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Montaj maydonchalari va yordamchi texnologik uskunalarni yer usti qismida joylashtirish lozim.

327. Nasos stansiyasi binosida texnologik jihozlarning ishlashini taʼminlash maqsadida ventilyatsiya, isitish va mikroklimatni taʼminlovchi tizimlar nazarda tutilishi lozim.

328. Nasos stansiyasida uskunalarni montaj qilish va xizmat koʻrsatish uchun koʻtarma-transport uskunalari quyidagi tartibda qabul qilinishi lozim:

montaj qilinadigan yuk massasi 5 t gacha boʻlganda — qoʻlda boshqariladigan tal yoki osma kran-balka;

yuk massasi 5 t dan ortiq boʻlganda — qoʻlda boshqariladigan koʻpriksimon kran;

yukni koʻtarish balandligi 6 m dan ortiq boʻlganda yoki kran yoʻli uzunligi 18 m dan ortiq boʻlganda — elektr bilan boshqariladigan koʻpriksimon kran.

329. Bosimli quvurlar hisobiy manometrik bosim va gidravlik zarba taʼsirlariga chidamli boʻlgan materiallardan tayyorlangan quvurlardan loyihalashtirilishi lozim.

330. Quvurlar ulanish joylarining mustahkamligi quvur materialining mustahkamligidan kam boʻlmasligi va toʻliq germetiklikni taʼminlashi lozim.

331. Gaz taʼminoti sohasida foydalanilgan poʻlat quvurlardan texnik holati va mustahkamligi tekshirilgan taqdirda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

332. Bosimli quvurlar soni va ularning diametrlari quyidagilar asosida belgilanishi kerak:

gidravlik hisob-kitob natijalari;

quvurlarning mavjudligi va taʼminot imkoniyatlari;

texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar;

nasos uskunalarini ishlab chiqaruvchi zavodlarning texnik talablari.

333. Bosimli quvurlar joyning relyefi, gidrogeologik sharoitlari, quvur materiallari va texnik-iqtisodiy asoslanishga muvofiq yer osti yoki yer usti usulida joylashtirilishi lozim.

334. Suv chiqarish inshootlari konstruksiyasi suv oqimining energiyasini inshoot chegarasida toʻliq soʻndirish va gidravlik taʼsirlarning xavfsiz darajada tarqalishini taʼminlashi lozim.

335. Suvni yopish va oʻtkazish armaturasi quyidagi talablarni taʼminlashi lozim:

nasos agregatlari toʻxtaganda qaytish oqimining oldini olish;

quvur tizimiga havo kirish va chiqishini taʼminlash;

vakuum hosil boʻlishining oldini olish;

quvurlarni tez va xavfsiz oʻchirish imkoniyatini taʼminlash;

gidravlik zarba xavfini kamaytirish.

12-bob. Sugʻorish tizimlari va sugʻoriladigan yerlarni rekonstruksiya qilish hamda kanallar va drenaj tizimlarida taʼmirlash-tiklash ishlarini olib borish

336. Sugʻoriladigan yerlarni rekonstruksiya qilish ishlarini meliorativ holati noqulay boʻlgan, shoʻrlangan, botqoqlashgan, sizot suvlari sathi yuqori joylashgan, suv taʼminoti va zax qochirish sharoitlari qoniqarsiz boʻlgan yer uchastkalaridan boshlash lozim.

337. Tizimlarning qayta tiklanishini xoʻjaliklararo kanallardan boshlash kerak.

338. Sugʻoriladigan yerlarni kompleks ravishda qayta tiklashda ishlar tarkibi quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

sugʻorish maydonlarini toʻgʻri geometrik shaklga keltirish, ularning oʻlchamlarini maqbul qiymatlargacha optimallashtirish;

sugʻorish tizimini qayta tiklash (rekonstruksiya qilish va taʼmirlash-tiklash ishlarini bajarish);

zax qochirish quvvatini oshirgan holda uni qayta tiklash;

ichki xoʻjalik yoʻl tarmogʻini qayta tiklash;

shoʻrlangan yerlarni yuvish.

339. Sugʻoriladigan yerlarni qayta tiklash bilan bogʻliq boʻlgan asosiy ishlarni vegetatsiya boʻlmagan davrida tashkillashtirish lozim.

13-bob. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash

340. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash boʻyicha tadbirlar sugʻoriladigan yerlarni qayta tiklash loyihalari tarkibida nazarda tutilishi lozim.

Mavjud sugʻorish tarmogʻi oʻsimliklarning normal oʻsishi va rivojlanishi, shuningdek profilaktik yuvish ishlarini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan suv taʼminotini kafolatlashi lozim.

Mazkur talab taʼminlanmagan hollarda, melioratsiya tadbirlari tarkibida kamida sugʻorish tarmogʻining qisman rekonstruksiya qilinishi nazarda tutilishi, past samaradorlik aniqlanganda esa sugʻorish tarmogʻini takomillashtirish boʻyicha chora-tadbirlar koʻzda tutilishi lozim.

341. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

mavjud zax qochirish tizimlarini qayta tiklash;

zax qochirish quvvatini oshirish.

342. Meliorativ holatni yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar maxsus grunt-meliorativ hamda gidrogeologik izlanishlar natijalari asosida belgilanishi lozim.

343. Zax qochirish turi muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlar inobatga olingan holda, qiyosiy texnik-iqtisodiy hisoblar asosida, keltirilgan eng kam sarf-xarajatlar mezoni boʻyicha tanlanishi lozim.

344. Shoʻrlangan yerlarda yerlarning meliorativ holatini yaxshilash loyihalarida mukammal yuvib tozalash ishlarini oʻtkazish nazarda tutilishi lozim.

345. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash loyihalari tarkibida kuzatuv quduqlari tarmogʻini nazarda tutish lozim.

14-bob. Sugʻorish tizimlaridagi inspektorlik yoʻllari va ularning inshootlari

1-§. Inspektorlik yoʻllari

346. Kanallar boʻylab joylashtiriladigan inspektorlik yoʻllarining joylashuvi transport vositalarining harakati vaqtida kanallar, kollektorlar va inshootlarni vizual koʻrikdan oʻtkazish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

347. Inspektorlik yoʻllarining konstruksiyasi va geometrik parametrlari transport vositalarining harakat tezligida xavfsiz harakatlanishini taʼminlaydigan holda loyihalashtirilishi lozim.

348. Inspektorlik yoʻllarini loyihalashtirishda ulardagi yer koʻtarmalarining hajmi kanallar, kollektorlar va inshootlarni qurish jarayonida hosil boʻladigan yer massasi balansida hisobga olinishi lozim.

349. Inspektorlik yoʻllarining joylashuvi kanallar, kollektorlar va boshqa inshootlar uchun ajratilgan yer polosasining minimal kengligini taʼminlaydigan holda qabul qilinishi, bunda inspektorlik yoʻllarini dambalar ustida yoki ularga yaqin joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

350. Inspektorlik yoʻllarining koʻndalang kesimi quyidagi asosiy parametrlarga muvofiq qabul qilinishi lozim:

yer koʻtarmasi kengligi — 6,5 m;

yuriladigan qism kengligi — 3,5 m;

yoʻl yoqasi kengligi — 1,5 m;

yoʻl yoqasining birikma qismi kengligi — 0,5 m.

351. Inspektorlik yoʻllarida yoʻl qoplamasi sifatida qalinligi kamida 0,15 m boʻlgan qum-shagʻal aralashmasi qatlamini koʻzda tutish lozim.

352. Yoʻl qoplamasining qalinligi va konstruksiyasi quyidagi omillarni hisobga olgan holda texnik-iqtisodiy va muhandislik hisob-kitoblari asosida belgilanishi lozim:

yer koʻtarmasi gruntining fizik-mexanik xususiyatlari;

yer koʻtarmasining balandligi;

gruntning shoʻrlanganlik darajasi;

transport harakatining intensivligi;

kanallarni taʼmirlash va tiklash ishlarida qoʻllaniladigan qurilish texnikasi va mexanizmlarining turi va yuklanishi.

Yirik magistral kanallar boʻylab joylashgan inspektorlik yoʻllarida yuriladigan qism qoplamasini qora shagʻal yoki unga teng mustahkamlikka ega materiallardan bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

353. Balandligi 2,0 m dan ortiq boʻlgan koʻtarmalarda joylashgan inspektorlik yoʻllarida, shuningdek egri uchastkalarda, boshqa yoʻllar bilan kesishish yoki tutashish joylarida harakat xavfsizligini taʼminlash maqsadida signal ustunchalarini oʻrnatish lozim. Signal ustunchalari orasidagi masofa 10 m dan oshmasligi kerak.

2-§. Koʻpriklar va quvurlar

354. Yoʻllarning kanallar, kollektorlar va boshqa ochiq suv oqimlari, shuningdek jarliklar va suvsiz vodiylar bilan kesishib oʻtadigan joylarida oʻtish inshootlarining turi va konstruksiyasi texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida tanlanishi lozim.

355. Quvurli oʻtish inshootlari qoʻllaniladigan hollarda diametri 1,4 m va undan katta quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

356. Yoʻllarning suv sarfi 0,3 m³/s dan kam boʻlgan birlamchi yer osti zax qochirish tarmoqlari (kanal yoki quvur), kollektorlar hamda uncha katta boʻlmagan sugʻorish kanallari bilan kesishish joylarida hisob-kitob asosida kichik diametrli quvurli oʻtish inshootlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Yer osti zax qochirish tarmoqlari va kollektorlarida diametri 1,0 m dan kichik boʻlgan quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

15-bob. Atrof-muhit muhofazasi

357. Barcha suv xoʻjaligi va meliorativ qurilish obyektlarini loyihalashda atrof-muhit muhofazasi boʻyicha maxsus boʻlimlar ishlab chiqilishi va loyiha hujjatlari tarkibiga kiritilishi lozim.

358. Atrof-muhit muhofazasi boʻlimida loyihalanadigan obyektlarning qurilishi va ekspluatatsiyasi quyidagi tabiiy komponentlarga ehtimoliy taʼsiri har tomonlama baholanishi lozim:

yer yuzasi va yer osti suvlari;

yer resurslari va gruntlar;

atmosfera havosi;

oʻsimlik dunyosi;

hayvonot dunyosi;

tabiiy ekotizimlar.

Atrof-muhitga zararli taʼsir ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda, mazkur taʼsirlarning oldini olish, kamaytirish va ularning oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha texnik va tashkiliy chora-tadbirlar loyihada asoslanishi lozim.

359. Suv xoʻjaligi va meliorativ obyektlarni loyihalashda quyidagi tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlari nazarda tutilishi lozim:

a) asosiy kanallar uchun:

filtratsiya oqimlarining pastda joylashgan yerlarga salbiy taʼsirining oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar;

baliqchilik ahamiyatiga ega boʻlgan suv manbalaridan suv olishda baliq muhofaza qurilmalarini nazarda tutish;

qirgʻoqboʻyi muhofaza yoʻlaklari va suvni muhofaza qilish zonalarini ajratish;

vaqtinchalik foydalanilgan yerlarni rekultivatsiya qilish;

b) kollektorlar va zax qochirish tizimlari uchun:

yer yuzasi suv manbalarini ifloslanishdan muhofaza qilish boʻyicha chora-tadbirlar;

qirgʻoqboʻyi muhofaza yoʻlaklari va suvni muhofaza qilish zonalarini belgilash;

v) nasos stansiyalari uchun:

baliqchilik ahamiyatiga ega boʻlgan suv obyektlaridan suv olishda baliq muhofaza qurilmalarini oʻrnatish;

vaqtinchalik qurilish ishlari uchun foydalanilgan yerlarni rekultivatsiya qilish.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA

Suv xoʻjaligi va meliorativ obyektlarni qurish (rekonstruksiya qilish) loyihalari (ishchi loyihalari) tarkibi va mazmuni

1. Loyiha hujjatlarining tarkibi:

tushuntirish xati;

qurilishni tashkil qilish boʻlimi;

muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlar boʻlimi;

grunt-meliorativ sharoitlar boʻlimi;

gidrologik sharoitlar boʻlimi;

grafik materiallar (chizmalar);

smeta hujjatlari.

Kichik hajmli va texnik jihatdan sodda obyektlar uchun tabiiy sharoitlar boʻyicha maʼlumotlarni alohida shaklda emas, balki tushuntirish xati tarkibida keltirishga yoʻl qoʻyiladi.

2. Tushuntirish xatining tarkibi:

1) kirish qismi (loyihani ishlab chiqish uchun asos boʻlgan hujjatlar, loyihaning maqsadi va vazifalari);

2) obyektning joylashgan oʻrni;

3) tabiiy sharoitlar, (iqlim, muhandislik-geologiya va gidrogeologik, gidrologik va grunt-meliorativ sharoitlar);

4) mavjud qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi;

5) texnik yechimlar (bosh reja boʻyicha qabul qilingan yechimlar, suv xoʻjaligi hisob-kitoblari, konstruksiyalar va ularning elementlari boʻyicha texnik yechimlar, qabul qilingan texnik yechimlarning asoslanishi va variantlarni taqqoslash natijalari).

6) ish hajmi;

7) qurilishni tashkil qilish boʻlimi;

8) obyektni ekspluatatsiya qilishni tashkil etish;

9) atrof-muhit muhofazasi boʻlimi;

10) iqtisodiy samaradorlik boʻlimi.

3. Ilovalar:

1) loyihalash uchun texnik topshiriq;

2) nuqson dalolatnomasi (rekonstruksiya obyektlari uchun).

Obyektning xususiyati va texnik murakkabligiga qarab, ayrim boʻlimlarni loyiha tarkibiga kiritmaslikka texnik jihatdan asoslangan hollarda yoʻl qoʻyiladi.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA

Sugʻorish tizimi tarkibi

Sugʻorish tizimi tarkibiga quyidagi asosiy inshootlar, tarmoqlar va muhandislik-texnik elementlar kiritilishi lozim:

bosh suv olish inshootlari;

magistral kanallar;

xoʻjaliklararo sugʻorish tarmoqlari (kanallar);

ichki xoʻjalik sugʻorish tarmoqlari;

nov (lotok) tarmoqlari;

magistral va xoʻjaliklararo kollektorlar hamda suv tashlash inshootlari;

suv va sel-suv omborlari;

kanallardagi suv tindirgichlar;

nasos stansiyalari;

suv olib ketuvchi kanallar;

kanallar va kollektorlarning kommunikatsiya va yoʻllar bilan kesishib oʻtgan joylaridagi gidrotexnika inshootlari;

boshqaruv va avtomatika tizimlari;

suv tejovchi sugʻorish texnologiyalari;

sugʻorish quduqlari va meliorativ kuzatuv quduqlari;

kuzatish quduqlari tizimi (yer osti sizot suvlari yopiq-yotiq drenaj suvlarini kuzatish uchun);

himoya qiluvchi va oʻrab turuvchi dambalar;

aloqa vositalari;

elektr taʼminoti vositalari va elektr uskunalari;

inspektorlik va shoxobcha avtoyoʻllar;

xizmat koʻrsatuvchilar uchun ishlab chiqarish binolari va inshootlar.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 3-ILOVA

Egat tortib sugʻorish yuzasidan yoʻl qoʻyiladigan parametrlar

l — ariq uzunligi, m

q — ariqqa ketadigan suv sarfi, ℓ/s

t — sugʻorish vaqti, h

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 4-ILOVA

Kanallar va tabiiy ochiq suv oqimlarining “n” notekislik koeffitsiyenti

Izohlar:

1. Suv oluvchi-oqova suvlar tarmoqlari kanallari uchun “n” notekislik koeffitsiyenti qiymati sugʻorish kanallariga nisbatan 10 foizga oshirilgan holda qabul qilinishi va jadvalda keltirilgan qiymatlar sathigacha yaxlitlanishi kerak.

2. Portlash usulida barpo etilgan kanallar uchun “n” notekislik koeffitsiyenti qiymati kanalning koʻndalang kesimiga qoʻshimcha ishlov berish hajmi va darajasiga qarab 10 — 20 foizga oshirilgan holda qabul qilinishi lozim.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 5-ILOVA

Suv oqimining yuvmaydigan tezliklari

Izoh. Jadvalda oqimning yoʻl qoʻyiladigan yuvib ketmaydigan tezliklari, zichligi 2650 kg/m3 boʻlgan grunt uchun keltirilgan.

Grunt zichligi past boʻlganda yoʻl qoʻyiladigan yuvib ketmaydigan tezlikni 10 foizga kamaytirish kerak.

Izoh:

1. Ku=dm/d 95 %;

2. 1-jadvalning izohida keltirilgan.

Izohlar:

1. 1-jadvalning izohida keltirilgan.

2. Hisoblangan solishtirma ilashish normativ solishtirma ilashishning ushbu gruntning bir jinslilik koeffitsiyentiga koʻpaytmasi sifatida aniqlanishi lozim.

Sinovlar maʼlumotlari boʻyicha olingan oʻrtacha ilashish qiymati normativ solishtirma ilashish sifatida qabul qilinishi kerak (eng kamida 25).

Loy gruntning bir jinslilik koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

α — minimal ilashish ehtimolini tavsiflaydigan koeffitsiyent va magistral kanallar uchun — 2.65; birinchi tartib taqsimlagichlari uchun — 2.5; keyingi tartiblar taqsimlagichlari uchun — 2.0 ga teng;

σ — taqsimlash egri chizigʻining standarti (oʻrtacha kvadratli xato);

C — gruntning normativ solishtirma ilashishi.

Izohlar:

1. Bogʻlovchi gruntlar tarkibida oson eruvchan tuzlar miqdori 0,3 % dan yuqori boʻlgan taqdirda, yuvmaydigan oqimning tezliklari maxsus tadqiqotlar asosida belgilanishi lozim.

2. 1-jadvalning izohida keltirilgan.

Izohlar:

1. Gruntlarning yuvilib ketishga qarshiligini pasaytirishga olib keladigan qurib qolishi (qaqrab ketishi) yuz beradigan tanaffus uzoq muddatli hisoblanadi.

2. Ishlash davomiyligi hisobga olinmaydi va joiz tezliklar yuvilib ketish normativ ekspluatatsiyaga toʻsqinlik qilmaydigan kanallar (suv olish-tashlash tarmogʻi kanallari, kamdan-kam ishlaydigan tashlashlar) uchun kamaytiriladi.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 6-ILOVA

Kanallarning qiyalik miqdori koeffitsiyentlari

Izohlar:

1. Birinchi raqam suv sarfi 0,5 m3/s kam boʻlgan, ikkinchisi — suv sarfi 10 m3/s ortiq boʻlgan kanallar uchun qiyaliklarning miqdorlari.

2. Qurilish ishlarini amalga oshirishning ilgʻor usullarini qoʻllash shart-sharoitlari boʻyicha zarur boʻlgan taqdirda, kanallar ichki va tashqi qiyaliklarining miqdorlari jadvalda koʻrsatilgan qiymatlarga nisbatan oshishiga yoʻl qoʻyiladi.

SHNQ 2.06.03-21 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 7-ILOVA

Sugʻorish kanallari koʻndalang kesimining koʻrinishlari

1-§. Trapetsiya shaklidagi koʻndalang kesim

Trapetsiya shaklidagi koʻndalang kesim uchun kanal asosiy oʻlchamlari tagining kengligini suv toʻlish balandligiga nisbati bilan bogʻliq ravishda (β — kanal tagining nisbiy kengligi), suv sarfi Q va qiyalik m boʻyicha quyidagi empirik formula bilan hisoblanadi:

(1)

bu yerda:

b — kanal tagining kengligi, m;

h — kanaldagi suv chuqurligi, m;

Q — kanaldagi suv sarfi, m3/s;

m — qiyalik koeffitsiyenti (m=ctgθ; θ — qiyalik burchagi) yoki ushbu ilovaning 1-jadvalida keltirilgan qiymatlar bilan.

Kanal tagi kengligining suv chuqurligiga nisbati qiymatlari m ˃2.5 boʻlganda β qiymati hisob bilan yoki oʻxshash holatlar maʼlumoti boʻyicha olinadi.

Koʻndalang kesim elementlari oʻlchamlarini aniqlash formulalari 2-jadvalda keltirilgan.

Izoh. b — kanal tagi kengligi, m; h — kanalda suv chuqurligi, m; β — kanal tagi kengligining nisbiy qiymati (β=b/h); m — qiyalik koeffitsiyenti (m=ctg θ, θ — qiyalik burchagi).

Sugʻorish kanalining trapetsiya shaklidagi koʻndalang kesimi koʻrinishi ushbu ilovaning 1-chizmasida keltirilgan.

1-chizma. Kanalning trapetsiya shaklidagi koʻndalang kesim koʻrinishi B — yuqori kenglik, b — kanal tagi kengligi, h — kanalda suv chuqurligi, m — qiyalik koeffitsiyenti (m=ctgθ, θ — qiyalik burchagi)

2-§. Toʻgʻri burchakli koʻndalang kesim

Toʻgʻri burchakli koʻndalang kesimda qiyalik koeffitsiyenti m=0 ga teng boʻladi.

Toʻgʻri burchakli koʻndalang kesim elementi oʻlchamlarini hisoblash formulalari mazkur ilovaning 3-jadvalida keltirilgan.

Izoh. b — kanal tagi kengligi, m; h — kanalda suv chuqurligi, m.

Sugʻorish kanalining toʻgʻri burchakli koʻndalang kesimi koʻrinishi ushbu ilovaning 2-chizmasida keltirilgan.

2-chizma. Toʻgʻri burchakli kanal koʻndalang kesimi koʻrinishi b — kanal tagi kengligi, h — kanalda suv chuqurligi

3-§. Parabolik koʻndalang kesim

Parabolik koʻndalang kesim uchun kanal shakli quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(14)

bu yerda:

h — kanal chuqurligi, m;

bh — h chuqurlikdagi kanal kengligi, m.

Parabolik koʻndalang kesim elementi oʻlchamlarini hisoblash formulalari ushbu ilovaning 4-jadvalida keltirilgan.

Izoh:

h — kanaldagi suv chuqurligi, m; r — parabola parametri; — parabolik kesim funksiyasi.

Parabolik kesimlar uchun qiyalik qiymati suv sathida beriladi.

Nov (lotok) chuqurligi nov (lotok) ustining maksimal suv sathidan 10 sm yuqorida boʻlish sharti bilan tayinlanadi.

Sugʻorish kanalining parabolik koʻndalang kesimi koʻrinishi ushbu ilovaning 3-chizmasida keltirilgan.

3-chizma. Parabolik kanal koʻndalang kesimi koʻrinishi B — yuqori kenglik, h — kanaldagi suv chuqurligi

4-§. Doiraviy (segmentli) koʻndalang kesim

Oʻzanning doiraviy koʻndalang kesimi sugʻorish kanalining radiusi bilan shakllantiriladi.

Doiraviy koʻndalang kesim elementi oʻlchamlarini hisoblash formulalari mazkur ilovaning 5-jadvalida keltirilgan.

Izoh:

h — kanaldagi suv chuqurligi, m; p — koʻndalang kesim radiusi, m;

Sugʻorish kanalining doiraviy koʻndalang kesimi koʻrinishi ushbu ilovaning 4-chizmasida keltirilgan.

4-chizma. Doiraviy kanal koʻndalang kesimi koʻrinishi B — yuqori kenglik, h — kanaldagi suv chuqurligi, r — koʻndalang kesim radiusi, φ — koʻndalang kesim markaziy burchagi

5-§. Poligonal koʻndalang kesim

Poligonal koʻndalang kesim kanal tubi kengligi (b) va bir necha qavat simmetrik qiyaliklarga (m1 m2 m3) ega boʻlgan trapetsiya shakldagi kesimlardan iborat boʻladi.

Kesimning yuqorigi qismi m1 va h1, oʻrta qismi m2 va h2, quyi qismi m3 va h3 bilan belgilanishi kerak.

Kanal koʻndalang kesimining barcha parametrlari, yuqori qismining chuqurligi h1 qiymati orqali berilgan (qirgʻoqning suv sathidan balandligini hisobga olmagan holda)

5-chizma. Poligonal kanal koʻndalang kesimi koʻrinishi

bu yerda:

b — kanal tubi kengligi;

B — yuqori kenglik;

B1 — yuqori qiyaliklardagi kanal kengligi, m;

B2 — oʻrta qiyaliklardagi kanal kengligi;

h1 — qirgʻoqning suv sathidan balandligini hisobga olmagan holda kanal yuqori qismining chuqurligi, m;

h2 — kanalning oʻrta qismi chuqurligi, m;

m1 — yuqori qiyalik qiymati;

m2 — oʻrta qiyalik qiymati;

m3 — quyi qiyalik qiymati.

Poligonal koʻndalang kesim elementi oʻlchamlarini hisoblash formulalari mazkur ilovaning 6-jadvalida keltirilgan.

b — kanal tubi kengligi, m; h — kanaldagi suv chuqurligi, m;

β — kanal tubi nisbiy kengligi (β=b/h1);

m — qiyalik koeffitsiyenti qiymati (m=ctg θ, θ — qiyalik burchagi);

B1 — yuqori qiyalikdagi kanal kengligi, m;

h1 — qirgʻoqning suv sathidan balandligini hisobga olmagan holda kanal yuqori qismining chuqurligi, m;

h2 — kanal oʻrta qismi chuqurligi, m; h3 — kanal quyi qismi chuqurligi, m;

m1 — yuqori qiyalik qiymati; m2 — oʻrta qiyalik qiymati;

m3 — kanal quyi qismi qiyalik qiymati.