ShNQ 2.01.06-25 “Seysmik hududlarda baland binolarni loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-38-son)

15.08.2025

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 13-oktabrda hisobga olindi, hisob raqami 375]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. ShNQ 2.01.06-25 “Seysmik hududlarda baland binolarni loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi hamda Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy e'lon qilingan kundan e'tiboran kuchga kiradi.

Vazir SH. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2025-yil 15-avgust,

01/2-38-son

Kelishildi:

Fanlar akademiyasi prezidenti SH. AYUPOV

2025-yil 14-avgust

Favqulodda vaziyatlar vaziri B. KUDRATXODJAYEV

2025-yil 13-avgust

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2025-yil 15-avgustdagi 01/2-38-son buyrugʻiga ILOVA

ShNQ 2.01.06-25 “Seysmik hududlarda baland binolarni loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda ShNQ deb yuritiladi) seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda, chiziqsiz hisob usullari asosida yangidan quriladigan baland binolarni loyihalashga oid talablarni belgilaydi.

Ushbu ShNQning talablari koʻpriklar, toʻgʻonlar, tunnellar, quvurlar, elektr uzatish liniyalari, yadro obyektlari, tabiiy gazni saqlash obyektlari hamda yer osti inshootlariga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur ShNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

ShNQ 2.03.01-24 Beton va temir-beton konstruksiyalar;

ShNQ 2.01.07-21 Yuklamalar va taʼsirlar;

OʻzMSt EN 13670:2009 Beton konstruksiyalarni qurish.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu ShNQda quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:

bino — funksional maqsadiga qarab odamlar yashashi yoki boʻlishiga va har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarishga moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat qurilish tizimi;

inshoot — har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish, moddiy qimmatliklarni joylashtirish va saqlash, odamlarning vaqtincha boʻlishi (harakatlanishi), shuningdek uskunalar yoki kommunikatsiyalarni joylashtirish (oʻtkazish, ulash) uchun moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat hajmiy, yassi yoki chiziq tarzidagi qurilish tizimi;

baland binolar — balandligi 70 m dan baland boʻlgan binolar;

seysmik taʼsir darajasi-1 (STD-1) — spektral kattaliklarning 50 yilda oshib ketish ehtimoli 2 foizni tashkil qiladigan (2475 yillik takrorlanish davriga toʻgʻri keladigan) seysmik taʼsir (maksimal hisobiy zilzila);

seysmik taʼsir darajasi-2 (STD-2) — kam uchraydigan seysmik taʼsirni tavsiflaydi, bunda spektral kattaliklarning 50 yilda oshib ketish ehtimoli 5 foizni tashkil qiladigan (975 yillik takrorlanish davriga toʻgʻri keladigan) seysmik taʼsir (meʼyoriy hisobiy zilzila deb ham ataladi);

seysmik taʼsir darajasi-3 (STD-3) — tez-tez sodir boʻladigan seysmik taʼsirni tavsiflaydi, bunda spektral kattaliklardan 50 yilda oshib ketish ehtimoli 50 foizni tashkil qiladigan (72 yillik takrorlanish davriga toʻgʻri keladigan) seysmik taʼsir;

seysmik taʼsir darajasi-4 (STD-4) — koʻp sodir boʻladigan seysmik taʼsirni tavsiflaydi, bunda spektral kattaliklardan 50 yilda oshib ketish ehtimoli 68 foizni (30 yilda 50 foiz) tashkil qiladigan (43 yillik takrorlanish davriga toʻgʻri keladi) seysmik taʼsir;

seysmik xavfni dezagregatsiya qilish usuli — maydondagi seysmik xavfga eng katta hissa qoʻshayotgan zilzila manbalarini (fokus masofasi, magnituda oraligʻi va boshqa parametrlarini) aniqlash usuli.

3. Ushbu ShNQda quyidagi shartli belgilanishlar va qisqartmalar qoʻllanilgan:

BBS — binoning balandlik sinfi;

KBL — kuch boʻyicha loyihalash;

SBL — sigʻim boʻyicha loyihalash;

SPS — statik penetratsiya sinovi;

DBL — deformatsiya boʻyicha loyihalash.

3-bob. Seysmik taʼsirlar

1-§. Asosiy talablar

4. Baland binolarning chiziqli va chiziqsiz hisob-kitoblari mazkur ShNQning 6 va 7-jadvallariga muvofiq STD-1, STD-2, STD-3 va STD-4 seysmik taʼsir darajalariga qarab amalga oshirilishi lozim.

5. Har bir seysmik taʼsir darajasi uchun spektral tezlanishlar quyidagi omillarga bogʻliq holda aniqlanishi lozim:

dempferlash koeffitsiyenti 5 foiz deb qabul qilingan;

spektral tezlanishning kartografik koeffitsiyenti;

grunt sharoitining taʼsir koeffitsiyenti;

Ushbu parametrlar asosida spektral tezlanishlar mazkur ShNQning 6 — 12-bandlariga yoki 13-14-bandlariga muvofiq qurilish maydonining seysmik xavfi belgilanishi kerak.

6. Quyidagi spektral tezlanishlarning oʻlchamsiz kartografik koeffitsiyentlari, ushbu ShNQning 4-bandida keltirilgan seysmik taʼsir darajalariga muvofiq seysmik xavf xaritalari asosida aniqlanishi lozim:

SS (a) — qisqa davr uchun spektral tezlanishning kartografik koeffitsiyenti;

S1 (b) — 1.0 soniya davr uchun spektral tezlanishning kartografik koeffitsiyenti.

7. Spektral tezlanishlarning kartografik koeffitsiyentlari ikki oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishdagi seysmik taʼsirlarning geometrik oʻrtacha qiymatiga mos kelishi va kartografik spektral tezlanishlarni erkin tushish tezlanishiga boʻlish orqali oʻlchamsiz koeffitsiyent sifatida aniqlanishi kerak.

Bunda, 5 foiz dempferlash koeffitsiyenti va referens grunt sharoiti 5 foiz dempferlash koeffitsiyenti va referens grunt sharoiti (𝑉𝑠) 30 = 760 𝑚/𝑠 uchun belgilangan seysmik taʼsir darajasida amalga oshirilishi lozim.

8. Ushbu ShNQning 6-bandida belgilangan 𝑆S va 𝑆1 spektral tezlanishlarning kartografik koeffitsiyentlaridan hisobiy spektral tezlanishlar koeffitsiyentlari (𝑆𝐷𝑆 va 𝑆𝐷1) quyidagi formulalar orqali hisoblanadi:

(1)

9. Gorizontal va vertikal elastik hisobiy spektrlari mazkur ShNQning 11 va 12-bandlarida keltirilgandek 1-formulasi boʻyicha olingan spektral tezlanishlarning hisobiy koeffitsiyentlaridan foydalangan holda aniqlanishi lozim.

10. Mahalliy grunt sharoitlarining taʼsir koeffitsiyentlari ushbu ShNQning 10-bobi 3-paragrafida keltirilgan grunt sharoitlari sinflari uchun belgilanishi, bunda taʼsir koeffitsiyentlari 𝐹Sva 𝐹1 mazkur ShNQning 1 va 2-jadvallarida keltirilgan.

Spektral tezlanishlarning kartografik koeffitsiyentlarining oraliq qiymatlari chiziqli interpolyatsiya usuli yordamida aniqlanishi kerak.

11. Loyihalash uchun moʻljallangan gorizontal elastik tezlanish spektri Sae(T) ordinatalari, seysmik taʼsirning har qanday koʻrib chiqilayotgan darajasi uchun erkin tushish tezlanishi [g] orqali ifodalangan holda, quyidagi 2-formula asosida xususiy tebranishlar davriga bogʻliq tarzda aniqlanishi lozim.

(2)

Bu yerda:

𝑆𝐷𝑆 va 𝑆𝐷1 – ushbu ShNQning 8-bandida keltirilgan hisobiy spektral tezlanish koeffitsiyentlari;

T — xususiy tebranishlar davri.

Binoni loyihalash uchun gorizontal taʼsir (reaksiya) spektrining burchakli davrlari TA va TB formula orqali 𝑆𝐷𝑆 va 𝑆𝐷1 asosida aniqlanishi lozim:

(3)

Oʻzgarmas koʻchishlar zonasiga oʻtish davri TL=6s deb qabul qilinadi.

1-rasm. Gorizontal elastik tezlanish spektri Sae (T)

12. Binoni loyihalashda gorizontal elastik koʻchishlar spektri Sde(T) ni metrlarda (m) ifodalangan ordinatalari har qanday seysmik taʼsir darajasi uchun quyidagi formulalar boʻyicha xususiy tebranishlar davriga koʻra aniqlanishi kerak:

(4)

2-rasm. Gorizontal elastik koʻchish spektri Sde (T)

13. Vertikal elastik tezlanishlar spektrining ordinatalari SaeD(T), erkin tushish tezlanishi birligi orqali ifodalanishi, u gorizontal seysmik taʼsirning qisqa davrli sohasi uchun hisobiy spektral tezlanish koeffitsiyenti va xususiy tebranishlar davri orqali quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi (ushbu ShNQning 3-rasmida keltirilgan):

(5)

Vertikal spektrning burchak davrlari TAD va TBD hamda mazkur ShNQning 5-formulasida qoʻllanilgan TLD davr quyidagi 6-formula orqali aniqlanishi kerak:

(6)

3-rasm. Vertikal elastik tezlanish spektri SaeD(T)

Ushbu ShNQda keltirilmagan maydonning seysmik xavfini tahlil qilish orqali seysmik taʼsirlar spektrlari aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

14. Aniqlangan seysmik taʼsir spektrlarining ordinatalari mazkur ShNQning 11 va 12-bandlarida belgilangan hisobiy spektr ordinatalarining kamida 90 foizidan kam boʻlmasligi zarur.

Ushbu ShNQning 10-bobi 3-paragrafiga muvofiq SF sinfiga kiritilgan gruntlar uchun maydon gruntlarining seysmik tahlili 10-bobning 4-paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

2-§. Vaqt sohasidagi seysmik taʼsirlarni aniqlash

15. Vaqt sohasida binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini bir oʻlchovli, ikki oʻlchovli yoki uch oʻlchovli hisoblashda seysmik taʼsirlarni aniqlash uchun zarur boʻlgan zilzila yozuvlarini tanlash va ularni quyidagi usullar orqali tayyorlash lozim:

oddiy usulda masshtablash;

spektral muvofiqlikni taʼminlash.

16. Binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini vaqt sohasida hisoblash uchun zilzila yozuvlarini tanlash ishlari qabul qilingan seysmik taʼsir darajasiga mos keladigan quyidagi omillarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

zilzila magnitudasi;

yoriqlargacha boʻlgan masofalar;

oʻchoqlar mexanizmlari;

mahalliy grunt sharoitlari.

Agar bino joylashgan hududda qabul qilingan seysmik taʼsir darajasiga mos keladigan tarixiy zilzila yozuvlari mavjud boʻlsa, ushbu yozuvlardan foydalanish lozim.

Maydonning seysmik xavfliligiga eng katta hissa qoʻshadigan zilzila magnitudasi va yoriqlargacha boʻlgan masofalarni aniqlashda seysmik xavfni dezagregatsiya qilish usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

17. Zilzila yozuvlarining yetarli darajadagi soni yoki sifatini tanlash imkoni boʻlmaganda, vaqt sohasidagi sintetik akselerogrammalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Sintetik akselerogrammalar tayyorlashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:

seysmik manbaning xususiyatlari;

toʻlqinlarning tarqalishi;

qurilish maydonining mahalliy grunt sharoitlari.

Shuningdek, sintetik akselerogrammalarni sintezlash uchun ishlatiladigan model parametrlari koʻrib chiqilayotgan mintaqada qayd etilgan haqiqiy zilzila yozuvlari bilan mos boʻlishi zarur.

18. Bir oʻlchovli, ikki oʻlchovli hamda uch oʻlchovli hisoblash usullari uchun seysmik yozuvlar soni kamida 11 ta dan kam boʻlmasligi kerak.

Bir xil zilziladan tanlangan yozuvlar yoki yozuvlar toʻplamlari soni 3 tadan oshmasligi lozim.

19. Ushbu ShNQning 10-bobi 3-paragrafiga muvofiq gruntlarning harakatini tahlil qilishdan tashqari, vaqt mintaqasida hisoblash uchun seysmik taʼsirlar tanlangan zilzila yozuvlaridan oddiy masshtablash usuli bilan hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Bir yoki ikki oʻlchovli hisoblash uchun seysmik taʼsirlar amplitudalarini masshtablaganda 0.2Tp dan 1.5Tp gacha boʻlgan davr oraligʻidagi barcha tanlangan yozuvlar spektrlarining oʻrtacha qiymatlari ushbu ShNQning 11-bandiga muvofiq hisoblanishi lozim.

Har bir seysmik yozuvlar toʻplamining ikki gorizontal komponentlari boʻyicha uch oʻlchovli hisoblash uchun spektrlarning kvadratlari yigʻindisidan kvadrat ildiz olinib, natijaviy gorizontal spektr hosil qilinishi kerak.

Seysmik taʼsir komponentlarining amplitudalari masshtablanganda, barcha tanlangan yozuvlarning natijaviy spektrlari oʻrtacha qiymatlarining 0.2Tp dan 1.5Tp gacha boʻlgan davr oraligʻidagi hisoblangan spektr qiymatlariga nisbati kamida 1.3 boʻlishi lozim.

20. Maʼlum bir hudud uchun seysmik taʼsir spektrlari aniqlanganda, tegishli seysmik maʼlumotlar va binoning oʻziga xos konstruktiv xususiyatlari mavjud boʻlsa, seysmik tahlil natijalarining ishonchliligini oshirish hamda tarqalishini kamaytirish maqsadida bino tebranishining asosiy davrlariga mos keladigan shartli oʻrtacha spektrlarga asoslangan zilzilaga yoʻl qoʻyiladi.

Gruntlarning xatti-harakatini ushbu ShNQning 10-bobi 3-paragrafiga muvofiq tahlil qilishda yoki vaqt sohasidagi tegishli hisob-kitoblar uchun seysmik taʼsirlarni 11-bandi yoki 3-bobi 1-paragrafiga muvofiq aniqlangan hisoblash spektriga spektral muvofiqlikni taʼminlash maqsadida, tanlangan seysmik yozuvlarni oʻzgartirish orqali olishga yoʻl qoʻyiladi.

Oʻzgartirilgan seysmik taʼsir spektrlarining oʻrtacha qiymatlari barcha davrlar uchun hisoblash spektri ordinatalaridan kichik boʻlmasligi zarur.

4-bob. Seysmik taʼsirlarda binolarni baholash va loyihalash

1-§. Binolardan foydalanish sinflari va ularning javobgarlik koeffitsiyentlari

21. Binolardan foydalanish sinflari (BFS) ushbu bobning 2-paragrafida belgilangan seysmik loyihalash sinfi (SLS)ni aniqlash uchun asos boʻlib, binolarning vazifasiga koʻra hamda javobgarlik koeffitsiyentlari esa ularning foydalanish sinflariga bogʻliq holda quyidagi 3-jadvalga muvofiq belgilanadi.

2-§. Seysmik loyihalash sinflari

22. Seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda binolarni loyihalashda asos sifatida qabul qilinadigan seysmik loyihalash sinflari (SLS) mazkur ShNQning 4-jadvali hamda quyidagilarga asoslanib aniqlanishi lozim:

ushbu ShNQning 4-bobi 1-paragrafida belgilangan binolardan foydalanish sinflariga (BFS);

STD-2 seysmik taʼsir darajasi uchun ushbu ShNQning 6-bandida keltirilgan qisqa davrli spektral tezlanish koeffitsiyentiga (Ss).

3-§. Binoning balandligi va ularning balandlik sinflari

23. Yertoʻlali binolarda quyidagi shartlar bajarilganda, binoning asosi yertoʻla devorlarining yuqori sathi (birinchi qavat orayopmasi sathi)da belgilanishi lozim:

yertoʻla devorlari mustahkam (bikr) boʻlib, binoni toʻliq yoki kamida uch tomonidan oʻrab turgan boʻlsa;

binoning umumiy tebranish davri (yertoʻla qavatlari bilan birga hisoblanganda) bilan, shu konstruktiv tizimning yertoʻla va birinchi qavat orayopmasi massasini inobatga olmasdan hisoblangan asosiy tebranish davri nisbati har bir oʻzaro perpendikulyar yoʻnalish boʻyicha 1.1 dan kichik yoki unga teng boʻlsa, (𝑇p,𝑡o𝑡 ≤ 1.1 𝑇p,𝑢p).

24. Mazkur ShNQning 23-bandida keltirilgan talablarga javob bermaydigan yertoʻlali yoki yertoʻlasi mavjud boʻlmagan binolar uchun bino asosi sathi poydevorning tepa sathida belgilanishi lozim.

25. Seysmik hisob-kitoblarda binoning balandligi 𝐻N ushbu ShNQning 23 yoki 24-bandlariga muvofiq bino asos sathidan boshlab poydevor tepasidan hisoblanishi kerak.

Bunda, tom qismidagi kichik inshootlar (lift mashina xonalari yoki boshqa kichik ogʻirlikdagi konstruksiyalar) bino balandligiga kiritilmasligi kerak.

26. Seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda loyihalash jarayonida binolar balandligi boʻyicha sinfi (BBS) 5-jadvalga asosan aniqlanishi lozim.

Binoning balandlik sinflari uchun mazkur ShNQning 25-bandi asosida hisoblanuvchi binolarning balandliklari diapazoni quyidagi 5-jadvalda keltirilgan.

4-§. Seysmik taʼsirlarda binolarning samaradorlik darajalari, maqsad koʻrsatkichlari va loyihalashda qoʻllaniladigan yondashuvlar

27. Binolarning seysmik taʼsirlardagi samaradorlik darajalari maqsad koʻrsatkichlari ushbu ShNQning 3-bobi 1-paragrafida belgilangan seysmik taʼsir darajalarida aniqlanishi kerak.

28. Mazkur ShNQning 4-bandida belgilangan toʻrtta seysmik taʼsir darajasi uchun ushbu ShNQ doirasidagi binolar hamda seysmik loyihalash toifalari SLS = 1, 2, 3, 3a, 4, 4a boʻlgan binolar normativ samaradorlik darajalari maqsad koʻrsatkichlariga, seysmik loyihalash toifalari SLS = 1a, 2a boʻlgan binolar esa yuqori samaradorlik maqsad koʻrsatkichlariga ega boʻlishi lozim.

Ushbu samaradorlik maqsad koʻrsatkichlari mazkur ShNQning 6 va 7-jadvallariga asosan hisoblanishi kerak.

Monolit temir-beton konstruksiyalar (BBS ≥ 2)

6-jadval

Monolit temir-beton konstruksiyalar (BBS = 1)

7-jadval

Izohlar:

1. BBS > 3 parametriga ega binolar uchun qoʻllaniladi.

2. BBS = 2 va BBS = 3 balandlik sinfiga ega binolar uchun qoʻllaniladi.

3. Dastlabki loyihalash sifatida bajarilishi kerak.

4. Binoning javobgarlik koeffitsiyenti I = 1.5 qabul qilingan holda qoʻllaniladi.

29. KBL yondashuvida qoʻllanish sohasi va hisoblashlarning asosiy qoidalari mazkur ShNQning 5-bobida, DBL yondashuvida esa qoʻllanish sohasi va hisoblashning asosiy talablari 6-bobida, shuningdek KBL va DBL yondashuvlarining qoʻllanilish talablari esa 6 va 7-jadvalida keltirilgan.

5-§. Seysmik taʼsirlarda nomuntazam binolar

30. Binolarning reja (plan) va balandlik boʻyicha nomuntazamlik holatlari quyidagi 8-jadvaliga, tegishli shartlari esa ushbu ShNQning 31-bandiga muvofiq olinishi kerak.

Binodagi konstruktiv nomuntazamlik turlari

8-jadval

Orayopmalar oʻz tekisligida bikr diafragmalar kabi ishlaganda

Buralma nomuntazamlik koeffitsiyenti

Buralma nomuntazamlik sharti 𝜂𝑏𝑖 > 1.2

4-rasm. Buralma nomutazamlik holati

A2 — I turdagi nomuntazamlik

Ab/A>1/3

Bu yerda:

Ab — teshiklarning umumiy maydoni

A — qavatning umumiy (brutto) maydoni

A2 — II turdagi nomuntazamlik

A — A kesim

A2 turdagi nomuntazamliklar — II va III holatlar

5-rasm. Orayopma nomutazamliklari holatlari

6-rasm. A3 turdagi nomuntazamlik

31. A1 va B2 turdagi nomuntazamliklar asosida mazkur ShNQning 135-bandi va 12-jadvaliga asosan seysmik taʼsirlarni hisoblash usulini tanlash kerak.

32. A2 va A3 turidagi nomuntazamliklarga ega binolarda, vertikal yuk koʻtaruvchi konstruksiya elementlarining oʻzaro seysmik kuchlarni ishonchli uzatishini taʼminlash uchun orayopmalar ikki oʻlchamli plastinka (membrana) yoki qobiqli chekli elementlardan foydalangan holda modellashtirilishi lozim.

33. B1 turdagi nomuntazamlikka ega binolarda, agar birinchi qavatdagi yuk koʻtarmaydigan (toʻldiruvchi) devorlarning jami maydoni yuqori qavatdagidan katta boʻlsa, toʻldiruvchi devorlar

ηci ning minimal qiymatiga boʻlgan qavat hisobida, agar ηci qiymati 0.60 ≤ (ηci)𝑚𝑖𝑛 R ni 1.25(ηci)𝑚𝑖𝑛 ga koʻpaytirish va ikkala seysmik yoʻnalishda butun binoga nisbatan qoʻllash lozim.

ηci qiymati 0.60 dan kam boʻlmasligi, ηci qiymati 0.60 dan kam boʻlsa, zaif qavatning mustahkamligi va bikrligi oshirilishi va seysmik hisob qaytadan bajarilishi zarur.

34. B3 turdagi nomuntazamlikka ega binolar uchun quyidagi talablar belgilanishi lozim:

binoning har qanday qavatida ustunlarning konsol toʻsinlarga yoki pastda joylashgan ustunlarning konsollariga tayanishiga yoʻl qoʻyilmasligi;

ustun ikkala uchida tayanchlarga ega boʻlgan toʻsinga tayangan hollarda, mazkur ShNQning 88-bandiga muvofiq faqat vertikal seysmik taʼsirlarga hisoblash bajarilishi;

yuqori qavat devorlarini ustunlarga tirab turishga yoʻl qoʻyilmasligi;

binoning har qanday qavatida oraliqdagi devorlarni ularning tekisligidagi toʻsinlarga tirab turishga yoʻl qoʻyilmasligi.

6-§. Seysmik taʼsirlarda ratsional loyihalash uchun binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini tashkil etish

35. Binolarni seysmik taʼsirlarga loyihalashda konstruktiv tizimni maksimal darajada sodda va aniq shaklda tanlash lozim.

36. Yuk koʻtaruvchi tizim reja (plan)da muntazam va simmetrik joylashtirilishi, bunda seysmik kuchlarning orayopmadan vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga optimal (bir xil) tarzda tarqalishi taʼminlanishi kerak.

37. Qavatlarning bikrligi va mustahkamligining keskin oʻzgarishi tufayli egiluvchan qavat va zaif qavatning shakllanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

38. Konstruktiv tizimning statik yuklar taʼsiri doirasidagi statik noaniqlik darajasi seysmik yuklar taʼsirlari doirasida ham saqlanishi taʼminlanishi kerak.

Zilzila vaqtida baʼzi yuk koʻtaruvchi elementlarning yuk koʻtarish qobiliyatining pasayishi yoki ishdan chiqishi holatlarida konstruktiv tizimning barqaror xatti-harakatini taʼminlash maqsadida yuk koʻtaruvchi elementlarning zaxira kuchlari ishga tushirilishi lozim.

39. Zilzila vaqtida deformatsiya choklar bilan ajratilgan bino bloklarining oʻzaro toʻqnashuviga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda:

yuk koʻtaruvchi tizimni deformatsiya choklar bilan faqat bino yoki bino bloklarining reja (plan)dagi oʻlchamlari asosida mustaqil bloklarga ajratishga yoʻl qoʻyilmaydi (buralish nomuntazamligini bartaraf etish holatlari bundan mustasno);

bino yoki bino bloklarining reja (plan)dagi oʻlchamlari ushbu ShNQning 122-bandida keltirilgan temir-beton elementlar kesimlarining samarali bikrliklaridan foydalangan holda, seysmik taʼsirlarga hisob-kitob qilishdan qatʼiy nazar, yuk koʻtaruvchi tizimni haroratning bir tekis oʻzgarishi va choʻkish taʼsiriga asoslangan hisob-kitob yordamida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

40. Zilzila taʼsirlari reja (plan) tekisligida har qanday yoʻnalishda harakat qilishi mumkinligini hisobga olib, binoning yuk koʻtaruvchi elementlari ikki oʻzaro perpendikulyar bosh oʻqlar yoʻnalishi boʻyicha joylashtirilishi va har ikkala yoʻnalishda bikrlik hamda mustahkamlikning yaqin qiymatlari taʼminlanishi lozim.

41. Buralish nomuntazamligini bartaraf etish va yuk koʻtaruvchi tizimda xavfli buralish tebranishlarining oldini olish uchun yetarli buralish mustahkamligi va bikrligini taʼminlash kerak.

Ushbu yoʻnalishda yuqori bikrlik va mustahkamlikka ega boʻlgan yuk koʻtaruvchi tizim elementlarini binoning perimetri boʻylab joylashtirish lozim.

42. Zilzila paytida yuzaga keladigan inersiya kuchlarini vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga ishonchli uzatish hamda turli bikrlikdagi vertikal yuk koʻtaruvchi elementlar oʻrtasida seysmik taʼsirlarni ishonchli taqsimlash uchun orayopmalarning oʻz tekisligida yuqori bikrlikka va yetarli mustahkamlikka ega boʻlishi taʼminlanishi kerak.

43. Orayopmalar tekisligida seysmik kuchlarning vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga ishonchli uzatilishini hisoblash zarur.

Texnik-iqtisodiy asoslashlarda temir-beton orayopmalarda qoʻshimcha bogʻlovchi armatura va kuch uzatish elementlaridan foydalanish lozim.

44. Orayopmalarda katta boʻshliqlarga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

Boʻshliqlarni chetlab oʻtish mumkin boʻlmagan hollarda ularning konturi boʻylab inersiya kuchlarini vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga uzatishni taʼminlash uchun yetarlicha bikrlik va mustahkamlikka ega boʻlgan gorizontal elementlar joylashtirilishi lozim.

45. Bikrligi keskin farq qilgan qavatlar orasidagi orayopmaning oʻz tekisligidagi mustahkamligi va bikrligi yuqoridagi qavat vertikal konstruktiv elementlaridan pastki qavat vertikal elementlariga seysmik kuchlarni uzatish uchun yetarli darajada boʻlishi taʼminlanishi zarur.

5-bob. Binolarni mustahkamlik mezoni boʻyicha seysmik taʼsirlarga hisoblash asoslari

1-§. Umumiy qoidalar

46. Seysmik yuklar taʼsiridagi binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini loyihalashda qoʻllaniladigan ikki asosiy yondashuvdan biri boʻlgan KBL yondashuvi quyidagi tamoyillarga asoslanadi:

samaradorlik darajalari boʻyicha belgilangan aniq maqsad koʻrsatkichlariga erishish uchun yuk koʻtaruvchi tizimning plastiklik darajasiga mos keluvchi kamaytirilgan (reduksiya qilingan) seysmik yuklar aniqlanishiga;

kamaytirilgan seysmik yuklar asosida yuk koʻtaruvchi tizimning chiziqli (elastik) hisobi bajarilishi va hisoblash natijasida elementlarda yuzaga kelgan ichki zoʻriqish kuchlari, zarur hollarda, mustahkamlik zaxirasini hisobga olgan holda, boshqa yuklamalar bilan hosil boʻlgan kuchlar bilan kombinatsiyalanib, talab etiladigan mustahkamlik aniqlanishiga;

elementlarning mustahkamligiga qoʻyiladigan talablar ularning samaradorlik darajalari asosida aniqlangan mustahkamlik imkoniyatlari (ichki kuchlar) bilan taqqoslanishiga;

seysmik taʼsirlar hisobidan hosil boʻlgan nisbiy qavatlararo siljishlar ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlar bilan solishtirilishiga.

47. Elementlarning mustahkamlik imkoniyatlari loyihalashtirishda belgilangan talablarga javob berishi hamda nisbiy qavatlararo siljishlar yoʻl qoʻyilgan chegaralardan oshmasligi sharti bilan loyiha yakunlanadi.

48. Elementlarning mustahkamlik imkoniyatlari loyihalashtirish talablariga mos kelsa, biroq nisbiy qavatlararo siljishlar yoʻl qoʻyilgan chegaradan yuqori boʻlsa, elementlarning kesimlari oʻzgartirilib, hisoblashlar zarur natijaga erishilgunga qadar takrorlanishi lozim.

49. Ushbu ShNQning mazkur bobida keltirilgan KBL yondashuvi boʻyicha hisob-kitobning asosiy talablari 9-jadvalida keltirilgan barcha binolarni loyihalashda asosiy tamoyillar sifatida qoʻllanilishi lozim.

50. Ushbu ShNQning 9-jadvaliga muvofiq mazkur bobning qoʻllanilish sohasiga kiruvchi barcha binolar uchun seysmik taʼsirga hisoblash, STD-2 darajasidagi zilzilani hisobga olgan holda, ushbu bobda keltirilgan KBL tamoyillariga asosan amalga oshirilishi lozim.

51. Seysmik loyihalash sinfi SLS = 1a va SLS = 2a boʻlgan hamda bir vaqtning oʻzida binoning balandlik sinfi BBS = 2 yoki BBS = 3 boʻlgan binolar uchun (ushbu ShNQning 6-jadvaliga muvofiq) STD-2 darajasidagi zilzila va binoning javobgarlik koeffitsiyenti I = 1,5 ni hisobga olgan holda bajarilgan hisob-kitob dastlabki loyihalash sifatida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

52. Ushbu ShNQning 51-bandi boʻyicha loyihalashtirilgan binoning yuk koʻtaruvchi tizimi, 6-bobida belgilangan DBL yondashuvi asosida quyidagi maqsadlar uchun hisoblanishi lozim:

STD-1 darajasidagi zilzila taʼsirida nazorat ostidagi shikastlanishlar samaradorlik darajasiga erishish;

STD-3 darajasidagi zilzila taʼsirida esa cheklangan shikastlanishlar maqsadiga erishish.

53. Hisoblash jarayoni, belgilangan samaradorlik koʻrsatkichlariga erishilguniga qadar davom ettirilishi zarur.

54. KBL yondashuvi doirasida seysmik kuch koeffitsiyentlarini aniqlash hamda talablarning mustahkamlikka nisbatini baholash ushbu ShNQning 5-bobi 11-paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

55. Chiziqli elastik seysmik yuklarni kamaytirish maqsadida qoʻllaniladigan

(7)

(8)

Bu yerda:

R va D ushbu ShNQning 9-jadvalida keltirilgan konstruktiv tizimning reduksiya koeffitsiyenti va mustahkamlik zaxira koeffitsiyenti;

I — mazkur ShNQning 3-jadvalida keltirilgan binoning javobgarlik koeffitsiyenti;

T — tizimning xususiy tebranish davri;

TB — ushbu ShNQning 3-formulasi orqali aniqlangan spektrning burchak davri.

56. Mustahkamlikka asoslangan KBL tamoyili doirasida binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini loyihalashda, ushbu bobda keltirilgan talablarga qoʻshimcha sifatida SBL tamoyillari asosida loyihalash lozim.

2-§. Yuk koʻtaruvchi tizimlarning qoʻllanilish chegaralari, konstruktiv tizimning reduksiya va mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentlari

57. Binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarining turlari, ushbu bobda keltirilgan KBL doirasida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan hisoblash tamoyillari va mazkur ShNQning 5-jadvaliga muvofiq ushbu tizimlar uchun ruxsat etilgan BBS qiymatlari ShNQning 64-bandida belgilangan plastiklik darajalariga asosan,ShNQning 9-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.

58. Baland binolar (BBS=1) uchun yuk koʻtaruvchi tizimlar va hisoblash tamoyillari mazkur ShNQning 9-bobiga muvofiq bajarilishi lozim.

59. Ushbu ShNQning 9-jadvalida A21 va A22 yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun faqat SLS=4 boʻlgan binolarda, binoning balandlik sinfini BBS ≥ 2 gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

60. Mazkur ShNQning 5-bobi 11-paragrafida aniqlangan yuk koʻtaruvchi tizimning xatti-harakat koeffitsiyenti (R) va mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti (D) monolit va yigʻma temir-beton, poʻlat, yengil poʻlat, tosh, yogʻoch binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlari hamda mazkur ShNQning 64-bandida keltirilgan turli plastiklik darajalari uchun ushbu ShNQning 9-jadvaliga muvofiq boʻlishi lozim.

61. Kompozit ustunli tizimlar uchun poʻlat yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun xatti-harakat (R) va mustahkamlik zaxirasi (D) koeffitsiyentlari qoʻllanilishi kerak.

62. Ushbu ShNQning 23-bandiga muvofiq tashqi tomondan ikki qavatli yertoʻla devorlari bilan oʻralgan binolarning pastki qismi uchun (R/I) = 2.5 va D = 1.5 qiymatlari qabul qilinishi lozim.

63. SLS = 1, 1a, 2, 2a boʻlgan temir-beton devorli binolarda mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida keltirilgan ikki shartdan birining bajarilmasligi holatida, oʻsha yoʻnalishda konstruktiv tizim reduksiya koeffitsienti R oʻrniga (4/5) R hisobga olinishi kerak.

Yuk koʻtaruvchi tizimdagi alohida devorning asosida qabul qiluvchi agʻdaruvchi momenti Mwall shu yoʻnalishda butun bino uchun zilzila yuklaridan hosil boʻlgan umumiy asos agʻdaruvchi momenti Mo ning 1/3 qismidan oshmasligi lozim.

Binoning har bir chekka oʻqida joylashgan devor yoki devorlar qabul qilgan asos agʻdaruvchi momenti Mwall yoki Mwall larning yig'indisi, shu yoʻnalishda butun bino uchun zilzila yuklaridan hosil boʻlgan umumiy asos agʻdaruvchi momenti Mo ning 1/6 qismidan kam bo'lmasligi kerak.

Mustahkamlik zaxira koeffitsiyenti 𝐷 oʻzgarmasdan qabul qilinishi lozim. Mazkur ShNQning 109-bandida keltirilgan shartni qanoatlantiruvchi bogʻlovchi toʻsinli devor tizimi yagona devor sifatida koʻrib chiqilishi zarur.

64. Temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlar mazkur ShNQning 9-jadvalida keltirilgan plastik darajalarga muvofiq quyidagi uch sinfga boʻlinishi kerak:

yuqori plastik darajali yuk koʻtaruvchi tizimlar;

cheklangan plastik darajali yuk koʻtaruvchi tizimlar;

aralash plastik darajali yuk koʻtaruvchi tizimlar.

65. Yuqori va cheklangan plastik darajali monolit temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlarga oid bajarilishi zarur boʻlgan shartlar mazkur ShNQning 8-bobida belgilangan talablar asosida bajarilishi lozim.

66. Aralash plastik darajali yuk koʻtaruvchi tizimlar cheklangan plastik darajali bikr rama va yuqori plastik darajali devorli temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlarning birgalikda foydalanilishi natijasida hosil qilinishi lozim.

67. Cheklangan va aralash plastik darajali tizimlarda quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi:

SLS=1a, SLS=2a, SLS=3a va SLS=4a sinflariga mansub binolarda cheklangan plastik darajali tizimlar (bunday tizimlar uchun boshqa cheklovlar mazkur ShNQning 69-bandida keltirilgan);

BBS ≤ 6 boʻlgan va SLS=1a hamda SLS =2a sinflariga kiruvchi binolarda aralash plastik darajali tizimlar.

68. Oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlarda yuk koʻtaruvchi tizimlarning plastik darajalari bir xil boʻlishi, biroq oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlarda turli R koeffitsiyentlarni va ularga mos keluvchi D koeffitsiyentlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Mazkur ShNQning 9-jadvaliga muvofiq ruxsat etilgan eng yuqori BBS ikki yoʻnalish boʻyicha eng salbiy (yomonroq) qiymat asosida belgilanishi lozim.

69. Moment uzatuvchi, plastikligi cheklangan temir-beton ramalar orqali barcha seysmik taʼsirlarni qabul qiladigan yuk koʻtaruvchi tizimlar (ushbu ShNQning 9-jadvalidagi A31 konstruktiv tizimi) faqat seysmik loyihalash sinfi SLS = 3 va SLS = 4 boʻlgan binolarda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Toʻldirilgan (turdagi) yoki toʻldirilmagan bir tomonlama qovurgʻali orayopmali temir-beton ramalardan tashkil topgan yuk koʻtaruvchi tizimlar, agar ularda devorlar (pardevorlar) mavjud boʻlmasa, cheklangan plastiklikka ega tizimlar sifatida tasniflanadi va faqat SLS = 3 va SLS = 4 boʻlgan binolarda qoʻllanilishi lozim.

Bunday konstruktiv tizimlarni yuqori plastik darajali temir-beton bogʻlovchi toʻsinli va/yoki yaxlit devorlar bilan birgalikda loyihalash orqali aralash plastik darajali tizimlar sifatida qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi (mazkur ShNQning 9-jadvalidagi A2 yuk koʻtaruvchi tizimlari).

70. Faqat toʻsinsiz orayopmalarni oʻz ichiga olgan yuk koʻtaruvchi tizimlarda, temir-beton binolardagi barcha seysmik taʼsirlar biriktiruvchi toʻsinli (boʻshliqli) va/yoki boʻshliqsiz yuqori plastik devorlar yoki boʻshliqsiz cheklangan plastik devorlar tomonidan qabul qilinishi lozim (mazkur ShNQ 9-jadvalidagi A12, A13 va A32 koʻtaruvchi tizimlari).

Bunday tizimlarni hisoblash ikki bosqichda bajarilishi zarur:

birinchi bosqichda — rama ustunlari yuqoridan va pastdan sharnirli deb olinib;

ikkinchi bosqichda — ushbu elementlarning ulanishlari bikr (qattiq) tarzda modellashtirib.

Devor, ustun va orayopmalarda hosil boʻladigan ichki zoʻriqish kuchlari sifatida ikkala bosqichdagi eng salbiy natija qabul qilinishi zarur.

Nisbiy qavatlararo siljishlar esa ikkinchi bosqich hisoblash natijalariga koʻra olinishi kerak.

71. Plastik darajasi yuqori boʻlgan bogʻlovchi toʻsinli yoki yaxlit monolit temir-beton devorli binolarda, devorlarning seysmik yuklardan hosil boʻlgan asos agʻdarilish momentlarining yigʻindisi butun bino uchun seysmik yuklardan hosil boʻlgan umumiy asos agʻdarilish momentining kamida 40 foiz va koʻpi bilan 75 foizini tashkil etishi, bunda quyidagi formula asosida hisoblanishi kerak:

0.40𝑀o wall o (9)

Ushbu formuladagi yuqori chegara shartining bajarilmasligi holatida, mazkur ShNQning 9-jadvalida zilzila taʼsirlarining barcha yuklarni yuqori plastik darajali devorlar qabul qilgan holatlar uchun belgilangan R va D koeffitsiyentlari hamda ruxsat etilgan eng yuqori BBS qabul qilinishi lozim.

Quyi chegara shartining bajarilmasligi holatida esa ushbu ShNQning 9-jadvalida keltirilgan R va D koeffitsiyentlari oʻzgarmasdan qolishi, biroq ruxsat etilgan eng yuqori BBS dan bir daraja yuqoriroq qiymat qabul qilinishi kerak.

72. Temir-beton aralash plastik darajali konstruktiv tizimlardagi yuqori plastik darajali bogʻlovchi toʻsinli yoki yaxlit devorlarda seysmik yuklardan hosil boʻlgan asos agʻdaruvchi momentlarning yigʻindisi butun bino uchun seysmik yuklardan hosil boʻlgan umumiy asos agʻdarilish momentining kamida 75 foizini tashkil etishi hamda quyidagi formula asosida aniqlanishi zarur:

Σ 𝑀w𝑎𝑙𝑙 ≥ 0.75𝑀o (10)

Agar ushbu formuladagi shart bajarilmasa, asos agʻdaruvchi momentlar yigʻindisi butun bino uchun umumiy momentning 75 foizidan kam boʻlsa, mazkur ShNQning 9-jadvalida seysmik taʼsirlarning barchasi cheklangan plastik darajali bikr ramalar tomonidan qabul qilingan holatlar uchun belgilangan R va D koeffitsiyentlari hamda ruxsat etilgan eng yuqori BBS hisobga olinishi lozim.

73. Temir-beton cheklangan plastik darajali yaxlit devorlar cheklangan plastik darajali bikr ramalar bilan birgalikda qoʻllanilgan binolarda ham ushbu ShNQning 10-formulasida keltirilgan shart bajarilishi kerak.

Agar ushbu shart bajarilmasa, mazkur ShNQning 71-bandida belgilangan talablar qoʻllanilishi lozim.

74. Mazkur ShNQning 63, 71 va 72-bandlarida foydalanish uchun devorlar asosidagi agʻdarilish momentlari Mwall quyidagicha hisoblanishi kerak:

yaxlit devorlar uchun ushbu ShNQning 104-bandi yoki 105-bandiga muvofiq;

bogʻlovchi toʻsinli devorlar uchun mazkur ShNQning 108-bandiga asosan.

Butun bino uchun seysmik yuklardan agʻdarilishning umumiy momenti Mo mazkur ShNQning 136, 156 yoki 157-bandlariga koʻra.

9-jadval

75. Yertoʻlaning perimetral devorlaridan tashqari, 𝐻𝑤/𝑙𝑤 ≤ 2.0 boʻlgan yaxlit devorlarda, mazkur ShNQning 9-jadvalida keltirilgan R koeffitsiyentlariga koʻra hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari [3/(1 + 𝐻𝑤/𝑙𝑤)] koeffitsiyentiga koʻpaytirilib kattalashtirilishi, biroq bu koeffitsiyent 2 dan katta olinmasligi kerak.

Binolarning yertoʻla qavatlari perimetri boʻylab joylashgan bikr ishlovchi temir-beton devorlar mazkur ShNQning 9-jadvalida keltirilgan devor yoki devor-ramali tizimning bir qismi hisoblanmasligi kerak.

Mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti D ushbu ShNQning 5-bobi 11-paragrafida keltirilganidek, oquvchanlik chegarasini hisobiy mustahkamlikka nisbatan orttirmasini ifodalovchi koeffitsiyenti sifatida qabul qilinishi lozim.

76. Yuqori yoki cheklangan plastik darajali konstruktiv tizim elementlarining plastik holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlarini (eguvchi moment, choʻzuvchi kuchlar) hisoblashda mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentini (D = 1)qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

77. Yuk koʻtaruvchi elementlarning plastik boʻlmagan holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlari (temir-beton elementlarda koʻndalang kuchlar) uchun mustahkamlik zaxira koeffitsiyenti D > 1 koʻpaytuvchi sifatida qoʻllanilishi kerak.

78. Yuqori plastik darajali konstruktiv tizimlarda mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti (D) bilan kattalashtirilgan ichki zoʻriqish kuchlari SBL talabiga muvofiq belgilangan kesimlardagi oqish chegarasiga mos ichki zoʻriqish kuchlaridan oshmasligi kerak.

79. Bino orayopmalari tekisligida taʼsir etuvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlariga mazkur ShNQning 9-jadvalida tegishli yuk koʻtaruvchi tizim uchun belgilangan mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti qoʻllanilishi kerak.

80. Bikr perimetral devorlar bilan oʻralgan yertoʻla qavatlaridagi yuk koʻtaruvchi tizim elementlari uchun mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentlari mazkur ShNQning 175-bandiga muvofiq hisobga olinishi zarur.

81. Binoning yuk koʻtaruvchi tizimidan kuchlarni poydevorlarga uzatishda mustahkamlik zaxirasini hisobga olish mazkur ShNQning 10-bobi talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

82. Yuqori va pastki qismlari uchun turli R va D koeffitsiyentlari qabul qilingan binolarni hisoblash ushbu ShNQning 83 yoki 84-bandlarida keltirilgan talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak. (ushbu talab mazkur ShNQning 23-bandiga koʻra, bikr perimetral devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarga nisbatan ham qoʻllanilishi mumkin).

Yuqori va pastki qismlari uchun turli R va D koeffitsiyentlari qabul qilingan binolarni hisoblashda, hisob-kitob ishlarini ushbu ShNQning 150 — 152 yoki 160 — 162 bandlariga muvofiq bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

83. Mazkur ShNQning 136-bandida keltirilgan ekvivalent seysmik yuk usuli bilan yuk koʻtaruvchi tizimning yaxlit holda (yuqori qism + quyi qism) hisobga olinib bajarilgan hisoblashda quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

yuqori qismdagi yuk koʻtaruvchi tizim elementlarining plastik holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlari yuqori qism uchun mazkur ShNQning 9-jadvalidan olingan 𝑅𝑡op va 𝐷𝑡op koeffitsiyentlari hamda koʻrib chiqilayotgan (X) seysmik yoʻnalishidagi asosiy xususiy tebranish davri 𝑇p(x) ga bogʻliq holda, ushbu ShNQning 7 va 8-formulalari asosida hisoblangan (𝑅𝑎)𝑡op seysmik yuk reduksiya koeffitsiyenti qoʻllanib aniqlanishi;

yuqori qismning yuk koʻtaruvchi tizimi elementlarining plastik boʻlmagan holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlari ushbu bandning ikkinchi xatboshisida hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlariga 𝐷𝑡op koeffitsiyentini koʻpaytirish orqali aniqlanishi;

pastki qismning yuk koʻtaruvchi tizimi elementlarining plastik holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlarini hisoblash uchun ekvivalent seysmik yuk reduksiya koeffitsiyenti (𝑅𝑎)𝑏o𝑡 quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(11)

Ushbu formuladagi v(x) koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:

Bunda, mazkur ShNQning 12-formulasidagi yuqori qismdan quyi qismga uzatiladigan kamaytirilgan kuchlarni, esa quyi qismning xususiy tebranishidan hosil boʻladigan kamaytirilgan kuchlarni hisoblash uchun ishlatiladigan koeffitsiyentlarga mos keladi.

(Ra)bot — quyi qismdagi yuk koʻtaruvchi tizim uchun ushbu ShNQning 9-jadvalidan olingan Rbot va Dbot koeffitsiyentlariga va Tp(x) ga bogʻliq holda mazkur ShNQning 8-formulasi orqali hisoblangan seysmik yuk reduksiya koeffitsiyentini ifodalaydi.

vtop(x) — kamaytirilmagan seysmik yuklari ostida yuqori qismning asos koʻndalang kuchining butun yuk koʻtaruvchi tizimning (yuqori qism + quyi qism) asos koʻndalang kuchiga nisbatini ifodalaydi.

Pastki qismning yuk koʻtaruvchi tizimi elementlarining plastik boʻlmagan holatda ishlashiga mos keluvchi kamaytirilgan ichki zoʻriqish kuchlari ushbu bandning uchinchi xatboshisida keltirilgan ichki zoʻriqish kuchlariga ekvivalent mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti Dbot(x) koʻpaytirish orqali quyidagicha aniqlanishi kerak:

84. Butun yuk koʻtaruvchi tizimni (yuqori qism + pastki qism) hisobga olgan holda, mazkur ShNQning 6-bobi 8-paragrafida tavsiflangan modal tahlil usullaridan foydalangan holda hisob-kitoblar quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

ushbu ShNQning 11 — 15-formulalaridagi barcha amallar har bir 𝑛 tebranish shaklining tegishli xususiy tebranish davrini inobatga olgan holda;

mazkur ShNQning 13-formulasida keltirilgan tebranishlarning Tn oʻrniga, aynan shu tebranish shakli uchun tegishli modal samarali (effektiv) massalar nisbatidan foydalangan holda;

bikr yertoʻlali binolarda, bu yerda tebranishlarning barcha shakllari uchun ushbu ShNQning 13-formula boʻyicha hisoblamaslik maqsadida, tenglikni qabul qilgan holda. Bunda, binoning pastki qismi uchun tebranishlarning n-shakli quyidagicha soddalashtirilgan tarzda hisoblanishiga yoʻl qoʻyiladi:

Mazkur ShNQning 62-bandiga muvofiq, yertoʻla qavatlari uchun Dbot= 1.5 qabul qilinishi lozim.

3-§. Seysmik taʼsir va uning boshqa taʼsirlar bilan kombinatsiyasini aniqlash

85. Ushbu ShNQning ushbu ShNQning 6-bobi 7 va 8-paragraflarida keltirilgan hisoblash usullarida gorizontal yoʻnalishda kamaytirilgan seysmik yuklarni aniqlashda foydalaniladigan xususiy tebranishlarning maʼlum davri T uchun kamaytirilgan hisobiy tezlanish spektrining ordinatasi hisoblangan kamaytirilgan hisobiy spektral tezlanish SaR(T) quyidagi 16-formula orqali aniqlanishi kerak:

Bu yerda:

Sae (T) — ushbu ShNQning 3-bobida aniqlangan STD-2 seysmik taʼsiri uchun 2-formula boʻyicha aniqlanadigan gorizontal elastik hisobiy spektral tezlanish;

Ra (T) — ushbu ShNQning 7 va 8-formulalari boʻyicha aniqlanadigan seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti.

86. Yuk koʻtaruvchi tizimni seysmik taʼsirlarga hisoblash ushbu ShNQning ShNQning 6-bobi 7-paragrafi yoki 156-bandlarida keltirilgan usullardan biri bilan bajarilganda, oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlar (X) va (Y) uchun aniqlangan seysmik taʼsirlar quyidagi formulaga muvofiq kombinatsiyalanishi kerak:

Bu yerda, 𝐸𝑑 (𝑋) va 𝐸𝑑 (Y) mazkur ShNQning 86-bandiga muvofiq ikkita oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishdagi (X) va (Y) zilzilalar uchun alohida aniqlanadigan va 𝐸𝑑 (𝐻) hisoblanadigan hamda yoʻnalishlar kombinatsiyasidan keyin hisoblangan gorizontal seysmik taʼsir.

87. Yuk koʻtaruvchi tizimni vaqt sohasida gorizontal seysmik taʼsirga hisoblash ushbu ShNQning 157-bandda keltirilgan usulga muvofiq bajarilgan taqdirda, kombinatsiyalangan gorizontal seysmik taʼsir 𝐸𝑑 (𝐻) bevosita hisoblash natijalaridan hosil boʻlishi, ikkita oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlardagi (X) va (Y) seysmik komponentlar bir vaqtning oʻzida ushbu ShNQning 3-bobi 3-paragrafiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

88. Zilzilabordoshlik sinfi SLS=1, SLS=1a, SLS=2 va SLS=2a boʻlgan va quyidagi elementlarni oʻz ichiga olgan binolar uchun vertikal seysmik taʼsirga hisoblash faqat ushbu elementlar uchun mazkur ShNQning 156-bandida keltirilgan usul bilan ularning mahalliy vertikal tebranish shakllari asosida ushbu ShNQning 11-bandida aniqlangan vertikal elastik tezlanish spektridan foydalangan holda amalga oshirilishi lozim:

oraliqning gorizontal proyeksiyasi 20 m va undan ortiq boʻlgan toʻsinlar;

gorizontal chiqish proyeksiyasi 5 m va undan ortiq boʻlgan konsollar;

toʻsinlarga tayanadigan ustunlar;

qiya ustunlar.

Vertikal seysmik taʼsir (Ed(z))ni bunday hisoblashda barcha yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun R/I = 1 va D = 1 ga teng qilib qabul qilinishi zarur.

89. Mazkur ShNQning 88-bandida koʻrsatilmagan yuk koʻtaruvchi tizim qismlari uchun va (zilzilabordoshlik sinfi SLS=1, SLS=1a, SLS=2 va SLS=2a boʻlgan binolardan tashqari) binolar uchun vertikal seysmik taʼsir (Ed(z)) maxsus hisob-kitoblarni bajarmasdan ushbu ShNQning 18-formulasi boʻyicha taxminan hisoblanishi kerak.

Bu yerda:

G — doimiy yuklamaning taʼsiri;

SDS — mazkur ShNQning 8-bandida aniqlangan qisqa davrlarda hisoblangan spektral tezlanish koeffitsiyenti.

90. Yuk koʻtaruvchi tizim elementlarini loyihalashda foydalanish uchun seysmik taʼsirni oʻz ichiga olgan yuklar kombinatsiyasi quyidagi formulalar bilan aniqlanishi lozim:

Bu yerda:

Q — vaqtinchalik yuk taʼsiri;

S — qor yuk taʼsiri;

H — gruntning gorizontal bosimi.

Gorizontal seysmik taʼsir (Ed(H)) ushbu ShNQning 85-bandiga, vertikal seysmik taʼsir (Ed(z)) esa 94-bandga muvofiq aniqlanishi kerak.

4-§. Chiziqli hisoblash uchun yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirish talablari

91. Mazkur paragrafda keltirilgan modellashtirish talablari seysmik taʼsirsiz yuklanish holatlari uchun ham qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

92. KBL tamoyili boʻyicha hisoblashda yuk koʻtaruvchi tizimlar uch oʻlchovli hajmiy modellashtirish usulida amalga oshirilishi kerak.

93. Har doim ikkita oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishdagi seysmik taʼsir hisobga olinishi, vertikal seysmik taʼsir ham mazkur ShNQning 88-bandiga muvofiq hisobga olinishi kerak.

94. Dempferlash koeffitsiyenti agar boshqa qiymat koʻrsatilmagan boʻlsa, 5 foizga teng deb qabul qilinishi lozim.

95. Toʻsinlar va ustunlar streljenli chekli elementlar sifatida modellashtirilishi, shuningdek ustun va toʻsinlarni biriktirish tugunlarida oltita erkinlik darajasining barchasi hisobga olinishi zarur.

96. Temir-beton ustunlar va toʻsinlar samarali (effektiv) bikrliklari ushbu ShNQning 122-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

97. Qoplamalarni bikr diafragma sifatida modellashtirishda, bikr harakatiga mos keladigan erkinlik darajalari chiqarib tashlanishi lozim.

98. Toʻgʻri burchakli temir-beton devorlar kesim uzunligining qalinligiga nisbati kamida 1/6 boʻlgan yuk koʻtaruvchi elementlar sifatida aniqlanishi kerak.

99. Kesimi I, T, L, U yoki C shaklida boʻlgan temir-beton devorlarda, devorning har bir yoʻnalishidagi kamida bitta tarmoq mazkur ShNQning 98-bandida keltirilgan shartga javob berishi kerak.

100. Kesimi I, T, L, U yoki C shaklida boʻlgan devorlar uchun ushbu ShNQning 109-bandida keltirilgan shartni qoʻllamaslikka yoʻl qoʻyiladi. Bunda, devorning tarmogʻi (yoki tarmoqlari) bogʻlovchi toʻsinli devorning bir qismi (yoki qismlari) hisoblanadi.

101. Devor modellarida devorning uch ustunlar koʻrinishida, ular orasidagi devor qismi esa bikr toʻsin sifatida modellashtirilgan bogʻlangan ramalar shaklida modellashgan yoʻl qoʻyilmaydi.

102. Kesimi T, L, U yoki C-shaklda boʻlgan devorlar uchun devor tarmoqlarini alohida modellashtirish va hisoblash usullarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

103. Temir-beton devorlar mazkur ShNQning 104-105-bandlarida keltirilgan usullardan biri bilan modellashtirilishi lozim.

104. Kesim shakli toʻgʻri toʻrtburchak, I, T, L, U yoki C-shaklda boʻlgan kesimli temir-beton devorlar, devor tekisligidagi va tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishdagi siljishlarni inobatga oluvchi erkinlik darajalarini hisobga olgan holda qobiqli chekli elementlar yordamida quyidagicha modellashtirilishi lozim:

qobiqli chekli elementlarning ulanadigan tugunlarida oltita erkinlik darajasining barchasini hisobga olgan holda;

chekli elementlarning oʻlchamlari, ichki kuchlarning taqsimoti hisobida yetarli aniqlikni taʼminlaydigan tarzda tanlagan holda;

devor tekisligidagi va tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishlarda harakatlanish uchun kesimlarning samarali (effektiv) bikrliklari ushbu ShNQning 122 — 124-bandlariga muvofiq;

kesim shakli toʻgʻri toʻrtburchak, I, T, L, U yoki C-shaklda boʻlgan devorlar uchun chekli elementlar tugunlarida olingan kuchlarning teng taʼsir etuvchilari, temir-beton kesimni hisoblashda foydalanish maqsadida, kesimning ogʻirlik markazidagi sterjen elementining ekvivalent kuchlariga (egiluvchi/burovchi momentlar, koʻndalang kuchlar, boʻylama kuch) aylantirgan holda (devor asosida shu tarzda olingan egiluvchi moment (Mwall) mazkur ShNQning 73, 75 va 177 bandlariga muvofiq ravishda, devorni agʻdarish momenti sifatida qabul qilinishi kerak).

105. Kesim shakli toʻgʻri toʻrtburchak, I, T, L, U yoki C — shaklda boʻlgan kesimli devorlar, rejada (plan) devorning eng katta tarmoq uzunligining devor umumiy balandligiga nisbati 1/2 dan oshmasa, kesimning ogʻirlik markazidan oʻtuvchi oʻqqa ega boʻlgan ekvivalent sterjenli chekli elementlar sifatida modellashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda:

qavat darajasidagi devor elementlarini toʻsinli va plitali chekli elementlar bilan tutashish tugunlarida maxsus kinematik bogʻlanish qoʻllanilishi;

barcha tutashish tugunlari devor koʻndalang kesimining ogʻirlik markazida joylashgan bitta bosh (master) tugun bilan majburiy ravishda bogʻlanishi;

bosh tugun oltita mustaqil erkinlik darajasiga (uchta chiziqli va uchta aylanma koʻchish) ega boʻlib, tutashish zonasidagi boshqa barcha tugunlar boʻysunuvchi tugunlar sifatida qabul qilinishi;

tutashish zonasi ichidagi qolgan barcha tugunlar boʻysunuvchi (slave) tugunlar sifatida belgilanishi;

uch oʻlchovli fazodagi mutlaq qattiq jism harakatiga asosan, bosh tugunning harakatlari orqali avtomatik aniqlanishi;

kinematik bogʻlanish tutashish tugunlarining oʻzaro deformatsiyasiz birgalikda harakatlanishini taʼminlashi, devor va gorizontal konstruktiv elementlar oʻrtasida kuch va momentlarning toʻgʻri uzatilishini taʼminlovchi modellashtirish imkonini yaratilishi;

ekvivalent sterjenlar sifatida modellashtiriladigan devorlar uchun egilish va siljishdagi samarali bikrliklar, ushbu ShNQning 111-bandiga muvofiq aniqlanishi;

temir-beton kesimni hisoblashda, sterjen elementidagi kuchlar (egiluvchi/burovchi momentlar, koʻndalang kuchlar, boʻylama kuch) kesimning ogʻirlik markazidan olinishi;

devor asosida olingan egiluvchi moment (Mwall) mazkur ShNQning 71 — 73-bandlariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

106. Bogʻlovchi toʻsinli devorni tashkil etuvchi devor qismlarining kesimlari shaklini toʻgʻri burchakli, U yoki C — shaklda boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

107. Bogʻlovchi toʻsinli devor asosidagi agʻdarilish momenti quyidagi formulasiga muvofiq hisoblanishi lozim:

Bu yerda:

Mwall — bogʻlovchi toʻsinli devor asosidagi umumiy agʻdarilish momenti;

M1 M2 — seysmik taʼsir natijasida hosil boʻladigan bogʻlovchi toʻsinli devorni tashkil etuvchi devor qismlari asosidagi eguvchi momentlar;

NV — devor qismlari asosidagi teng choʻzuvchi va siquvchi boʻylama kuchlarga mos boʻlib, seysmik taʼsir natijasida devorning butun balandligi boʻyicha toʻsinlardagi koʻndalang kuchlarning yigʻindisi sifatida hosil boʻladi.

c — devor qismlari kesimlarining ogʻirlik markazlari orasidagi masofa mazkur ShNQning 21-formulasidan olingan kattalik.

108. Boʻshliqli (bogʻlovchi toʻsinli) devorlarni aniqlashda asos qilib olinadigan bogʻlanish koeffitsiyenti quyidagi 22-formula orqali aniqlanishi kerak:

8-rasm. Bοgʻlovchi toʻsinli devor asosidagi agʻdaruvchi momenti

109. Bogʻlovchi toʻsinli devor ushbu ShNQning 22-formulasida keltirilgan bogʻlanish koeffitsiyenti va 23-formulasida aniqlangan shartni qanoatlantirgan taqdirda, yuk koʻtaruvchi tizimning elementi sifatida qabul qilinishi lozim.

Mazkur ShNQning 23-formulasida aniqlangan shart bajarilmaganda devorning har bir qismini alohida yaxlit devor sifatida qabul qilish kerak.

Bunda, qoʻshimcha ravishda devor qismlarida ortiqcha boʻylama kuchlar hosil boʻlmasligi uchun 2 ≤ 2/3 shart bajarilishi lozim.

110. Devorning temir-beton devorni hosil qiluvchi qismlari ushbu ShNQning 104 yoki 105-bandlariga muvofiq modellashtirilishi kerak.

111. Bogʻlovchi toʻsinlarni sterjenli elementlar kabi modellashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bogʻlovchi toʻsinlar kesimlarining samarali (effektiv) bikrliklari ushbu ShNQning 122-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

112. Yertoʻlali binolarda yertoʻlaning perimetral devorlari tizimning yuk koʻtaruvchi elementlari boʻlib, ular oʻtish orayopmalari (ushbu ShNQning 118-bandida keltirilgan) orqali yuqori qavatlarda paydo boʻladigan inersiya kuchlarining barchasini yoki katta qismini qabul qilib, ularni poydevorga uzatishi kerak.

113. Yertoʻla devorlari ushbu ShNQning 104-bandiga muvofiq qobiqli chekli elementlar bilan modellashtirilishi lozim.

114. Qavatlar orayopmalari gorizontal yuk koʻtaruvchi elementlar hisoblanib, ular quyidagi vazifalarni bajarishi lozim:

qavatlarda seysmik tezlanishlar taʼsirida hosil boʻladigan inersiya kuchlarini, toʻsinlar bilan birgalikda (agar mavjud boʻlsa), ularning tekislikdagi yuqori bikrligi tufayli vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga uzatishni;

seysmik yuklarning vertikal yuk koʻtaruvchi elementlar oʻrtasida ularning bikrligiga muvofiq taqsimlanishini.

115. Ushbu ShNQning 32-bandiga muvofiq orayopmalarni ikki oʻlchamli chekli elementlardan foydalangan holda quyidagi holatlarda modellashtirish lozim:

A2 va A3 turdagi nomuntazamliklarga ega boʻlgan binolarda;

orayopmalarning bikr diafragmalar sifatida ishlashi koʻzda tutilmagan hollarda;

toʻsinlarsiz monolit orayopmali tizimlarda.

116. Ushbu ShNQning 32-bandiga muvofiq A2 va A3 turdagi nomuntazamliklarga ega boʻlmagan hamda orayopma tekisligida sezilarli deformatsiyalar kutilmaydigan, muntazam reja tuzilishiga ega binolarda monolit orayopmalarni bikr diafragmalar sifatida modellashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bikr diafragma modeli mazkur ShNQning 130-bandiga asosan ekssentrisitet taʼsirini hisobga olish uchun ham hisob-kitoblarda qoʻllanilishi lozim.

117. Bikr diafragma modeli asosida hisoblashda, tomdan har qanday vertikal yuk koʻtaruvchi elementga (ustun yoki devorga) uzatiladigan kuch koʻrib chiqilayotgan tom qavatidan yuqori va pastki qavatlarda ushbu element uchun aniqlangan kesuvchi kuchlar farqi sifatida aniqlanishi lozim.

118. Ushbu ShNQning 115 yoki 117-bandlariga muvofiq seysmik taʼsirlarga hisob-kitob natijalariga asoslanib, orayopma tekisligida hosil boʻladigan ichki kuchlarning vertikal yuk koʻtaruvchi konstruksiya elementlariga ishonchli uzatilishini hisoblash yoʻli bilan asoslab koʻrsatish zarur.

Texnik-iqtisodiy asoslashlarda esa, yaxlit orayopmalarda zaruratga qarab bogʻlovchi hamda kuchaytiruvchi elementlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

119. Qavatlar bilan oʻta bikr yertoʻla qavati orasida joylashgan oʻtish qavatlari orayopmalari diafragma tekisligida yetarli darajadagi bikrlik va mustahkamlikni taʼminlashi lozim.

Bunday orayopmalar, yuqori qavatlardan hosil boʻladigan inersiya kuchlarining barchasini yoki katta qismini yertoʻla qavatining perimetral devorlariga ishonchli tarzda uzatishi kerak.

Mazkur talab boshqa sabablarga (havo harorati, mexanik shikastlanish va shunga oʻxshash omillar) koʻra bikrligi keskin oʻzgaradigan boshqa oʻtish qavatlarida ham bajarilishi lozim.

120. Ushbu ShNQning 32-bandiga muvofiq A2 va A3 turdagi nomuntazamliklar mavjud yoki mavjud emasligidan qatʼi nazar, oʻtish qavatlarining orayopmalarini ushbu ShNQning 115-bandiga koʻra, orayopmaning yetarli qalinligini hisobga olgan holda modellashtirish zarur.

121. Seysmik taʼsirlarga hisoblash natijalariga asosan yertoʻla qavatlarining bikr perimetral devorlariga uzatiladigan kuchlar hisoblanishi, shuningdek oʻtish qavatlarining orayopmalari ushbu kuchlarni uzatish uchun yetarli yuk koʻtarish qobiliyatiga ega ekanligi asoslanishi lozim.

Texnik-iqtisodiy asoslashlarda, orayopmalarda qoʻshimcha kuchaytiruvchi elementlar hamda yuklarni devorlarga uzatish uchun bogʻlovchi elementlarni qoʻllash koʻzda tutilishi kerak.

122. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblash doirasida temir-beton yuk koʻtaruvchi elementlar kesimlarining bikrlik tavsiflarini modellashtirishda, ushbu ShNQning 10-jadvalida keltirilgan kesimlarning samarali (effektiv) bikrlik koeffitsiyentlaridan foydalanish lozim.

123. Mazkur ShNQning 10-jadvalida keltirilgan har ikkala koeffitsiyent (oʻq boʻylab egilish va siljiydigan) bikrlik koeffitsiyentlari hisoblash modelida inobatga olinishi kerak.

124. Kesimlarning samarali bikrlik koeffitsiyentlari faqat yuklar va taʼsirlarning seysmik kombinatsiyalarini oʻz ichiga olgan hisoblashlarda qoʻllanilishi lozim.

125. Tizimning yuk koʻtaruvchi elementlarini sterjenli, plastinali (membranali) yoki qobiqli chekli elementlar sifatida modellashtirishda, tugun massalari bogʻlangan chekli elementlarga tegishli yuk maydonlari doirasida taqsimlangan massalarning tarkibiy qismlari sifatida aniqlanishi kerak.

126. Chekli elementlar tugunlaridagi tugun massalari faqat ikkita gorizontal yoʻnalishdagi erkinlik darajalari boʻyicha yoki zarur hollarda qoʻshimcha ravishda vertikal yoʻnalish boʻyicha ham aniqlanishi lozim.

127. Chekli elementning j tugunida taʼsir etuvchi namunaviy tugun massasi mj(s) quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi kerak:

Bu yerda, — chekli elementning j tugunida taʼsir etuvchi mos ravishda doimiy va vaqtinchalik yuklamalar ifodalanadi.

128. Mazkur ShNQning 24-formulasida keltirilgan n massada vaqtinchalik yukning ishtirok etish koeffitsiyenti ushbu ShNQning 11-jadvalidan olinishi kerak.

Sanoat binolari uchun doimiy texnologik uskunalarda n=1 qabul qilinishi, bunda harakatlanuvchi kran yuklamalarini massalarni hisoblashda inobatga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Qavatlar massasini hisoblashda 30 foiz qor yuklamasini hisobga olish kerak.

Yuk koʻtarmaydigan elementlar va uskunalar uchun ushbu ShNQning 7-bobi talablariga muvofiq hisobga olish zarur.

10-jadval

11-jadval

129. Mazkur ShNQning 117-bandiga muvofiq bikr diafragmalar sifatida qavatlar orayopmalarini modellashtirishda, qavatlarning massalari tekislikdagi bikr koʻchishlar uchun uchta mustaqil erkinlik darajasini hisobga olgan holda asosiy tugunda (massa markazida) aniqlanishi kerak.

Erkinlik darajalari gorizontal tekislikda ikkita ilgarilanma koʻchish va bosh tugun orqali oʻtuvchi vertikal oʻq atrofida burilish sifatida qabul qilinishi lozim.

Qavatlarning massalarini hisoblashda ushbu ShNQning 24-formulasiga amal qilinishi kerak.

Vertikal erkinlik darajalari uchun massalar esa ushbu ShNQning 127-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

130. Binoga seysmik yuk taʼsir qilganda, yuk koʻtaruvchi tizimning bikrligi va massasini taqsimlashda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan noaniqliklarni hisobga olish uchun qoʻshimcha tasodifiy eksentrisitet kiritilishi kerak.

131. Ushbu ShNQning 117-bandiga muvofiq bikr diafragmalar sifatida qavatli orayopmalarni modellashtirishda quyidagilar bajarilishi lozim:

har bir yoʻnalish uchun ushbu ShNQning 129-bandiga asosan massalar markazida (bosh tugunida) aniqlangan qavatlar massalarini inobatga olgan holda seysmik taʼsirlarga hisoblash;

qavatning massa markazida (bosh tugun) taʼsir qiluvchi gorizontal seysmik yuklar koʻrib chiqilayotgan seysmik taʼsir yoʻnalishiga perpendikulyar yoʻnalishda, shu yoʻnalishda qavat oʻlchamining ±5% masofasiga siljitilishi va ushbu holatlar uchun qoʻshimcha ravishda hisoblash;

mazkur ShNQning 130-bandi talablariga muvofiq hisob-kitobni amalga oshirishda, modellashtirishni soddalashtirish uchun seysmik yukni siljitish oʻrniga, mazkur ShNQning 25-formulasi boʻyicha aniqlanadigan qoʻshimcha qavat burovchi momenti ni qavatning massa markazida (bosh tugunida) taʼsir etuvchi ekvivalent seysmik yuk bilan birgalikda hisobga olish:

Bu yerda, e — qavat oʻlchamining 5 foiziga teng boʻlgan tasodifiy ekssentrisitet.

Ushbu ShNQning 6-bobi 8-paragrafiga muvofiq modal usulda hisoblash bajarilganda, seysmik yuklamaning siljishini modellashtirishni soddalashtirish maqsadida, seysmik yuklanishning siljitilishi oʻrniga qavatning inersiya momenti miθ (d) ga ∆miθ oʻsish qiymatini qoʻshish kerak.

Bu qiymat quyidagi 26-formula boʻyicha, qavat massasining mi massasi bilan birga, massa markazida (bosh tugunda) aniqlanishi lozim:

132. Bir yoʻnalishli seysmik taʼsir uchun mazkur ShNQning 6-bobi 7-paragrafi yoki 8-paragrafi boʻyicha hisoblashni bajarishda, tasodifiy eksentrisitet har bir yoʻnalish uchun alohida hisobga olinishi kerak.

Seysmik taʼsirning ikkita gorizontal tashkil etuvchisining bir vaqtdagi taʼsiri uchun ushbu ShNQning 157-bandiga muvofiq hisoblashni amalga oshirishda, tasodifiy eksentrisitetlar har bir yoʻnalish uchun mustaqil ravishda qoʻllanilishi lozim.

133. Qavatlararo orayopmalarni ikki oʻlchamli plastinkali (membranali) chekli elementlar yordamida modellashtirishda, ushbu ShNQning 115-bandiga muvofiq ularning tekisligidagi siljishlarga mos keladigan erkinlik darajalarini hisobga olish maqsadida quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

ushbu model boʻyicha seysmik taʼsirlarni hisoblanishi, bunda tasodifiy eksentrisitetni hisobga olmasdan, qoplamalar va yuk koʻtaruvchi tizimning boshqa elementlaridagi ichki kuchlanish va siljishlar aniqlanishi, qoplamalar uchun olingan natijalar ularni loyihalashtirishda hisobga olinishi;

eksentrisitetning taʼsirini hisobga olish uchun tekislikdagi chekli elementlarning erkinlik darajalari bikr diafragma sifatida modellashtirilib, qavatlarning ogʻirlik markazlari ushbu ShNQning 131-bandiga muvofiq siljitilishi;

eksentrisitetning orayopma va toʻsinlardan tashqaridagi yuk koʻtaruvchi elementlarga taʼsirini aniqlash maqsadida, bikr diafragma modeli asosida qoʻshimcha hisob-kitob qilinishi;

hisoblangan ichki kuchlar va koʻtaruvchi elementlar uchun orayopmalar va toʻsinlardan tashqaridagi koʻchishlar ushbu bandning ikkinchi va uchinchi xatboshilari boʻyicha hisoblash natijalarining oʻrama (eng noqulay) qiymatlari sifatida qabul qilib.

5-§. Chiziqli hisoblash usulini tanlash

134. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblashda quyidagi chiziqli hisoblash usullaridan foydalanish kerak:

ekvivalent seysmik yuk usulidan (ushbu ShNQning 6-bobi 7-paragrafida keltirilgan);

modal tahlil usulidan (ushbu ShNQning 6-bobi 8-paragrafida keltirilgan).

Ushbu ShNQning 6-bobi 8-paragrafida keltirilgan har qanday modal tahlil usullari (modal superpozitsiya usuli yoki reaksiyalarning modal spektri usuli) ushbu bobda keltirilgan barcha binolarning seysmik taʼsirini hisoblashda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

135. Mazkur ShNQning 134-bandida keltirilgan ekvivalent seysmik yuklama usulini qoʻllash mumkin boʻlgan binolar quyidagi 12-jadvalga muvofiq olinishi kerak.

12-jadval

6-§. Ekvivalent seysmik yuk usulida seysmik taʼsirlarga chiziqli hisoblash

136. Ekvivalent seysmik yuk usuli seysmik taʼsirning oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlari (X) va (Y) uchun alohida qoʻllanilishi kerak.

Yertoʻlali va yertoʻlasiz binolar uchun bino asosi sathi va balandligini aniqlash mazkur ShNQning 23 va 24-bandlariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Bogʻlanishlar faqat (X) yoʻnalish uchun tatbiq etilishi kerak.

Koʻrib chiqilayotgan seysmik taʼsir yoʻnalishida (X) umumiy ekvivalent seysmik yuk (asosdagi siljish kuchi) 𝑉𝑡𝐸(𝑋) quyidagi 27-formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(27)

Bu yerda:

SaR (𝑇p(𝑋)) — ushbu ShNQning 16-formulasi boʻyicha hisoblangan binoning (X) yoʻnalishidagi tebranishlarining ustuvor davri (𝑇p(𝑋)) ni hisobga olgan holda, mazkur ShNQning 16-formulasi boʻyicha aniqlanadigan loyihaviy tezlanishning kamaytirilgan spektri;

SDS — mazkur ShNQning 7-bandida aniqlangan qisqa davr uchun spektral tezlanish koeffitsiyenti.

137. Mazkur ShNQning 27-formulasida mt binoning umumiy massasi boʻlib, u quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi kerak:

(28)

bu yerda, mi — qavatning toʻliq massasi.

138. Ushbu ShNQning 27-formulasi boʻyicha aniqlangan umumiy ekvivalent seysmik yuk mazkur ShNQning 29-formulasiga muvofiq bino qavatlariga taʼsir etuvchi ekvivalent seysmik kuchlarning yigʻindisi sifatida binoning balandligi boʻyicha quyidagicha taqsimlanishi lozim:

(29)

139. N-qavatga (yuqori) taʼsir etuvchi qoʻshimcha ekvivalent seysmik kuch quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(30)

140. Umumiy ekvivalent seysmik kuch ning chegirilgandan keyingi qolgan qismi quyidagi formulaga muvofiq binoning qavatlari, shuningdek N-qavat boʻyicha quyidagicha taqsimlanishi lozim (9a-rasmda keltirilgan):

(31)

141. Ushbu ShNQning 117-bandiga muvofiq bikr diafragma sifatida orayopmalarni modellashtirishda ushbu ShNQning 31-formulasi boʻyicha aniqlangan ekvivalent seysmik kuch seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida i-qavatning asosiy tuguniga qoʻyilishi kerak.

142. Ushbu ShNQning 115-bandiga muvofiq orayopmalarni plastinkali (membranali) chekli elementlar bilan modellashtirishda, j i-qavat tuguniga taʼsir etuvchi ekvivalent seysmik kuch quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(32)

Bu yerda, mj(s) — tugundagi toʻplangan massa, ushbu ShNQnng 24-formulasiga muvofiq aniqlanadi.

143. Bino asosidagi seysmik kuchlarning yigʻindi agʻdaruvchi momenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(33)

144. Ekvivalent seysmik yuk usuli qoʻllaniladigan barcha binolar uchun mazkur ShNQning 27-formulasida keltirilgan, koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishda (X) binoni xususiy tebranishlarining ustunlik qiluvchi davri Tp(x) aniq hisob-kitob mavjud boʻlmaganda, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(34)

Bu yerda, — qavatga taʼsir etuvchi soxta yuk, bu ushbu ShNQning 31-formulasidagi had oʻrniga istalgan qiymatni qoʻyish orqali olinadi.

145. Seysmik taʼsirlarni hisoblashda inobatga olinishi kerak boʻlgan, mazkur ShNQning 34-formulasi boʻyicha aniqlangan binoning xususiy tebranishlarining ustuvor davri (𝑇p(𝑋))ning maksimal qiymati ushbu ShNQning 147-bandida keltirilgan (𝑇p𝐴)ning 1.4 davridan oshmasligi kerak.

146. Seysmik loyihalash sinfi SLS = 1, 1a, 2, 2a va balandlik sinfi BBS ≥ 6 boʻlgan binolar uchun, shuningdek seysmik loyihalash sinfi SLS = 3, 3a, 4, 4a boʻlgan barcha binolar uchun, xususiy tebranishlarning ustuvor davrini ushbu ShNQning 147-bandiga muvofiq toʻgʻridan-toʻgʻri empirik davrga (TpA)ga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi (𝑇p(X) ≅ 𝑇pA).

147. Ustun tebranishlarning empirik davri quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(35)

Bu yerda:

Ct koeffitsiyenti quyidagilarga teng deb qabul qilinishi lozim;

0.1 — faqat temir-beton ramalardan iborat yuk koʻtaruvchi tizimli binolar uchun;

0.08 — poʻlat ramali yoki aralash poʻlat ramali binolar uchun;

0,07 — qolgan barcha binolar uchun.

Barcha seysmik taʼsirlar temir-beton devorlar tomonidan qabul qilinadigan binolar uchun Ct koeffitsiyenti quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

(36)

Bu yerda, At — ekvivalent yuza quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(37)

Bu yerda:

Awj — devorning kesim yuzasi;

lwj — devor uzunligi;

HN — binoning umumiy balandligi.

148. Mazkur ShNQning 8-jadvalida aniqlangan A1 turidagi nomuntazamlik mavjud boʻlganda, binoning istalgan i-qavatida 1.2 ηbi ≤ 2.0 shartida, ushbu ShNQning 130-bandiga muvofiq ushbu qavatga qoʻllaniladigan ±5 foiz qoʻshimcha ekssentrisitet seysmik taʼsirning ikkala yoʻnalishi uchun mazkur ShNQning 38-formulasi boʻyicha aniqlanadigan Di koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali oshiriladi:

Di = (ηbi /1.2)2 (38)

149. Ushbu ShNQning 23-bandidagi bikr diafragmali devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda binoning yer usti va yertoʻla qismi birgalikda yagona yuk koʻtaruvchi tizim sifatida modellashtirilishi, bunda binolarni seysmik taʼsirlarga hisoblashda quyidagi ikki usuldan birini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

mazkur ShNQning 83-bandida keltirilgan hisoblash usuli;

ushbu ShNQning 150, 151 va 152-bandlarida keltirilgan ikkita yuklanish holati bilan hisoblash usuli (mazkur ShNQning 9-rasmida keltirilgan).

9-rasm. Bikr diafragmali perimetral devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda ikkita yuklanish holati uchun hisobiy sxemalar

150. Gorizontal yoʻnalishda yer usti qismiga nisbatan bikr boʻlgan yertoʻla qismi (yertoʻla qavatlari)ga ega boʻlgan yertoʻlali binolarning modal va chiziqli seysmik hisob-kitobi uchun qoʻllanilishi mumkin boʻlgan ikkita yuklanish holati bilan taxminiy hisoblash usulida yer usti va yertoʻla qismi yagona yuk koʻtaruvchi tizim sifatida birgalikda modellashtirilishi lozim.

Bunda, yer usti va yertoʻla qismi har xil koʻrinishlarda tebranishi sababli, seysmik hisob-kitob ikki alohida yuklanish holati sifatida amalga oshirilishi kerak.

151. Yuklanishning birinchi holatida yagona yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirishda, ushbu ShNQning 150 yoki 152-bandlari boʻyicha hisoblangan ekvivalent seysmik yuklar faqat yer usti qismiga qoʻyilishi lozim.

Yer usti qismi uchun hisoblashda mazkur ShNQning 9-jadvalidan tanlab olingan qismi uchun hisoblashda mazkur ShNQning 9-jadvalidan tanlab olingan Rtop va Dtop koeffitsiyentlar va tebranishning ustuvor davri (𝑇1(𝑋)) asosida, ushbu ShNQning 7 va 8-formulalari boʻyicha aniqlanadigan seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti Ratop)dan foydalanish kerak.

Yuklanishning birinchi holatini hisoblash natijasida yer usti qismi hamda yertoʻla qismi uchun ham kamaytirilgan ichki kuchlar olinishi lozim.

152. Yuklanishning ikkinchi holatida, yagona yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirishda yertoʻla qavatlari massalariga mazkur ShNQning 16-formulasi boʻyicha T=0 da aniqlanadigan spektral tezlanish SaR (T) ga koʻpaytirishdan hosil boʻladigan taxminiy ekvivalent seysmik yuklanishlar qoʻyilishi kerak.

Yertoʻla qismini hisoblashda, har bir n-ch tebranish modasi uchun mazkur ShNQning 7 va 8-formulalari boʻyicha aniqlanadigan seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti (Ra)n,bot aniqlashda D=2,5 va D=1,5 dan foydalanish lozim.

Yuklanishning ikkinchi holatini hisoblash natijasida yertoʻla qismi uchun kamaytirilgan ichki kuchlar olinishi kerak.

153. Yertoʻlali binolar uchun hisobiy ichki zoʻriqishlar mazkur ShNQning 175-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

7-§. Modal tahlil usullaridan foydalanib chiziqli seysmik hisoblash

154. Seysmik taʼsir ostidagi yuk koʻtaruvchi tizimning modal xatti-harakatlariga asoslangan modal tahlil usullariga quyidagilar kiritilishi lozim:

ushbu ShNQning 156-bandida keltirilgan reaksiya spektriga asoslangan modal superpozitsiya usuli;

mazkur ShNQning 157 va 158-bandlarida keltirilgan harakatning vaqt tarixiga asoslangan vaqt mintaqasidagi modal tahlil usuli.

155. Modal tahlil usullarida hisobga olinadigan tebranish shakllari soni (YM) quyidagicha aniqlanishi kerak:

(39)

Bunda, 3 foizdan ortiq hissa qoʻshadigan tebranishlarning barcha shakllari hisobga olinishi lozim.

Ikkala yoʻnalish boʻyicha hisoblashda, uch oʻlchovli tahlilda tebranish shakllarining bogʻliqligini hisobga olish kerak.

seysmik yoʻnalishlar (X) va (Y) uchun har bir tebranish shakli uchun samarali modal massalar yigʻindisi binoning umumiy massasining kamida 95 foizini tashkil etishi kerak.

156. Modal superpozitsiya usulida seysmik taʼsirning berilgan yoʻnalishida tebranishlarning har bir shakli uchun taʼsir (reaksiya) kattaliklarining maksimal qiymatlari loyihaviy zilzilaning taʼsir (reaksiya) spektri asosida modal tahlil usuli orqali aniqlanishi lozim.

Yetarli miqdordagi tebranish shakllari uchun vaqt boʻyicha mos kelmaydigan maksimal modal taʼsir (reaksiya) kattaliklari aniqlanib, ular yakuniy taʼsir (reaksiya) maksimal kattaliklarining taxminiy qiymatlarini olish maqsadida statistik usulda birlashtirilishi kerak.

157. Vaqt oraligʻidagi modal tahlil usulida, zilzilaning bir vaqtning oʻzida ikkita gorizontal yoʻnalishdagi taʼsiri hisobga olinganda, tebranishlarning har bir shakli uchun taʼsir (reaksiya) modal qiymatlari vaqt oraligʻida modal tahlil orqali aniqlanishi lozim.

Yetarli miqdordagi tebranish shakllari uchun taʼsirning (reaksiya) vaqtga bogʻliq hisoblangan modal kattaliklari, umumiy taʼsir (reaksiya) kattaliklarining vaqtga bogʻliqligini olish maqsadida, toʻgʻridan-toʻgʻri vaqt oraligʻida qoʻshilishi va ushbu natijalar asosida maksimal qiymatlar aniqlanishi kerak.

158. Vaqt sohasida modal tahlil usulida quyidagilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:

modal hissalar toʻgʻridan toʻgʻri vaqt oraligʻida jamlanishi sababli, statistik modal kombinatsiya qoidalarini;

bir-biriga perpendikulyar boʻlgan gorizontal harakat tarkibiy qismlarini bir vaqtning oʻzida hisobga olish imkoniyati mavjud boʻlgani bois, ushbu ShNQning 96 va 97-bandlarida belgilangan yoʻnalishlarning taxminiy kombinatsiya qoidalarini.

159. 𝑉𝑡𝑥(𝑋) 𝛾𝐸 𝑉𝑡𝐸(𝑋) seysmik taʼsirning har qanday yoʻnalishi (X) uchun boʻlsa, ushbu ShNQning 156 yoki 157 va 158-bandlariga muvofiq modal tahlil usuli bilan olingan barcha kamaytirilgan ichki kuch va koʻchishlar quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan 𝛽𝑡𝐸 (𝑋) asosidagi ekvivalent koʻndalang kuchning oʻsish koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak:

(40)

Bu yerda:

𝑉𝑡𝐸(𝑋) — ushbu ShNQning 29-formulasi boʻyicha ekvivalent seysmik yuklar usuli bilan hisoblangan umumiy ekvivalent seysmik yuk (asosdagi koʻndalang kuch);

𝑉𝑡𝑥(𝑋) — mazkur ShNQning 156 yoki 157-bandlari boʻyicha (X) yoʻnalishda olingan umumiy seysmik yuk.

γE koeffitsiyenti quyidagicha qabul qilinishi lozim:

ushbu ShNQning 8-jadvalida aniqlangan binoda kamida bitta A1, B2 yoki B3 turdagi nomuntazamlik mavjud boʻlsa, γE = 0.90.

mazkur ShNQning 8-jadvalida aniqlangan binoda har qanday nomuntazamliklar mavjud boʻlmaganda, γE = 0.80.

160. Mazkur ShNQning 23-bandidagi muvofiq bikr diafragmali devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda asosdagi ekvivalent koʻndalang kuchning oʻsish koeffitsiyenti faqat binoning yertoʻla qavatlari ustidagi yer usti qismi uchun hisoblanishi kerak.

161. Bikr diafragmali devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda binoning yer usti va yertoʻla qismi birgalikda yagona yuk koʻtaruvchi tizim sifatida modellashtirilishi, bunda binolarni seysmik taʼsirlarga hisoblashda quyidagi ikki usuldan birini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

ushbu ShNQning 84-bandida keltirilgan hisoblash usuli;

mazkur ShNQning 161, 162 va 163-bandlarida keltirilgan ikkita yuklanish holati bilan hisoblash usuli.

162. Yuklanishning birinchi holatida yagona yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirishda faqat yer usti qismining massalarini hisobga olgan holda modal tahlil amalga oshirilishi kerak. Bunda, hisobga olinadigan tebranish shakllarining soni faqat yer usti qismining umumiy massasi asosida hisoblangan samarali (effektiv) modal massa koeffitsiyentlariga muvofiq aniqlanishi lozim.

Yer ustki qismini hisoblashda ushbu ShNQning 9-jadvalidan tanlangan Rtop va Dtop koeffitsiyentlaridan foydalanish va ular asosida har bir m-chi tebranish shakli uchun ushbu ShNQning 7 va 8-formulalari boʻyicha seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti (Ra)m,top ni aniqlash kerak.

Yuklanishning birinchi holatini hisoblash natijasida yer usti qismi hamda yertoʻla qismi uchun ham kamaytirilgan ichki kuchlar olinishi lozim.

9-§. Qavatlarning nisbiy siljishlarini cheklash, ikkinchi tartibli taʼsirlar va deformatsiya choklar

163. (X) zilzila yoʻnalishida istalgan ustun yoki devor uchun ketma-ket ikki qavat orasidagi koʻchish farqini ifodalovchi kamaytirilgan nisbiy qavat siljishi

(41)

Bu yerda:

— seysmik taʼsirning odatiy yoʻnalishi (X) uchun kamaytirilgan seysmik yuklar boʻyicha hisoblangan i- va (i-1)- qavatlardagi har qanday ustun yoki devor uchlaridagi gorizontal siljishlar.

Biroq, mazkur 41-formulada ushbu ShNQning 136-bandida keltirilgan minimal yuk sharti va 27-formulasida aniqlangan ekvivalent seysmik yukning minimal shartni hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

164. Seysmik taʼsirning odatiy yoʻnalishi (X) uchun, i-qavatdagi ustunlar yoki devorlar uchun qavatning samarali nisbiy siljishi 𝛿𝑖 (𝑋)quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim.

(42)

165. Seysmik taʼsirning har qanday yoʻnalishi uchun ushbu ShNQning 42-formulasi boʻyicha hisoblangan istalgan i-qavatdagi ustunlar yoki devorlar uchun qavatning samarali nisbiy siljishlari 𝛿𝑖,𝑚𝑎𝑥(𝑋) ning maksimal qiymati quyida keltirilgan shartlardan biriga javob berishi kerak:

ichi toʻliq yoki boʻshliqli toʻldiruvchili moʻrt materiallardan iborat yuk koʻtarmaydigan devorlar va fasad elementlari hech qanday deformatsiya choklari yoki birikmalarsiz yuk koʻtargich tizim elementlariga toʻliq tutashgan holatda:

(43)

ichi toʻliq yoki boʻshliqli toʻldiruvchili moʻrt materiallardan iborat yuk koʻtarmaydigan devorlari va yuk koʻtargich tizim elementlari orasida deformatsiya choklari mavjud boʻlganda, fasad elementlari yuk koʻtargich tizim elementlariga deformatsiya birikmalar bilan biriktirilgan boʻlsa:

(44)

biroq, bunda chokli devor elementlari, elastik devor va elastik fasad elementlari birikmalari uchun 1.4 koeffitsiyent bilan mazkur ShNQning 44-formulasida keltirilgan chegaraviy qiymatdan oshmasligi kerak.

λ koeffitsiyenti seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida bino tebranishining ustun davri uchun ushbu ShNQning 4-bandiga muvofiq hisoblangan seysmik taʼsirning STD-3 darajasi uchun elastik taʼsir (reaksiya) spektrining STD-2 darajasi uchun elastik taʼsir (reaksiya) spektriga nisbatini ifodalaydi.

k koeffitsiyent temir-beton binolar uchun k=1, poʻlat binolar uchun k=0,5 deb qabul qilinishi lozim.

166. Bir qavatli binolarda barcha seysmik yuklarni sharnirli birikmali poʻlat karkaslar qabul qilsa, ushbu ShNQning 43 va 44-formulalari bilan aniqlangan chegaralarni koʻpi bilan 50 foizga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

167. Mazkur ShNQning 43 va 44-formulalari bilan aniqlangan shart binoning biron bir qavatida bajarilmasa, seysmik hisoblash yuk koʻtaruvchi tizimning bikrligini oshirgan holda takrorlanishi lozim.

168. Seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida (X) har bir i-qavat uchun quyidagi formula boʻyicha ikkinchi tartibli taʼsir koʻrsatkichi 𝜃𝐼𝐼,𝑖(𝑋) hisoblanishi kerak.

(45)

Ushbu formulada (𝛥𝑖 (𝑋)) 𝑎𝑣𝑔 seysmik taʼsir (X) yoʻnalishida i-qavatda ustunlar va devorlar uchun qavatning kamaytirilgan nisbiy siljishlarining oʻrtacha qiymati keltirilgan boʻlib, u mazkur ShNQning 163-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

169. Barcha qavatlar uchun hisoblangan 𝜃𝐼𝐼,𝑚𝑎𝑥 (𝑋) koʻrsatkichlarning maksimal qiymati 𝜃𝐼𝐼,𝑖 (𝑋) quyidagi formulada keltirilgan shartga javob bersa, hisoblangan ichki zoʻriqishlarni hisoblashda ikkinchi tartibli effektlarni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

(46)

Ushbu SHNQning 46-formulasida R va D mos ravishda mazkur ShNQning 9-jadvalida keltirilgan konstruktiv tizimning reduksiya koeffitsiyenti va mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti, Ch yuk koʻtaruvchi tizimning chiziqsiz gisterezis xatti-harakatiga bogʻliq ravishda aniqlanuvchi koeffitsiyent hisoblanib, temir-beton binolar uchun Ch=0.5 ga teng deb qabul qilinishi lozim.

170. Barcha qavatlar uchun hisoblangan 𝜃𝐼𝐼,𝑚𝑎𝑥 (𝑋) koʻrsatkichlarning maksimal qiymati 𝜃𝐼𝐼,𝑖 (𝑋) ushbu ShNQning 46-formulasida keltirilgan shartga javob bersa, seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishi (X) uchun barcha ichki zoʻriqishlar quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan ikkinchi tartibli effektlarning koʻpaytirish koeffitsiyenti 𝛽𝐼𝐼 (𝑋) ga koʻpaytirish orqali oshirilishi kerak:

(47)

Bunda, muqobil yechim sifatida yuk koʻtaruvchi tizimning bikrligi va/yoki mustahkamligini tegishli ravishda oshirish yoʻli bilan seysmik hisoblashni takrorlashga yoʻl qoʻyiladi.

Yuqorida keltirilgan amallar seysmik taʼsir (Y) ning (X) ga perpendikulyar yoʻnalishi uchun ham bajarilishi kerak.

Ushbu ShNQning 23-bandiga muvofiq bikr diafragmali devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda ikkinchi tartibli taʼsirlar faqat yertoʻla qavatlari ustidagi yer usti qismi uchun hisobga olinishi lozim.

171. Qavatlarni hisoblashda ijobiy natija olinmagan taqdirda, chok boʻshliqlari har bir qavat uchun qoʻshni blok (binolar)da siljishlarning kvadratlari yigʻindisining kvadrat ildizi bilan α koeffitsiyentining koʻpaytmasi natijasida hisoblangan qiymatdan kam boʻlmasligi kerak.

Qavatlarning hisobga olinadigan siljishlari ustunlar yoki devorlar mahkamlanadigan tugun nuqtalarida hisoblangan kamaytirilgan 𝑢𝑖 (𝑋) siljishlarining qavat sohasidagi oʻrta arifmetik qiymatlariga teng boʻlishi lozim.

Qoʻshni binolar yoki bino bloklarining orayopmalari barcha qavatlarda bir xil sathda boʻlgan holda, α = 0.25 (R/I).

Qoʻshni binolar yoki binolar bloklarining orayopmalari hech boʻlmaganda baʼzi qavatlarda turli darajada boʻlganda, butun bino uchun α = 0.5 (R/I) qabul qilinadi.

172. Deformatsiya chokining minimal kengligi 6 m balandlikkacha kamida 30 mm boʻlishi va bu qiymatga 6 m dan yuqori har 3 m balandlik uchun kamida 10 mm qoʻshilishi kerak.

173. Bino bloklari orasidagi deformatsiya choklari zilzila paytida bloklarning barcha yoʻnalishlarda mustaqil ishlashini taʼminlashi lozim.

174. Ikki alohida bino bloki yoki bir binoning turli ikki qismi koʻprik va shunga oʻxshash element bilan bogʻlangan boʻlsa, ushbu elementda joylashgan harakatchan tayanchning har ikki yoʻnalishda, ikkala oʻq boʻylab siljish qobiliyati kamida (qoʻshni blok yoki binolar) siljishlarning absolyut qiymatlarining yigʻindisining 1.5(R/I) baravariga teng boʻlishi, bunda siljishlar bogʻlovchi element sathida kamaytirilgan seysmik yuk uchun hisoblanishi kerak.

10-§. Hisoblangan ichki kuchlar va poydevorlarga beriladigan kuchlar

175. Gorizontal seysmik taʼsirga qarshilik koʻrsatish uchun ichki kuchlar va poydevorga uzatiladigan kuchlar bikr diafragmali devorlar bilan oʻralgan yertoʻlali binolarda (mazkur ShNQ 23-bandi asosida) hisoblanishi kerak.

Hisoblashda seysmik taʼsir shakli 𝐸𝑑 (𝐻) (ushbu ShNQ 17-formulasi) qoʻllaniladi.

Yer usti qismi yuk koʻtaruvchi plastik holatida ishlaydigan elementlarining hisobiy ichki zoʻriqish kuchlari sifatida quyidagilar qabul qilinishi lozim:

ushbu ShNQning 82-bandida keltirilgan usul bilan hisoblanganda, 83 yoki 84-bandiga muvofiq hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari;

mazkur ShNQning 149 — 162-bandlarida tavsiflangan usullar bilan hisoblanganda, yer usti qismi uchun birinchi yuklanish holatida olingan ichki zoʻriqish kuchlari.

Yer usti qismi yuk koʻtaruvchi plastik boʻlmagan holatida ishlaydigan elementlarining hisobiy ichki zoʻriqish kuchlari sifatida quyidagilar qabul qilinishi kerak:

mazkur ShNQning 82-bandida tavsiflangan usul bilan hisoblanganda, 83-bandi ikkinchi xatboshisiga yoki 84-bandiga muvofiq hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari;

ushbu ShNQning 149 — 162-bandlarida keltirilgan usullar bilan hisoblanganda, yer usti qismi uchun birinchi yuklanish holatida hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlarini 𝐷𝑡op ga koʻpaytirish natijasida olingan ichki zoʻriqish kuchlari.

Yer usti qismining yuk koʻtaruvchi plastik va plastik boʻlmagan holatda ishlaydigan elementlarining hisobiy ichki zoʻriqish kuchlari talab qilingan hollarda, mazkur ShNQning 163-bandiga muvofiq ikkinchi tartibli taʼsirlarning oʻsish koeffitsiyenti (𝛽𝐼𝐼(𝑋) ≥ 1) ga va modal tahlil usullaridan foydalanganda qoʻshimcha ravishda, ushbu ShNQning 160-bandida hisoblangan asosdagi ekvivalent koʻndalang kuchning oʻsish koeffitsiyenti (𝛽𝑡𝐸(𝑋) ≥ 1) ga koʻpaytirilishi kerak.

Yertoʻla qavatidagi yuk koʻtaruvchi tizimning plastik holatida ishlovchi elementlarining hisobiy ichki zoʻriqish kuchlari sifatida quyidagilar qabul qilinishi lozim:

ushbu ShNQning 82-bandiga muvofiq usul bilan hisoblashni bajarishda, 83-bandi uchinchi xatboshisi yoki 84-bandida hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari;

mazkur ShNQning 150 — 152-bandlarida yoki 151 — 161-bandlarida keltirilgan usullar bilan hisoblashda, yuklanishning ikkinchi holatidan olingan ichki zoʻriqish kuchlar yigʻindisi va 152-bandiga yoki 161-bandiga muvofiq yuklanishning birinchi holatida yertoʻla elementlari uchun olingan ichki zoʻriqish kuchlari.

Yertoʻla qavatidagi yuk koʻtaruvchi tizimning plastik boʻlmagan holatida ishlovchi elementlarining hisobiy ichki zoʻriqish kuchlari sifatida quyidagilar qabul qilinishi kerak:

ushbu ShNQning 82-bandiga muvofiq usul bilan hisoblashni bajarishda, 83-bandi toʻrtinchi xatboshisi yoki 84-bandida hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari;

mazkur ShNQning 149 — 162-bandlarida tavsiflangan usullar bilan hisoblashda, ikkinchi yuklanish holatidan olingan ichki zoʻriqish kuchlarni 𝐷𝑏o𝑡 ga koʻpaytirish va 151 yoki 161-bandlarida birinchi yuklanish holatidan olingan ichki zoʻriqish kuchlariga 0.6 𝐷𝑏o𝑡 ni koʻpaytirilgan orqali olingan ichki zoʻriqish kuchlari.

176. KBL uchun seysmik hisoblashda mazkur ShNQning 17-formulasida 𝐸𝑑 (𝐻) keltirilgan shaklidagi gorizontal seysmik taʼsirga qarshilik koʻrsatish maqsadida, 23-bandga muvofiq yertoʻlasiz binolar uchun ichki zoʻriqish kuchlari hisoblanishi, biroq hisoblashda yertoʻla qavati inobatga olinmasligi hamda ichki zoʻriqish kuchlari faqat binoning yuqori qismi uchun hisoblanishi, bunda 175-bandga muvofiq usullar qoʻllanilishi lozim.

177. Mazkur ShNQning 10-bobi doirasida, binodan poydevorga uzatiladigan kuchlar KBL tamoyiliga asosan 176-bandiga muvofiq yertoʻlasiz yoki poydevorning yuqori sathidan boshlangan kritik balandlikka ega yertoʻlali binolarda quyidagicha aniqlanishi lozim:

devorlardan poydevorga uzatiladigan eguvchi (agʻdaruvchi) moment devor asosidagi eguvchi momentga yuqori qism koeffitsiyenti 𝐷𝑡op koʻpaytirish orqali hisoblanishi, biroq bu eguvchi moment devorda plastiklik darajasi yuqori boʻlgan holatda oquvchanlik chegarasiga mos keladigan momentdan katta qabul qilinmasligi, devorlardan poydevorga uzatiladigan qirquvchi (koʻndalang) kuch esa ushbu ShNQning 337-bandiga asosan;

devorlardagi ichki zoʻriqish kuchlari komponentlari hamda devor boʻlmagan boshqa elementlardan poydevorga uzatiladigan ichki zoʻriqish kuchlari mazkur ShNQning 175-bandiga muvofiq plastik ishlash holatiga mos ichki zoʻriqish kuchlarini 0.6 𝐷𝑡op koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali.

178. Ushbu ShNQning 176-bandiga muvofiq yertoʻlali binolarda devorning kritik balandligi poydevorning yuqori sathidan yuqorida boshlanadigan holatlarda, barcha elementlardan poydevorga uzatiladigan ichki zoʻriqish kuchlari, shu jumladan devorlardan uzatiluvchi eguvchi moment va kesuvchi kuchlar mazkur ShNQning 175-bandiga muvofiq hisoblanishi kerak.

Qoziqli poydevorlar uchun KBL doirasida hisoblash konstruksiya-qoziq-grunt oʻzaro taʼsirini hisoblash talablari ushbu ShNQning 10-bobi 9-paragrafiga muvofiq bajarilishi lozim.

11-§. Chegaraviy mustahkamlik va uning kamayish koeffitsiyenti

179. Yuk koʻtarish qobiliyatini loyihalash doirasida, modal tahlil paytida bir erkinlik darajasiga ega boʻlgan tizim uchun kutilayotgan plastik deformatsiya va talab qilinadigan mustahkamlik nisbati bilan bogʻliq seysmik yuk koeffitsiyentlari mazkur ShNQning 10-rasmiga muvofiq boʻlishi kerak.

Ortiqcha bikrligi boʻlmagan yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun chegaraviy mustahkamlikning kamayish koeffitsiyenti fy (μk,T) teng koʻchishlar talabiga muvofiq taxmin qilinayotgan plastik deformatsiya μk ga teng deb qabul qilinishi lozim:

(48)

Bu yerda:

fe (T) — yuk koʻtaruvchi tizim uchun T davr uchun hisoblangan talab etilgan elastik (qayishqoq) mustahkamlik;

Ry (μk,T) — chegaraviy mustahkamlikning kamayish koeffitsiyenti.

Ortiqcha bikrligi boʻlmagan yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun chegaraviy mustahkamlikning Ry (μk,T) kamayish koeffitsiyenti teng koʻchish talabiga asosan taxmin qilingan plastik deformatsiya μk ga teng deb qabul qilinishi kerak:

(49)

Ortiqcha bikrlikka ega boʻlgan yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun quyidagilar qabul qilinishi lozim:

(50)

Bu yerda, TB — ushbu ShNQning 3-formulasi bilan aniqlangan spektrning burchak davri.

10-rasm. Chiziqli va chiziqsiz deformatsiyalar nisbati

180. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha loyihalashda, kutilayotgan plastik deformatsiyaga qarab chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblash uchun yuk koʻtaruvchi tizim ega boʻlishi kerak boʻlgan loyihaviy mustahkamlik fd (μk,T) quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(51)

Bu yerda, D — mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti hisoblanib, loyihaviy mustahkamlikka nisbatan chegaraviy mustahkamlik zaxirasini ifodalaydi.

12-§. Yuk koʻtaruvchi tizimning oʻzini tutish va seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti

181. Yuk koʻtaruvchi tizimning oʻzini tutish koeffitsiyenti R quyidagi formulaga muvofiq quyidagi omillarga bogʻliq holda aniqlanishi kerak:

taxmin qilingan plastik deformatsiya μk;

mazkur ShNQning 51-formulasida belgilangan mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti D;

ushbu ShNQning 3-jadvalida aniqlangan binoning muhimlik koeffitsiyenti I.

(52)

182. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha loyihalashda chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblash maqsadida, maʼlum bir plastik deformatsiya qobiliyati bilan tanlangan yuk koʻtaruvchi tizimning har bir turi uchun seysmik yukni kamaytirish koeffitsiyenti Ra (T) quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(53)

yoki ushbu ShNQning 48 va 51-formulalari orqali quyidagicha ifodalashga ham yoʻl qoʻyiladi:

(54)

mazkur ShNQning 49, 50, 52, 53 va 54-formulalaridan foydalangan holda seysmik yukning kamayish koeffitsiyenti Ra (T) quyidagi formulalar bilan ifodalanishi lozim:

(55)

(56)

13-§. Modal hisoblash usullari. Modal hisobi parametrlari

183. Ushbu ShNQning 184, 186 va 187-bandlarida keltirilgan zilzila yoʻnalishidan qatʼi nazar hisobga olinadigan modal hisoblash parametrlari, faqat koʻrib chiqilayotgan zilzila yoʻnalishi uchun yuk koʻtaruvchi tizimning xususiy tebranishlarini hisoblash natijalariga asoslanishi lozim.

Ushbu parametrlar mazkur ShNQning 6-bobi 15 va 16-paragraflarida keltirilgan ikkala modal hisoblash usulida ham qoʻllanilishi kerak.

184. Modal hisoblash parametrlari quyida faqat gorizontal tekislikdagi seysmik taʼsirning (X) yoʻnalishi uchun aniqlangan.

Ushbu modal hisoblash parametrlari (X) ga perpendikulyar boʻlgan seysmik taʼsir yoʻnalishi (Y) yoʻnalishi uchun ham aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

185. Yuk koʻtaruvchi tizimning erkinlik darajalari uchun modal hisoblash parametrlarini aniqlashda quyidagilar bajarilishi lozim:

orayopmalarni bikr diafragmalar sifatida modellashtirishda har bir i-qavat uchun qavat massasi mi va qavat massalari markazidan oʻtuvchi vertikal oʻq atrofida burilish uchun massaning inersiya momenti miθ aniqlanishi, bunda massalar markazida (bosh tugunda) gorizontal (X) va (Y) yoʻnalishlarda aniqlangan koʻchishlarni koʻrib chiqish;

Orayopmalarni qattiq diafragmalar sifatida emas, balki mazkur ShNQning 115-bandiga muvofiq ularning tekisligidagi siljishlar uchun erkinlik darajalarini hisobga olgan holda qobiq (membrana) chekli elementlari sifatida modellashtirishda, qavatlarning mi massalari oʻrniga mj(s) massalarini inobatga olgan holda.

Seysmik taʼsirning berilgan yoʻnalishi (X) uchun x oʻqi yoʻnalishidagi tebranishlarning n-shakli uchun ishtirok etishning modal koeffitsiyenti Г𝑛(𝑋) va asosning modal samarali massasi 𝑚𝑡𝑥𝑛(𝑋) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(57)

186. Qavatlarning modal samarali (effektiv) massalari seysmik taʼsirning berilgan yoʻnalishi (X) uchun tebranishlarning odatiy n-shaklida, mazkur ShNQning 185-bandida aniqlangan erkinlik darajalari boʻyicha modal samarali massalar quyidagi 58-formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

(58)

187. Javobning birlik modal qiymati seysmik taʼsirning berilgan yoʻnalishi (X) uchun tebranishlarning odatiy n-shaklida, javobning har qanday qiymati (koʻchish, qavatning nisbiy siljishi, ichki zoʻriqish kuchi) uchun Г𝑛(𝑋)ning birlik modal qiymati statik hisob-kitobdan aniqlanishi lozim. Bunda, ushbu ShNQning 58-formulasi boʻyicha aniqlangan modal samarali massalar tegishli yoʻnalishlarda qoʻllanilishi kerak.

14-§. Seysmik taʼsirlarni spektral tahlil usuli bilan hisoblash

188. Spektral tahlil usuli quyida seysmik taʼsir yoʻnalishi (X) uchun tavsiflangan. Xuddi shunday hisoblash (X) yoʻnalishiga perpendikulyar boʻlgan (Y) yoʻnalishi uchun ham bajarilishi zarur.

189. Gorizontal yoʻnalishlar (X) va (Y) uchun alohida olingan maksimal javob qiymatlariga, ushbu ShNQning 86-87-bandlariga muvofiq yoʻnalishlar boʻyicha javoblar kombinatsiyasi qoʻllanilishi kerak.

190. Seysmik taʼsirning berilgan yoʻnalishi (X) uchun javobning har qanday qiymati (siljish, qavatning nisbiy siljishi, ichki zoʻriqish kuchi) uchun tebranishlarning odatiy n-shaklidagi javobning maksimal modal qiymati 𝑟𝑛,𝑚𝑎𝑥(𝑋) quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(59)

Bu yerda:

— birlik modal qiymati;

— ushbu ShNQning 16-formulasidan olingan tebranishlarning Tn n-shakli davri uchun kamaytirilgan loyihaviy spektral tezlanish.

Mazkur ShNQning 191-bandiga muvofiq tebranishlarning har bir shakli uchun javobning har bir qiymati uchun alohida hisoblangan ichki zoʻriqish kuchlari, siljishlar va qavatning nisbiy siljishlari statistik jihatdan quyidagicha birlashtirilishi kerak:

modalar kombinatsiyasining umumiy qoidasi sifatida quyidagi 60-formulada keltirilgan toʻliq kvadratik kombinatsiya talabini qoʻllash orqali:

(60)

Bu yerda:

va 𝑟𝑛,𝑚𝑎𝑥 (𝑋) – ushbu ShNQning 187-bandiga muvofiq hisoblangan tebranishlar javobining m va n-shakllari uchun maksimal modal qiymatlariρmn –ushbu modalar uchun krosskorrelyatsiya koeffitsiyenti;

mazkur ShNQning 60-formulasida keltirilgan kross-korrelyatsiya koeffitsiyentini quyidagi formula orqali aniqlash kerak:

(61)

Bu yerda:

βmn — hisob-kitobda koʻrib chiqilgan tebranishlarning m va n-shakllari davrlarining nisbati;

ξm va ξn — turli modalar uchun turlicha qabul qilinishi mumkin boʻlgan modal dempferlash koeffitsiyentlari.

Modal dempferlash koeffitsiyentlari barcha modalar uchun bir xil deb qabul qilinsa, kross korrelyatsiya koeffitsiyentini quyidagi formulaga muvofiq soddalashtirishga yoʻl qoʻyiladi:

(62)

barcha koʻrib chiqilayotgan tonlar uchun βmn < 0.8 shart bajarilganda, mazkur ShNQning 60-formulasida berilgan kombinatsiya oʻrniga quyidagi 63-formulasida aniqlangan ildizlar kvadratlarini qoʻshish talabini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

(63)

Ildizlar kvadratlarini qoʻshish kombinatsiyasi ushbu ShNQning 60-formulasidagi ρmn= 0 (m ≠ n) va ρmn= 1 (m = n) boʻlgandagi maxsus holatiga mos kelishi lozim.

(X) yoʻnalishidagi seysmik taʼsir uchun asosdagi maksimal modal koʻndalang kuch 𝑉𝑡𝑥𝑛,𝑚𝑎𝑥(𝑋) va unga mos keladigan maksimal agʻdaruvchi moment 𝑀o𝑥𝑛,𝑚𝑎𝑥(𝑋) x oʻqi yoʻnalishidagi odatiy n-chi tebranish toni uchun quyidagi 64 va 65-formulalari boʻyicha hisoblanishi kerak:

(64)

(65)

Ushbu kattaliklar uchun modal hissalarning kombinatsiyasi mazkur bandga muvofiq bajarilishi kerak.

15-§. Vaqt sohasida modal superpozitsiya usuli bilan seysmik yuklarni hisoblash

191. Bir vaqtning oʻzida (X) va (Y) yoʻnalishlarda taʼsir etuvchi seysmik taʼsir uchun tebranishlarning n-toni uchun konstruksiyaning tipik modal reaksiyasi (koʻchish, qavatlararo dreyf, zoʻriqish kuchlari)ning vaqt boʻyicha oʻzgarishi 𝑟𝑛(𝑋,Y)(𝑡) quyidagi 66-formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(66)

bu yerda:

— seysmik taʼsirning tayanch yoʻnalishi sifatida tanlangan (X) uchun reaksiyaning meʼyorlangan modal qiymati;

— quyidagi 67-formula vaqt boʻyicha aniqlanadigan tebranishlarning n-toni uchun kamaytirilgan modal oʻzini tutish xususiyati:

(67)

bu yerda, ωn — tebranishlarning n-tonining xususiy doiraviy chastotasi, a 𝑑𝑛 (𝑋,Y)(𝑡).

Mazkur ShNQning 67-formulasida keltirilgan chiziqli modal siljish 𝑑𝑛 (X,Y)(𝑡) quyidagi 68-formula bilan berilgan (X) va (Y) yoʻnalishlardagi gruntning seysmik harakati komponentlarining birgalikdagi taʼsiri ostidagi n-ton uchun bir erkinlik darajasiga ega boʻlgan tizimning harakat formulasining vaqt sohasidagi yechimidan olinishi lozim.

(68)

bu yerda, 𝑢̈ g (𝑋)(𝑡) va 𝑢̈ g (Y)(𝑡) — (X) va (Y) yoʻnalishlarda grunt tezlanishining oʻzaro perpendikulyar komponentlari;

𝑑̈n (X,Y)(𝑡) va 𝑑n (X,Y)(𝑡) — mos ravishda modal tezlik va vaqt boʻyicha tezlanish.

Hisoblashda vaqt boʻyicha integrallash qadami Tn/10 dan oshmasligi kerak.

Konstruksiyaning ichki zoʻriqish kuchlari, koʻchishlar va qavatlararo dreyflar kabi reaksiyalarining vaqt boʻyicha oʻzgarishi 𝑟 (X,Y)(𝑡), har bir tebranish toni uchun hisoblangan 𝑟n(X,Y)(𝑡) bir vaqtdagi modal hissalarni toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻshish orqali olinishi lozim:

(69)

192. Tebranishlarning odatiy n-toni uchun (X) va (Y) yoʻnalishlarida maʼlum bir seysmik taʼsir ostida asosdagi modal koʻndalang kuchning va unga mos boʻlgan agʻdaruvchi momentning x oʻqi yoʻnalishida vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi Vtxn (X,Y) (t) va Mtxn (X,Y) (t) quyidagi 70-formula boʻyicha hisoblanishi kerak:

(70)

Ushbu miqdorlar uchun modal ulushlarning kombinatsiyasi mazkur ShNQning 191-bandiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

193. Modal superpozitsiya chiziqli usuli bilan hisoblashda vaqt oraligʻida grunt harakatining kamida 11 juft yozuvidan foydalanish lozim.

Tezlanishlarning oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlardagi yozuvlari yuk koʻtaruvchi tizimga bir vaqtning oʻzida (X) va (Y) bosh oʻqlar boʻylab berilishi, soʻngra yozuvlar 90° ga burilgandan keyin hisoblash takrorlanishi kerak.

Foydalaniladigan zilzila yozuvlarini tanlash va masshtablash mazkur ShNQning 3-bobi 2-paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

194. Konstruksiya reaksiyalarining qiymatlari ushbu ShNQning 191-bandiga muvofiq kamida 2×11=22 ta hisob-kitobdan olingan natijalarning maksimal qiymatlarining oʻrtachasi sifatida aniqlanishi kerak.

16-§. Toʻldiruvchi devorlar uchun elastik birikma detali

195. STD-3 va STD-4 sathlarining takroriy seysmik taʼsirlarida toʻldiruvchi devorning shikastlanishini oldini olish maqsadida karkasli toʻldiruvchi devor va unga tutash ustunlar/devorlar oʻrtasida elastik choklar oʻrnatilishi lozim.

Bu choklar devorning deformatsiyalanishiga yoʻl qoʻymaydigan elastik material bilan toʻldirilishi kerak.

196. Bikr choklar ustun/devorlarning ichki yuzasiga butun balandligi boʻyicha va toʻsin/orayopmaning pastki yuzasiga ankerlar bilan mahkamlanadigan C-simon profil yordamida bajarilishi lozim.

Bikr choklar profil zilzila vaqtida devorning notekis siljishini ham oldini olish imkonini berishi kerak.

Bikr choklarni bajarishda yongʻin, qizish, shovqin va suv oʻtkazishiga qarshi choralar ham koʻrilishi lozim.

6-bob. Binolarni deformatsiyalarni hisobga olgan holda seysmik taʼsirlarga baholash va loyihalash uchun hisoblash asoslari

1-§. Deformatsiyalar asosida baholash va loyihalash

197. DBLda quyidagilar bajarilishi kerak:

mavjud yoki oldindan loyihalashtirilgan yuk koʻtaruvchi tizim elementlari uchun chiziqsiz modellashtirish usullariga mos keladigan ichki zoʻriqish kuchlari va deformatsiyalar oʻrtasidagi bogʻliqliklarni aniqlash;

belgilangan maqsadli seysmik xususiyatga (yoki xususiyatlarga) mos keladigan, tanlangan zilzila (yoki bir nechta zilzilalar) uchun vaqtinchalik aniqlash sohasida statik yoki dinamik usullardan foydalanib, orttirmalarni hisobga olgan holda yuk koʻtaruvchi tizimni hisoblash hamda chiziqsiz plastik holat bilan bogʻliq deformatsiyalarga qoʻyiladigan talablar va moʻrt holat bilan bogʻliq mustahkamlikka qoʻyiladigan talablarni aniqlash;

deformatsiyalar va ichki zoʻriqish kuchlariga qoʻyiladigan talablarni berilgan seysmik xususiyatga (yoki xususiyatlarga) muvofiq aniqlangan deformatsiya qobiliyati va mustahkamlikning tegishli qiymatlari bilan taqqoslash;

mavjud binolar uchun deformatsiyalarga asoslangan baholash ishlarini deformatsiya va mustahkamlikka qoʻyiladigan talablarni tegishli deformatsiya qobiliyati va mustahkamlik qiymatlaridan oshmasligini yoki oshib ketishini koʻrsatish bilan yakunlash;

yangi loyihalanayotgan binolar yoki kuchaytirilishi kerak boʻlgan mavjud binolar uchun deformatsiyalar va mustahkamlikka qoʻyiladigan talablar tegishli deformatsiya qobiliyat va mustahkamlik qiymatlaridan oshmasa, deformatsiyalarga asoslangan loyihalashni tugallangan deb hisoblash.

Bunda, elementlarning kesimlari oʻzgartirilishi, hisoblash takrorlanishi hamda qayta baholash oʻtkazilishi va shu bilan deformatsiyalar boʻyicha loyihalashni yakunlash.

198. Ushbu bobda keltirilgan DBL usuli 9-bobida keltirilgan baland binolarni loyihalash uchun qoʻllanilishi lozim.

199. Mazkur ShNQning 201-bandida keltirilgan binolar uchun mustahkamlik boʻyicha loyihalash tamoyillari asosida dastlabki loyihalash ishlari bajarilgandan soʻng ushbu bobda keltirilgan DBLdan foydalangan holda, qoʻshimcha ravishda seysmik xususiyatlarni baholash ishlari amalga oshirilishi kerak.

200. Ushbu ShNQning 9-bobida keltirilgan baland binolarni loyihalashda DBL yondashuvi doirasida baholash va kuchaytirishda asos sifatida qabul qilingan maqsad koʻrsatkichlar mazkur ShNQning 6-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.

201. Seysmik loyihalash sinfi (SLS) SLS = 1a, SLS = 2a va binoning balandlik sinfi (BBS) BBS = 2, BBS = 3 boʻlgan binolar uchun mazkur ShNQning 6-jadvaliga muvofiq:

muhimlilik koeffitsiyenti I=1,5 boʻlgan, STD-2 zilzilasi uchun mustahkamlik boʻyicha loyihalash tamoyillariga muvofiq bajarilgan loyihalashni dastlabki loyihalash sifatida koʻrib chiqish;

dastlabki loyihalashdan oʻtgan binoning yuk koʻtaruvchi tizimi ushbu bobga muvofiq deformatsiyalarga asoslangan baholash va loyihalash yondashuvidan foydalangan holda baholanishi.

Baholash quyidagilarni taʼminlash uchun amalga oshirilishi kerak:

STD-1 zilzilasi taʼsirida mazkur ShNQning 6-jadvalida yuqori samaradorlik darajasidagi sifatida belgilangan nazorat ostidagi shikastlanishlar maqsadli seysmik xususiyatini;

STD-3 zilzilasi taʼsirida cheklangan shikastlanishlar maqsadli seysmik xususiyatini.

2-§. Seysmik taʼsirni aniqlash va boshqa taʼsirlar bilan uygʻunlashtirish

202. Yuk koʻtaruvchi tizim elementlarini baholash uchun seysmik taʼsirning vertikal yuklar taʼsiri bilan uygʻunligi quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(71)

Bu yerda:

G — doimiy yuklamalar taʼsiri;

S — qor yukining taʼsiri;

— seysmik taʼsir.

Harakatlanuvchi yuklarning samarali taʼsiri

Bu yerda:

n — harakatlanuvchi yuklar massasining ushbu ShNQning 11-jadvalida aniqlangan ishtirok etish koeffitsiyenti.

— mazkur ShNQning 204-bandida aniqlangan gorizontal seysmik taʼsir.

203. Ushbu bobda keltirilgan chiziqsiz usullardan foydalangan holda seysmik taʼsirni hisoblashdan oldin, chiziqsiz statik hisoblash amalga oshirilishi, bunda hisoblash ushbu ShNQning 71-formulasidan statik vertikal yuklar (𝐸𝑑(𝐻))dan tashqari, orttirmalarni hisobga olgan holda yuk koʻtaruvchi tizimga nisbatan qoʻllanilishi kerak.

Hisoblash natijasida olingan ichki zoʻriqishlar va deformatsiyalar gorizontal seysmik taʼsirni hisoblash uchun boshlangʻich qiymatlar sifatida qabul qilinishi lozim.

Yangi loyihalanayotgan va kuchaytirilgan binolar uchun bu bosqichda chiziqli boʻlmagan deformatsiyalarga yoʻl qoʻyilmaydi.

Biroq, mavjud binolarni baholashda (agar ular mavjud boʻlsa), chiziqli boʻlmagan deformatsiyalar ham boshlangʻich qiymatlar sifatida hisobga olinishi kerak.

204. Ed(H) mazkur ShNQning 71-formulasidagi gorizontal seysmik taʼsir quyidagicha aniqlanishi lozim:

ushbu ShNQning 7-bobi 6-paragrafida tavsiflangan yuklash usullaridan foydalangan holda gorizontal seysmik taʼsirning 𝐸𝑑(𝐻) chiziqsiz hisob-kitobi bajarilganda, 86-bandiga muvofiq (zilzila yoʻnalishlari (X) va (Y) uchun alohida hisoblangan taʼsir (effekt) birlashtirish orqali olingan gorizontal seysmik taʼsirga mos keladi);

ushbu ShNQning 251-bandiga muvofiq vaqt mintaqasida gorizontal seysmik taʼsirning chiziqli boʻlmagan hisobi bajarilgan taqdirda, mazkur ShNQning 5-bobi 3-paragrafiga muvofiq bir vaqtning oʻzida aniqlangan (X) va (Y) ortogonal yoʻnalishlardagi zilzilaning gorizontal tarkibiy qismlari birgalikda hisobga olgan holda (birlashtirilgan gorizontal seysmik taʼsir (𝐸𝑑(𝐻)) bevosita ushbu hisobdan olinishi kerak).

3-§. Chiziqsiz xususiyatli modellar

205. Sterjenli (ramali) chekli elementlar sifatida modellashtiriladigan va ushbu ShNQning 95-bandi talablariga javob beradigan ustunlar, toʻsinlar va temir-beton devorlarda chiziqsiz xatti-harakat modeli sifatida, toʻplangan plastik xatti-harakat modelidan (plastik sharnirlar modeli) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

206. Toʻplangan plastik xatti-harakat modelida plastik deformatsiyalardagi ichki zoʻriqish kuchlari oʻzlarining plastik chegaralariga yetadigan chekli uzunlik zonalari boʻylab bir tekis taqsimlangan deb qabul qilinishi lozim.

Plastik deformatsiyalar zonasining uzunligi plastik sharnirning uzunligi (Lp) ishchi yoʻnalishdagi kesim oʻlchamining yarmiga (h) teng deb qabul qilinishi kerak (Lp≈0.5h).

207. Faqat oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlar ostida plastik deformatsiyaga uchraydigan elementlar uchun, plastik deformatsiya zonalarining uzunligi mos keluvchi elementning erkin uzunligiga teng deb qabul qilinishi kerak.

208. Toʻplangan plastik deformatsiyalarni ifodalovchi plastik sharnir ushbu ShNQning 206-bandida keltirilgan plastik deformatsiyalar zonasining oʻrtasida joylashishi, biroq toʻsin va ustunlar uchun mazkur ShNQning 226-bandida, devorlar uchun esa 228-bandida keltirilgan taxminiy soddalashtirilgan modellashga yoʻl qoʻyiladi.

209. Temir-beton plastik sharnirlar kesimlarining samarali oquvchanlik momentlarini aniqlash shartlari quyidagicha belgilanishi kerak:

materiallarning mustahkamlik xususiyatlari ushbu ShNQning 221-bandiga muvofiq qabul qilinishi;

taʼsirchan oquvchanlik momentini hisoblashda betonning birlik siqilish deformatsiyasini 0,0035 ga, armatura poʻlatining birlik deformatsiyasini esa 0,01 ga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyilishi;

taʼsirchan oquvchanlik momentini hisoblashda, vertikal yuklardan hosil boʻladigan oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlar hisobga olinishi.

210. Yuklanishning ikki yoʻnalishi boʻlgan temir-beton va poʻlat kesimlar uchun ichki zoʻriqish kuchlari va plastik deformatsiyalar oʻrtasidagi bogʻliqliklarda mustahkamlanish taʼsir (effekt) (plastik burilishning ortishi bilan plastik momentning ortishi) hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

211. Mazkur ShNQning 238 — 240 va 251-bandlariga muvofiq bajariladigan vaqt sohasidagi seysmik taʼsirning chiziqsiz hisobida poʻlat yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun davriy xatti-harakat modeli sifatida standart elastoplastik davriy model, temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlar uchun esa oldingi maksimumga yoʻnaltirilgan model yoki undan kelib chiqadigan, davriy yuklanish jarayonida bikrlikning kamayishini hisobga olishga imkon beradigan modellarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

212. Binoning yuk koʻtaruvchi tizimini tashkil etuvchi ustun, toʻsin va temir-beton devorlarda chiziqsiz xatti-harakat modeli sifatida taqsimlangan plastik xatti-harakat modellaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

213. Taqsimlangan plastik xatti-harakat modellarini chiziqsiz deformatsiyalarni hisobga olish uchun elementlarning uchlaridagi chekli uzunlik zonalarida (plastik deformatsiya zonalarida) yoki elementning butun uzunligi boʻylab uzluksiz (taqsimlangan) qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

214. Tolalar asosidagi kesim modeli quyidagilarni hisobga olish imkonini berishi lozim:

unda beton yoki konstruksiya poʻlat yetarlicha kichik katakchalarga boʻlingan va armatura sterjenlari alohida modellashtirilganlikni;

har bir katakcha uchun oʻq kuchlanishlari va birlik deformatsiyalar oʻrtasidagi davriy bogʻliqliklarni.

Tolalar asosidagi kesim modelidan temir-beton devorlarni chiziqsiz modellashtirishda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Tolalar asosidagi kesim modeli yordamida devorlarning murakkab kesimlari (T, L, U yoki C-simon) rejada turli zonalarga boʻlish, vertikal yoʻnalishda esa devor chekli uzunlikdagi qismiga boʻlish va devorning har bir qismi uchun ikki oʻlchamli chekli elementlar tarmogʻini hosil qilish kerak.

215. Egilish va oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlar taʼsirida temir-beton devorlarning chiziqsiz xatti-harakatlarini modellashtirish uchun foydalaniladigan tolalar asosidagi kesim modeliga parallel ravishda, devordagi siljish deformatsiyalari mazkur ShNQning 214-bandidagi chekli elementlar tarmogʻiga parallel ulangan chiziqli siljish modeli yordamida hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Chiziqli siljish modeli uchun siljish moduli ushbu ShNQning 10-jadvalidan olinishi lozim.

216. Materiallarning mustahkamlik xususiyatlari ushbu ShNQning 13-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

4-§. Chiziqsiz hisoblash uchun yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirish talablari

217. Binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlari har doim uch oʻlchamli koʻrinishda modellashtirilishi kerak.

218. Chiziqsiz hisoblash uchun yuk koʻtaruvchi tizimni modellashtirishda ikkita oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlardagi seysmik taʼsir hisobga olinishi hamda chiziqli dempferlash koeffitsiyenti instrumental tahlil asosida boshqa qiymatlar koʻrsatilmagan boʻlsa, 5 foizga teng deb qabul qilinishi lozim.

219. Deformatsiyalangan yuk koʻtaruvchi tizimda oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlar taʼsirida yuzaga keladigan ikkinchi tartibli taʼsir hisobga olinishi kerak.

220. Deformatsiyalar asosida baholash va loyihalash uchun modellashtirishda materiallarning mustahkamlik xususiyatlari quyidagilarga muvofiq qabul qilinishi lozim:

deformatsiyalar asosida yangi binolarni baholash va loyihalashda ushbu ShNQning 13-jadvalida aniqlangan beton, armatura poʻlati va konstruksiya poʻlatning kutilayotgan (oʻrtacha) mustahkamlik tavsiflari.

221. Mazkur ShNQning 13-jadvalidagi fce va fck betonning siqilishga oʻrtacha va nominal mustahkamligini, fye va fyk esa poʻlatning oʻrtacha va nominal oquvchanlik mustahkamligini bildiradi.

222. Ushbu bobga muvofiq seysmik xususiyatlari baholanadigan yuqori darajadagi plastiklikka ega boʻlgan yangi temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlarda quvvat boʻyicha loyihalash tamoyillari va boshqa plastik loyihalash talablari asosida dastlabki loyihalash tufayli, yuk koʻtaruvchi tizim va davriy xatti-harakatlar modellarida quyidagilarni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

davriy yuklanish jarayonida mustahkamlikning pasayishi;

siljishdan shikastlanishlar;

ustunlar va toʻsinlarning birikish zonasidagi shikastlanishlari;

armatura ustma-ustligi uzunligining yetarli emasligi;

koʻndalang armatura sonining yetarli emasligi taʼsiri.

223. Mavjud binolarni baholash va ularning kuchaytirilishini loyihalash ishlari ushbu bob talablariga muvofiq bajarilmaydi.

13-jadval

224. Toʻsin va ustunlar sterjenli (ramali) chekli elementlar sifatida modellashtirilishi kerak.

Chiziqsiz xatti-harakatlarni mazkur ShNQning 205-bandiga muvofiq jamlangan plastik xatti-harakatlar modeli (plastik sharnirlar) yoki ushbu ShNQning 206-bandiga muvofiq taqsimlangan plastik xatti-harakatlar modellari yordamida elementlarning uchlaridagi chekli uzunlikdagi plastik deformatsiya zonalarida modellashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

225. Toʻsin va ustunlarni biriktirish tugunlarida barcha oltita erkinlik darajasi hisobga olinishi lozim.

Qoplamalar bikr diafragmalar sifatida modellashtirilsa, bikr harakatga mos keladigan erkinlik darajalari chiqarib tashlanishi kerak.

226. Toʻsin va ustunlarda plastik sharnirlarni toʻgʻridan-toʻgʻri toʻsin va ustunlarning birikish zonasidan tashqarida, toʻsin yoki ustunlarning toza oraliqlarining uchlarida joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, vertikal yuklar taʼsirida toʻsinlar oraligʻida plastik sharnirlar hosil boʻlishi mumkinligini hisobga olish kerak.

227. Uchlaridagi plastik sharnirlar orasidagi temir-beton toʻsin va ustunlar qolgan uzunligi boʻylab chiziqli elementlar sifatida modellashtirilishi, bunda elementlar kesimlarining samarali bikrligi mazkur ShNQning 231-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

228. Ushbu ShNQning 7-bobi 6-paragrafiga muvofiq chiziqli boʻlmagan yuklash usullaridan foydalangan holda bajarilgan taqdirda, seysmik taʼsirni hisoblashni quyidagicha qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

mazkur ShNQning 105-bandning geometrik shartlarga javob beradigan temir-beton yaxlit devorlarda;

bogʻlovchi toʻsinli devorning har bir segmentida, chiziqli boʻlmagan xatti-harakat modeli sifatida toʻplangan plastik xatti-harakat modeli (plastik sharnirlar modeli).

Bunda, plastik sharnirlarni har bir qavatda devor kesimining pastki qismida joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Agar binoning yertoʻla qavatlarida bikr perimetral devorlar mavjud boʻlsa, bu devorlardan qavatlar boʻylab yuqoriga davom etadigan devorlarning plastik kesimlari kamida birinchi yertoʻla qavati poli sathidan boshlab aniqlanishi kerak.

Devorlar plastik sharnirlar orasidagi uzunlik boʻylab chiziqli elementlar sifatida modellashtirilishi lozim.

Bu elementlar kesimlarining samarali bikrligi mazkur ShNQning 231-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

Murakkab shakldagi (T, L, U yoki C-simon) devor qismlarining qavatlar sathidagi toʻsinlar va/yoki orayopma plitalari bilan bogʻlanish tugunlaridagi tekislikdagi bogʻlanish xususiyatiga bogʻliq boʻlgan erkinlik darajalari, uch oʻlchovli fazoda qattiq jismning harakatlanish sharti bajarilishi uchun kesimning ogʻirlik markazida joylashgan asosiy tugun nuqtasining oltita mustaqil erkinlik darajasi bilan kinematik bogʻlash kerak.

229. Seysmik taʼsirni mazkur ShNQning 7-bobi 7-paragrafiga muvofiq vaqt sohasida chiziqsiz usul bilan hisoblash amalga oshirilganda, shuningdek ushbu ShNQning 10-bobiga muvofiq baland binolar uchun plastik sharnirlar modeli yaxlit devorlar va biriktiruvchi toʻsinli devor segmentlari uchun qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yaxlit devorlar va biriktiruvchi toʻsinli devor segmentlari elementlar uchun mazkur ShNQning 212-bandida belgilangan kesim boʻlagi (tola) modeli qoʻllanilishi lozim.

230. Bogʻlovchi toʻsinli devorlarning biriktiruvchi toʻsinlarining chiziqsiz modellarini ushbu ShNQning 224-bandiga muvofiq sterjen elementlari sifatida yoki maxsus modellashtirish usullaridan foydalangan holda bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

Bino perimetri boʻylab yertoʻla devorlari va bino orayopmalarini chiziqsiz modellashtirishni talab etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yertoʻla devorlari va bino orayopmalari uchun ushbu ShNQning 112, 114 va 119-bandlarida keltirilgan barcha modellashtirish talablariga rioya qilgan holda mazkur ShNQning 10-jadvalida keltirilgan kesimlarning samarali bikrligidan foydalangan holda ekvivalent chiziqli modellashtirish bajarilishi lozim.

231. Chiziqli modellashtiriladigan devorlar va orayopmalarning tekis va tekislikdan tashqari holatlari uchun kesimlarning samarali bikrlik koeffitsiyentlari ushbu ShNQning 10-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

232. Toʻplangan plastik xatti-harakat modeli boʻyicha modellashtirilgan ustunlar, toʻsinlar, biriktiruvchi toʻsinlar va devorlar kesimlarining samarali bikrligi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi lozim.

(72)

Bu yerda:

My va 𝜃y — sterjenli element uchlaridagi plastik sharnirlarning samarali oquvchanlik momentlari va oquvchanlik burilish burchaklarining oʻrtacha qiymatlari;

Ls — siljish oraligʻi (momentning kesimdagi siljituvchi kuchga nisbati);

ustun va toʻsinlar uchun Ls taxminan oraliqning yarmiga, devorlar uchun esa qavat asosidan devor tepasigacha boʻlgan masofaning yarmiga teng deb qabul qilinadi.

Mazkur ShNQning 72-formulasida koʻrsatilgan plastik sharnirning oquvchanlik burchagi 𝜃y quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(73)

Bu yerda:

φy — plastik sharnir kesimidagi samarali oquvchanlik egriligi. Toʻsin va ustunlar uchun ɳ=1, devorlar uchun esa ɳ=0.5 qabul qilinadi;

h — kesim balandligi. Armaturaning oquvchanlik holatida sirpanishi tufayli burilishni tavsiflovchi ifodadagi oxirgi had;

db — tayanchga (uzelga yoki asosga) mahkamlangan armatura sterjenlarining oʻrtacha diametri;

fce va fye — betonning siqilishga oʻrtacha (kutilayotgan) mustahkamligi va mos ravishda armaturaning oquvchanlik oʻrtacha mustahkamligi.

233. Massalarni modellashtirish ushbu ShNQning 125-bandiga muvofiq bajarilishi kerak.

234. Binoning istalgan i-qavatida mazkur ShNQning 8-jadvalida aniqlangan A1 turdagi nomuntazamlik va buralish nomuntazamlik koeffitsiyenti ɳ𝑏𝑖>1.5 mavjud boʻlsa, u holda ushbu ShNQning 131-bandida aniqlangan qoʻshimcha ekssentriklik taʼsiri (effekt) ushbu bobda hisobga olinishi lozim.

5-§. Chiziqsiz hisoblash usulini tanlash

235. Deformatsiyalarni baholash va loyihalash doirasida quyidagi chiziqsiz hisoblash usullari qoʻllanilishi kerak:

ushbu ShNQning 7-bobi 6-paragrafida batafsil tavsiflangan yuklanish usullari;

mazkur ShNQning 7-bobi 7-paragrafida batafsil tavsiflangan vaqt oraligʻida chiziqsiz hisoblash usuli.

236. Mazkur ShNQning 115 — 118-bandlarida batafsil tavsiflangan bir modali yuklash usullari ushbu ShNQning 5-jadvaliga muvofiq va 242-bandida keltirilgan shartlar bajarilganda, BBS≥5 boʻlgan binolar uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Mazkur ShNQning 249-250-bandlarida belgilangan koʻp modali yuklash usullarini BBS≥2 boʻlgan barcha binolar uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

237. Ushbu ShNQning 251-bandida batafsil tavsiflangan vaqt mintaqasida chiziqsiz hisoblash usulini barcha binolarga seysmik taʼsirni hisoblash uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu ShNQning 9-bobiga muvofiq baland binolar uchun vaqt mintaqasida chiziqsiz hisoblash usulidan foydalanish lozim (5-jadvalidagi BBS=1 boʻlgan binolar).

6-§. Chiziqsiz yuklash usullaridan foydalanib seysmik taʼsirni hisoblash

238. Ushbu ShNQ doirasida seysmik taʼsirni chiziqsiz hisoblashda mazkur ShNQning 241 — 244 va 247-248-bandlarda tavsiflangan bir modali yuklash usullari va 249-bandda belgilangan koʻp modali yuklash usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

239. Barcha chiziqli boʻlmagan usullarda boʻlgani kabi hisoblashning boshlangʻich bosqichida (nolinchi qadamda) mazkur ShNQning 242-bandiga muvofiq zilzila bilan bogʻliq boʻlmagan yuklar taʼsirida orttirmalar bilan chiziqli boʻlmagan statik hisoblash amalga oshirilishi lozim.

Ushbu hisoblash natijasida olingan ichki zoʻriqish va deformatsiyalar seysmik taʼsirni hisoblash uchun boshlangʻich qiymatlar sifatida qabul qilinishi kerak.

Yangi binolar uchun vertikal yuklar taʼsirida chiziqli boʻlmagan deformatsiyalarga yoʻl qoʻyilmaydi.

240. Yuklanish usullaridan foydalangan holda hisoblash natijasida baholash uchun asos boʻlgan plastik xususiyatga mos keladigan plastik deformatsiyalar (plastik burilishlar) va plastik boʻlmagan (moʻrt) xususiyatga mos keladigan ichki zoʻriqish kuchlari samaradorlik maqsad koʻrsatkichlari uchun ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlar bilan taqqoslanishi, soʻngra deformatsiyalar asosida baholash yakunlanishi lozim.

241. Bir modali yuklash usullari modalar kombinatsiyasining chiziqli bir modali usulining chiziqsiz bosqichma-bosqich analogi sifatida qabul qilinishi kerak.

242. Bir modali yuklash usullarini qoʻllash uchun quyida keltirilgan shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilishi lozim:

mazkur ShNQning 7-jadvaliga muvofiq, har qanday qavatda qoʻshimcha ekssentriklikni hisobga olmagan holda chiziqli elastik xatti-harakatlar asosida hisoblangan ɳ𝑏𝑖 buralishning nomuntazamlik koeffitsiyenti ɳ𝑏𝑖<1.4 shartni javob berishi kerak.

zilzilaning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida tebranishlarning birinchi (ustunlik qiluvchi) modasi uchun chiziqli elastik xatti-harakatlar asosida hisoblangan asosiy siljish kuchining samarali massasining binoning umumiy massasiga nisbati (bikr devorlar bilan oʻralgan yertoʻla qavatlari massalaridan tashqari) 0,70 dan kam boʻlmasligi kerak.

243. Yuklashning bir modali usullarida koʻrib chiqilayotgan zilzila yoʻnalishida seysmik koʻchishlarga qoʻyiladigan talab chegarasiga yetgunga qadar tebranishlarning ustunlik qiluvchi modasi shakliga mutanosib boʻlgan seysmik yuk orttirmalari bosqichma-bosqich va monoton ravishda qoʻllanilishi lozim.

Bunda, yuk koʻtaruvchi tizimda yuzaga keladigan koʻchishlar, plastik deformatsiyalar (plastik burilishlar, choʻzilishlar) va ichki zoʻriqishlar orttirmalari hamda ularning toʻplangan (kumulyativ) qiymatlari hisoblanishi kerak.

Oxirgi qadamda deformatsiyalar boʻyicha baholash uchun asosiy qiymatlar sifatida zilzila talabiga mos keladigan toʻplangan qiymatlar qabul qilinishi lozim.

244. Qoplamalarning tekislik ichidagi deformatsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan erkinlik darajalarini hisobga olgan holda, bir modali yuklash usullari doirasida moslashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

245. Doimiy bir modali yuklash usulida koʻrib chiqilayotgan zilzila yoʻnalishida yuklashning har bir qadamida qavatlarga taʼsir qiluvchi seysmik yuklamaning orttirmalari seysmik boʻlmagan yuklamalar taʼsiridan keyin birinchi qadamda oʻrnatilgan va butun yuklamani hisoblash davomida oʻzgarmaydigan moddaning qatʼiy shakliga mutanosib ravishda aniqlanishi kerak.

Yuklanishni hisoblash natijasida koordinatalari tomyopma sathi siljishi asos siljish kuchi boʻlgan yuklanish egri chizigʻi olinishi lozim. Soʻngra, yuklanish egri chiziqning koordinatalarini oʻzgartirish yoʻli bilan modal koʻchish koordinatali modal quvvat diagrammasi hosil qilinishi kerak.

Oxirgi bosqichda ushbu diagramma quyidagi talablarni hisoblash uchun qoʻllanilishi kerak:

berilgan seysmik taʼsir ostida modal koʻchishga boʻlgan;

u bilan bogʻliq boʻlgan yuk koʻtaruvchi tizimdagi ichki zoʻriqish kuchlar va plastik deformatsiyalarga boʻlgan.

246. Oʻzgaruvchan bir modali yuklash usulida, koʻrib chiqilayotgan zilzila yoʻnalishida qavatlarga taʼsir qiluvchi seysmik yuk orttirmalari hamda ularga mos keladigan qavatlar koʻchishlarining orttirmalari quyidagi talablarga muvofiq aniqlanishi lozim:

shakllangan plastik sharnirlarni hisobga olgan holda, erkin tebranishlarning yangilangan (har bir qadamda qayta aniqlanadigan) hisobi asosida;

har bir yuklash qadamida, seysmik boʻlmagan yuklar taʼsiridan keyin olinadigan moddaning oʻzgaruvchan shakliga mutanosib ravishda.

Mazkur usulda ushbu ShNQning 245-bandida nazarda tutilgan yuklanish egri chizigʻini tuzish talab etilmaydi hamda modal quvvat diagrammasi toʻgʻridan-toʻgʻri olinadi.

Hisoblashning yakuniy bosqichi ushbu ShNQning 245-bandida keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

247. Seysmik taʼsir ostida modal koʻchish talabining aniqlanish uchun belgilangan zilzila taʼsiri ostida tegishli modal quvvat diagrammasi bilan tavsiflanadigan bir erkinlik darajasiga ega ekvivalent modal tizimning maksimal koʻchishini hisoblash kerak.

248. Seysmik taʼsir ostidagi modal koʻchish talabi quyidagicha aniqlanishi lozim:

bir erkinlik darajasiga ega boʻlgan modal tizim uchun chiziqsiz spektral koʻchish shaklida;

vaqt sohasida bir erkinlik darajasiga ega boʻlgan modal tizimning seysmik taʼsir ostidagi hisoblash natijalari asosida.

249. Seysmik taʼsirni chiziqsiz hisoblashda ushbu bandning ikkinchi xatboshisi va mazkur ShNQning 250-bandida belgilangan talablarga rioya qilish sharti bilan koʻp modali yuklash usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Hisoblashda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

berilgan loyiha spektri uchun boshlangʻich (elastik) bikrliklardan foydalangan holda chiziqli hisoblashga koʻp modali yuklash usulini qoʻllash;

natijada olingan barcha ichki zoʻriqish kuchlar va koʻchishlar xuddi shu loyiha spektri asosida ushbu ShNQning 156-bandiga muvofiq hisoblangan kattaliklarga toʻliq mosligi.

250. Koʻp modali yuklash usulida binoning turli tebranish modalari uchun aniqlangan va konstruksiyaga bosqichma-bosqich bir-biridan alohida qoʻllanilgan mustaqil oʻzgarmas modal yuk vektorlarini modal ichki zoʻriqish kuchlarni olishda statistik jihatdan birlashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Buning oʻrniga, ichki zoʻriqish kuchlari va deformatsiyalar ushbu ShNQning 191-bandiga muvofiq, elementlar uchlaridagi birlashtirilgan modal koʻchishlar hamda oʻquvchanlikka mos burilish burchaklari asosida aniqlanishi lozim.

7-§. Vaqt sohasida chiziqsiz tahlil usuli bilan seysmik taʼsirni hisoblash

251. Vaqt sohasida chiziqsiz hisoblash jarayonida, tizimning chiziqsiz xatti-harakati tufayli bikrlik matritsasining vaqt oʻtishi davomida oʻzgarishi inobatga olinishi lozim.

Vaqt sohasida chiziqsiz hisob-kitoblar uchun gruntning seysmik tebranish yozuvlarining kamida oʻn (10) toʻplamidan foydalanilishi kerak.

Ikkita oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlardagi tezlanishlarning yozuvlari bir vaqtning oʻzida yuk koʻtaruvchi tizimning (X) va (Y) bosh oʻqlari boʻylab qoʻllanilishi lozim.

Tezlanishlarni yozish oʻqlari har 15° da burilib, toki 180° gacha hisoblash takrorlanishi kerak.

252. Hisoblashlarda foydalaniladigan zilzila yozuvlarini tanlash va masshtablash ushbu ShNQning 3-bobi 2-paragrafiga muvofiq bajarilishi lozim.

253. Yuk koʻtaruvchi tizimni chiziqsiz modellashtirish ushbu ShNQning 7-bobi 4-paragrafida keltirilgan talablarga muvofiq bajarilishi kerak.

254. Yuk koʻtaruvchi tizim elementlarining chiziqsiz harakati natijasida yuzaga keladigan energiya isteʼmolidan tashqari, chiziqli xatti-harakatda boʻlgan konstruktiv va yuk koʻtaruvchi boʻlmagan elementlarda ham dinamik energiya yoʻqotishlari mavjudligi hisobga olinishi zarur.

255. Vaqt sohasida hisoblashning dastlabki bosqichida ushbu ShNQning 203-bandiga muvofiq seysmik boʻlmagan yuklar taʼsirida orttirmalar bilan chiziqsiz statik hisoblash amalga oshirilishi kerak.

Ushbu hisoblash natijasida hosil boʻlgan ichki zoʻriqishlar kuchlar va chiziqsiz deformatsiyalar (yangi binolar uchun chiziqsiz deformatsiyalarga yoʻl qoʻyilmaydi) seysmik taʼsirni hisoblash uchun boshlangʻich qiymatlar sifatida qabul qilinishi lozim.

256. Baholash uchun asos boʻlgan plastik xatti-harakatli elementlar uchun deformatsiyalarga qoʻyiladigan talablar va plastik boʻlmagan xatti-harakatli elementlar uchun ichki zoʻriqish kuchlariga qoʻyiladigan talablar barcha tahlillar natijalaridan olingan maksimal mutlaq qiymatlarning oʻrtacha qiymati sifatida hisoblanishi lozim (kamida 2×11=22 ta tahlil).

8-§. Deformatsiyalar va ichki kuchlarni baholash

257. Mazkur ShNQning 9-bobida keltirilgan baland binolarni ham oʻz ichiga olgan buzilishni oldini olish samaradorlik darajasi uchun oʻtkaziladigan samaradorlikni baholashda, yangi binolarning temir-beton elementlari uchun ushbu bobda keltirilgan taqsimlangan plastik xatti-harakatlar modeli asosida hisoblangan beton va armatura poʻlatining umumiy birlik deformatsiyalari 𝜀𝑐(ПО) va 𝜀𝑠(𝐶P) uchun yoʻl qoʻyilgan chegaralar quyidagicha boʻlishi kerak:

buzilishning oldini olish samaradorlik darajasi uchun betonning birlik qisqarishi toʻgʻri toʻrtburchak kesimli ustunlar, toʻsinlar va devorlarda:

(74)

Doiraviy kesimlar uchun:

(75)

Bu bogʻlanishlarda birinchi had koʻndalang armatura bilan qamrab olinmagan betonning birlik siqilish deformatsiyasiga (qobiqli beton) mos keladi.

ωwe — samarali koʻndalang armaturaning mexanik armaturalash koeffitsiyenti.

(76)

Bunda:

Αse — koeffitsiyenti koʻndalang armaturaning foydali ish koeffitsiyentini;

ρsh,min — toʻgʻri toʻrtburchak kesim uchun ikki gorizontal yoʻnalishdagi koʻndalang armaturaning hajmiy nisbatlaridan kichigini;

fywe — koʻndalang armaturaning oʻrtacha (kutilayotgan) oquvchanlik mustahkamligini bildiradi.

(77)

bk — perpendikulyar yoʻnalishdagi yadro oʻlchami (chetki koʻndalang armatura sterjenlari oʻqlari orasidagi masofa);

s — koʻndalang armatura qadami;

bo va ho — koʻndalang armatura oʻqlaridan oʻlchangan koʻndalang armatura bilan qamrab olingan beton oʻlchamlari;

ai — bitta xomut yoki skoba bilan ushlab turilgan boʻylama armatura sterjenlari oʻqlari orasidagi masofa.

Spiral xomutning foydali ish koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(78)

Bu yerda:

Aos — spiral xomut yuzasi;

s — xomut qadami yoki spiral xomut qadami;

D — spiral xomut oʻqlari orasidagi masofa. Dumaloq xomut uchun n = 2, spiral xomut uchun n = 1 qabul qilinadi.

buzilishni oldini olish samaradorlik darajasi uchun armatura poʻlatining birlik deformatsiyasi quyidagi tenglik boʻyicha qabul qilinishi lozim:

(79)

Bu yerda, εsu — choʻzilishdagi mustahkamlikka mos keladigan birlik choʻzilishi.

258. Plastik burilishlarning (konstruktsiya elementlarining burilishdagi deformatsiyalarining) ruxsat etilgan chegarasi aniqlanishi, bunda amalga oshirish uchun egrilik (moment) tahlili asosida ushbu ShNQning 80-formulasida keltirilgan hisoblash usuli qoʻllanilishi zarur:

buzilishni oldini olish darajasidagi samaradorlikni baholash;

ushbu ShNQning 377-bandida keltirilgan baland binolar;

ushbu bobda keltirilgan konsentratlangan plastik xatti-harakat modeli boʻyicha hisoblangan binolarning temir-beton elementlari.

Bunda, kesimga taʼsir etuvchi boʻylama kuch, shuningdek mazkur ShNQning 216-bandi va 13-jadvalida keltirilgan beton va poʻlat armatura modellari hisobga olinishi lozim.

(80)

— elastik egrilik (moment)ning qulashdan oldingi umumiy qiymati boʻlib, uni hisoblashda quyidagilar hisobga olinadi:

ushbu ShNQning 257-bandida keltirilgan beton va armatura poʻlatining birlik deformatsiyalari (materiallarning qanday deformatsiyalanishi);

mazkur ShNQning 7-bobi 11 va 14-paragraflarida keltirilgan beton va poʻlat armaturaning modellari.

Bu qiymati mazkur ShNQning 80-formulasida qulashdan oldingi holat (oqish boshlangandan keyingi davr, yaʼni materialda plastiklik rivojlanish boshlangan va oqish jarayoni davom etayotgan vaqt) uchun olinadi.

259. Nazorat ostidagi shikastlanishlar darajasidagi samaradorlikni baholash uchun ushbu bobda keltirilgan usullar yordamida hisoblangan binolarning temir-beton elementlari uchun beton va armatura poʻlatining umumiy birlik deformatsiyalari (𝜀𝑐(𝐿𝑆) va 𝜀𝑠 (𝐿𝑆)) hamda plastik burilish (𝜃p(𝐿𝑆)) ning ruxsat etilgan chegaralari quyidagi 81 va 82-formulalarida mazkur ShNQning 257 va 258-bandlaridagi buzilishning oldini olish samaradorlik darajasi uchun oʻrnatilgan qiymatlar asosida aniqlanishi lozim.

(81)

(82)

260. Cheklangan shikastlanish darajasida samaradorlikni baholash uchun ushbu bobda keltirilgan usullar yordamida hisoblangan binolarning temir-beton elementlari uchun beton va armatura poʻlatining umumiy birlik deformatsiyalarining ruxsat etilgan chegaralari (𝜀𝑐(𝐷𝐶) 𝑣𝑎 𝜀𝑠(𝐷𝐶)) quyidagi formula asosida aniqlanishi kerak:

(83)

𝜃p (𝐷𝐶) = 0 (84)

mazkur ShNQning 252-bandida keltirilgan samarali (effektiv) kesim bikrliklaridan foydalangan holda hisoblashda, cheklangan shikastlanish darajasi uchun yuk koʻtaruvchi tizimda plastik sharnirlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

261. Temir-beton konstruksiyali binolar elementlari uchun buzilishning oldini olish samaradorligi darajasini baholashda ushbu bobda keltirilgan usullar asosida aniqlangan ichki zoʻriqish kuchlari, mazkur ShNQning 7-bobida tegishli konstruktiv elementlar uchun belgilangan yuk koʻtarish qobiliyatiga doir ichki kuchlanishlardan kam boʻlishi kerak.

SBL boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlashda, materiallarning normativ (nominal) mustahkamliklari oʻrniga, ushbu ShNQning 13-jadvalidagi oʻrtacha (kutilayotgan) mustahkamlik qiymatlari qoʻllanilishi lozim.

262. Temir-beton baland binolar konstruktiv hisob-kitoblari esa, ushbu ShNQning 10-bobi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

263. Mazkur ShNQning 10-bobi 9-paragrafiga muvofiq I yoki II tahlil usullari bilan STD-1 seysmik taʼsir ostida bajarilgan chiziqsiz bino — qoziq — grunt oʻzaro taʼsiri hisobi natijasida temir-beton qoziqlaridagi hosil boʻlgan plastik burilishlar ushbu ShNQning 258-bandida keltirilgan qiymatlarning 35 foizidan oshmasligini taʼminlash lozim.

264. Beton qoziqlar uchun STD-1 gruntining seysmik taʼsiriga konstruksiya, qoziqlar va gruntning oʻzaro taʼsirini mazkur ShNQning 10-bobi 9-paragrafi va 21-jadvaliga muvofiq I yoki II tahlil usullari chiziqsiz hisoblash natijasida olingan ichki zoʻriqish kuchlarga qoʻyiladigan talablar mazkur ShNQning 7 va 9-boblarida ustunlar uchun belgilangan ichki zoʻriqish kuchlar boʻyicha ichki kuch sigʻimlaridan kam boʻlishi kerak.

Biroq, SBL boʻyicha yuk ichki kuch sigʻimlarini hisoblashda materiallarning mustahkamliklari oʻrniga materiallarning ushbu ShNQning 13-jadvalida keltirilgan oʻrtacha (kutilayotgan) mustahkamliklaridan foydalanish zarur.

265. Mazkur ShNQning 3-bobida keltirilgan KBL usulidan foydalangan holda dastlabki loyihalashda aniqlangan vertikal yuk koʻtaruvchi elementlar (devorlar va ustunlar) va poydevorlarning oʻlchamlari hamda armaturalarini ushbu bobga muvofiq bajarilgan chiziqsiz hisob-kitob asosida kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Texnik-iqtisodiy asoslashlarda boshqa yuk koʻtaruvchi elementlar (toʻsinlar, bogʻlamalar)ni kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi. Biroq, bunday hollarda mazkur bobga muvofiq bajarilgan chiziqsiz hisob-kitob takrorlanishi zarur.

7-bob. Seysmik taʼsirlarda binolarning konstruktiv boʻlmagan elementlarini loyihalash

1-§ Umumiy qoidalar

266. Quyidagilar uchun ushbu bobda keltirilgan talablarga muvofiq seysmik hisob-kitoblarni amalga oshirish kerak:

yuk koʻtaruvchi tizim bilan bogʻliq, biroq mustaqil ishlaydigan barcha turdagi boʻrtib chiqqan elementlar (balkonlar, parapetlar, moʻrilar, konsollar);

fasad va xonalararo pardadevorlar;

meʼmoriy elementlar;

zilzila vaqtida shikastlangan taqdirda odamlarga yoki binoning konstruktiv tizimiga zarar yetkazishi yoki binodan foydalanishga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan mexanik va elektr jihozlari hamda ularning konstruktiv tizim bilan birikmalari.

Biroq, binodagi jihozlar bino konstruksiyasi bilan bogʻliq boʻlmagan va vaqtincha joylashtirilgan jihozlar, shuningdek seysmik loyihalash sinfi SLS=4 boʻlgan binolardagi yuk koʻtarmaydigan elementlar uchun seysmik hisob-kitoblar bajarilishi talab etilmaydi.

267. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyaga mahkamlangan yuk koʻtarmaydigan elementlar va uskunalar, shuningdek ularni biriktiruvchi elementlar ushbu bobda keltirilgan ekvivalent seysmik yuklar va koʻchishlarni qabul qilish uchun yetarli yuk koʻtarish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.

Jihozlarni konstruksiyaga mahkamlovchi biriktiruvchi elementlarni (payvand choklar, boltlar, dyubellar, parchin mixlar) hisoblashda seysmik taʼsir ostida ishqalanish kuchlarining qoʻshimcha yuk koʻtarish qobiliyati hisobga olinmasligi lozim.

Biriktiruvchi elementlar yukni uskunadan konstruksiyaga uzluksiz uzatishni taʼminlaydigan yetarli mustahkamlikka ega boʻlishi lozim.

268. Yuk koʻtarmaydigan element yoki uskunaning ogʻirligi, joylashgan qavatning umumiy ogʻirligining 10 foizidan oshganda, ushbu element yoki uskuna binoning yuk koʻtaruvchi tizimining bir qismi sifatida hisoblanishi lozim.

Bunda, element yoki uskunaning ogʻirligi hamda uning bino bilan birikmasining birikish xususiyatlari binoning yuk koʻtaruvchi tizimini seysmik hisoblashda inobatga olinishi kerak.

2-§ Ekvivalent seysmik yuklar

269. Element yoki uskunaning ogʻirlik markaziga gorizontal yoʻnalishda taʼsir etuvchi ekvivalent seysmik yuk (Fie) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(85)

Bu yerda:

me — ishchi holatdagi element yoki uskunaning massasi;

Aie — STD-2 seysmik taʼsirida element yoki uskunaning i-qavatdagi orayopmaga mahkamlanish zonasiga taʼsir qiluvchi maksimal toʻliq tezlanish;

Be — element yoki uskunaga qoʻllaniladigan kuchaytirish koeffitsiyenti;

Re — element yoki uskuna uchun aniqlangan xulq-atvor koeffitsiyenti;

Be va Re koeffitsiyentlari konstruktiv boʻlmagan arxitektura elementlari uchun 14-jadvalida mexanik va elektr jihozlari uchun esa 15-jadvalida keltirilgan.

270. Element yoki uskunaga taʼsir etuvchi maksimal toʻliq tezlanish quyidagi hisob-kitoblardan olingan eng katta qiymat sifatida aniqlanishi kerak:

ushbu ShNQning 6-bobi 8-paragrafi boʻyicha, binoning yuk koʻtaruvchi tizimini chiziqli seysmik hisoblash natijasida har qanday i-qavatdagi element yoki uskuna joylashgan nuqtada tegishli yoʻnalishda hisoblangan absolyut tezlanishi (Aie)ning qiymati quyidagi formulaga boʻyicha hisoblanishi lozim;

(86)

Bu yerda:

Tp — koʻrib chiqilayotgan zilzila yoʻnalishida binoning xususiy tebranishlarining dominant davri;

R — mazkur ShNQning 9-jadvalida aniqlangan konstruktiv tizimning reduksiya koeffitsiyenti;

ui — keltirilgan seysmik yuklar boʻyicha hisoblangan zilzilaning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida binoning i-qavatidagi gorizontal siljish.

Mazkur ShNQning 5-bobi 8-paragrafiga muvofiq binoning yuk koʻtaruvchi tizimini hisoblashda, Aie 5-bobi 8-paragrafiga muvofiq tebranishlarning YM shakllaridan har biri uchun binoning i-qavatidagi element yoki uskuna joylashgan joyda tegishli yoʻnalishda hisoblangan qavatning mutlaq modal tezlanishlari kvadratlari yigʻindisining kvadrat ildizi sifatida qabul qilinishi kerak.

Aien quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(87)

Bu yerda:

Tn — binoning xususiy tebranishlarining n-davri;

uien — keltirilgan seysmik yuklar boʻyicha hisoblangan zilzilaning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida binoning i-qavatidagi gorizontal modal koʻchish.

14-jadval

Binoning yuk koʻtaruvchi tizimi uchun mazkur ShNQning 157-158-bandlari yoki 7-bobi 7-paragrafi boʻyicha, vaqt mintaqasida seysmik hisoblash natijasida binoning i-qavatidagi element yoki uskuna joylashgan joyda tegishli yoʻnalishdagi zilzilalarning oʻn bitta toʻplami uchun hisoblangan mutlaq maksimal tezlanishlarning oʻrtacha qiymati Aie sifatida aniqlanishi kerak.

Element (uskuna)ning va/yoki uning birikmalarining xususiy bikrligi va massasini hisobga olish zarur boʻlgan hollarda, mazkur ShNQning 8-bobi 1-paragrafida belgilanganidek, element yoki uskuna joylashgan joyda vaqt sohasida olingan tezlanish funksiyasidan foydalanib, qavat spektri chiqarilishi va element yoki uskunaning xususiy tebranish davri (Te)ga mos keladigan spektral tezlanish (Aie) sifatida hisoblanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Xususiy tebranishlar davri (Te) quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(88)

Bu yerda:

ke — element yoki uskunaning va/yoki ular birikmasining samarali bikrlik koeffitsiyenti. Bu holda ushbu ShNQning 85-formulasida aniqlangan kuchaytirish koeffitsiyenti Be 1 ga teng deb olinishi kerak.

271. Mazkur ShNQning 85-formulasi boʻyicha hisoblangan ekvivalent seysmik yuk quyidagi formulada keltirilgan qiymatdan kam qabul qilinmasligi lozim.

(89)

15-jadval

272. Ekvivalent seysmik yuklama zilzilaning ikkita oʻzaro perpendikulyar gorizontal yoʻnalishlarida element yoki uskunaning doimiy yuklamasi, element tomonidan koʻtaradigan foydalanish yuklamalar va (±0.3 me I SDS g) qiymatli vertikal ekvivalent seysmik yuklama bilan birgalikda alohida qoʻllanilishi lozim.

273. Binoning yuk koʻtaruvchi tizimiga osma birikmalar (zanjirlar, troslar) orqali biriktirilgan elementlar yoki uskunalar uchun yuqorida keltirilgan ekvivalent seysmik yuklar oʻrniga hisoblash quyidagi element yoki uskuna ogʻirligining 1,4 baravariga teng boʻlgan yukni gorizontal va vertikal yoʻnalishlarda bir vaqtning oʻzida qoʻllash orqali amalga oshirilishi kerak.

3-§ Koʻchishni cheklash

274. Konstruktiv boʻlmagan elementlar va uskunalar turli xil koʻchishlarga ega boʻlishi mumkin boʻlgan bir xil inshootning ikkita alohida nuqtalari bilan yoki ikkita alohida yuk koʻtaruvchi tizimdagi nuqtalar bilan bogʻlangan hollarda, zilzila vaqtida birikish nuqtalari oʻrtasida yuzaga keladigan nisbiy siljishlarning taʼsiri ham hisobga olinishi lozim.

Nisbiy siljishlar, mazkur ShNQning 5-bobi 9-paragrafi yoki 8-bobi 8-paragrafi talablariga muvofiq qoʻllaniladigan hisoblash usullari asosida aniqlanishi zarur.

275. Zilzilaning odatiy (X) yoʻnalishi uchun konstruktiv boʻlmagan element va uskunalar bilan bogʻliq samarali (effektiv) nisbiy qavatlar siljishi (𝛿𝑒(𝑋)) quyidagi formulani qanoatlantirishi kerak:

(90)

Bu yerda:

hx va hy — mos ravishda konstruktiv boʻlmagan element va uskunaning yuqori va pastki ulanish nuqtalarining tegishli qavat asosidan balandligi;

δi,max(X) /hi — qoʻllaniladigan usulga qarab mazkur ShNQning 5-bob 9-paragrafi boʻyicha nisbiy qavat dreyfining maksimal ruxsat etilgan nisbati.

8-bob. Seysmik yuklar taʼsirida bino yuk koʻtaruvchi monolit temir-beton tizimlarini loyihalash uchun maxsus talablar

1-§ Umumiy qoidalar

276. Тemir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlar yuqori plastik tizimlar sifatida quyidagicha tasniflanishi lozim:

mazkur ShNQning 5-bobi 2-paragrafida belgilangan talablarga muvofiq loyihalashtirilgan va armaturalangan ustun va toʻsinlardan iborat ramali yuk koʻtaruvchi tizimlar;

ushbu ShNQning 8-bobi 5-paragrafi talablariga muvofiq loyihalashtirilgan va armaturalangan yaxlit yoki perforatsiyalangan (bogʻlovchi toʻsinli) devorlardan tashkil topgan devor yuk koʻtaruvchi tizimlar;

yuqorida belgilangan ikki turdagi tizimlar kombinatsiyasidan iborat boʻlgan aralash yuk koʻtaruvchi tizimlar.

Ushbu bobdagi yaxlit temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlar mazkur ShNQ 2.01.07-21, ShNQ 2.03.01-24 ва UzMSt EN 13670:2009 talablariga muvofiq loyihalanishi kerak. Tegishli standartlardagi qoidalar bir-biridan farq qiladigan alohida hollarda ushbu bob qoidalari asos qilib olinishi lozim.

Yuk koʻtaruvchi tizimni hisoblashda ushbu ShNQning 122 — 124-bandlarida keltirilgan yuk koʻtaruvchi tizim elementlarining samarali bikrliklaridan foydalanish zarur.

Zilzilabardosh temir-beton elementlar va armaturalarni hisoblash hamda loyihalashda ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq betondagi kuchlanishlar taqsimoti va elastiklik modulidan foydalanish lozim.

S50 dan yuqori sinfli betondan foydalanilganda, eguvchi moment va oʻq boʻylab yoʻnalgan yuk taʼsiridagi kesimlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash ishlarida betondagi kuchlanishlarning taqsimlanishi va elastiklik moduli ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq qabul qilinishi kerak.

277. Temir-beton binolarda C25 sinfidan past mustahkamlikka ega boʻlgan betonlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

278. Temir-beton binolarda ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq sifati boʻyicha nazorat qilinadigan, xizmat koʻrsatiladigan va vibratorlarni qoʻllagan holda yotqiziladigan betondan foydalanish lozim.

Oʻz-oʻzidan zichlanuvchi betonlardan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

279. Seysmik taʼsirni qabul qiluvchi temir-beton elementlarda ShNQ 2.03.01-24 da keltirilgan B15 dan B60 gacha boʻlgan beton sinflaridan foydalanish kerak.

Betonning 28 d (kun)dan boshqa muddatdagi siqilishga mustahkamligini aniqlash zarur boʻlganda, ShNQ 2.03.01-24 ga amal qilish lozim.

280. Temir-beton elementlar armaturasini ankerlashning zarur uzunligi ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq hisoblanishi kerak.

281. Boʻylama armaturaning payvandlangan uchma-uch birikmalarida nuqtali payvandlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Payvandlanadigan armatura poʻlati tarkibidagi uglerod miqdori ShNQ 2.03.01-24 da belgilangan chegaraviy qiymat 0,50 foizdan oshmasligi zarur.

282. Monoton va boʻylama armaturaning payvandlangan hamda mexanik birikmalarining talab etilgan xususiyatlarga muvofiqligi mazkur ShNQning 8-bobi talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

Bunda, mexanik muftalar bilan biriktiriladigan armatura sterjenlarining uzilishdagi mustahkamligi ShNQ 2.03.01-24 da keltirilgan uzilishdagi mustahkamlikdan past boʻlmasligi kerak.

283. Boʻylama armaturani boshqa boʻylama armaturaga payvandlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

284. Poʻlat deraza va eshik qutilari, anker boltlari, oʻrnatish detallari, uskuna va mexanizmlarning temir-beton elementlardagi boʻylama armaturaga payvandlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

285. Ustunlarning rigellar bilan tutashuv qismlarida, devorlarning tutashuv zonalarida hamda plastiklik darajasi yuqori yoki cheklangan barcha temir-beton tizimlarning teshiklarini mustahkamlash zonalarida zonalarida maxsus seysmik xomutlar qoʻllanilishi kerak.

Maxsus seysmik xomutlar va spiral xomutlarning mustahkamligini taʼminlash ushbu ShNQning 11-rasmiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Maxsus seysmik xomutlarning ikkala uchida 135° burchak ostida burilishlar boʻlishi lozim.

Maxsus seysmik spiral xomutlarning bir uchida 90° burchak ostida bukilishiga ruxsat beriladi. Bunda, ustunning yoki devorning bir tomonida spiral gorizontal va vertikal yoʻnalishda 135° va 90° bukilishlar bilan shaxmat tartibida joylashtirilishi kerak.

Toʻgʻri qismning uzunligi 135° ga bukilgandan keyin kamida 5ø boʻlishi lozim.

Gʻadir-budur armaturada bukilgandan keyingi sterjenlarning oxirgi qismi kamida 6ø va 80 mm uzunlikda boʻlishi talab qilinadi.

286. Maxsus seysmik xomutlar boʻylama armaturani butun uzunligi davomida qamrab olishi va uni mahkam siqib turishi lozim.

Spiral xomutlarning qadami va diametri xomutlarning qadami va diametri bilan bir xil boʻlishi lozim.

Spiral xomutlar boʻylama armaturani hamda ikki uchidagi tashqi xomutlarni toʻliq qamrab olishi kerak.

Xomut va spiral xomutlar boʻylama armaturalarga beton yotqizilganda, ularning siljimay turishini taʼminlovchi tarzda mustahkam oʻrnatilishi zarur.

11-rasm. Ustun va toʻsin koʻndalang kesimida xomutlarning joylashuvi

2-§ Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ustunlar

287. Toʻgʻri burchakli ustunlar koʻndalang kesimining eng kichik oʻlchami 300 mm dan, doiraviy ustunlar diametri esa 350 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

Ustunning Ndm brutto koʻndalang kesim yuzasi, Ac ≥ Ndm / (0.40 fck) shartga javob berishi, bunda ShNQ 2.01.07-21 da harakatlanuvchi yuklar uchun belgilangan harakatlanuvchi yukni kamaytirish koeffitsiyentlarini hisobga olish kerak (bu yerda, G va Q — vertikal yuklar, E esa G + Q + E ning birgalikdagi taʼsirida seysmik taʼsir).

288. Ustunlardagi boʻylama armaturalash maydoni brutto kesim yuzasining kamida 1 foiz va koʻpi bilan 4 foizni tashkil etishi kerak.

Ustunlarda diametri Ø14 mm dan kichik armaturadan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yumaloq ustunlarda esa armatura sifatida kamida 6 ta sterjen qoʻllanilishi lozim.

289. Ustma-ust joylashgan kesimlarda boʻylama armaturalashning umumiy koeffitsiyenti 6 foizdan oshmasligi kerak.

290. Ustunlarning boʻylama armaturalarini ustma-ust biriktirish ustun erkin balandligining oʻrta uchdan bir qismida bajarilishi lozim.

Ustma-ust ulanish uzunligi 𝑙𝑏 dan kam boʻlmasligi kerak.

Birikma perimetri boʻylab ustma-ust joylashtiriladigan boʻylama sterjenlar orasidagi masofa ustunning eng kichik oʻlchamining 1/3 qismidan va 150 mm dan oshmasligi lozim.

291. Qavatlar orasidagi ustun kesimi oʻzgarganda, ustunning toʻsin bilan birikish zonasi ichidagi boʻylama armaturaning qiyaligi vertikal boʻyicha 1/6 dan oshmasligi kerak.

Kesim yoki eng yuqori qavat ustunlarida sezilarli oʻzgarish boʻlgan taqdirda, pastda joylashgan ustunning boʻylama armaturasidan qarama-qarshi tomondagi toʻsin ichidagi ankerlash uzunligi ShNQ 2.03.01-24 da armaturani choʻzilishda ankerlash uchun 𝑙𝑏 nazarda tutilganidek 40Ø dan kam boʻlmasligi lozim.

Qarama-qarshi tomonda toʻsin boʻlmagan hollarda, ustunning qarama-qarshi tomonida pastga bukish orqali ankerlash taʼminlanishi kerak. Vertikal ilgakning 90° burchak ostida yoki pastga egilgan sterjenning uzunligi 12Ø dan kam boʻlmasligi lozim.

292. Boʻylama armaturaning qoʻshni mexanik yoki payvandlangan choklari orasidagi masofa 600 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

293. Ishchi sharoitlarda, ustunlarni kuchaytirish zonalari uchun koʻndalang armaturalarga qoʻyiladigan minimal talablar ushbu ShNQning 294-bandiga ustunning oʻrta zonasi uchun esa 295-bandiga muvofiq boʻlishi lozim.

Ustunning butun uzunligi boʻylab mazkur ShNQning 285-bandida belgilangan maxsus seysmik xomutlar va spiral xomutlar qoʻllanilishi kerak.

294. Ustunning har bir uchida maxsus kuchaytirish zonalari boʻlishi kerak.

Orayopmaning yuqori qismidan yuqoriga yoki ustunga biriktirilgan toʻsin qirrasidan eng baland toʻsin pastki qirrasidan pastga qarab oʻlchanadigan har bir kuchaytirish zonasining uzunligi quyidagilardan kam boʻlmasligi lozim:

ustun erkin balandligining 1/6 qismi;

ustun koʻndalang kesimining maksimal oʻlchamini 1,5 ga koʻpaytirilgandan.

500 mm konsolli ustunlarda kuchaytirish zonasi pastki qismida ustun kesimining ikki baravar katta oʻlchamiga teng uzunlikda boʻlishi kerak.

Kuchaytirish zonalarida koʻndalang armaturalar poydevorda ustunning minimal oʻlchamidan kam boʻlmagan balandlikda davom ettirilishi lozim.

Poydevorlarga tayangan ustunlarda esa kuchaytirish zonasining koʻndalang armaturasi kuchaytirish zonasining butun balandligi boʻyicha davom etishi kerak.

Kuchaytirish zonalarida diametri 8 mm dan kichik boʻlgan koʻndalang armaturalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. Mazkur kuchaytirish zonalarida:

xomutlar va spiral xomutlar orasidagi masofa oʻq yoʻnalishida eng kichik kesim oʻlchamining 1/3 qismidan kam boʻlmasligi va 150 mm dan oshmasligi;

masofa boʻylama armaturaning olti diametridan oshmasligi;

masofa kamida 50 mm boʻlishi lozim.

Xomutlar va/yoki spiral xomutlarning shoxlari orasidagi gorizontal masofa quyidagilardan oshmasligi kerak:

koʻndalang armaturaning 25 diametri;

spiral oʻramning eng kichik oʻlchamining 1/5 qismi.

Diametri 80 mm boʻlgan doiraviy kolonnalarda barcha boʻylama sterjenlar doiraviy koʻndalang armatura bilan qamrab olinishi lozim.

Ustunlarda, bu yerda Nd>0,20 Acfck (siqilish), kuchaytirish zonalaridagi koʻndalang armaturaning minimal umumiy maydoni noqulay sharoitlarni taʼminlash uchun quyidagi 91-formulada keltirilgan shartlarga muvofiq hisoblanishi kerak. Bu hisobda kolonna oʻlchami bk har bir yoʻnalish uchun alohida hisobga olinishi lozim:

(91)

yumaloq ustunlarda Nd>0,20 Acfck (siqilish) kuchaytirish zonalarida spiral xomutning minimal hajmiy koeffitsiyenti noqulay sharoitlarni taʼminlash uchun quyidagi formulada keltirilgan shartlarga muvofiq hisoblanishi kerak:

(92)

boʻlganda, Nd>0,20 Acfck ustunlarni kuchaytirish zonalarida minimal koʻndalang armatura sifatida ushbu ShNQning 91 va 92-formulalari boʻyicha aniqlangan koʻndalang armaturaning kamida 2/3 qismi ishlatilishi lozim.

12-rasm. Ustun kesimi balandlik boʻylab oʻzgargan holda uning boʻylama armaturasini ankerlash

295. Ustunning oʻrta zonasida diametri 8 mm dan kichik boʻlgan koʻndalang armaturadan foydalanilmasligi kerak.

Ustunning uzunligi boʻyicha xomutlar, spiral xomutlar yoki tortqilar orasidagi masofa eng kichik kesim oʻlchamining yarmidan koʻp boʻlmasligi va 200 mm dan oshmasligi lozim.

Xomutlar va/yoki spiral xomutlar tarmoqlari orasidagi gorizontal masofa koʻndalang armaturaning 25 diametridan oshmasligi kerak.

296. Faqat ramali tizimlarda yoki devor va ramalar kombinatsiyasidan tashkil topgan tizimlarda tugunda yuk koʻtaruvchi ustunlarning yuk koʻtarish qobiliyati momentlari yigʻindisi xuddi shu tugun ustunining yon tomon kesimlardagi toʻsinlarning yuk koʻtarish qobiliyati momentlari yigʻindisidan kamida 20 foizga koʻp boʻlishi kerak.

(93)

297. Ushbu ShNQning 93-formulasi zilzilaning har bir yoʻnalishi uchun alohida, shuningdek ikkala yoʻnalish uchun alohida qoʻllanilishi lozim (ushbu ShNQning 14-rasmida keltirilgan).

Ustunlarning yuk koʻtarish qobiliyati momentlarini hisoblashda, zilzila yoʻnalishiga mos ravishda eng kichik momentlarni (Nd) beradigan oʻq boʻylab yoʻnalgan kuchlar hisobga olinishi kerak.

13-rasm. Kolonna va toʻsin armaturalanish

298. Mazkur ShNQning 93-formulasini qoʻllashning alohida holatlari quyidagicha boʻlishi lozim:

Nd>0,10 Acfck tugunda yuk koʻtaruvchi ikkala ustunda ham 93-formula shartining bajarilishi majburiy boʻlmasa;

bir qavatli binolarda va ustunlar yuqorida davom etmaydigan koʻp qavatli binolarning yuqori qavati tugunlarida 93-formulaga rioya qilinishini tekshirish talab qilinmaydi;

toʻsinlar ustun kabi zaif yoʻnalishda ishlaydigan devorga tayangan holda 93-formulaga rioya qilinishini tekshirish talab etilmaydi.

14-rasm. Ustun va toʻsinning oʻzar birikkan tugunidagi eguvchi momentlar yoʻnalishlari

299. Faqat ramalardan yoki devor va ramalar kombinatsiyasidan iborat boʻlgan yuk koʻtaruvchi tizimlarda, binoning koʻrib chiqilayotgan seysmik taʼsir yoʻnalishidagi har qanday i-qavatida quyidagi 94-formula bajarilishi sharti bilan 93-formulaning tegishli qavatdan pastda va/yoki yuqorida baʼzi tugun nuqtalarida bajarilmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

(94)

ushbu ShNQning 93-formulasi sharti bajarilmasa ham, Nd>0,10 AcfckVis ni shart bajarilgan ustunlarni hisoblashda inobatga olishga yoʻl qoʻyiladi.

94-formula 0.70≤αi≤1.0αi oraligʻida bajarilganda, 93-formula pastki va yuqori tugun nuqtalarida bajariladigan ustunlar uchun eguvchi momentlar va koʻndalang kuchlar (1/) koeffitsiyentga koʻpaytirish orqali oshirilishi kerak.

Mazkur ShNQning 93-formulasi shartiga javob bermaydigan ustunlar ularning kesimlarida hosil boʻladigan vertikal yuklar va seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda armaturalanishi lozim.

300. Har qanday qavatda ushbu ShNQning 94-formulasi sharti bajarilmagan taqdirda, faqat ramalardan yoki devor va ramalar kombinatsiyasidan iborat boʻlgan yuk koʻtaruvchi tizimlardagi barcha ramalar mazkur ShNQning 9-jadvaliga muvofiq cheklangan plastiklikka ega boʻlgan ramalar sifatida koʻrib chiqilishi kerak.

Ushbu ShNQning 298-bandiga muvofiq plastikligi cheklangan ramalarni plastikligi yuqori boʻlgan devorlar bilan birgalikda kombinatsiyalangan plastiklik darajasiga ega boʻlgan aralash tizimlar sifatida ishlatishga ham yoʻl qoʻyiladi.

301. Ustunlardagi koʻndalang armaturalashni hisoblashda Ve asos sifatida qabul qilinadigan koʻndalang kuch mazkur ShNQning 95-formulasiga muvofiq aniqlanishi kerak.

(95)

Ushbu ShNQning 95-formulasidagi Ma va Mtop momentlar mazkur ShNQning 93-formulasi sharti ustunning yuqori va/yoki pastki uchlarida bajarilgan taqdirda, 302-bandi boʻyicha bajarilmagan taqdirda esa 304-band boʻyicha hisoblanishi lozim.

Vertikal yuklarni hisobga olgan holda hisoblangan koʻndalang kuch, seysmik taʼsirning koeffitsiyenti D bilan koʻpaytirilgan holda, ushbu ShNQning 95-formulasi boʻyicha aniqlangan Ve dan kichik boʻlsa, uning oʻrniga Ve ushbu koʻndalang kuch qoʻllanilishi kerak.

302. Mazkur ShNQning 95-formulasini toʻsinlar tutashadigan tugun nuqtasida bajarishda, toʻsinlarning uchlaridagi moment qobiliyatlarining yigʻindisi boʻlgan umumiy moment (∑ Mp) quyidagicha hisoblanishi lozim:

(96)

303. Hisoblashlar aniq bajarilmaydigan hollarda Mpi≈ 1,4Mri va Mpj≈ 1,4Mrj deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

∑ Mp tugunida yuk koʻtaruvchi ustunlar oʻrtasida moment ushbu ShNQning 3-bobi boʻyicha olingan momentlarga mutanosib ravishda taqsimlanishi va koʻrib chiqilayotgan ustunning pastki yoki yuqori uchida ushbu taqsimot natijasida olingan moment (Ma va Mtop) mazkur ShNQning 95-formulasidagidek qabul qilinishi kerak.

Ushbu ShNQning 96-formulasidagi umumiy moment (∑ Mp) har bir zilzila yoʻnalishi uchun alohida qoʻllanilishi va taqsimlashda eng katta qiymat asos qilib olinishi lozim.

304. Ushbu ShNQning 93-formulasi sharti tugun nuqtasida bajarilmasa, ustunlarning uchlaridagi momentlar ustunlarning moment qobiliyatlari sifatida hisoblanishi va mazkur ShNQning 95-formulasidagi kabi Ma va/yoki Mtop ishlatilishi kerak.

Momentlarni hisoblashda ushbu momentlarning eng katta qiymatlarini olish uchun Nd oʻq boʻylab yoʻnalgan kuchlarni Mpa va Mp,top qiymatlari zilzila yoʻnalishiga mos ravishda eʼtiborga olinishi lozim.

15-rasm. Qavat boʻyicha ustun va toʻsindagi momentlar

305. Poydevorga tutashgan ustunlarning pastki uchidagi moment Ma ham mazkur ShNQning 330-bandiga muvofiq moment qobiliyati sifatida hisoblanishi kerak.

306. Ushbu ShNQning 95-formulasi boʻyicha aniqlanadigan hisobiy koʻndalang kuch (Ve) koeffitsiyentli vertikal yuklar va seysmik yukning birgalikdagi taʼsirida aniqlangan koʻndalang kuch (Vd)dan kichik qabul qilinmasligi va mazkur ShNQning 97-formulasida keltirilgan shartlarga javob berishi, 97-formulaning ikkinchi sharti bajarilmagan taqdirda, kesim oʻlchamlari keraklicha kattalashtirilishi va seysmik hisoblash takrorlanishi lozim.

(97)

307. Ustunlarni koʻndalang armaturalash uchun beton qabul qiladigan koʻndalang kuch (Vc)ni hisoblashda, betonning kesishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi (Vc) ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlanishi kerak.

Biroq, mazkur ShNQning 320-bandida belgilangan ustunlarni kuchaytirish zonalarida koʻndalang armaturani hisoblashda, seysmik taʼsir natijasida hosil boʻlgan koʻndalang kuch seysmik vaziyatdagi umumiy koʻndalang kuchning yarmidan oshganda va bir vaqtning oʻzida quyidagi shart (Nd≤0.05Acfck,) bajarilganda, betonning kesishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi Vc = 0 deb qabul qilinishi lozim.

Kalta ustunlar yuk koʻtaruvchi tizim yoki toʻldiruvchi devorlarda ustunlar oraligʻida qoldirilgan boʻshliqlar hisobiga hosil boʻlishi mumkin va ularni hosil boʻlishining oldini olish mumkin boʻlmagan hollarda, hisobiy koʻndalang kuch mazkur ShNQning 95-formulasi boʻyicha aniqlanishi kerak.

Ushbu ShNQning 95-formulasidagi eguvchi momentlar kalta ustunning pastki va yuqorigi uchlari uchun Ma≈1,4Mra va Mtop≈1,4Mr,top deb qabul qilinishi lozim. Bunda, ln kalta ustunning erkin balandligi sifatida qabul qilinadi va hisobiy koʻndalang kuch mazkur ShNQning 95-formulasida keltirilgan shartlarga javob berishi kerak.

Qisqa ustunning butun uzunligi boʻylab koʻndalang armaturaga qoʻyiladigan minimal talablar va ustunlarni kuchaytirish zonalari uchun ushbu ShNQning 320-bandida belgilangan joylashtirish shartlari qoʻllanilishi lozim.

Toʻldiruvchi devorlar ustunlarga toʻliq tutashgan holda, kalta ustunlarga aylanadigan ustunlarda koʻndalang armatura qavatning butun balandligi boʻyicha davom etishi kerak.

3-§ Yuqori plastiklik darajasidagi toʻsinlar

308. Ustunlar bilan birgalikda karkas hosil qiluvchi yoki ularning tekisligi doirasida devorlar bilan birikuvchi toʻsinlar kesim oʻlchamlari quyidagilardan kam boʻlmasligi lozim:

toʻsin kesimining kengligi 250 mm dan;

toʻsin kesimining kengligi toʻsin balandligi va u ulanadigan ustun yoki devor kengligining yigʻindisidan;

toʻsin kesimining balandligi orayopma plitasi qalinligining uch baravaridan hamda 300 mm dan.

Yuqoridagi shartlarga javob bermaydigan elementlar hisoblashda orayopma elementlari bilan birgalikda modellashtiriladi, toʻsinlar kabi armaturalanadi, biroq rama karkasi sifatida qaralmaydi.

Qoʻshimcha talablar:

toʻsinning balandligi toʻsin kesimining 3,5 enidan oshmasligi kerak;

erkin oraliqning toʻsin balandligiga nisbati 1/4 dan ortiq boʻlganda, butun balandlik boʻylab toʻsin kesimining ikkala tomoniga boʻylama armatura oʻrnatilishi lozim;

kesimdagi boʻylama armaturaning umumiy maydoni tayanch kesimlardagi ustki va pastki boʻylama armaturalar maydonlari yigʻindisining 30 foiz dan kam boʻlmasligi kerak;

sterjenlarning diametri kamida 12 mm, qadami koʻpi bilan 300 mm boʻlishi lozim;

toʻsin balandligi boʻyicha qadami 600 mm dan katta boʻlmagan va toʻsin oʻqi boʻyicha qadami 400 mm dan katta boʻlmagan koʻndalang sterjenlar oʻrnatilishi kerak;

armaturani ankerlash 314-bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilariga muvofiq asosiy boʻylama armaturani ankerlash kabi bajarilishi lozim.

Ushbu bandning ikkinchi, uchinchi va beshinchi — oʻninchi xatboshilarida keltirilgan oʻlcham cheklovlari ustunlarga orayopmalar sathida biriktiriladigan toʻsinlar, koʻp boʻshliqli devorlarning bogʻlovchi toʻsinlari va karkas toʻsinlari uchun ularning ustunlar bilan tutashuv uzellaridan tashqarida majburiy etib belgilanmasligi kerak.

309. Toʻsin sifatida hisoblanadigan va armaturalanadigan elementlarda boʻylama siqilish kuchining hisobiy qiymati uchun Nd≤0.10Ac fck shart bajarilishi lozim.

Agar Nd≤0.10Ac fck shart bajarilmasa, bunday elementlar ushbu SHNQning 8-bobi 2-paragrafi yoki 6-paragrafi talablariga muvofiq ustunlar sifatida loyihalanishi va armaturalanishi kerak.

310. Tugunlar zonasidagi boʻylama armaturaning minimal koeffitsiyenti uchun mazkur SHNQning 98-formulasida keltirilgan shart bajarilishi lozim:

(98)

311. Boʻylama sterjenlarning diametri 12 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

Toʻsinning pastki va yuqorigi zonalarida toʻsinning butun uzunligi boʻylab kamida ikkitadan boʻylama sterjenlar uzluksiz oʻrnatilishi lozim.

312. Seysmik loyihalash sinflari SLS=1, 1a va SLS=2, 2a boʻlgan konstruktiv tizimlarda tugun zonasidagi ostki armatura shu kesimdagi ustki armaturaning kamida 50 foizini tashkil etishi kerak.

Biroq, texnik-iqtisodiy asoslashlarda bu nisbatni 30 foizgacha kamaytirilishga yoʻl qoʻyiladi.

313. Oraliq va tayanchlarda boʻylama armaturalash koeffitsiyenti ShNQ 2.03.01-24 da keltirilgan maksimal qiymatdan oshmasligi va 2 foizdan koʻp boʻlmasligi kerak.

314. Boʻylama armaturani joylashtirish va ankerlash shartlari quyidagilarni inobatga olishi lozim:

chetki tayanchlardagi ustki armatura toʻsin uzunligi boʻylab kamida 1/4 hisobiy oraliq uzunligida uzluksiz davom ettirilishi, yuqori armaturaning qolgan qismi manfiy momentni qabul qilish uchun ShNQ 2.03.01-24 talablariga muvofiq toʻsin uzunligi boʻylab joylashtirilishi;

toʻsin ustunning qarama-qarshi tomoniga oʻtmagan hollarda, toʻsinning boʻylama yuqori va pastki armaturalari ustunning qarama-qarshi tomoniga kiritilishi va 90° burchak ostida egilishi lozim, bunda toʻgʻri va bukilgan qismlar yigʻindisi (umumiy uzunlik) lb ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq ankerlash uzunligidan kam boʻlmasligi, 90° egilishning gorizontal qismi uzunligi 0,4 lb dan, vertikal qismi esa 12φ dan kam boʻlmasligi, shuningdek devor yoki ustun kesimi 50φ dan katta boʻlsa, bunday hollarda 90° bukmasdan toʻgʻridan-toʻgʻri ankerlashga yoʻl qoʻyilishi.

Toʻsinlar ustunga ikkala tomondan tutashganda, toʻsinlarning pastki armaturasi ustun qirrasidan kamida 50φ uzunlikda va ankerlash uzunligi lb dan kam boʻlmagan masofada burilishi kerak.

Agar konstruktiv sabablarga koʻra ushbu burilishni taʼminlash imkoniyati boʻlmasa, ankerlash ushbu bandning ikkinchi xatboshisiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Ustun qirrasidan toʻsin balandligining ikki barobariga teng masofada joylashgan plastiklik zonasida, maxsus koʻndalang armatura mazkur ShNQning 285-bandi talablariga muvofiq boʻlishi hamda diametri 8 mm dan kichik boʻlgan koʻndalang armaturalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Birinchi koʻndalang armatura ustun qirrasidan eng koʻpi bilan 50 mm masofada joylashtirilishi zarur.

315. Plastiklik zonalarida noqulayroq hisobiy sharoit aniqlanmagan boʻlsa, koʻndalang armatura qadami quyidagilardan oshmasligi kerak:

samarali kesim balandligining 1/4 qismi;

minimal boʻylama armaturaning 8 diametri va 150 mm.

Plastiklik zonasidan tashqarida esa koʻndalang armatura boʻyicha ShNQ 2.03.01-24 talablari bajarilishi lozim.

Toʻsin oʻqiga perpendikulyar joylashtiriladigan koʻndalang sterjenlar uchun qadami 350 mm dan oshmasligi kerak.

316. Toʻsinlarni koʻndalang armaturalash uchun hisobiy koʻndalang kuch Ve ushbu ShNQning 99-formulasi boʻyicha zilzila taʼsiri chapdan oʻngga va oʻngdan chapga boʻlgan holatlar uchun alohida aniqlanishi, bunda eng noqulay natija qabul qilinishi kerak.

(99)

Toʻsin uchlaridagi momentlar Mpi ≈1,4Mri va Mpj ≈1,4 Mrj deb qabul qilinadi. Vertikal yuklardan va seysmik taʼsirdan hosil boʻlgan koʻndalang kuchning yigʻindisi D ga koʻpaytirilib, ushbu ShNQning 99-formulasi orqali aniqlangan Ve dan kichik boʻlsa, oʻrniga Ve shu koʻndalang kuchdan foydalanish lozim.

317. Mazkur ShNQning 316-bandiga muvofiq aniqlanadigan hisobiy koʻndalang kuch Ve quyidagi 100-formulada keltirilgan shartlarga javob berishi kerak.

Ushbu ShNQning 100-formulasining ikkinchi sharti bajarilmagan taqdirda, kesim oʻlchamlari kattalashtirilishi va seysmik taʼsirga hisoblash takrorlanishi lozim.

(100)

318. Toʻsinlarning koʻndalang armaturasini hisoblashda betonning kesishga 𝑉𝑐 qarshilik koʻrsatishdagi hissasi ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlanishi kerak.

Biroq, mazkur ShNQning 307-bandida aniqlangan plastiklik zonalaridagi koʻndalang armaturalarni hisoblashda, seysmik taʼsirdan hosil boʻlgan toʻliq hisobiy koʻndalang kuch umumiy hisobiy koʻndalang kuchning yarmidan koʻp boʻlsa, betonning kesilishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi Vc = 0 deb qabul qilinishi lozim.

Ramali toʻsinlardagi koʻndalang armaturalarni hisoblashda, tokchalarning kesilishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasini hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

16-rasm. Toʻsin tugunlaridagi qirquvchi kuch va eguvchi moment

4-§. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ramali tizimlardagi ustun va toʻsinlarning tutashish zonalari

319. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ramali tizimlarda quyidagi koʻrinishda aniqlanadigan ustun va toʻsinlarning ulanish tugunlarini ikki turga boʻlish kerak:

toʻsinlar ustung Wa toʻrt tomondan tutashgan boʻlsa va har bir toʻsin kengligi ustun kengligining kamida 3/4 qismini tashkil etsa, bunday birikma yopiq birikmalar;

ushbu bandning ikkinchi xatboshisidagi shartga javob bermaydigan barcha birikmalar yopiq boʻlmagan birikmalar.

320. Seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishida ustun va toʻsinning birikish zonasidagi kesilishdagi hisobiy mustahkamlik quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak.

(101)

Toʻsin ustunga faqat bir tomondan tutashgan va ikkinchi tomondan davom ettirilmagan hollarda As2 = 0 qabul qilinadi.

Yuqoridagi formula boʻyicha aniqlangan birikmaning har qanday zonasida kesilishdagi hisobiy mustahkamlik seysmik taʼsirning koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishi uchun mazkur ShNQning 102 va 103-formulalarida keltirilgan chegaraviy qiymatlardan oshmasligi kerak.

Ushbu chegaralardan oshib ketganda ustun va/yoki toʻsin oʻlchamlari kattalashtirilishi va seysmik taʼsirga hisoblash takrorlanishi lozim:

a) yopiq (qamrab olingan) birikmalar uchun:

(102)

b) yopiq boʻlmagan (qamrab olinmagan) birikmalar uchun:

(103)

321. Ustun va toʻsinning birikish zonasida koʻndalang armaturalash uchun quyidagilar inobatga olinishi lozim:

yopiq birikmalarda koʻndalang armaturalashning minimal koeffitsiyenti ustunni bogʻlash zonasining hisobiy armaturalash koeffitsiyentining 40 foizidan kam boʻlmasligi, bunda koʻndalang armatura diametri 8 mm dan kam boʻlmasligi, qadami esa 150 mm dan oshmasligi;

yopiq boʻlmagan birikmalarda koʻndalang armaturalashning minimal koeffitsiyenti ustunni bogʻlash zonasining hisobiy armaturalash koeffitsiyentining 60 foizidan kam boʻlmasligi, bunda koʻndalang armatura diametri 8 mm dan kam boʻlmasligi, qadami esa 100 mm dan oshmasligi.

5-§ Yuqori darajadagi plastiklikka ega devorlar

322. Devorlar uchun yertoʻla devorlaridan tashqari, quyidagi koʻndalang kesim talablari bajarilishi kerak:

vaqtinchalik yuklar uchun ShNQ 2.01.07-21 da aniqlangan harakatlanuvchi yukni kamaytirish koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda, devorning sof koʻndalang kesim yuzasi 𝑁𝑑𝑚, teshiklarni chiqarib tashlagandan soʻng, G va Q vertikal yuklar va seysmik taʼsir E kombinatsiyalangan taʼsir ostida Ac≥Ndm/(0.35fck);

boʻshliqli devorlarda Ac va Ndm qiymatlarini aniqlashda devorning toʻliq kesimi (devor qismlarining yigʻindisini).

323. Devorlar vertikal yuk koʻtaruvchi tizimning elementlari hisoblanib, ularning qalinligining rejadagi uzunligiga nisbati kamida 1/6 qismini tashkil etishi kerak.

Ushbu ShNQning 325-bandida keltirilgan alohida holatlardan tashqari, devor polotnosi sohasidagi toʻgʻri burchakli, U, L va T turdagi devorlarning qalinligi qavat balandligining 1/16 qismidan va 250 mm dan kam boʻlmasligi lozim.

Toʻgʻri burchakli devor yoki devor orayopmasining qalinligi tekislikda mahkamlanmagan devor yoki orayopma uzunligining 1/30 qismidan kam boʻlmasligi kerak.

Oraliq devor ikki tomondan koʻndalang yoʻnalishda boshqa devorlar bilan mahkamlangan boʻlsa, oraliq devor qalinligi qavat balandligining 1/20 qismidan va 250 mm dan kam boʻlmasligi lozim.

324. Yuk koʻtaruvchi tizim devorlardan tashkil topgan binolarda, agar mazkur ShNQning 324-bandida keltirilgan ikkala shart bajarilsa, devor qalinligi binoning eng baland qavati balandligining kamida 1/20 qismidan va 200 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

(104)

mazkur ShNQning 104-formulasi yertoʻla qavatlari perimetri boʻylab bikr temir-beton devorli binolarning birinchi qavati sathida, qolgan binolar poydevorining yuqori qavati sathida qoʻllanilishi lozim.

325. Reja (plan)da Hw lw/> 2.0 nisbatga ega devorlarda, devorning ikkala uchida chegaraviy zonalar belgilanishi lozim.

Chegaraviy zonalar devorning oʻz qalinligi doirasida yoki devor bilan kesishgan boshqa devor ichida hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

326. Devorning poydevor tepasidan Hcr yoki reja (plan)da devor uzunligi 20 foizidan koʻproq kamayadigan sathdan oʻlchanadigan kritik balandligi quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(105)

Bu yerda:

Hcr — devor balandligi, poydevorning yuqori qismidan yoki rejadagi (plan) uzunlikning 20 foiz dan koʻprogʻiga yoki kesim kengligining yarmidan koʻprogʻiga kamayishi sodir boʻladigan sathdan oʻlchanishi lozim;

yertoʻla temir-beton perimetr devorlarining bikrligi yuqori qavatlarnikidan ancha katta boʻlgan va yertoʻla orayopmalari gorizontal tekislikda bikr diafragma kabi ishlaydigan binolarda Hcr va Hw ning qiymatlari birinchi qavat orayopmasi sathidan boshlab hisoblanishi kerak.

Bunday binolarda devorning kritik zonasi qoʻshimcha ravishda birinchi yertoʻla qavati balandligigacha davom ettirilishi lozim.

327. Toʻgʻri burchakli devorlarda mazkur ShNQning 326-bandida aniqlangan devorning kritik balandligi chegarasidagi har bir chegaraviy zonaning uzunligi reja (plan)da devor umumiy uzunligining 20 foizidan kam boʻlmasligi va devorning kamida ikkita qalinligidan kam boʻlmasligi kerak.

Devor balandligidan yuqorida har bir chegaraviy zonaning uzunligi reja (plan)da devor umumiy uzunligining 10 foizidan va devor qalinligidan kam boʻlmasligi lozim.

328. Chegaraviy zonalar boshqa kesishuvchi devor ichida hosil boʻlgan hollarda, har bir chegaraviy zona devor tanasi ichiga 300 mm dan va devor qalinligidan kam boʻlmagan masofaga uzaytirilishi kerak.

329. Devor polotnosining har bir tomonidagi boʻylama va koʻndalang armaturaning umumiy maydoni chegara zonalari orasidagi devor kesimining 0,0025 brutto maydonidan kam boʻlmasligi kerak.

Agar Hw / lw≤ 2.0 nisbatda devorning butun kesimi devor polotnosi sifatida qabul qilinishi lozim.

Devor polotnosidagi boʻylama va koʻndalang armaturalar qadami 250 mm dan oshmasligi kerak.

330. Mazkur ShNQning 324-bandida keltirilgan shartlarning ikkalasi ham bajariladigan binolarda devor polotnosining boʻylama va koʻndalang armaturalash koeffitsiyentlarini 0,002 gacha pasaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

Biroq, bunda armatura qadami 300 mm dan oshmasligi kerak.

331. Chegaraviy zonalardan tashqarida devor polotnosining ikkala yuzasidagi armatura toʻrlari har kvadrat metrga kamida 4 ta maxsus koʻndalang sterjenlar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻlishi kerak.

Chegaraviy zonalarga yaqin (devorning kritik balandligi chegarasida) esa har kvadrat metrga kamida 10 ta maxsus koʻndalang sterjenlar oʻrnatilishi shart.

Koʻndalang sterjenlarning diametri gorizontal armaturaning diametridan kichik boʻlmasligi lozim.

Yuza birligiga toʻgʻri keladigan sterjenlar soni Fw/Ft nisbatda kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

Chegaraviy zonalarda devor polotnosining armaturasi xomutlar, yopiq sterjenlar va koʻndalang sterjenlarni oʻz ichiga olishi, shuningdek boʻylama armatura 135º burchak ostida egilgan holda chegaraviy zonani mustahkamlashning bir qismi sifatida ishlatilishi mumkin.

Devor polotnosining gorizontal armaturasining mahkamlanishi uchun chegaraviy zonalarda gorizontal yoki qiya (90 º burchak ostida) ankerlash bajarilishi kerak.

Gorizontal armatura uchlari yoki bukilmalari bilan devorning tashqi qirrasi orasidagi masofa 150 mm dan oshmasligi lozim.

Devor polotnosining gorizontal armaturasini ankerlash uchun konstruktiv elementlarni oʻrnatish talab qilingan hollarda, quyidagilar koʻzda tutilishi lozim:

konstruktiv elementlarni devorning butun uzunligi boʻylab joylashtirish;

konstruktiv elementlarning balandligi kamida 1.5 hw boʻlishi;

konstruktiv elementlarning uchlarida 90 ºli burchak ostida bukilishlar.

Gorizontal armaturaning uchlarida bukishlarni bajarish imkoniyati boʻlmasa, bu armatura vertikal armaturaning ichiga joylashtirilishi, bunda konstruktiv element chegarasida kamida oltita vertikal armatura sterjenlari oʻrnatilishi va konstruktiv element chegarasida vertikal armatura sterjenlari orasidagi masofa 200 mm dan oshmasligi kerak.

332. Ushbu SHNQning 326-bandida aniqlangan devorning kritik balandligi chegarasida har bir chegaraviy zonada vertikal armaturaning umumiy maydonini devorning brutto kesimi maydoniga nisbati 0.002 dan kam boʻlmasligi lozim.

Mazkur kritik balandlikdan tashqarida berilgan nisbat 0,001 dan kam boʻlmasligi kerak.

Chegaraviy zonaning geometriyasi va armaturalanishidagi oʻzgarish qavat balandligi boʻyicha bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim.

Har bir chegaraviy zonada boʻylama armaturalash koeffitsiyenti 0,014 dan kam boʻlmasligi kerak (kuchaytirish zonasida esa bu koʻrsatkich 0,06 ga teng boʻlishi zarur).

Chegaraviy zonalarda boʻylama armaturalash koeffitsiyenti 0,03 dan oshmasligi kerak (kuchaytirish zonasida 0,06).

333. Chegaraviy zonalardagi xomutlar quyidagi talablar asosida bajarilishi lozim:

xomutlar va koʻndalang sterjenlar uchun armatura diametri 8 mm dan kam boʻlmasligi, hamda xomut tarmoqlari va (yoki) koʻndalang sterjenlar orasidagi gorizontal masofa a berilgan armaturaning 25 diametridan oshmagan holda;

mazkur ShNQning 326-bandiga muvofiq devorning kritik balandligi chegarasida chegaraviy zonalarda ustunlarni kuchaytirish zonalari uchun ushbu ShNQning 291-bandidagi 91-formulaning ikkinchi sharti bilan aniqlangan koʻndalang armatura miqdorining kamida 2/3 qismi oʻrnatilishi;

xomutlar qadami 150 mm dan oshmasligi va 50 mm dan kam boʻlmasligi va bu masofa boʻylama armaturaning 6 diametridan va devor qalinligining 1/3 qismidan oshmasligi;

chegaraviy zonalarining koʻndalang armaturalari poydevorga 300 mm dan va devor qalinligidan kam boʻlmagan balandlikda davom ettirilishi;

devor balandligidan tashqarida xomutlar va (yoki) koʻndalang sterjenlarning koʻndalang yoʻnalishdagi qadami devor qalinligidan va 200 mm dan oshmasligi.

334. Kesim nisbatlari Hw/lw> 2.0 shartga javob beruvchi devorlarda mazkur ShNQning 351-bandiga muvofiq aniqlangan devor balandligi chegarasidagi hisobiy eguvchi momentlar doimiy va devor asosida hisoblangan eguvchi momentga teng deb qabul qilinishi kerak.

Devor balandligidan yuqorida devorning asosi va usti uchun mazkur ShNQning 3-bobi boʻyicha olingan chiziqli momentlar epyurasiga parallel boʻlgan eguvchi momentlar epyurasini qoʻllash lozim.

Ushbu ShNQning 23-bandi shartlariga javob beruvchi yertoʻlali binolarda devordagi kritik balandlik chegarasidagi eguvchi moment mazkur ShNQning 326-bandi talablariga muvofiq momentga teng deb qabul qilinishi kerak.

Kesim nisbatlari Hw/lw ≤ 2.0 boʻlgan devorlar uchun barcha kesimlardagi hisobiy eguvchi momentlar ushbu ShNQning 3-bobiga muvofiq aniqlangan qiymatlarga teng deb qabul qilinishi lozim.

335. Har bir qavat uchun Hw/lw > 2,0 nisbatda devor kesimlari tomonidan qabul qilinadigan momentlar mazkur ShNQning 93-formulasiga muvofiq eng yuklangan yoʻnalishdagi ustunlar uchun Hw/lw > 2,0 boʻlishi kerak.

Hw/lw < 2,0 boʻlsa, devor va/yoki armatura oʻlchamlari kattalashtirilishi va seysmik taʼsirlarga hisoblash takrorlanishi lozim.

336. Kesim nisbatlari Hw/lw > 2.0 boʻlgan devorlarda, har qanday kesimdagi koʻndalang armaturalashni hisoblashda asos sifatida qabul qilinadigan hisobiy koʻndalang kuch (Ve) quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(106)

Bu yerda:

(βv) — koʻndalang kuchning dinamik oʻsish koeffitsiyenti boʻlib, uni 1,5 ga teng deb qabul qilingan.

Biroq, barcha seysmik yuklarni temir-beton devorlar qabul qiladigan binolarda βv ni 1,0 ga teng deb qabul qilish lozim. Aniq hisoblashlar mavjud boʻlmagan hollarda, (Mp )t≤1.25(Md)t deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Mazkur ShNQning 3-bobiga muvofiq seysmik taʼsirdan aniqlangan koʻndalang kuchni 1.2D (bogʻlovchi toʻsinsiz devorlar uchun) yoki 1.4D (bogʻlovchi toʻsinli devorlar uchun) koeffitsiyentiga koʻpaytirishdan olingan qiymat ushbu ShNQning 106-formula boʻyicha aniqlangan dan kichik Ve boʻlsa, u holda koʻndalang kuchning Ve qiymatidan foydalanish kerak.

Hw/lw ≤ 2.0 nisbatli devorlar uchun barcha kesimlardagi hisobiy koʻndalang kuchlar mazkur ShNQning 3-bobiga muvofiq aniqlangan qiymatlarga teng deb qabul qilinishi lozim.

337. Devor kesimlarining kesimga boʻlgan mustahkamligi (Vr) quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(107)

ushbu ShNQning 336-bandida aniqlangan hisobiy koʻndalang kuch (Ve) quyidagi formulada keltirilgan shartlarni qanoatlantirishi lozim:

(108)

(Bogʻlovchi toʻsinsiz devorlar uchun)

(Bogʻlovchi toʻsinli devorlar uchun)

Yuqoridagi 108-formula shartlari qanoatlantirilmagan hollarda, devorning koʻndalang armaturasi va/yoki devor kesimining oʻlchamlari oshirilishi kerak.

338. Vertikal armatura poydevor bilan birikish sathida hamda yuqori qavatlarda ShNQ 2.03.01-24 da belgilangan bosishga tekshirish usuli asosida, ushbu kesimda taʼsir etuvchi koʻndalang kuch hisobga olingan holda kesilishga tekshirilishi lozim.

Bosishga tekshirishda quyidagilar hisobga olinishi lozim:

devor polotnosi va chegaraviy zonalardagi barcha vertikal armaturalarning umumiy maydoni (Ae);

betonning qoʻshilish (yopishish) koeffitsiyenti (fctd).

Bosishga tekshirish natijasida koʻndalang kuch (Ve) ushbu ShNQning 109-formulasida keltirilgan shartga javob berishi kerak.

Siqib chiqarishga hisoblashda, armaturada hosil boʻladigan chegaraviy kuchlanish fyk=500 MPa dan oshmasligi kerak.

(109)

339. Devorlar uchun 337 va 338-bandlarda keltirilgan barcha talablar bogʻlovchi toʻsinli devorning tashkil etuvchi devorlarining har biri uchun tatbiq etilishi kerak.

340. Bogʻlovchi toʻsinlarni koʻndalang armaturalashni hisoblash quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

quyidagi formulalarning istalgan sharti bajarilganda, mazkur ShNQning 341 va 343-bandlariga muvofiq;

110 va 111-formulalarning shartlari ham bajarilmagan hollarda, bogʻlovchi toʻsinda koʻndalang kuch va u hosil qilgan eguvchi momentni qabul qilish uchun diagonal armatura qoʻllash orqali.

(110)

(111)

Diagonal armaturaning har bir guruhining umumiy kesim yuzasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(112)

Har bir diagonal armatura guruhi tarkibida kamida toʻrtta sterjen boʻlishi, ushbu sterjenlar devor tanasiga kamida 1,5 lb uzunlikda kiritilishi kerak.

Diagonal armatura maxsus seysmik xomutlar bilan qamrab olinishi, bunda xomutlarning diametri 8 mm dan kam boʻlmasligi, ularning qadami esa diagonal armaturaning 8 diametridan va 100 mm dan oshmasligi kerak.

Bogʻlovchi toʻsinda diagonal armaturaga qoʻshimcha ravishda ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq minimal miqdorda boʻylama va koʻndalang armaturalar oʻrnatilishi kerak.

Diagonal armatura maxsus seysmik xomutlar bilan qamrab olinmagan boʻlsa, xomutlar qadami diagonal armaturaning 6 diametridan va 150 mm dan oshmasligi lozim.

Toʻsin balandligi boʻyicha esa qadami 200 mm dan katta boʻlmagan gorizontal va vertikal sterjenlar oʻrnatilishi kerak.

Bunda, oʻrnatilgan xomutlar va koʻndalang sterjenlar vertikal va gorizontal yoʻnalishda ushbu ShNQning 91-formulada keltirilgan talablarga javob berishi lozim.

341. Bogʻlovchi devorlardagi bogʻlovchi toʻsinlarga taʼsir etuvchi koʻndalang kuch (Vd) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan chegaraviy qiymatdan oshmasligi kerak:

(113)

Deraza, eshik va muhandislik kommunikatsiyalari uchun ochiq joylar reja(plan)da devorning oʻrta uchdan bir qismida joylashishi kerak.

Ochiq joyning gorizontal oʻlchami devor uzunligining 20 foizidan, vertikal oʻlchami esa qavat balandligining 20 foizidan oshmasligi lozim.

Oʻyiq perimetri boʻylab (yuqoridan, pastdan va yon tomonlardan) xomutli hoshiya armatura oʻrnatilishi kerak.

Bu armaturaning har bir yoʻnalishdagi yigʻindi kesim yuzasi teshik boʻlmaganda oʻyiq qismida oʻrnatiladigan armatura kesim yuzasidan kam boʻlmasligi, bunda xomutlar qadami 150 mm dan oshmasligi lozim.

6-§ Plastiklik darajasi cheklangan ustunlar

342. Vaqtinchalik yuklar uchun ShNQ 2.01.07-21 da belgilangan harakatlanuvchi yukni kamaytirish koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda, ustun koʻndalang kesimining brutto maydoni (Ac) vertikal yuklarning G va Q kombinatsiyalangan taʼsiridan va seysmik taʼsirdan E (G + Q + E) oʻq kuchlarining eng katta qiymatida quyidagi formulada keltirilgan shartni qanoatlantirishi kerak:

(114)

Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ustunlar uchun ushbu ShNQning 311-bandida belgilangan koʻndalang kesim oʻlchamlariga qoʻyiladigan talablar plastiklik darajasi cheklangan ustunlar uchun ham tatbiq etilishi lozim.

343. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ustunlar uchun mazkur ShNQning 288 va 289-bandlarida oʻrnatilgan boʻylama armaturalashga qoʻyiladigan talablar plastiklik darajasi cheklangan ustunlar uchun ham tatbiq etilishi kerak.

344. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ustunlar uchun mazkur ShNQning 290-293-bandlarida belgilangan boʻylama armaturani joylashtirish talablari plastiklik darajasi cheklangan ustunlar uchun ham tatbiq etilishi lozim.

345. Ustunlarni kuchaytirish va oʻrta zonalarida koʻndalang armaturalash ishlari ShNQning 347-348-bandlarida belgilangan minimal talablarga muvofiq ustunlarning barcha zonalarida esa 285-bandda keltirilgan maxsus seysmik xomutlar va koʻndalang sterjenlar qoʻllanilgan holda bajarilishi lozim.

346. Devordagi teshikni armaturalashda, teshik perimetri boʻylab qoʻshimcha armaturalar joylashtirilishi kerak.

347. Plastiklik darajasi cheklangan ustunlarda kuchaytirish zonasidagi koʻndalang armatura qadami minimal koʻndalang kesim oʻlchamining 1/3 qismidan, boʻylama armatura diametrining 8 baravaridan va 150 mm dan oshmasligi, koʻndalang armaturalash esa ShNQning 91 va 92-formulalarida aniqlangan qiymatlarning yarmidan kam boʻlmasligi lozim.

348. Ustunning oʻrta zonasini aniqlash va mazkur ShNQning 351-bandida keltirilgan yuqori plastiklik darajasiga ega boʻlgan ustunlar uchun minimal koʻndalang armaturalashga qoʻyiladigan talablar cheklangan plastiklik darajasiga ega boʻlgan ustunlar uchun ham qoʻllanilishi kerak.

Ustunning oʻrta zonasida koʻndalang armaturalash ushbu ShNQning 295-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

349. Plastiklik darajasi cheklangan ustunlarda koʻndalang armaturalashni hisoblashda vertikal yuklar va seysmik taʼsirlarning birgalikdagi taʼsiridan olingan koʻndalang kuch (Vd)ni asos qilib olish kerak.

350. Yuqori darajadagi egiluvchanlikka ega ustunlar uchun ShNQning 97-formulasida belgilangan koʻndalang kuchning yuqori chegarasi sharti cheklangan egiluvchanlik darajasiga ega ustunlarga ham tatbiq etilishi, bunda Ve oʻrniga mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti 𝐷 oshirilgan qabul qilinishi zarur.

351. Mazkur SHNQning 349-bandida aniqlangan koʻndalang armaturalashni koʻndalang kuchga hisoblashda, betonning kesilishga Vc qarshiligiga qoʻshadigan hissasini vertikal va seysmik yuklarning birgalikdagi taʼsirida hisoblangan minimal boʻylama kuch (Nd)ni hisobga olgan holda ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlash lozim.

352. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan ustunlar uchun ushbu ShNQning 307-bandida keltirilgan kalta ustunlarga qoʻyiladigan talablar plastiklik darajasi cheklangan ustunlar uchun ham tatbiq etilishi kerak.

7-§ Plastiklik darajasi cheklangan toʻsinlar

353. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan toʻsinlar uchun mazkur ShNQning 308-bandida belgilangan kesim oʻlchamlariga qoʻyiladigan talablar plastiklik darajasi cheklangan toʻsinlar uchun ham tatbiq etilishi lozim.

Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan toʻsinlar uchun ushbu ShNQning 310 — 313-bandlarida belgilangan boʻylama armaturalash talablari plastiklik darajasi cheklangan toʻsinlar uchun ham tatbiq etilishi kerak.

354. Plastiklik darajasi yuqori boʻlgan toʻsinlar uchun mazkur ShNQning 314-bandida keltirilgan boʻylama armaturani joylashtirishga qoʻyiladigan talablar plastiklik darajasi cheklangan toʻsinlar uchun ham tatbiq etilishi lozim.

355. Toʻsin kesimining ustun qirrasidan ikki baravar balandligiga teng uzunlikdagi zona koʻndalang armatura bilan kuchaytirish zonasi sifatida aniqlanishi va bu zona doirasida ushbu ShNQning 309-310-bandlarida belgilangan maxsus seysmik armaturalash qoidalari qoʻllanilishi kerak.

Kuchaytirish zonalarida diametri 8 mm dan kichik boʻlgan koʻndalang armaturani qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Birinchi xomut ustun qirrasidan 50 mm dan ortiq boʻlmagan masofada oʻrnatilishi lozim.

Mazkur ShNQning 315-bandi talablariga muvofiq noqulay qiymat olinmagan taqdirda, xomutlar qadami kesimning samarali balandligining 1/4 qismidan, boʻylama armaturaning 8 diametridan va 200 mm dan oshmasligi kerak.

Kuchaytirish zonasidan tashqarida esa ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq koʻndalang armaturalash talablariga rioya qilish lozim. Toʻsinlardagi xomut shoxlari orasidagi masofa 350 mm dan oshmasligi zarur.

356. Plastiklik darajasi cheklangan toʻsinlarda koʻndalang armaturalashni hisoblashda, vertikal yuklar va seysmik taʼsirlarning birgalikdagi taʼsiridan hosil boʻlgan koʻndalang kuch (𝑉𝑑) asos sifatida qabul qilinishi lozim.

357. Yuqori plastiklik darajasiga ega boʻlgan toʻsinlar uchun ushbu ShNQning 100-formulasida keltirilgan koʻndalang kuchning yuqori chegara sharti cheklangan plastiklik darajasiga ega boʻlgan toʻsinlarga ham tatbiq etilishi kerak. Bunda,

Toʻsinlarni koʻndalang armaturalashni hisoblashda betonning kesishga qarshiligiga qoʻshgan hissasi (Vc)ni ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlanishi lozim. Tavr kesimli toʻsin tokchalarining kesilishiga qarshilik koʻrsatishga qoʻshilgan hissani hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

358. ShNQ 2.01.07-21 da belgilangan harakatlanuvchi yuklamani kamaytirish koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda, teshiklarni ayirib tashlangandan keyin devorning sof kesim maydoni Ndm, quyidagi 115-formulada keltirilgan shartni qanoatlantirishi lozim. Bunda, vertikal yuklar G va Q hamda seysmik taʼsir E ularning birgalikdagi G + Q + E holatidagi taʼsiri hisobga olinadi.

Siquvchi oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlarning eng yuqori qiymati qabul qilinishi lozim.

(115)

Plastiklik darajasi cheklangan devorlar vertikal yuklar va seysmik taʼsirning birgalikdagi taʼsiridan hosil boʻladigan ichki zoʻriqishlar (Ve)ni hisobga olgan holda loyihalanishi va armaturalanishi kerak.

8-§ Orayopmalar

359. Qavatlarning massalariga taʼsir qiluvchi seysmik yuklarni vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga ishonchli uzatilishini taʼminlash maqsadida, orayopmalar yetarlicha bikrlik va mustahkamlikka ega boʻlishi kerak.

Seysmik yuk taʼsirida ishlaydigan qovurgʻali yoki kesson plitali orayopma tizimlarida plitaning minimal qalinligi 70 mm dan kam boʻlmasligi lozim.

Biroq, seysmik taʼsirda koʻndalang kuchlarni plita tekisligidagi kuchlar bilan birgalikda ishonchli uzatishni taʼminlash maqsadida, qovurgʻalar bilan plita orasida koʻndalang kuchlarni uzatish uchun tutashmalar bajarilishi va bu tutashmalarning yetarliligi hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

Boshqa turdagi orayopmalar uchun ShNQ 2.03.01-24 da belgilangan qalinlik talablar qoʻllanilishi lozim.

360. Toʻsinsiz va toʻsinli orayopmali binolarda orayopma tekisligidagi ichki oʻq va siljish deformatsiyalari elastik diafragma taʼsiri hisobga olingan holda hisoblanishi lozim.

Seysmik taʼsir paytida orayopma tekisligida yuzaga keladigan oʻrtacha choʻzuvchi, siquvchi va siljish deformatsiyalariga D mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti qoʻllanilishi kerak.

Tekislikdagi choʻzuvchi deformatsiya qiymati fctd dan oshsa, tekislikdagi choʻzuvchi deformatsiya qiymati ρ chegarasidan oshmasligi taʼminlanishi lozim.

Ushbu shart bajarilmagan holatlarda, orayopma tekisligidagi armaturalash kamchiligi qoʻshimcha armatura bilan toʻldirilishi lozim.

Qoplama tekisligidagi siquvchi deformatsiyalar qiymati 0,85fctd dan oshmasligi kerak.

Orayopma tekisligidagi siljish deformatsiyalari ikkala yoʻnalishda ham quyidagi formula bilan aniqlanadigan chegaradan oshmasligi lozim:

(116)

Bu yerda:

ρfyd — egilish mustahkamligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan armaturalash koeffitsiyenti;

0,65√(fck) Bu hisobda ρ egilishdagi mustahkamlikni taʼminlash uchun zarur boʻlganidan katta boʻlgan va siljish deformatsiyasi yoʻnalishiga parallel joylashgan armaturalash koeffitsiyenti.

Tekislikdagi siljish deformatsiyasi 0,65√(fck) koeffitsiyentdan oshmasligi kerak.

Orayopma bilan devor orasidagi tekislikda hosil boʻladigan siljish deformatsiyalari bu kesimlardagi siljish ishqalanish qarshiligidan katta boʻlmasligi lozim.

Devor yuzasining gʻadir-budurlik sinfini, ankerlashning yetarli uzunligini va egilishdagi mustahkamlikni taʼminlash uchun zarur boʻlgan armaturalash koeffitsiyenti ρ dan yuqori boʻlgan siljish ishqalanishiga qarshilik quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(117)

Monolit birikmalar uchun siljish ishqalanish koeffitsiyentini μ = 1.0 deb qabul qilish lozim.

361. Toʻsinsiz va toʻsinli orayopmali binolarda seysmik yuklarning orayopmalardan vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga ishonchli uzatilishini hisoblash talab etilganda hamda A2 va A3 turdagi nomuntazamliklar mavjud boʻlganda, orayopmalar uchun ushbu ShNQning 360-bandi talablari bajarilishi lozim.

Seysmik yuklarni orayopmadan devorga uzatuvchi toʻsinlarning kesim yuzalarini hisoblash va konstruksiyalashda, ushbu toʻsinlardagi oʻq boʻylab siquvchi va choʻzuvchi kuchlar D mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentini qoʻllagan holda hisobga olinishi lozim.

Oʻq boʻylab siquvchi deformatsiyalar qiymati 0,5 fck dan katta boʻlgan hollarda, toʻsin kesimlari ustunlarni kuchaytirish zonalari uchun ushbu ShNQning 91-formulasiga muvofiq koʻndalang armaturalash talablariga javob berishi kerak. Bunda, kesimning oʻq boʻylab siquvchi yuk koʻtarish qobiliyati ustunning yuk koʻtarish qobiliyatidan oshmasligi lozim.

Toʻsinsiz orayopmali binolarda yoki toʻsinli orayopmali binolarda seysmik yuklarning orayopmalardan vertikal yuk koʻtaruvchi elementlarga ishonchli uzatilishini hisob-kitob orqali tasdiqlash zarur boʻlgan hollarda, ularning taʼsir yoʻnalishida orayopmadan devorga yoki devor ustuniga oʻtkaziladigan seysmik yuk qavatning yuqori va pastki kesimlaridagi koʻndalang kuchlar farqi sifatida aniqlanishi kerak.

Ushbu kuchlar D mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Yuqori va pastki kesimlardagi koʻndalang kuchlar farqi devorning har ikki tomonida kuch taʼsir yoʻnalishida mahkamlangan armatura bilan qabul qilinishi lozim.

Orayopma bilan devor tutashgan joyda egilishga chidamlilik uchun zarur boʻlganidan tashqari, qoʻshimcha toʻsin yoki plita armaturasining choʻzilishga umumiy qarshiligi 2Asa fyd ga teng boʻlishi kerak.

Siljishga ishqalanish boʻyicha umumiy qarshilik 2Asa fydμAsa fyd ga teng boʻlishi lozim.

Kuchning taʼsir yoʻnalishida devor uzunligi boʻyicha kuchlarni uzatish armaturasi (ankerli armatura) miqdorini aniqlashda kamaytirishni amalga oshirmaslik, koʻndalang armatura esa devorda hamda orayopmada ankerlash sharoitlarini toʻliq taʼminlashi lozim.

Orayopma va devorning tutashish tugunlarida siljish ishqalanishiga qarshilik hisob-kitobi ShNQ 2.03.01-24 ga muvofiq ishqalanish koeffitsiyenti μ ≤ 1,0 deb qabul qilgan holda amalga oshirilishi kerak.

Ankerli armaturalar sonini aniqlashda devor qirrasidan boshlab, undan uzoqlashgan sari ularning kamayishi mumkinligi hisobga olinishi zarur.

Kuch uzatish elementining uzunligi boʻylab kuch uzatish elementlari va qoplama orasidagi siljish ishqalanishiga qarshilik tekshirilishi lozim.

362. Qoplamalarda yirik (katta) teshiklar mavjud boʻlganda, teshikning har ikki tomonida, har ikki yoʻnalishda xomutlar bilan hoshiyalangan qoʻshimcha gorizontal armatura oʻrnatilishi lozim.

Har bir zonadagi qoʻshimcha gorizontal armaturaning umumiy kesim maydoni, teshik zonasida joylashtirilgan asosiy gorizontal armaturaning kesim maydonidan kam boʻlmasligi hamda xomutlarning qadami 150 mm dan oshmasligi kerak.

Qoʻshimcha gorizontal armatura har bir yoʻnalishda teshik uzunligining kamida uch barobariga teng uzunlikda boʻlishi lozim.

Toʻsinsiz orayopmalar va plitali poydevorlarda siqilishni nazorat qilish chekli elementlar usuli asosida amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Hisoblashda vertikal yuklar va seysmik taʼsirlarning birgalikdagi taʼsiridan hosil boʻladigan vertikal yoʻnalishdagi siljish kuchlanishlari asos sifatida qabul qilinishi lozim. Ushbu kuchlanishlar D mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi zarur.

Chekli elementlar usuli asosida aniqlangan siljish kuchlanishlari qiymatlari uchun, orayopma yoki poydevorning samarali balandligi d deb olingan holda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(118)

Bu yerda:

Vpd — hisobiy pogon koʻndalang kuch.

Hisoblangan qiymatni τpd ustun yoki devor qirrasidan d/2 masofada aniqlash lozim.

363. Toʻsinsiz tizimlarda ustun bilan orayopmaning tutashuv tugunlarida siljish kuchlanishlarining siqilish konturi boʻylab ideallashtirilgan taqsimotini hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Hisoblashda koʻrib chiqilayotgan yoʻnalishda ustunga orayopma sathida uzatilayotgan umumiy eguvchi moment vertikal yuklar va seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda, D mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyentiga koʻpaytiriladi.

Mazkur moment egilish tashkil etuvchisi (𝛾𝑓) va koeffitsiyentli eksentrik ezilishni (siljish) tashkil etuvchisi (𝛾𝑓) oʻrtasida taqsimlanishi lozim.

Siljish kuchlanishlari siqilish konturining geometrik markazidan masofaga bogʻliq ravishda siqilish konturi boʻylab chiziqli oʻzgaradi deb qabul qilinishi kerak.

Ushbu hisobdan olingan siljish kuchlanishining eng yuqori qiymati orayopmaning bosishni nazorat qilishda 𝜏p𝑑 hisobiy qiymati sifatida qoʻllanadi.

364. Orayopma sathida uzatiladigan umumiy eguvchi momentni hisoblashda, orayopmaning ustun bilan tutashuv tugunida ustunning yuqori va pastki kesimlaridagi eguvchi momentlarni muvozanatlovchi moment hisobga olinishi lozim.

Koeffitsiyentni hisoblashda, yuklanish yoʻnalishida 𝛾𝑓 toʻgʻri burchakli bosish konturining oʻlchamlari b1 va yuklanishga perpendikulyar yoʻnalishda b2 quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi. Doiraviy kesimli ustunlar uchun 𝛾𝑓= 0,60 deb qabul qilish kerak.

(119)

365. τpr≤fctd shart bajarilmagan va plita qalinligi 250 mm dan kam boʻlmagan hollarda, siqishga qarshilikni siqish armaturasini oʻrnatish orqali oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunday hollarda quyidagi talablar bajarilishi lozim:

betonning siqilishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi siljish kuchlanishlari hisobga olgan holda 0,5fctd gacha kamaytirilishi;

armaturaning siqilishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi fctd dan kam boʻlmasligi;

armaturalangan plitaning umumiy siqilishga qarshiligi 1,5fctd dan oshmasligi.

Siqib chiqarishga armaturalash uchun koʻndalang armaturadan tayyorlangan karkaslardan foydalanilganda quyidagi shartlar bajarilishi lozim:

betonning siqilishga qarshilik koʻrsatishdagi hissasi siljish kuchlanishlarini hisobga olgan holda 0,75fctd ni tashkil etishi;

armaturaning hissasi fctd dan kam boʻlmasligi;

armaturalangan plitaning umumiy siqilishga qarshiligi 1,75 fctd dan oshmasligi.

366. Armatura sifatida bir tekis taqsimlangan vertikal sterjenlar yoki egilgan xomutlardan bosish qarshiligini oshirish maqsadida foydalanilganda, siljish kuchlanishlarini hisobga olgan holda armaturalangan plitaning bosishga qarshiligi 120-formula boʻyicha hamda koʻndalang armaturadan tayyorlangan karkaslardan foydalanilganda esa bosishga qarshilik 121-formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(120)

(121)

Bu yerda:

p — bosish armaturasi (vertikal sterjenlar va/yoki ularni qamrab oluvchi xomutlar) uchun maydon birligiga armaturalash koeffitsiyenti, u kvadrat metrga toʻrt birlikdan kam boʻlmasligi kerak;

armatura ustun yoki devor qirrasidan d/4 dan koʻp boʻlmagan masofada boshlanishi va bir tekis joylashishi, bunda bosish armaturasi sterjenlari orasidagi masofa d/2 dan oshmasligi lozim.

367. Bosish armaturasini bir tekis taqsimlash oʻrniga, ikki oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishda joylashgan yopiq xomutlar yoki koʻndalang armaturadan tayyorlangan karkaslar qatori qoʻllanilgan hollarda, armaturalangan plitaning bosishga qarshiligi siljish kuchlanishlarini hisobga olgan holda 122-formula boʻyicha aniqlanadi.

Koʻndalang armaturadan tayyorlangan karkaslar qoʻllanilganda esa bosishga qarshilik quyidagi 123-formula boʻyicha hisoblanishi lozim.

(122)

(123)

368. Koʻndalang armaturalash quyidagi tartibda davom ettirilishi lozim:

ustun yoki devor qirrasidan orayopma yoxud poydevor plitasining kamida toʻrt qalinligigacha boʻlgan masofada;

bosish zonasi chetidan d/2 masofada siljishning hisobiy kuchlanishi fctd/2 qiymatgacha pasayadigan qismigacha.

Toʻsinsiz orayopmalarda ustunlar va oʻrta polosalar zonasida ushbu ShNQ talablari asosida armaturalash kerak.

Ustunli polosalar boʻylab pastki armaturalash kamaytirilmasligi lozim.

Kritik zonalarda esa yuqori va pastki armaturalashni qoʻshimcha bogʻlash bajarilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

9-§ Temir-beton konstruksiyalarning ishchi chizmalarini bajarish talablari

369. Loyihaning barcha chizmalarida quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi zarur:

betonning mustahkamlik sinfi;

armatura sinfi;

ishlatish sharoitlari sinfi.

370. Qolip loyihaning barcha chizmalarida quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

seysmik hududlashtirish xaritasi boʻyicha spektral tezlanishlarning hisoblangan qiymatlari SS va S1;

binoning foydalanish sinfi;

binoning muhimlik koeffitsiyenti;

binoning balandlik sinfi;

seysmik loyihalash sinflari;

konstruktiv tizimning reduksiya koeffitsiyenti;

mustahkamlik zaxirasi koeffitsiyenti.

371. Ustunlar, devorlar va toʻsinlar chizmalarining har bir varagʻida mazkur ShNQning 285-bandida belgilangan maxsus seysmik armatura ilgaklari va xomutlarning bukilish detallari koʻrsatilishi lozim.

372. Ustunlarni joylashtirish reja (plan)larida quyidagilar koʻrsatilishi lozim:

koʻndalang kesimdagi vertikal sterjenlarning holati, diametri va soni;

boʻylama armatura sterjenlarining soni, diametri va qadami;

ustun va devorlar uchun poydevordan chiqadigan xomutlar.

373. Boʻylama va koʻndalang armaturalari bir xil boʻlgan har bir turdagi ustunlar uchun armaturaning vertikal joylashuvini koʻrsatuvchi kesimlar chizmada alohida bajarilishi lozim.

Ustunlarning boʻylama qirqimlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

qoʻshimcha armaturalash zonalari;

armaturaning ankerlash (mustahkamlash) uzunliklari.

374. Ustunlarning har bir turi uchun chizmada quyidagilar alohida koʻrsatilishi zarur:

kuchaytirilgan armaturalash zonalarining uzunliklari;

ustunning oʻrta zonasi;

ustunning toʻsin bilan tutashgan zonasida qoʻllaniladigan koʻndalang armaturalarning diametrlari, soni, qadami va koʻndalang kesimdagi joylashuvi.

375. Devorlarni joylashtirish reja (plan)larida quyidagilar koʻrsatilishi lozim:

devor tanasidagi va oxirgi zonalardagi vertikal armaturaning holati, diametri va miqdori;

har bir devor turi uchun armaturaning vertikal joylashuvini koʻrsatuvchi kesimlar.

Devorning boʻylama kesimida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

devorning kritik balandligi;

koʻndalang armaturaning diametri, soni va qadami;

devorning boshqa muhim kesimlaridagi joylashuvi.

376. Toʻsin detallarining chizmalarida har bir toʻsin uchun kuchaytirilgan armatura zonalarining uzunligi, bu zonalardagi va toʻsin oʻrta zonasidagi koʻndalang armaturalarning diametri, soni va qadami hamda ularning koʻndalang kesimda joylashishi alohida koʻrsatilishi kerak.

9-bob. Zilzila taʼsirida baland binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini loyihalashning maxsus talablari

1-§. Asosiy talablar

377. Ushbu ShNQning 25 va 26-bandlarida belgilangan balandlikni aniqlash talablariga asosan quyida keltirilgan binolar 5-jadvalga muvofiq baland binolar sifatida tasniflanadi va binoning balandlik sinfiga (BBS) kiritiladi.

Quyidagi hollarda bino BBS = 1 (baland bino) deb belgilanadi:

seysmik loyihalash sinflari uchun balandligi 𝐻𝑁> 70 m boʻlgan binolar SLS = 1, 1a, 2, 2a;

seysmik loyihalash sinflari uchun balandligi 𝐻𝑁> 91 m boʻlgan binolar SLS = 3, 3a;

seysmik loyihalash sinflari uchun balandligi 𝐻𝑁> 105 m boʻlgan binolar SLS = 4, 4a.

378. Baland binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlari ushbu ShNQning 438 — 445-bandlarida belgilangan tizimlardan tashqari 6-bobi 7-paragrafida keltirilgan taʼriflarga muvofiq yuqori darajadagi plastiklikka ega tizimlar sifatida loyihalanishi kerak.

Plastiklik darajasi cheklangan yoki aralash plastiklik darajasiga ega boʻlgan tizimlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

379. Baland binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlari mazkur ShNQning 9-jadvalida A12, A13, A14, A15, B12, B13 belgilari bilan belgilangan yuqori darajadagi plastiklikka ega boʻlgan temir-beton tizimlardan shakllantirilishi kerak.

380. Faqat seysmik loyihalash sinfi SLS=4 boʻlgan baland binolar uchun qoʻshimcha ravishda ushbu ShNQning 9-jadvalida A21, A22 belgilari bilan belgilangan aralash plastiklik darajasiga ega boʻlgan temir-beton va poʻlat yuk koʻtaruvchi tizimlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

381. Baland binolarning yuk koʻtaruvchi tizimlarini loyihalashda temir-beton devorlarning qalinligi 300 mm dan kam boʻlmasligi kerak. Bunda, loyihalashda mazkur ShNQning 323-bandi talablarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

382. Baland binolarning temir-beton yuk koʻtaruvchi tizimlarida faqat A400 yoki A500C sinfli davriy profilli armatura poʻlati ishlatilishi kerak.

2-§. Samaradorlik maqsadlari va loyihalash bosqichlari

383. Baland binolarni loyihalash 408 — 410, 411-412, 413 — 415 bandlarda keltirilgan uch bosqichda bajarilishi kerak. Bunda, loyihalashning ikkinchi va uchinchi bosqichlari ketma-ketligini oʻzgartirishga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu loyihalash bosqichida STD-2 gruntining seysmik harakati taʼsirida nazorat ostidagi shikastlanishlar samaradorlik maqsadiga erishish uchun baland binolarni dastlabki loyihalash va oʻlchamlarini aniqlash KBL yordamida amalga oshirilishi lozim.

384. Mazkur loyihalash bosqichida mazkur ShNQning 4 va 7-boblarida va ushbu bobda keltirilgan qoidalar qoʻllanilishi kerak.

385. Ushbu loyihalash bosqichda dastlabki loyiha bajarilgan baland binolarda quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

mazkur ShNQning 6-jadvaliga muvofiq STD-4 gruntining seysmik harakati taʼsirida normativ samaradorlik maqsadi uchun mustahkamlik boʻyicha loyihalash yondashuvidan (KBL) foydalangan holda uzluksiz ekspluatatsiya maqsadiga erishish uchun samaradorlikni baholash;

ushbu ShNQning 6-jadvaliga asosan STD-3 gruntining seysmik harakati taʼsirida ish unumdorligini oshirish maqsadida, DBLdan foydalangan holda, cheklangan shikastlanishlar maqsadiga erishish uchun ish samaradorligini baholash.

386. Baholash natijalariga koʻra, zarur hollarda dastlabki loyiha takomillashtirilishi va baholash takrorlanishi kerak.

387. Loyihalashning dastlabki ikkinchi bosqichi yakunlangan baland bino uchun STD-1 gruntining seysmik harakati taʼsirida mazkur ShNQning 6-jadvaliga muvofiq, buzilishni oldini olish normal samaradorlik maqsadiga yoki nazorat ostidagi shikastlanishlar yuqori samaradorlik maqsadiga erishish uchun deformatsiyalar boʻyicha baholash va loyihalash yondashuvidan (DBL) foydalangan holda samaradorlikni baholash amalga oshirilishi lozim.

388. Baholash natijalariga koʻra, loyiha takomillashtirilishi, yakuniy loyihaga erishish uchun baholash takrorlanishi kerak.

3-§. Baland binolar yuk koʻtaruvchi tizimlari elementlarining ishlash xususiyatlari

389. Baland binolarni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha loyihalashda, ushbu ShNQning 64-bandiga muvofiq konstruksiya elementlarining quyidagi plastik ishlash imkoniyatlari hisobga olinishi kerak:

yuqori plastiklikka ega boʻlgan temir-beton devorlar uchun tayanch zonalarida (poydevorlar, yertoʻlalar yoki sokol ustidagi qismlarda), shuningdek keltirilgan zonalardan yuqorida hisoblangan balandlikda, ikki yoʻnalishda oʻq kuchi taʼsirida egilishdagi oquvchanlik;

yuqori plastiklikka ega temir-beton ramalar uchun toʻsinlarning oxirgi zonalarida egilishdagi oquvchanlik;

ustunlar asosidagi kesimlarda (poydevorlar, yertoʻlalar yoki sokol ustidagi qismlarda) ikki yoʻnalishda oʻq boʻylab kuch bilan egilishdagi oquvchanlik.

390. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha loyihalashda, ushbu ShNQning 5-bobi talablariga muvofiq, konstruksiyalarning chiziqli xatti-harakatiga mos keladigan ichki kuchlarni qabul qilish uchun elementlarning yetarlicha mustahkamligini taʼminlash zarur.

391. Konstruksiyalarning chiziqli xatti-harakatlariga mos keladigan kritik ichki kuchlarga quyidagilarni kiritish lozim:

devorlar, yertoʻla devorlari, ustunlar va toʻsinlardagi koʻndalang kuchlar (koʻndalang armaturali biriktiruvchi toʻsinlardan tashqari);

asosan oʻqiy siqilishga duchor boʻlgan ustunlardagi oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchlar;

oʻtish qavatlarining orayopma elementlari va orayopma plitalari orqali tizimning vertikal yuk koʻtaruvchi elementlariga (devorlar va ustunlarga) uzatiladigan ichki kuchlar;

bosishni qabul qilish uchun maxsus armaturaga ega boʻlmagan orayopma plitalari va plitali poydevorlardagi bosish kuchlari;

poydevorlardagi koʻndalang kuchlar;

mustahkamligi biriktirilayotgan elementlar mustahkamligidan kichik boʻlgan poʻlat birikmalardagi ichki zoʻriqish kuchlari.

392. Konstruksiyalarning chiziqli xatti-harakatlariga mos keladigan kritik boʻlmagan ichki kuchlarga quyidagilarni kiritish lozim:

yertoʻla devorlaridagi eguvchi momentlar;

poydevorlardagi eguvchi momentlar;

orayopma plitalaridagi eguvchi momentlar.

4-§. Binolarni loyihalashning birinchi bosqichida yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarni dastlabki loyihalash uchun hisoblashlarga qoʻyiladigan talablar

393. Baland binoning yuk koʻtaruvchi tizimini dastlabki loyihalash uchun seysmik taʼsirlarni hisoblash, loyihalashning birinchi bosqichida STD-2 darajasidagi (standart loyihaviy zilzila) seysmik taʼsirni inobatga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

Hisoblashni ushbu bobning qoʻshimcha talablarini hisobga olgan holda mazkur ShNQning 3-bobida keltirilgan mustahkamlik boʻyicha loyihalash talablariga muvofiq amalga oshirish zarur.

394. Baland binolarning yuk koʻtaruvchi tizimini dastlabki loyihalash (konstruktiv elementlarning oldindan oʻlchamlarini aniqlash) quyidagi talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim:

ushbu bobda belgilangan talablarga asoslanib;

https://neolex.uz/uz/laws/law-7805844