Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (3764-son)

28.01.2026

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR MAHKAMASI HUZURIDAGI SANOAT, RADIATSIYA VA YADRO XAVFSIZLIGI QOʻMITASINING

QARORI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 28-yanvarda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3764]

Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 8-sentabrdagi PF-161-son “Islohotlarni huquqiy jihatdan taʼminlash samaradorligini oshirish hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda vazirlik va idoralarning masʼuliyati va tashabbuskorligini kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil va Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

3. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Rais A. RAFIQOV

Toshkent sh.,

2026-yil 7-yanvar,

31-son

Kelishildi:

Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vaziri B. ZAXIDOV

2025-yil 22-dekabr

Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil oʻrinbosari J. URUNOV

2025-yil 18-dekabr

Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV

2025-yil 14-dekabr

Favqulodda vaziyatlar vaziri B. KUDRATXODJAYEV

2025-yil 11-dekabr

Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV

2025-yil 9-dekabr

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2026-yil 7-yanvardagi 31-son qaroriga ILOVA

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi

QOIDALARI

Mazkur Qoidalar elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Qoidalar tashkiliy-huquqiy shakli va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, tashkilotlarda (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) elektr payvandlash ishlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgan xodimlar va ish beruvchilarga, shuningdek yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslarga nisbatan tatbiq etiladi.

2. Mazkur Qoidalar yopiq binolarda yoki ochiq havoda jihozlangan va foydalaniladigan, payvandlash, qoplama qilish, eritish orqali kesish (ajratib kesish va sirt boʻyicha kesish) hamda bosim qoʻllagan holda payvandlash texnologik jarayonlarini bajarish uchun moʻljallangan doimiy va koʻchma harakatlanuvchi elektr payvandlash qurilmalariga, jumladan, quyidagilarga tatbiq etiladi:

a) yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish;

b) atom-vodorodli payvandlash;

v) elektron-nurli payvandlash;

g) lazerli payvandlash va kesish (yorugʻlik nuri yordamida payvandlash va kesish);

d) elektroshlakli payvandlash;

e) kontaktli qizdirish orqali payvandlash;

yo) kontaktli yoki diffuzion payvandlash, yoy-kontaktli payvandlash;

j) himoya gazlar (aktiv va inert gazlar) muhitida payvandlash.

3. Ish beruvchi mazkur Qoidalarga muvofiq, ishlab chiqarish xususiyatlarini inobatga olgan holda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalar hamda texnologik jarayonlar va uskunalardan foydalanish boʻyicha hujjatlarni ishlab chiqadi va qayta koʻrib chiqadi.

4. Mazkur Qoidalarning talablariga rioya etilishini nazorat qilish elektr payvandlash uskunalarini qurish, loyihalash, rekonstruksiya qilish va ekspluatatsiya qilish jarayonida tashkilot tomonidan amalga oshirilishi lozim.

2-bob. Umumiy xavfsizlik talablari

1-§. Mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish

5. Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 12-moddasiga muvofiq xodimlarining soni ellik kishi va undan ortiq boʻlgan har bir tashkilotda mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini taʼminlash, ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida mehnatni muhofaza qilish xizmati tashkil etiladi yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli tayyorgarlikka ega boʻlgan mutaxassis lavozimi joriy etiladi.

Xodimlarining soni ellik nafardan kam boʻlgan tashkilotda mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis lavozimini joriy etish toʻgʻrisidagi qaror ish beruvchi tomonidan mazkur tashkilot faoliyatining oʻziga xos xususiyati hisobga olingan holda qabul qilinadi.

6. Xodimlar elektr payvandlash ishlarini bajarishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 20-oktabrdagi 649-son qarori bilan tasdiqlangan Yongʻin xavfsizligi qoidalarining talablariga amal qilishi kerak.

7. Har bir tashkilotda rahbarning buyrugʻi (boshqaruv qarori) bilan mazkur Qoidalar asosida bilimlari tekshiruvdan oʻtgan rahbarlar va mutaxassislar orasidan elektr payvandlash ishlarining xavfsiz foydalanish uchun masʼul shaxs tayinlanadi.

Tashkilotlarda elektr payvandlash ishlarining xavfsiz foydalanish uchun masʼul shaxsdan tashqari, tashkilot rahbarining buyrugʻiga (boshqaruv qaroriga) binoan ustaxonalar (boʻlimlar) boʻyicha ham elektr payvandlash ishlarining xavfsiz foydalanish uchun masʼul shaxslar tayinlanishi mumkin.

8. Tashkilotning elektr payvandlash ishlarining xavfsiz foydalanish uchun masʼul shaxsning majburiyatlari mansab yoʻriqnomasida belgilanishi kerak.

9. Mehnatni muhofaza qilish va sogʻlom hamda xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish ustidan nazorat tashkilotning mehnatni muhofaza qilish xizmati yoki mehnatni muhofaza qilish boʻyicha tegishli mutaxassisi tomonidan olib boriladi.

2-§. Elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesishda xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari

10. Elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesish jarayonlari xodimlarga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan xavfli va zararli omillar quyidagilardan hosil boʻladi:

a) payvandlash aerozolida mavjud qattiq va gazsimon toksik moddalar;

b) optik diapazondagi payvandlashning intensiv (ultrabinafsha, koʻrinadigan, infraqizil) kuchli nurlanishi;

s) payvandlanayotgan buyumlar va payvandlash vannasining kuchli issiqlik (infraqizil) nurlanishi;

d) uchqun, erigan metall va shlaklarning atrofga sachrashi;

e) elektromagnit maydonlar;

f) ultratovush;

g) shovqin;

h) statik yuklama;

i) chang;

k) gaz.

Xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari mazkur Qoidalarning 1-ilovasida keltirilgan.

11. Payvandlash aerozollari miqdori hamda tarkibi payvandlanayotgan metallarning kimyoviy tarkibiga, shuningdek elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesish usullariga bogʻliq hisoblanadi.

Xodimlarning nafas olish zonasiga qattiq moddalar (temir, marganets, kremniy, xrom, nikel, mis, titan, aluminiy, volfram va boshqalar), ularning oksidlari va boshqa birikmalari, shuningdek gazsimon toksik moddalar (ftorli vodorod, kremniy tetrafloridi, ozon, uglerod oksidi, azot oksidlari va boshqalar) mavjud boʻlgan payvandlash aerozollari tushishi mumkin.

Bunda payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylarining atmosferasida zararli moddalar va gazning ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyasi mazkur Qoidalarning 2-ilovasida keltirilgan.

Payvandlash aerozollari tarkibidagi qattiq va gazsimon toksik moddalarning organizmga taʼsiri surunkali va kasb kasalliklarining kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin.

12. Optik diapazondagi payvandlashning kuchli nurlanishining (ultrabinafsha, koʻrinadigan, infraqizil) intensivligi payvandlash metallariga, himoya va plazma hosil qiluvchi gazlarga va boshqa omillarga bogʻliq hisoblanadi.

Bunda himoya vositalari mavjud boʻlmaganda insonning koʻrish aʼzolarining shikastlanishi (elektrooftalmiya, katarakta va boshqalar) va teri qoplamlarining zararlanishi (eritema, kuyishlar va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin.

13. Payvandlanayotgan metallar va payvandlash vannasining kuchli issiqlik (infraqizil) nurlanishining intensivligi metallarni qizdirish haroratiga, ularning oʻlchamlari va konstruksiyasiga, shuningdek payvandlash vannasining harorati va oʻlchamlariga bogʻliq hisoblanadi.

14. Xodimlar uchqun, erigan metall va shlaklarning atrofga sachrashi hamda otilib chiqishini oldini olishi lozim.

15. Elektromagnit maydonlar kuchlanishi payvandlash uskunalarining turi va quvvatiga, shuningdek payvandlanayotgan metallarning konfiguratsiyasiga bogʻliq hisoblanadi.

Elektromagnit maydonlarining tanaga taʼsir qilish xususiyati taʼsir qilishning kuchliligi va davomiyligi bilan belgilanadi.

16. Shovqin manbalari pnevmatik yuritmalar, ventilyatorlar, plazmatronlar, quvvat manbalari va boshqalar hisoblanadi. Shovqinning organizmga taʼsiri uning spektral xususiyatlari va tovush bosimi darajasiga bogʻliq hisoblanadi.

Ultratovush manbalari sifatida plazmatronlar, ultratovush generatorlari, elektrodlar va boshqalar boʻlishi mumkin. Ultratovushning taʼsiri uning spektral xususiyatlariga, intensivligiga va taʼsir etish davomiyligiga bogʻliqdir.

17. Payvandlashdan keyin choklarni tozalash uchun qoʻllanadigan qoʻl pnevmatik asboblar mahalliy vibratsiya manbai hisoblanadi.

18. Metallarni qoʻlda va yarim avtomatik usullarda elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va kesish jarayonlarida yuqori qoʻl-yelka aʼzolariga tushadigan statik yuklama elektrod ushlagichlar, gorelkalar va keskichlarning ogʻirligi va shakliga, shlanglar va simlarning ogʻirligi hamda egiluvchanligiga, uzluksiz ishlash davomiyligiga va boshqa omillarga bogʻliqdir.

19. Elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesish jarayonlari amalga oshiriladigan ish joylarini tanlashda xavfli ishlab chiqarish omillari eng kam hosil boʻladigan hamda havodagi zararli moddalar miqdori minimal boʻlgan joylarga ustuvorlik berilishi kerak.

20. Ish joylarida optik diapazon (ultrabinafsha, koʻrinadigan infraqizil) elektromagnit nurlanish energiya oqimining ruxsat etilgan zichligi Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari (0060-23-son SanQvaN) (hisob raqami 227, 2023-yil 30-dekabr) talablariga javob berishi kerak.

21. Ish joyidagi tovush bosimi va unga teng keladigan keng mintaqali shovqin darajasi SanQvaN 0325-16 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya normalari”ga asosan belgilanadi.

Tonal va impulsli shovqin uchun ruxsat etilgan ekvivalent darajasi 5 dB dan kam boʻlishi kerak.

Konditsioner, shamollatish va havo isitish moslamalarini ishlatishda shovqinning ruxsat etilgan ekvivalenti 5 dB dan kam boʻlishi kerak.

Turli xil tovush darajalarining turli davomiylikdagi taʼsirini baholash uchun ekvivalent tovush darajasi koʻrsatkichi qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Agar shovqin ruxsat etilgan darajadan oshib ketsa, xodimlar eshitish organlarining shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Vaqti boʻyicha tebranuvchi va uzlukli eshitiladigan shovqin uchun maksimal tovush darajasi 110 dB dan, impulsli shovqin uchun 125 dB dan oshmasligi kerak.

22. Ish joylarida va tashkilotning hududida shovqin va tebranishning darajasi SanQvaN 0325-16 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya normalari” va SanQvaN 0326-16 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya normalari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

23. Xodimlar tegishli jamoaviy va shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanmaganda elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesish ishlarini bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

3-§. Mehnat xavfsizligi boʻyicha qoʻshimcha talablar qoʻyiladigan yuqori xavfli ishlar

24. Mehnat xavfsizligi boʻyicha qoʻshimcha talablar qoʻyiladigan yuqori xavfli ishlar quyidagilardan iborat:

balandlikda bajariladigan payvandlash ishlari;

sigʻimlar, sisternalar, quvurlar ichida payvandlash ishlari;

berk va yetish qiyin boʻlgan joylarda payvandlash ishlari;

quduqlarda va chuqurlarda payvandlash ishlari;

suv ostida payvandlash.

4-§. Xodimlarni mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va ularning bilimlarini tekshirish, malakasini oshirish va qayta tayyorlash

25. Xodimlarni mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va ularning bilimlarini tekshirish, malakasini oshirish va qayta tayyorlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom asosida amalga oshirilishi kerak.

26. Xavfli ishlab chiqarish obyektlarida elektr payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va kesish ishlarida mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha attestatsiyadan oʻtgan xodimlarga berilishi kerak.

27. Xodimlarni mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va ularning bilimlarini tekshirish, malakasini oshirish hamda qayta tayyorlash tashkilot rahbarining zimmasiga yuklanadi.

28. Boʻlinma va boʻlim rahbarlari tomonidan xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha barcha turdagi yoʻl-yoʻriqdan oʻz vaqtida va sifatli oʻtkazilishi, oʻqitilishi va bilimlarining tekshirilishini nazorat qilish tashkilotning mehnatni muhofaza qilish xizmati (mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis) zimmasiga yuklanadi.

29. Ishga yangi kirayotgan barcha xodimlar, boshqa tashkilotlardan xizmat safariga yuborilgan xodimlar, pudrat (subpudrat) ishlarini amalga oshiruvchilar (malakasi, ish staji va ish tajribasidan qatʼi nazar) hamda amaliyot oʻtayotgan talabalar va oʻquvchilar kirish yoʻl-yoʻrigʻidan oʻtishlari shart.

Kirish yoʻl-yoʻrigʻidan mehnatni muhofaza qilish xizmati xodimi yoki ushbu majburiyatlar yuklangan boshqa xodim, shuningdek, tashkilot tomonidan jalb qilingan professional ishtirokchilar tomonidan oʻtkaziladi.

Kirish yoʻl-yoʻrigʻining ayrim boʻlimlarini oʻtkazish uchun tegishli mutaxassislar jalb qilinishi mumkin (tibbiyot xodimi, yongʻin xavfsizligi boʻyicha mutaxassis, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs va boshqa mutaxassislar).

Kirish yoʻl-yoʻrigʻidan zamonaviy texnik qurilmalarni qoʻllagan holda mehnatni muhofaza qilish xonasida, ishlab chiqarish sharoitlari va oʻqitish materialining aniq mohiyatiga javob beruvchi koʻrgazmali qurollar va adabiyotlardan foydalanilgan holda oʻtkaziladi.

30. Xodimlar kirish yoʻl-yoʻrigʻidan tashqari ish joyidagi yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazilishi shart.

Ish joyidagi yoʻl-yoʻriqning maqsadi — har bir xodimni ishlarni bajarishning xavfsiz uslublari va usullariga oʻqitishdan iborat. Yoʻl-yoʻriq berish jarayonida xodim ishlab chiqarish uskunasi, asboblar, moslamalar, ularning tavsiflari va konstruksiyasining xususiyatlari, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavflar, ishlarni bajarishning xavfsiz uslublari va usullari hamda ish joyini tayyorlash tartiblari bilan tanishtirilishi kerak.

Ish joyidagi yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish xodim boʻysunuviga yuborilgan bevosita ish rahbariga (usta, smena muhandisi, boʻlinma rahbari) yuklanadi. Zarur hollarda ish joyidagi yoʻl-yoʻriq tegishli mutaxassislar (mexaniklar, energetiklar, texnologlar va boshqalar) ishtirokida oʻtkazilishi mumkin.

31. Xodimlar ushbu kasbdagi malaka va ish stajidan qatʼi nazar, kamida har olti oyda bir marta, mehnat sharoitlari zararli (oʻta zararli) va (yoki) xavfli (oʻta xavfli) ishlarda band boʻlgan xodimlar kamida har uch oyda bir marta mehnatni muhofaza qilish boʻyicha davriy yoʻl-yoʻriqdan oʻtishlari shart.

Belgilangan muddatlarda qandaydir sabablarga koʻra (mehnat taʼtili, kasallik, xizmat safari va boshqalar) yoʻl-yoʻriqdan oʻtmagan xodimlar ishga qaytgan kuni davriy yoʻl-yoʻriqdan oʻtadi.

32. Boʻlinma va boʻlim mutaxassis va xodimlari quyidagi hollarda navbatdan tashqari oʻqitilishi hamda bilimlari tekshirilishi shart:

mehnatni muhofaza qilish, mehnat xavfsizligi va gigiyenasi boʻyicha yangi yoki qayta koʻrib chiqilgan mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va normativ-huquqiy hujjatlar amalga kiritilganda;

yangi uskunalarni ishga tushirish yoki yangi texnologik jarayonlarni tatbiq etishda;

xodimni boshqa ish oʻrniga oʻtkazish yoki uni boshqa lavozimga tayinlash vaqtida, mehnatni muhofaza qilish boʻyicha qoʻshimcha bilimlar talab etiladigan hollarda;

baxtsiz hodisalarga yoʻl qoʻyilganda — guruhli, oqibati oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir va oʻlim bilan tugagan baxtsiz hodisalar, shuningdek, avariya holati, yongʻin, portlash yoki zaharlanish yuzaga kelganda;

tashkilotning rahbari, mehnatni muhofaza qilish xizmati va davlat nazorati va tekshiruvi organlari talablariga asosan;

mehnat faoliyatida bir yildan koʻproq tanaffus boʻlganda.

33. Agar xodimlar oʻzining asosiy ishidan tashqari boshqa ishlarni bajarishga jalb qilingan boʻlsa, unda asosiy ishi boʻyicha hamda qoʻshimcha ish boʻyicha ham mehnatni muhofaza qilish boʻyicha oʻqitilishi va yoʻl-yoʻriq oʻtkazilishi kerak.

5-§. Xodimlarning ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etishiga ruxsat berish shartlariga qoʻyiladigan talablar

34. Elektr payvandlash ishlari 18 yoshdan katta boʻlgan, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan, yongʻin xavfsizligi qoidalari boʻyicha bilim va koʻnikmalarga ega, shuningdek mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomadan oʻtgan shaxslarga ruxsat etilishi kerak.

35. Ishga kirishda kasbiy kasalliklarning oldini olish uchun xodimlar Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) asosan dastlabki tibbiy koʻrikdan oʻtishlari shart.

Sogʻligʻida muammosi boʻlgan xodimlar boshqa zararli omillar bilan bogʻliq boʻlmagan ishlarga oʻtkazilishi kerak.

36. 5 metrdan yuqori balandlikdagi payvandlash ishlarida tibbiy koʻrikdan oʻtgan, balandlikda ishlashga qarshi koʻrsatmasi boʻlmagan, maxsus dastur boʻyicha oʻqitilgan va ruxsatnoma olgan 3-toifali payvandchilarga ruxsat etiladi.

37. Ayollarga sigʻimlar, sisternalar, quvurlar ichida hamda quduqlarda va chuqurlarda, shuningdek, 10 metrdan yuqori balandlikdagi inshootlarda payvandlash ishlarini olib borishga yoʻl qoʻyilmasligi tavsiya etiladi.

38. Xodimlar elektr xavfsizligi boʻyicha II darajadan kam boʻlmagan malakaviy guruhga ega boʻlishi kerak.

6-§. Sanitariya va gigiyena qoidalariga qoʻyiladigan talablar

39. Payvandlash ishlari amalga oshiriladigan joylarni yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalari”ga (hisob raqami 309, 2024-yil 25-oktabr) muvofiq tashkil etilishi shart.

40. Payvandlash ishlari amalga oshiriladigan ish joylaridagi harorat, namlik va havo tezligining ruxsat etilgan darajasi SanQvaN 0324-16 “Ishlab chiqarish binolarining mikroiqlimning sanitariya-gigiyenik normalari” va SanQvaN 0294-11 “Ish joylari havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan miqdorining gigiyenik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

7-§. Himoya vositalarini tanlash va ulardan foydalanishga qoʻyiladigan talablar

41. Xodimlar maxsus kiyim-bosh, maxsus poyabzal hamda boshqa shaxsiy himoya va gigiyena vositalari bilan bepul taʼminlanadi.

42. Shaxsiy himoya vositalari bajariladigan ishning xavflaridan kelib chiqib tanlanishi, xodimni yetarli darajada himoya qila olishi va noqulaylik tugʻdirmaydigan oʻlchamda har bir xodimga taʼminlanishi kerak.

Shaxsiy himoya vositalarini tanlash ish joylaridagi xavfli va zararli ishlab chiqarish omillariga qarab amalga oshirilishi shart.

Xodimlar shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish tartibini bilishi kerak.

43. Shaxsiy himoya vositalarini tanlashda havodagi muhit va buyum yuzalarining zaharli moddalar bilan ifloslanish darajasiga, shovqin va vibratsiya intensivligiga, elektr xavfsizligi darajasiga, ish joyidagi mikroiqlimga hamda bajarilayotgan ish xususiyatlari inobatga olinishi lozim.

Havoni tozalovchi vositalar ish joyidagi havoning tozaligini SanQvaN 0324-16 “Ishlab chiqarish binolarining mikroiqlimning sanitariya-gigiyenik normalari” va SanQvaN 0294-11 “Ish joylari havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan miqdorining gigiyenik talablari”ga muvofiq taʼminlashi kerak.

44. Yuz va koʻrish organlari uchun shaxsiy himoya vositalarini tanlash ushbu Qoidalarning 3, 4 va 5-ilovalarida keltirilgan talablarni inobatga olib amalga oshirilishi kerak.

45. Koʻzni nurlanishdan, uchqun va eritilgan metall va changning sachrashidan himoya qilish uchun ZP va ZN turdagi koʻzoynaklardan foydalanish kerak.

46. Payvandlash, kesish, eritish, tozalash, qizdirish vaqtida yuzni himoya qilish uchun xodimlar himoya qalqonlari bilan taʼminlanishi lozim.

Xodimlar quloqchinlar, shovqinga qarshi eshitishni himoya qiluvchi moslamalar bilan taʼminlanishi shart.

47. Elektr payvandlash ishlarini bajarishda shovqin darajasi SanQvaN 0325-16 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya normalari”da belgilangan talablardan oshmasligi kerak.

48. Xodimlar shaxsiy himoya vositalaridan foydalanishda ularga mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassisi tomonidan ushbu vositalardan foydalanish qoidalari va ularning xizmatga yaroqliligini tekshirish usullari toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriq berilishi kerak.

49. Shaxsiy himoya vositalari zararsiz, qulay boʻlishi, xodimlarning harakatiga xalaqit bermasligi, shuningdek, uchqun va eritilgan metallning sachrashidan, namlik, sanoat ifloslanishidan, mexanik shikastlanishdan himoyalashi va sanitariya-gigiyena talablari hamda mehnat sharoitlariga javob berishi kerak.

50. Payvandlash usullari va ish sharoitlariga qarab maxsus kiyimlar ushbu Qoidalarning 6-ilovasiga muvofiq tanlanishi kerak.

51. Payvandlash, yuzalarni eritib qoplash va metallarni kesish paytida qoʻllarni himoya qilish uchun xodimlarga elektr oʻtkazuvchanligi past boʻlgan uchqunga chidamli materialdan tayyorlangan qoʻlqoplar berilishi kerak.

52. Himoya xususiyatlariga ega boʻlmagan, payvandlash yoyining nurlanishidan yemiriladigan hamda uchqunlar va eritilgan metall tomchilaridan alangalanishi mumkin boʻlgan, shuningdek qizigan yuzalarga tegilganda erib yopishib qoladigan lavsan, kapron va shu kabi sintetik materiallardan tayyorlangan qoʻlqoplar va maxsus kiyimlardan foydalanish taqiqlanadi.

53. Oyoqlarni eritilgan metall sachrashidan kelib chiqadigan kuyishlardan, mexanik jarohatlardan, qish faslida ochiq havoda ishlaganda sovqotishdan, oldindan qizdirilgan metallarni payvandlashda qizib ketishdan, shuningdek elektr toki urishidan (sigʻimlar, sisternalar, quvurlar ichida ishlaganda) himoyalash uchun xodimlar maxsus poyabzal bilan taʼminlanishi shart.

54. Ochiq bogʻichli va osti metall mixlangan poyabzallardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

8-§. Binolarning hajmiga, joylashgan joyiga hamda ishlab chiqarish obyektlari va maydonlariga qoʻyiladigan talablar

55. Har bir ish joyi uchun uskunalar va yoʻlaklar egallagan maydondan tashqari, har bir xodim hisobiga kamida 10 m2 maydon ajratilishi lozim.

56. Ish joylari shamollatish uskunalari shovqin pasaytirgichlar va tebranishdan himoyalovchi vositalar bilan taʼminlanishi kerak.

57. Bir qavatli binolarda zararli moddalar hosil boʻladigan ish joylari tashqi devorlar yaqinida joylashtirilishi lozim.

Agar koʻp qavatli binolarda bunday ish joylari joylashgan boʻlsa, zararli moddalarning qavatlar oʻrtasida tarqalishiga yoʻl qoʻymasligi zarur.

58. Payvandlash yoyining kuchli yorqinligi va atrofdagi buyumlar bilan kontrastni kamaytirish maqsadida ish joylari, shuningdek, uskunalar och ranglarda (kulrang, sariq, havorang) boʻyalishi lozim. Boʻyoqlar yorugʻlikni yumshoq aks ettiruvchi xususiyatga ega boʻlishi va ultrabinafsha nurlanishni qisman yuta olishi kerak.

59. Payvandlangan metallarni olib oʻtish uchun ishlatiladigan va har bir smenada kamida 40 daqiqa ochiladigan kirish joylari sovuq havoning ish joyiga kirishining oldini oladigan maxsus pardalar bilan jihozlanishi lozim.

60. Ish joylarining pollari yongʻinga chidamli materiallardan yasalishi va gigiyena, texnologik va foydalanish talablariga javob berishi lozim.

61. Payvandlash ishlari olib boriladigan joylar yongʻinga chidamli himoya panellari bilan oʻralishi lozim.

Kichik va oʻrta oʻlchamdagi metallar yongʻinga chidamli material bilan qoplangan maxsus ish joylarida payvandlanishi kerak. Bunda ish joyining qoplamasi bilan pollar orasida kamida 50 mm, himoya gaz ishlatilganda esa kamida 300 mm boʻshliq qoldirilishi shart. Har bir ish joylari uchun erkin maydon kamida 4,5 m2 boʻlishi lozim.

62. Ish joyining yongʻin xavfsizligi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 20-oktabrdagi 649-son qarori bilan tasdiqlangan Yongʻin xavfsizligi qoidalariga muvofiq belgilanishi kerak.

9-§. Ish joylarini yoritishga qoʻyiladigan talablar

63. Payvandlash ishlari koʻz bilan bajariladigan ishlarning toifasiga kiradi. Bunda ish joyidagi tabiiy va sunʼiy yoritish SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” shaharsozlik normalari va qoidalarining (hisob raqami 309, 2024-yil 25-oktabr) talablariga javob berishi lozim.

64. Ish joylari tabiiy va sunʼiy yoritilgan boʻlishi lozim.

Sunʼiy yoritish quyidagi turlarga boʻlinadi:

ishchi;

favqulodda;

xavfsizlik;

navbatchi yoritish.

65. Sunʼiy yoritish umumiy yoritish (bir xil va mahalliylashtirilgan) va kombinatsiyalangan yoritish tizimi orqali amalga oshirilishi lozim. Hajmi katta boʻlgan metallar ustida ishlaydigan ish joylarida kombinatsiyalangan yoritish umumiy yoritish (bir xil va mahalliylashtirilgan) qoʻllanilishi kerak.

66. Payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylarida kombinatsiyalangan yoritishning darajasi 400 — 500 lx boʻlishi kerak.

10-§. Ish joylarining mikroiqlimiga qoʻyiladigan talablar

67. Ish joylarida harorat, nisbiy namlik va havo tezligi SanQvaN 0324-16 “Ishlab chiqarish binolari mikroiqlimning sanitariya-gigiyenik normalari”ning talablariga muvofiq taʼminlanishi lozim.

68. Ish joylarini isitish, ventilyatsiyalash hamda konditsiyalash SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 287, 2024-yil 11-sentabr) muvofiq boʻlishi lozim.

69. Xodimlarning vaqtinchalik dam olish joylarida mikroiqlimning koʻrsatkichlari mazkur Qoidalarning 67-bandiga muvofiq taʼminlanishi shart, shuningdek ochiq deraza va eshiklar yaqinida maxsus pardalar oʻrnatilishi lozim.

Ish joylarida issiqlik nurlanishi 140 V/m2 gacha boʻlsa, havo harakati tezligi 0,2 m/s ga oshirilishi lozim. Agar issiqlik nurlanishini texnik usullar bilan 140 V/m2 gacha kamaytirish imkoni boʻlmasa, ish joylari sovuq havo oqimi bilan taʼminlanishi kerak.

11-§. Ish va dam olish rejimlari

70. Xodimlarning mehnat va dam olish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi hamda korxona yoki tashkilotning ichki mehnat tartib-qoidalariga muvofiq belgilanadi.

71. Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 15-sentabrdagi 263-son “Xodimlar mehnatini muhofaza qilish chora-tadbirlarini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq attestatsiyadan oʻtkazilishi lozim.

3-bob. Payvandlash texnologiyasiga qoʻyiladigan talablari

1-§. Elektr payvandlash jarayonlarining ayrim turlari uchun maxsus talablar

72. Elektr payvandlash ishlarini bajarishga faqat uskunalar, shaxsiy himoya vositalari hamda himoyalovchi moslamalar va sanitariya-gigiyenik mehnat sharoitlari talablariga mos boʻlgandagina kirishishga ruxsat etiladi.

2-§ Qoʻlda yoyli payvandlashni amalga oshirishda xavfsizlik talablari

73. Qoʻlda yoyli payvandlash imkon qadar mahalliy havoni chiqarish moslamalari bilan jihozlangan ish joylarida amalga oshirilishi kerak.

74. Qoʻlda yoyli payvandlash ishlarini 1,3 m dan baland boʻlgan joylarda amalga oshirish uchun ushbu joylarning yon tomonlari himoya toʻsiqlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Bunda himoya toʻsigʻining balandligi kamida 1,1 m boʻlgan tutqichli va kengligi kamida 0,15 m boʻlgan taxtadan iborat boʻlishi lozim.

75. Bir vertikal boʻyicha turli balandliklarda ishlarni bir vaqtda bajarishga faqat pastki qavatlarda ishlayotgan xodimlar eritilgan metall tomchilari, payvand qoldiqlari va boshqa narsalar tushib ketishi mumkin boʻlgan buyumlardan ishonchli himoyalangan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.

Elektr va gaz bilan payvandlash ishlari olib boriladigan joylar, shuningdek ularning pastki qavatlari (agar yongʻinga chidamli himoya qoplamasi mavjud boʻlmasa), yonuvchan materiallardan kamida 5 m, portlovchi materiallar va uskunalardan (gaz ballonlari, gaz generatorlari va boshqalar) kamida 10 m masofada tozalangan boʻlishi lozim.

76. Payvandlash uskunalarining kabellari (simlari) kislorod, atsetilen va boshqa yonuvchi gaz quvurlaridan kamida 1 m uzoqlikdagi masofada joylashtirilishi lozim.

77. Zararli gaz paydo boʻlishi mumkin boʻlgan ish joylarda, shu jumladan sigʻimlar, sisternalar, quvurlar, quduqlar va chuqurlarda payvandlash ishlarini bajarishga faqat tashkilot rahbarining ruxsati boʻyicha amalga oshiriladi.

78. Yonuvchan, zararli moddalar yoki elektr qurilmalari bilan bogʻliq qurilmalarni payvandlash, kesish yoki qizdirish tashkilot rahbarining ruxsati bilan amalga oshirilishi lozim.

79. Bino ichida joylashtirilgan buyumlar ichida payvandlash ishlari olib borilganda ish joyidagi havo harakatlanishining tezligi 0,7 — 2,0 m/s boʻlishi kerak.

Shamollatish uskunalari orqali berilayotgan havo harorati +20°S dan past boʻlmasligi lozim.

80. Buyumlar ichida payvandlash ishlari olib borilganda chiqarish ventilyatsiya qurilmalari orqali tortib olinadigan havo ish joyidan tashqariga chiqarilishi lozim.

81. Favqulodda holatlarda koʻchma chiqarish ventilyatsiya qurilmalari orqali ifloslangan havoni ish joyidan chiqarishga vaqtincha yoʻl qoʻyilishi mumkin.

82. Ishlab chiqarish joylarida ventilyatsiyani tashkil etib boʻlmasa, xodimga uning niqobi osti orqali soatiga 6 — 8 m3 toza havo yetkazilishi kerak. Sovuq mavsumda ushbu havo kamida +18 °S gacha isitilgan boʻlishi shart.

83. Titanium metallarni payvandlashda argon gazini tejash uchun himoya gazini yetkazuvchi moslamalarda gaz oqimini yopish qurilmasi boʻlishi lozim.

84. Payvandlash ishlarida baxtsiz hodisalar asosan quyidagi sabablar tufayli sodir boʻladi:

payvandlash uskuna va buyumlarning metall qismlari yerga ulanmaganda elektr toki taʼsiri;

payvandlash kabellari va elektrod ushlagichlarining izolyatsiya nuqsonlari borligi;

tok oʻtuvchi qismlarda himoya toʻsiqlarining yoʻqligi;

maxsus oyoq kiyimlar va qoʻlqoplar hamda himoya gilamchalardan foydalanmaslik;

elektr payvandlash yoyining nuridan koʻz va terini himoya qiluvchi vositalarni ishlatmaslik.

85. Ochiq havoda buyumlarni payvandlashda ishlatiladigan payvandlash generatorlari, transformatorlar hamda yordamchi asbob-uskunalarni ob-havo taʼsiridan himoyalash uchun ular usti yopilgan maxsus joylarga joylashtirilishi lozim.

86. Ochiq maydonlarda elektr payvandlash ishlarini yomgʻir, qor yoqqanda yoki chaqmoq boʻlganda bajarish taqiqlanadi.

87. Mobil payvandlash agregati bilan quvvat manbai oʻrtasidagi kabellar uzunligi 10 m oshmasligi lozim. Kabellar izolyatsiyasi mexanik zararlardan himoyalangan boʻlishi kerak. Shikastlangan izolyatsiya yoki qoplamaga ega kabellarni ishlatish taqiqlanadi.

88. Payvandlash kabellari kislorod quvurlari va ballonlari yonuvchi gazlar ishlatiladigan joylardan kamida 1 m uzoqlikdagi masofada joylashtirilishi lozim.

89. Payvandlash ishlarini boshlashdan oldin va ish davomida payvandlash kabellari va elektrod ushlagichlarining izolyatsiyasi holatini, shuningdek, barcha kontaktlarning mahkam bogʻlanganligini nazorat qilish lozim.

Payvandlash kabellari suv, moy, poʻlat simlar, kislorod va atsetilen shlanglar, qizigan payvandlanayotgan buyumlar va issiq quvurlarga tegmasligi kerak.

90. Payvandlash agregatlarini tarmoqqa ulash va uzish, ularni almashtirish hamda ishlash holatini nazorat qilish elektr montyorlar tomonidan amalga oshirilishi kerak. Bunday ishlarni xodimlar bajarishi taqiqlanadi.

91. Payvandlash ishlarida gaz ballonlardan foydalanilganda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 16-martdagi 226-son qarori bilan tasdiqlangan Gaz xoʻjaligida xavfsizlik qoidalariga rioya etilishi kerak.

3-§ Himoya gazlari va ularning aralashmalarida payvandlash jarayonlariga qoʻyiladigan talablar

92. Himoya gazlari va ularning aralashmalarida payvandlash jarayonlari amalga oshiriladigan ish joylari quyidagilarga ega boʻlishi kerak:

texnologiya talablariga muvofiq payvandlash uskunalari va ish joylarining jihozlariga;

zararli chang va gazlarni soʻrib oluvchi qurilmalarga.

93. Himoya gazlari muhitida eriydigan elektrodlar bilan mexanizatsiyalashgan payvandlash bajariladigan ish stollari yoki manipulyatorlar zararli tutun, chang va gazlarni chiqarib yuborish uchun moʻljallangan soʻrib oluvchi qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu qurilmalar payvandlash yoyining gaz bilan himoyasini buzmasdan ishlashini taʼminlashi lozim.

94. Payvandlanadigan metallarni oʻrnatish uchun moʻljallangan moslamalar (manipulyatorlar, aylantirgichlar) metallni payvandlash jarayonida barqaror holatda turishini taʼminlashi, zarur hollarda esa uni qulay va xavfsiz tarzda aylantirish hamda koʻchirish imkoniyatini yaratishi lozim.

4-§. Gazdan foydalangan holda ishlashga qoʻyiladigan talablar

95. Gaz konteynerlari yoki ramplar joylashtirilgan xona shamollatib turilishi va ish joyidagi havo harorati esa +25 °S dan oshmasligi lozim.

96. Gazdan foydalangan holda payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylarida 20 tadan ortiq gaz ballon boʻlmasligi kerak.

Boʻsh gaz ballonni toʻldirilgan gaz ballon bilan almashtirishda undagi kollektor klapanlari yopilishi shart va gaz ballonlar ulanadigan joylaridan gaz oqmasligi lozim.

Gaz ballonga reduktorni ulashdan oldin quyidagilar tekshirilishi lozim:

reduktorning kirish tutqichi va yopinchiqlari;

reduktorning kirish tutqichidagi fibrali muhr va filtrning mavjudligi va ishlash holati.

Shikastlangan fibrali muhrni faqat yangi muhr bilan almashtirish mumkin (bunda teridan, aluminiy, mis va boshqalardan fibrali muhr ishlatish taqiqlanadi).

Gazdan foydalangan holda payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylarida ortiqcha buyumlar va yonuvchi moddalarni joylashtirish taqiqlanadi.

97. Gazdan foydalangan holda payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylariga karbonat angidrid gazi konteynerlar yoki ramplar orqali markazlashgan tizim bilan yetkazilsa, ularning gaz qizdirgichi issiq suv yoki bugʻ yordamida qizdirilishi lozim.

98. Suyuq karbonat angidrid bilan toʻldirilgan konteyner ishlatilganda ishchi bosim avtomatik ravishda 8 — 12 kgf/sm2 oraligʻida saqlanishi lozim.

Bunda suyuq karbonat angidrid bilan toʻldirilgan konteynerdagi ishchi bosim 7 kgf/sm2 dan pastga tushmasligi kerak.

99. Gaz konteyneridan suyuq karbonat angidrid olinayotganda quyidagilar taqiqlanadi:

taʼmirlash ishlarini bajarish;

ochiq olov yordamida quvurlar va uskunalarni isitish;

egiluvchan ulanish shlanglarini bukish va kesish;

ulangan qismlarni bosim ostida tortish.

100. Qish mavsumida ochiq maydonlarda payvandlash bajarilganda, karbonat angidrid gazi toʻldirilgan gaz ballonlarni muzlash xavfidan oldini olish maqsadida ularni maxsus izolyatsiya qilingan joylarga joylashtirish lozim.

101. Muzlagan karbonat angidrid gaz ballonini yoki reduktorini ochiq olov, bugʻ oqimi va shunga oʻxshash usullar bilan isitish taqiqlanadi. Gaz ballon yoki reduktorni isitish uchun gaz chiqarishni toʻxtatib, uni +20 — 25 °S haroratdagi iliq joyga olib kirish va isitilishini kutish kerak. Muzlagan reduktorni esa +25 °S dan oshmagan haroratdagi suv bilan isitish mumkin.

102. Gaz ballon va reduktor klapanlarini ish joyida demontaj qilish va taʼmirlash taqiqlanadi.

Bunda taʼmirlash ishlarini faqat malakali xodimlar bajarishi lozim.

103. Karbonat angidrid gazi reduktorda muzlashining oldini olish uchun reduktor oldiga qizdirgich oʻrnatilishi lozim. Gaz ballon reduktoriga ulangan gaz qizdirgichining elektr spirali gaz ballon bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilmasligi kerak.

104. Qizdirgich 42V dan oshmaydigan kuchlanish va 70Vt quvvatli tarmoqdan quvvatlanishi lozim, bu gaz ballonni haddan tashqari qizib ketishini oldini oladi.

105. Karbonat angidrid bilan toʻldirilgan konteynerlar va ballonlardan payvandlash ish joylariga gazni markazlashgan tarzda yetkazib beruvchi ramplar qoʻllanilganda, oʻrnatmalarni ishlab chiqaruvchilarning texnik hujjatlari va koʻrsatmalarini inobatga olgan holda mehnat xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi lozim.

5-§. Argon bilan ishlashga qoʻyiladigan talablar

106. Argon bilan toʻldirilgan konteynerlar, yigʻuvchi idishlar va sisternalar, shuningdek, gaz ballonlardan foydalangan holda markazlashgan tarzdagi payvandlash ishlarida ramplar ishlatilganda, ularning ishlab chiquvchilarining koʻrsatmalarini hisobga olgan holda mehnat xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi lozim.

107. Argon bilan toʻldirilgan konteynerlar, yigʻuvchi idishlar va sisternalar, shuningdek, gaz ballonlar ish joyining polidan 0,5 m past chuqurlikda joylashtirilmasligi kerak.

108. Suyuq argon bilan toʻldirilgan konteyner ishlatilganda qoʻshimcha xavfsizlik choralari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

konteynerni boʻshatish faqat bugʻlatgich yordamida amalga oshirilishi;

klapanlarni ochish va yopish sekin va silliq, zarba yoki tebranishlarsiz bajarilishi;

bosim ostidagi klapan va quvurlardagi murvat va muhrlarni mahkamlash taqiqlanishi;

shlanglarni uzish faqat argon toʻliq bugʻlangandan keyin amalga oshirilishi;

suyuq argon inson terisiga tegishi taqiqlanishi;

shlanglarni uzayotganda xizmat koʻrsatuvchi xodim shlangning qarama-qarshi tomonida turishi.

109. Argon bilan toʻldirilgan konteynerlar, yigʻuvchi idishlar va sisternalar, shuningdek, gaz ballonlardan foydalanilayotganda va ularda ramplar ishlatilayotganda barcha xavfsizlik qurilmalarining ishlashini doimiy nazorat qilish lozim.

Bunda xavfsizlik qurilmalari sozlangan, plombalangan va toza holatda saqlanishi kerak.

6-§. Oqim-mexanizatsiyalangan va konveyer liniyalarida payvandlash jarayonlariga xavfsizlik talablari

110. Liniyalarda payvandlash ishlari doimiy ish joylarida hamda vaqtinchalik ish joylarida amalga oshirilishi mumkin. Doimiy ish joylarida tegishli payvandlash uskunalaridan foydalangan holda, vaqtinchalik ish joylarida esa qoʻl bilan payvandlashda foydalaniladigan uskunalar yordamida bajariladi.

111. Oqim-mexanizatsiyalangan va konveyer liniyalarida payvandlash jarayonlarida texnologik jarayonlarni ishlab chiqishda ishni maksimal darajada avtomatlashtirish taʼminlanishi, shuningdek, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini cheklash va xodimlarni himoya qilish uchun maxsus texnik yechimlar joriy etilishi lozim.

112. Avtomatlashtirilgan payvandlash jarayonlarida, zararli aerozol, gaz va nurlanish darajalari ruxsat etilgan miqdordan oshsa, ishlarni masofadan boshqarish tizimi orqali bajarish va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish majburiy hisoblanadi.

113. Zararli chang va gaz ajralmalarini yoʻq qilish uchun ularni payvandlash avtomatlari yoki yarimavtomatlari, agregatlar, portal tizimlar yoki manipulyatorlarga oʻrnatilgan yoki biriktirilgan chang-gaz qabul qiluvchi qurilmalar yordamida olib tashlash lozim.

114. Favqulodda vaziyatlarda ishlash uchun liniyalarda payvandlash va koʻtarish-transport operatsiyalarini alohida boshqarish tizimi taʼminlanishi shart.

115. Payvandlash oqim-mexanizatsiyalangan liniyalaridagi uskuna va boshqaruv konsollari bir tekislikda joylashtirilishi lozim, bunda xodimlar vertikal harakatlanishga majbur boʻlmaydi.

116. Oqim-payvandlash liniyalari maxsus loyihalashtirilgan ish joyining ajratilgan boʻlimlarida joylashtirilishi lozim.

Payvandlash joylari yonmaydigan toʻsiqlar yoki portal, konsol va shunga oʻxshash konstruksiyalar bilan ajratilishi kerak, bunda qoʻshni ish joylaridagi xodimlar zararli omillardan himoyalangan boʻlishi kerak.

117. Oqim-mexanizatsiyalangan va konveyer liniyalarining boʻlimlari qoʻshni boʻlimlar, devorlar, kirish yoʻllaridan yoʻlaklar orqali ajratilishi lozim.

118. Payvandlash joyidan yoʻlaklargacha boʻlgan masofa kamida 5 m boʻlishi lozim, bunda yoʻlakdan oʻtayotganlar payvandlash arkining koʻzga zararli nuridan himoyalangan boʻlishi kerak.

Agarda ushbu talabni bajarish imkoni boʻlmasa, payvandlash joyida yonmaydigan toʻsiq oʻrnatilishi zarur.

7-§. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash jarayonlariga qoʻyiladigan talablar

119. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarini ish joylarining poydevoriga oʻrnatishda, ularning statik va dinamik yuklari inobatga olinishi lozim.

120. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalaridan foydalanishda quyidagilar bajarilishi lozim:

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarini doimiy tekshirib, chang, kir va moylardan tozalash;

megometr yordamida kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarining barcha tok oʻtkazuvchi qismlarining, shuningdek, oʻram va boshqaruv zanjirlarining korpusga nisbatan izolyatsiyasini tekshirish;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarini havo yetkazib berish qurilmalariga ulash;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarini sovutish uchun suv bilan taʼminlash va ushbu suvni oqova suvlarini chiqarib yuborish tizimiga oqizish;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarining uzatkichlarini yerga ulash;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarining pnevmatik tizimi muhrlanganligini tekshirish;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarining pnevmatik tizimidan havo chiqmasligini tekshirish;

kontaktli qizdirish orqali payvandlash texnikalariga foydalanishdan oldin mineral yogʻ quyish yoki mineral yogʻ mavjudligini tekshirish.

121. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash texnikalaridagi sovutish tizimining har bir quvuri doimiy tekshirib turilishi lozim.

122. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash texnikalarining sovutish tizimlaridagi havo va suv tarmoqlarida ventillar boʻlishi shart.

123. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarining sovutish tizimlari uzoq tanaffus paytida yoki suvning muzlash xavfi boʻlganda siqilgan havo bilan tozalanishi kerak.

124. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalari tarkibidagi pnevmosilindrlarning ishchi qismlarida zanglash xavfi mavjud boʻlgan hollarda, ularga korroziyaga qarshi moy surtilishi lozim.

125. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalaridan foydalanishdan oldin ular sinovdan oʻtkazilishi hamda uskunalarning barcha qismlari soz holatda ekanligi va toʻgʻri ishlashi tekshirilishi lozim.

126. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalarini ish joylarining poydevoriga oʻrnatilganda undagi barcha bolt birikmalarining mahkamligi tekshiriladi.

127. Kontaktli qizdirish orqali payvandlash uskunalaridan foydalanilganidan soʻng, ularning tok kabellari ham ish joylarining poydevoriga osilishi kerak.

128. Ishni boshlashdan oldin xodim quyidagilarga majbur:

oʻz ish joyini tartibga keltirish;

oʻz asbob-uskunalari va moslamalarini ishga tayyorlash hamda ularning sozligini tekshirish;

havo va suv tizimlari, shovqin yutgichlarnning sozligini tekshirish;

nosoz moslamalardan foydalanmaslik;

himoya qurilmalarining mavjudligi va sozligini tekshirish;

blokirovka qurilmalari, boshqaruv shkaflari, barcha uzellarning yerga ulanganligi, izolyatsiyaning sozligini tekshirish;

shaxsiy himoya vositalarining ishonchliligi va sozligini tekshirish.

129. Ish jarayonida xodim quyidagilarga majbur:

doimo eʼtiborli boʻlish;

ish joyiga ishga aloqasi boʻlmagan shaxslarni kiritmaslik va payvandlash uskunalarining boshqaruvini begona shaxslarga topshirmaslik;

payvandlash uskunalari ishlayotgan paytda uni moylash, tozalash hamda yigʻishtirish ishlarini bajarmaslik;

payvandlash uskunalariga tegishli kabellarni suv bilan tegib ketmasligini va ularga erigan metall tomchilari tushmasligini nazorat qilish;

elektrodlarni tekshirish, agar elektrodlar yopishib qolsa, darhol payvandlash uskunalarini toʻxtatish va bu haqda shu zahoti boʻlim boshligʻiga xabar berish;

ish rejimiga qatʼiy rioya qilish;

boʻyoq, moy, zang yoki qalin qatlamli qotqoq bilan qoplangan metallarni payvandlashdan oldin ularni yaxshilab tozalash;

payvandlanayotgan metallarni maxsus moslamaga ishonchli qilib mahkamlash;

metallarning mayda detallari payvandlanayotganda qoʻllar qisilib qolmasligi uchun eʼtiborli boʻlish;

payvandlash uskunalari ishlaganda uning roliklar, elektrodlar va boshqa harakatlanuvchi qismlari ishlashida xavfsizlikni taʼminlash;

payvandlash uskunalari ishlayotgan vaqtda payvand qilinayotgan joylarga, elektrodlarga va payvandlash uskunalarining boshqa qismlariga qoʻl tekkizmaslik hamda payvandlash uskunalariga suyanmaslik;

payvandlash uskunalari ishlayotgan vaqtda unga yoki uning ichki qismiga biror narsa oʻrnatmaslik hamda joyini oʻzgartirmaslik;

payvandlash ishlari amalga oshirilgan joylar erigan metall qoldiqlari va boshqa iflosliklardan toʻliq tozalash;

payvandlash uskunalarini sozlash ishlarini elektr tarmogʻidan oʻchirgan holda amalga oshirish.

130. Ishdagi tanaffuslar vaqtida ish joylaridagi elektr tarmoqlari oʻchirilishi hamda suv va havo sovutish tizimlarining ventillari yopilishi kerak.

Qish faslida ish joylaridagi suv muzlab qolmasligi uchun uning aylanishi (sirkulyatsiyasi) saqlab turilishi lozim.

131. Ish joylarida elektr tarmoqlari elektr energiyadan uzilib qolgan taqdirda darhol payvandlash uskunalari oʻchirilishi zarur.

132. Payvandlash uskunalarida nosozlik aniqlansa, ishni darhol toʻxtatilishi va navbatchi elektr montyor chaqirilishi kerak. Bunda nosozlikni xodim tomonidan bartaraf etilishi taqiqlanadi.

Payvandlash uskunalaridagi nosozlikni bartaraf etish vaqtida ular elektr taʼminoti hamda havo va suv manbalaridan toʻliq uzilishi kerak hamda payvandlash uskunalarining ustiga “Yoqilmasin!” degan ogohlantiruvchi belgi qoʻyilishi shart.

133. Ish joylarining yaqiniga kamida 5 m masofada yonuvchan va yongʻin xavfi boʻlgan materiallarni joylashtirish taqiqlanadi.

134. Payvandlash uskunalarida alanga paydo boʻlsa, shu zahoti ushbu uskunalarni ishlashi toʻxtatilishi va alanga quruq qum yoki oʻt oʻchirgich yordamida oʻchirilishi hamda bir vaqtning oʻzida navbatchi elektr montyor chaqirilishi kerak.

Yongʻin sodir boʻlgan barcha holatlarda bu haqda darhol aloqa vositalari orqali davlat yongʻin nazorati organlariga xabar berish lozim, bunda davlat yongʻin davlat yongʻin nazorati organlari yetib kelguncha yongʻinni bartaraf etish choralari davom ettirilishi zarur.

135. Ish tugagach xodim quyidagilarga majbur:

payvandlash uskunalarini elektr taʼminoti hamda havo va suv manbalaridan toʻliq uzish;

ish joyini yigʻishtirish, payvandlash uskunalarini va tegishli asboblarni maxsus ajratilgan joylarga joylashtirish;

tutab turgan buyumlar (latta, izolyatsiya materiali va boshqalar) qolmaganligiga ishonch hosil qilish;

ish davomida aniqlangan barcha nosozliklar haqida boʻlim boshligʻiga xabar berish.

136. Payvandlash uskunalariga faqat ushbu uskunalardan foydalanuvchi xodim, sozlovchi mexanik va elektr montyor tomonidan xizmat koʻrsatilishi kerak.

8-§. Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish jarayonlariga qoʻyiladigan talablar

137. Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish jarayonlarida quyidagilar taʼminlanishi shart:

payvandlash vannasiga fluxni mexanik tarzda taʼminlash uchun moslama mavjud boʻlishi;

ishlatilgan fluxni payvand chizigʻidan tozalash va yigʻib olish uchun hopperli yigʻuvchi va filtrli flux tortgichi oʻrnatilgan boʻlishi.

138. Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish jarayonlari amalga oshiriladigan ish joylar ventilyatsiyasi qurilmalari bilan jihozlanishi shart.

Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish hamda kesish jarayonlarini amalga oshirishda qoʻllaniladigan ventilyatsiya qurilmalari payvandlash uskunalaridan 40 mm dan oshmagan masofada joylashtirilishi lozim.

Ventilyatsiya qurilmalarida havo oqimi tezligi 4 — 9 m/s boʻlishi kerak.

139. Ventilyatsiya qurilmalaridan chiqayotgan havoni chang va zararli gazlardan tozalash uchun ventilyatsiya qurilmalari maxsus moslamalar bilan jihozlanishi shart.

140. Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish hamda kesish jarayonlarini amalga oshirishda qoʻllaniladigan payvandlash uskunalari shlak qobigʻini tozalash va uni yigʻib olish uchun moʻljallangan mexanik qurilmalar bilan jihozlanishi shart.

Agar mexanik qurilmalar ishlatish imkoni boʻlmasa, shlak qobigʻi qoʻl bilan tozalashga ruxsat etiladi, bunda xodim nafas olish vositasi (respirator) bilan himoyalanishi kerak.

141. Shlak qobigʻidan hosil boʻlgan fluxni bungerga solish jarayonida ish joylari va atrofni changdan himoya qilish choralari koʻrilishi shart.

142. Yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish jarayonlarida havoga zararli gazlar koʻp chiqmasligi uchun flux quruq va toza boʻlishi kerak, unga hech qanday moy, flux qobigʻi qoldiqlari yoki boshqa iflosliklar aralashtirilmasligi lozim.

143. Rels yoʻli boʻylab harakatlanuvchi yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish hamda kesish jarayonlarini amalga oshirishda qoʻllaniladigan payvandlash uskunalaridan foydalanilganda quyidagi talablarga rioya etilishi lozim:

rels yoʻli buyumga yoki stendga ishonchli va toʻgʻri mahkamlangan boʻlishi;

harakatlanish mexanizmining orqa va yon roliklari relsga mustahkam oʻrnatilgan boʻlishi.

144. Trubalar va boshqa katta hajmli metallarni yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish ishlarini amalga oshirish uchun ish joyi quyidagi talablarga javob beradigan maxsus kabinalar bilan jihozlanishi shart:

tashqi sirtlari issiq va shovqindan izolyatsiyalangan boʻlishi;

tartiblangan havo taʼminoti (toza havo beruvchi tizim) mavjud boʻlishi;

yoyli va plazmali payvandlash, qoplama qilish va kesish jarayonlarni boshqarish uchun boshqaruv pulti bilan jihozlangan boʻlishi.

9-§. Gaz ballonlarni saqlash va ulardan foydalanishga qoʻyiladigan talablar

145. Ochiq maydonlarda gaz ballonlarni saqlashda, ularni yomgʻir, qor va bevosita quyosh nurlaridan himoya qiluvchi qoplamalar yonmaydigan materiallardan tayyorlanishi shart.

146. Oyoqchaga ega boʻlgan gaz ballonlari vertikal holatda, maxsus toʻrlar yoki boshqa mahkamlovchi qurilmalar yordamida ularning agʻdarilib ketishining oldi olingan holda saqlanishi lozim.

Oyoqchasi mavjud boʻlmagan gaz ballonlari gorizontal holatda, maxsus ramkalar yoki tokchalarda saqlanishi lozim. Bunda gaz ballonlarini ustma-ust joylashtirish balandligi 1,5 m dan oshmasligi shart.

Gaz ballonlardagi klapanlar himoya qopqoqlari bilan yopilgan boʻlishi va bir tomonga yoʻnaltirilgan boʻlishi shart.

147. Boʻsh gaz ballonlar gaz bilan toʻldirilgan gaz ballonlardan alohida joyda saqlanishi kerak.

148. Gaz ballonlarni faqat masʼul shaxslargina tashishi, saqlashi, berishi va qabul qilishi mumkin.

149. Gaz ballonlaridan foydalanishda, ularni saqlash va koʻchirish jarayonida moy izlari mavjud materiallarga hamda ishchi kiyimlarga tegib ketishining oldi olinishi shart.

150. Gaz ballonlar zarbalardan va toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nurlaridan himoyalangan boʻlishi kerak. Gaz ballonlar isitish moslamalaridan 1 m dan kam boʻlmagan xavfsiz masofada oʻrnatilishi lozim.

151. Ish jarayonidagi tanaffuslar vaqtida hamda ish vaqti yakunlanganda payvandlash uskunalari gaz ballonlardan uzilgan holda oʻchirilishi shart.

Gaz ballonlarga ulangan payvandlash uskunalarining shlanglar ajratib qoʻyilishi va gaz ballonlardagi bosim toʻliq tushirilishi lozim.

152. Ish vaqti yakunlangach gaz ballonlar faqat gaz ballonlarni saqlash uchun maxsus ajratilgan joyga joylashtirilishi va ushbu joyga begona shaxslarning kirishi oldi olinishi shart.

153. Payvandlash uskunalaridan foydalanishda xodimlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son “Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarorida belgilangan talablarga amal qilishi shart.

10-§. Yongʻindan himoya qilish talablari

154. Payvandlash ishlarini boshlashdan oldin, ish joylarining yuqori nuqtalari va payvandlash uskunalaridagi havo namunalarida atsetilen miqdori tahlil qilinishi kerak.

Bunda havo namunalaridagi atsetilen miqdori 0,3 mg/l dan oshmasligi lozim.

155. Payvandlash ishlari yakunlangach xodim ish joyini tark etishdan avval ish joyida yongʻin keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan alangalar yoʻqligini tekshirib chiqishi shart.

156. Xodimlarni yongʻin xavfsizligini boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 20-oktabrdagi 649-son “Yongʻin xavfsizligi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq oʻqitilishi kerak.

157. Ish joylari yonuvchan konstruksiyalar doimiy yoki koʻchma toʻsiqlar bilan, yonuvchan pollar esa metall qoplamalar bilan himoyalanishi shart.

Bunda koʻchma toʻsiqlar poʻlat qoplamadan tayyorlangan boʻlishi kerak.

158. Payvandlash tayyorlov boʻlimlarida yongʻin vujudga keltirishi ehtimoli boʻlgan xavfli organik eritmalar faqatgina davlat yongʻin nazorati organlari bilan kelishilgan miqdorda saqlanishi kerak.

4-bob. Ishlab chiqarish uskunalariga va ishlarni tashkil etishga qoʻyiladigan talablar

1-§ Ishlab chiqarish uskunalariga qoʻyiladigan talablar

159. Oʻrta va kichik oʻlchamli metallarni payvandlash, qizdirib biriktirish va kesish ishlari shamollatish tizimiga ega, maxsus jihozlangan ish joylarida bajarilishi kerak. Ish joylarining yuqori qismi ochiq, yonmaydigan materiallardan tayyorlangan boʻlishi lozim.

Bir payvandlash ishlari olib boriladigan ish joyidagi boʻsh maydon 3 m2 dan kam boʻlmasligi shart.

Payvandlash ishlarini qulay va xavfsiz bajarishni taʼminlash uchun ish stoli va stellajning har ikki tomonidan kamida 1 m kenglikda oʻtish yoʻllari boʻlishi lozim.

Uskunalar, harakatlanuvchi mexanizmlar va koʻchirilayotgan detallar orasidagi, shuningdek doimiy koʻp postli elektr taʼminoti manbalari orasidagi oʻtish yoʻllari kengligi kamida 1,5 m boʻlishi kerak. Doimiy bir postli elektr taʼminoti manbalari orasidagi oʻtish yoʻllari kengligi kamida 0,8 m boʻlishi lozim.

160. Ish joylarida xodimlarning qoʻlidagi statik yukni kamaytiradigan maxsus tayanchlar oʻrnatilishi kerak.

Kabelni yelka ustiga uzatish yoki bilakka oʻrash orqali qoʻl ustidagi yukni kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

161. Begona shaxslarning ish joylarida boʻlishi taqiqlanishi shart.

Xodim oʻz yonida yoki oʻzidan pastda ishlaydigan xodimni radiatsiya, uchqun, eritilgan metall tomchilarning tasodifiy tushishidan himoya qiluvchi toʻsiqlar bilan taʼminlashi kerak.

162. Ish joylari va oʻtish joylari balandligi kamida 1,8 m boʻlgan ekranlar bilan ajratilishi kerak.

Agar ish joylari va oʻtish joylarini ekranlar bilan ajratish imkoni boʻlmasa, xodimlar shaxsiy himoya vositalari bilan himoyalangan boʻlishi kerak.

Ochiq havoda, bir-biriga yaqin joylashgan bir nechta xodim bir vaqtda ishlaganda, ular orasiga toʻsiqlar oʻrnatilishi kerak.

163. Ochiq havoda payvandlash ishlari amalga oshirilishi jarayonida yomgʻir yoki qor yogʻsa, ish joylarining ustiga boshpana oʻrnatilishi kerak.

Boshpana boʻlmaganda, yomgʻir yoki qor paytida payvandlash ishlarini olib borish toʻxtatilishi kerak.

164. Doimiy payvandlash ishlari olib boriladigan ish joylaridan tashqarida payvandlash ishlarini olib borish uchun tashkilot rahbarining yoki yongʻin xavfsizligi boʻyicha javobgar shaxsning yozma ruxsati olinishi lozim.

165. 5 m ortiq balandlikda payvandlash ishlari olib borilayotganda ushbu joyning pastki maydoni yonmaydigan materiallar bilan qoplanishi kerak

Xodimlar 5 m ortiq balandlikda payvandlash ishlarini olib borish jarayonida xavfsizlik kamarlari, karbonli xavfsizlik arqonlari hamda zarur asbob-uskunalar uchun maxsus sumkalardan foydalanishi shart.

166. Bitta metallni ikkita xodim tomonidan payvandlashga ruxsat beriladi.

167. Metallarni payvandlashda ularning yuzalaridagi harorat +45°C dan oshmasligi kerak.

168. Sigʻimlar, sisternalar, quvurlar, quduqlarda va chuqurlarda payvandlash ishlari bajarilganda ushbu joylar havoni soʻrib chiqaruvchi moslamalar bilan taʼminlanishi kerak hamda ulardagi havo almashinuvi tezligi 0,3 — 1,5 m/s boʻlishi kerak.

169. Havo harorati +50°C dan yuqori boʻlgan ish joylarida maxsus issiqlikdan himoya qiluvchi vositalar va toza havo yetkazuvchi vositalarisiz xodimlarning ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.

170. Payvandlashda metallarini ushlab turish va ularni harakatlantirish uchun ish joyi tartibga solingan hamda maxsus stol yoki moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

Bunda maxsus stol yoki moslamalar xodim uchun qulay harakatlanishini taʼminlashi va buyumlarning kichik qismlarini payvandlash yoki qoʻlda kesishda oʻtirib ishlash imkonini berishi kerak.

171. Usti yopilmagan chuqurliklarning yonida xodimlarning ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.

172. Xodimlar sigʻimlar, sisternalar, quvurlar, quduqlar va chuqurlarga tushganda, ularning yopish eshiklari (qopqoqlari) ochish joylariga mahkam oʻrnatilganligiga ishonch hosil qilish kerak.

2-§ Ishlarni tashkil etishga qoʻyiladigan talablari

173. Doimiy texnikalarni boshqarish va nazorat qilish boshqaruv pulti orqali amalga oshirilishi kerak.

174. Bir nechta boshqaruv vositalariga ega payvandlash uskunasi bir vaqtda faqat bitta boshqaruv vositasidan boshqarilishi kerak.

175. Doimiy va koʻchma payvandlash uskunalarining ishlashini boshqarish va nazorat qilish tizimi masofadan turib amalga oshirilishi mumkin.

Navbatchi yoy hosil boʻlishidan oldin, plazmatronga kuchlanishning erkin uzatilishi xodim tomonidan “Ishga tushirish” tugmasi orqali amalga oshirilishiga ruxsat beriladi. Ushbu bosqichda himoyalovchi qulflash tizimining ishlashi talab etilmaydi.

Navbatchi yoy aktiv holatga kelgandan soʻng himoyalash qulfi avtomatik ravishda ishga tushirilishi va “Ishga tushirish” tugmasi orqali nazorat qilinishi shart.

Plazmatrondan kuchlanish yechilganda yoki yoy uzilgan holatda himoya qulflash tizimi avtomatik ravishda ishga tushishi shart.

176. Payvandlash uskunalarining boshqaruv panellarida elektr taʼminotni uzish, rezakka gaz berishni toʻxtatish uchun yondirgichni oʻchirish funksiyalarini taʼminlovchi toʻxtatish tugmachasi (“Stop umumiy”) oʻrnatilishi shart.

Toʻxtatish tugmachasi (“Stop umumiy”) qizil rangda, qoʻziqorin shaklida hamda boshqaruv paneli yuzasidan chiqib turadigan qilib joylashtirilishi shart.

177. Payvandlash uskunalarini elektr energiyasi bilan taʼminlash uchun qoʻllaniladigan elektr simlari va kabellari tashqi himoya qoplamiga ega boʻlishi hamda mexanik shikastlanishdan himoyalangan holda joylashtirilishi shart.

3-§ Plazma gazi orqali kesish uskunasiga boʻlgan talablar

178. Plazma gazi orqali kesishni boshlashdan oldin quyidagilarga rioya qilinishi kerak:

sovutish tizimining ishlashini tekshirish;

kerakli kesish tezligini oʻrnatish;

texnologik jarayonga muvofiq plazma hosil qiluvchi muhitning (masalan, gaz, havo, argon va boshqalar) sarfini aniqlash;

yigʻma stolining yoki asosiy qismining tubida suv borligini tekshirish.

179. Plazma gazi orqali kesish uskunasidan foydalanilganda xodimlar plazma yoyi va ultrabinafsha nurlanishidan himoyalanishi kerak.

180. Plazma gazi orqali kesish uskunasidagi nosozliklarni bartaraf etishda ushbu uskunalar elektr taʼminotidan uzilgan holda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega xodimlar tomonidan amalga oshirilishi kerak.

181. Plazma gazi orqali kesish ishlari amalga oshiriladigan joylardagi pollar kauchuk dielektrik gilam bilan qoplanishi kerak.

4-§ Karbonat angidrid va gaz aralashmalari muhitida payvandlash uchun uskunalarga qoʻyiladigan talablar

182. Karbonat angidrid muhitida payvandlash yarimavtomatining yondirgichining konstruksiyasi gaz chiqish soplasini tezkor yechish imkoniyatini taʼminlashi hamda uni metall sachrandilaridan (uchqunlardan) oson tozalashga moslashtirilgan boʻlishi lozim.

Bunda, gaz chiqish soplasining tok oʻtkazuvchi qismidan izolyatsiyalangan boʻlishi kerak.

183. Yondirgichda payvandlash toʻxtatilgandan keyin gazni oʻchirish uchun qoʻshimcha joʻmrak koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

184. Avtomatik va mexanizatsiyalashtirilgan payvandlash uskunalari zararli chang va gazlarni chiqaruvchi moslamalar bilan taʼminlanishi kerak.

185. Xodimlar bir xil turdagi himoya kiyimlari va shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi kerak.

186. Ballonlardan, suyultirilgan gaz solingan konteynerlardan va ballonlardagi himoya gazlaridan foydalanish uchun moʻljallangan rampalardan foydalanish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 4-avgustdagi 493-son qarori bilan tasdiqlangan Ortiqcha bosim ostida ishlaydigan uskunalar xavfsizligi toʻgʻrisidagi texnik reglament asosida amalga oshirilishi kerak.

187. Suyultirilgan gaz solingan konteynerlarga (yoki toʻplagich idishlarga), shuningdek payvandlash postlariga gaz yetkazib berishning rampali tizimiga xizmat koʻrsatishga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 24-dekabrdagi 819-son qarori bilan tasdiqlangan Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarni tekshirish, malaka oshirish hamda qayta tayyorlash toʻgʻrisidagi nizom asosida bilimlari tekshirilgan shaxslar qoʻyiladi.

188. Suyultirilgan gaz solingan konteyner (toʻplagich-idish) oʻrnatiladigan maydoncha metall toʻsiqqa ega boʻlishi kerak, bunda konteyner va toʻsiq oʻrtasida kamida 1 m boʻlgan masofa qolishi kerak. Konteyner yaqinida isitish manbalari boʻlmasligi kerak.

189. Transport avtotsisternalaridan toʻplagich-idish sifatida foydalanilganda maydoncha avtotsisternaga yuk ortish va tushirish uchun tegishli yuk koʻtarish qobiliyatiga ega telfer bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

190. Konteyner (toʻplagich-idish) ochiq havoda oʻrnatilganda, uni quyosh nurlari va yogʻingarchilikdan himoya qiluvchi soyabon bilan taʼminlanishi kerak.

5-§. Inert gazlar muhitida payvandlash uchun uskunalarga qoʻyiladigan talablar

191. Payvandlash uskunalarining yondirgichlari va pistolet-yondirgichlarining tutqichlari xodimni himoyalash uchun issiqlik-elektr izolyatsiyali material bilan qoplangan boʻlishi kerak. Mazkur tutqichlarning harorati ish paytida +40°C dan oshmasligi lozim.

Agarda payvandlash uskunalarining yondirgichlari va pistolet-yondirgichlari tutqichlarning harorati +40°C dan oshganda ular suv yoki boshqa sunʼiy sovutish tizimiga ega boʻlishi kerak.

192. Payvandlash uskunalarining yondirgichlari va pistolet-yondirgichlarining tutqichlari qulay ushlash imkonini berishi kerak.

193. Payvandlash uskunalarining yondirgichlari va pistolet-yondirgichlarining tutqichlarida kuchlanish va gazni boshqarish uchun moslama koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

194. Payvandlash uskunalarining yondirgichlarining umumiy ogʻirligi 0,8 kg dan, pistolet-yondirgichlarining ogʻirligi esa 1,5 kg dan oshmasligi kerak.

195. Payvandlash uskunalarining yondirgichlari va pistolet-yondirgichlarining tutqichlarining simlari elektr izolyatsiyasiga ega material bilan qoplangan boʻlishi kerak.

5-bob. Ish materiallari va andazalarni tayyorlash, saqlash va tashish talablari

196. Payvandlash, qoplash va kesish ishlarida qoʻllaniladigan materiallar (metallar, elektrodlar, bogʻlamalar, flyuslar, payvand simlari, gazlar va suyuqliklar) xodimlarga zararli va xavfli taʼsir koʻrsatmasligi kerak.

197. Harorati +45°C dan yuqori boʻlgan metallarning qirralarini erituvchilar bilan artish taqiqlanadi.

198. Yilning sovuq davrida payvandlanishi kerak boʻlgan metallar payvandlash boshlanishidan oldin, ularning harorati ish joyidagi havo haroratidan past boʻlmasligi uchun ish joyiga oldindan olib kirilishi kerak.

199. Payvandlash, qoplash va kesish uchun qoʻllaniladigan payvandlash materiallari (elektrod, flyus, sim) ish boshlanishidan oldin, material texnologik pasportida tavsiya etilgan rejimlarda qizdirilishi yoki quritilishi kerak.

200. Tarkibida zararli moddalar boʻlgan korroziyaga qarshi qoplama bilan qoplangan payvandlanadigan va yuzasi qoplanadigan metallarning yuzalari, payvandlash joyidan kamida 1 m kenglikda majburiy tartibda tozalanishi kerak.

201. Payvandlash materiallari (elektrod, flyus, sim) yopiq va quruq binolarda saqlanishi kerak. Bunda payvandlash materiallarining (elektrod, flyus, sim) saqlanishi ularning texnologik pasporti talablariga javob berishi shart.

6-bob. Taʼmirlash ishlarida xavfsizlik talablari

202. Payvandlash va kesish uchun moʻljallangan uskunalarga xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash (tarmoqqa ulash va undan uzish, oʻrnatish, taʼmirlash) ishlariga faqat elektr xavfsizligi boʻyicha 3-guruhdan past boʻlmagan elektr montyorlarga yoʻl qoʻyiladi.

7-bob. Yakuniy qoida

203. Ushbu Qoidalar talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 1-ILOVA

Payvandlash ishlarida zararli va xavfli ishlab chiqarish omillari

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 2-ILOVA

Payvandlash ishlarida atmosferada zararli moddalar va gazning ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyasi (RMK)

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 3-ILOVA

Payvandlash ishlarida tavsiya etilgan yorugʻlik filtrlari

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 4-ILOVA

Gaz bilan payvandlash va kislorodli kesish uchun nur filtrlariya

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 5-ILOVA

Lazer nuriga qarshi koʻzoynaklar uchun tavsiya etilgan shisha markalari

Izoh:

* Toʻq rang;

** Rangsiz.

Elektr payvandlash ishlarida ishlarning xavfsizligi qoidalariga 6-ILOVA

Mehnat sharoitlari va payvand usullariga bogʻliq xolda maxsus kiyim tanlash