Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlarini (0097-25-son SanQvaN) tasdiqlash toʻgʻrisida (17-son)

04.07.2025

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining

qarori

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 30-iyulda hisobga olindi, hisob raqami 364]

Oʻzbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0097-25-son SanQvaN) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan 1994-yil 22-dekabrda tasdiqlangan “Gigiyena normativlari. Tuproq va oʻgʻitlardagi tabiiy radionuklidlarning ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyasi” 0034-94-son SanQvaM oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil, Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi va Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.

Rais B. YUSUPALIYEV

Toshkent sh.,

2025-yil 4-iyul,

17-son

Kelishildi:

Qishloq xoʻjaligi vaziri I. ABDURAXMONOV

2025-yil 2-iyul

Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV

2025-yil 21-may

Togʻ-kon sanoati va geologiya vaziri B. ISLAMOV

2025-yil 21-may

Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil oʻrinbosari J. URUNOV

2025-yil 21-may

Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi raisi A. RAFIQOV

2025-yil 16-may

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining 2025-yil 4-iyuldagi 17-son qaroriga ILOVA

Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0097-25-son SanQvaN)

Ushbu sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (bundan buyon matnda sanitariya qoidalari deb yuritiladi) tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya-gigiyena talablarini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:

tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlar (bundan buyon matnda tabiiy radionuklidlar deb yuritiladi) — bu yer qobigʻida tabiiy holatda mavjud boʻlib, radioaktiv yemirilish (parchalanish) orqali ionlashtiruvchi nurlanish chiqaradigan kimyoviy elementlar yoki ularning izotoplaridir. Tabiiy radionuklidlarga Uran-238, Toriy-232 va Aktiniy 235 turkumiga kiruvchi yerdan kelib chiqadigan radionuklidlar, shuningdek unga genetik bogʻliq boʻlmagan Kaliy-40 va Rubidiy-87 va koʻp sonli kosmogen radionuklidlar, inson nurlanish dozasiga taʼsir koʻrsatadigan Tritiy-3, Berilliy-7, Uglerod-14, Natriy-22 kabi radionuklidlar kiradi;

tabiiy radionuklidlarning faolligi — bu tabiiy radionuklidlarning radioaktiv parchalanish tezligini ifodalovchi fizik kattalik boʻlib, Bekkerel (Bq) birligida oʻlchanadi;

tabiiy radionuklidlarni solishtirma faolligi — bu tabiiy radionuklidlarning massasiga nisbatan radioaktiv faolligi boʻlib, bekkerel/kilogramm (Bq/kg) birligida oʻlchanadi;

tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi — tabiiy radionuklidlarning biologik taʼsirini yoki nurlanish xavfini hisobga olgan holda ularning massasiga nisbatan faolligini ifodalaydi.

2-bob. Tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi darajalariga doir sanitariya-gigiyena talablari

2. Tabiiy radionuklidlarning oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi mahsulotlaridagi miqdorini kamaytirish maqsadida tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi darajasi aniqlanishi kerak.

3. Tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi darajasini aniqlashda tuproq turi, yetishtiriladigan ekin, tuproqda mavjud tabiiy radionuklidlarning kimyoviy shakli inobatga olinishi kerak.

4. Tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi quyidagi formula orqali hisoblanadi:

Bunda:

Am — tabiiy radionuklidlar ularning massasiga nisbatan solishtirma faolligi;

A — tabiiy radionuklidlarning faolligi;

m — moddaning massasi;

Av — tabiiy radionuklidlar ularning hajmiga nisbatan solishtirma faolligi;

V — moddaning hajmi.

5. Tabiiy radionuklidlarning faolligi quyidagi formula orqali hisoblanadi:

Bunda:

A — tabiiy radionuklidlarning faolligi;

dN — maʼlum energiya holatidan oʻz-oʻzidan yadroviy oʻzgarishlarning kutilgan soni;

dt — vaqt oraligʻi.

6. Tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi 1,0 kBq/kg dan oshmasligi kerak va bu quyidagi formula orqali hisoblanadi:

AU + 1,5 *ATh ≤ 1 kBq/kg

Bunda:

AU va ATh — mos ravishda 238U va 232Th ning parchalanish qatorlarining yemirilish mahsulotlari bilan radioaktiv muvozanatdagi solishtirma faolligi.

7. Agar tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi 1 kBq/kg dan oshmasa, lekin samarali solishtirma faolligi 1,5 kBq/kg dan oshsa, ulardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

3-bob. Tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi darajalariga doir sanitariya-gigiyena talablari

8. Tabiiy radionuklidlarning inson salomatligiga yetkazadigan zarari quyidagi formula bilan hisoblanadi:

Aeff = ARa+1,3*ATh + 0,09*AK

Bu yerda:

Aeff — tabiiy radionuklidlarning inson salomatligiga yetkazadigan zarari;

ARa —226Ra ning solishtirma faolligi (Bq/kg);

ATh —232Th ning solishtirma faolligi (Bq/kg);

AK —40K ning solishtirma faolligi (Bq/kg);

1.3 va 0.09 — 232Th va 40K ning gamma-nurlanishga qoʻshgan hissasini hisobga oluvchi koeffitsiyentlar.

9. Tabiiy radionuklid hisoblanuvchi 40K ning samarali solishtirma faolligining ruxsat etilgan miqdori (darajasi) belgilanmaydi.

10. Tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi darajasini hisoblashda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

tabiiy radionuklidlarning turlari va ularning solishtirma faolligi (har bir radionuklidning solishtirma faolligi (Bq/kg) gamma-spektrometriya usuli orqali aniqlanadi);

tabiiy radionuklidlarning gamma-nurlanishga qoʻshgan hissasi (ogʻirlik koeffitsiyentlari).

11. Tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi darajasini hisoblashdagi quyidagi oʻlchov usullari qoʻllaniladi:

gamma-spektrometriya (radionuklidlarning gamma-nurlanishini aniqlash uchun);

beta-spektrometriya (beta-nurlanish chiqaruvchi radionuklidlar uchun);

radiokimyoviy usullar (radionuklidlarni ajratish va konsentrlash uchun).

12. Mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi mazkur sanitariya qoidalarining 1-ilovasiga va alfa radioaktivlik boʻyicha tuproqdagi tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi 2-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.

4-bob. Tabiiy radionuklidlarning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya-gigiyena talablari

13. Tabiiy radionuklidlarning radiatsiyaviy koʻrsatkichlari mazkur sanitariya qoidalarining 6-bandida berilgan formula bilan hisoblanadigan tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi qiymatidan kelib chiqqan holda baholanishi lozim.

14. Tabiiy radionuklidlarning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholash quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

laboratoriya sinovlari uchun tuproq va mineral oʻgʻitlardan namuna olinadi;

tabiiy radionuklidlarning solishtirma va samarali solishtirma faolligi darajalari aniqlanadi;

tabiiy radionuklidlar radiatsiyaviy koʻrsatkichlarining ushbu sanitariya qoidalariga muvofiqligi baholanadi.

15. Laboratoriya sinovlari uchun tuproqdan namuna olishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

namuna olish joyini belgilash (bunda, namuna olish maydoni hududiy jihatdan bir xil boʻlishi (relyef, tuproq turi, ishlov berish sharoiti);

namuna olish chuqurligi (bunda, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkalarida 20 m gacha chuqurlikdan, zaruratga koʻra 40 m gacha chuqurlikdan namuna olinishi);

namuna olish usuli (bunda, kamida 15 — 25 ta nuqtadan teng hajmda tuproq olinishi, barcha kichik namunalardan bitta aralash namuna tayyorlanishi va namunalar polietilen paket yoki qogʻoz qopda saqlanishi va belgilab qoʻyilishi).

16. Laboratoriya sinovlari uchun mineral oʻgʻitlardan namuna olishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

namuna olish sharoiti (bunda, mineral oʻgʻitlar qoplarda saqlansa, har 10 qopdan bittasidan, uyum holidagi mineral oʻgʻitlardan turli chuqurlik va joylardan namunalar olinishi);

namuna olish usuli (namunalar maxsus zond yoki qoshiq yordamida oʻrta qatlamdan olinishi, kamida 10 — 15 joydan kichik namuna olinib, aralashtirilishi va oʻrtacha 1 — 1.5 kg aralash namuna laboratoriya sinovlari uchun topshirilishi).

Bunda, namunalar ifloslanmagan idishlarda saqlanishi va tashish vaqtida namuna holati oʻzgarmasligi, shuningdek laboratoriya sinovi uchun topshirilgunga qadar salqin va quruq joyda saqlanishi kerak.

17. Tabiiy radionuklidlarning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashda tabiiy radionuklidlarning solishtirma va samarali solishtirma faolligi darajalaridan kelib chiqadigan gamma nurlanish dozalari inobatga olinishi lozim.

18. Tabiiy radionuklidlarning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholash natijalari sinov laboratoriyalari xulosasida aks ettiriladi.

5-bob. Tabiiy radionuklidlarni aniqlovchi xodimlar uchun shaxsiy gigiyena talablari

19. Tabiiy radionuklidlarning solishtirma faolligi 1 kBq/kg dan oshmasa, lekin samarali solishtirma faolligi 740 Bq/kg dan oshsa, quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

nafas aʼzolarini saqlash uchun shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish;

ish joylarining ekvivalent doza quvvati oʻlchab borilishini va 1 mkSv/soat dan oshmasligini taʼminlash;

barcha xodimlarning tabiiy nurlanish manbalari bilan ishlash sharoitida yillik samarali nurlanish dozasi 5 mSv (millizivert) dan oshmasligini taʼminlash.

20. Tabiiy radionuklidlarni aniqlovchi xodimlar Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) muvofiq tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi lozim.

21. Mazkur sanitariya qoidalarini ishlab chiquvchilar roʻyxati ushbu sanitariya qoidalarining 3-ilovasida berilgan.

Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarni solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0097-25-son SanQvaN) 1-ILOVA

Mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi*

* Izoh: Uran-238, Toriy-232 va Aktiniy-235 kabi tabiiy radionuklidlarning uran va toriy yemirilish zanjirining umumiy aʼzolari bilan radioaktiv muvozanatdagi samarali solishtirma faolligi aniqlanadi.

Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarni solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0097-25-son SanQvaN) 2-ILOVA

Alfa radioaktivlik boʻyicha tuproqdagi tabiiy radionuklidlarning samarali solishtirma faolligi

Tuproq va mineral oʻgʻitlar tarkibidagi tabiiy radionuklidlarni solishtirma faolligi va samarali solishtirma faolligi darajalariga hamda ularning radiatsiyaviy koʻrsatkichlarini baholashga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0097-25-son SanQvaN) 3-ILOVA