Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlarini (0091-25-son SanQvaN) tasdiqlash toʻgʻrisida (9-son)
15.05.2025
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI SOGʻLIQNI SAQLASH VAZIRLIGI HUZURIDAGI SANITARIYA-EPIDEMIOLOGIK OSOYISHTALIK VA JAMOAT SALOMATLIGI QOʻMITASINING
QARORI
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 5-iyunda hisobga olindi, hisob raqami 351]
Oʻzbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 25-iyuldagi PF-6035-son “Koronavirus pandemiyasini yumshatish, aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va salomatligini saqlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi qaror qiladi:
1. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0091-25-son SanQvaN) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan 2009-yil 6-fevralda tasdiqlangan “Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi uchun elektron taʼlim resurslariga qoʻyiladigan umumiy sanitariya-gigiyena talablari” 0261-09-son SanQvaM oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil, Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi, Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Sport vazirligi, Raqamli texnologiyalar vazirligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yoshlar ishlari agentligi hamda Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.
4. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan uch oy oʻtgach kuchga kiradi.
Rais B. YUSUPALIYEV
Toshkent sh.,
2025-yil 15-may,
9-son
Kelishildi:
Raqamli texnologiyalar vaziri Sh. SHERMATOV
2025-yil 13-may
Maktabgacha va maktab taʼlimi vaziri X. UMAROVA
2025-yil 3-may
Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vaziri K. SHARIPOV
2025-yil 30-aprel
Yoshlar ishlari agentligi direktori A. SAʼDULLAYEV
2025-yil 24-aprel
Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV
2025-yil 21-aprel
Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV
2025-yil 21-aprel
Sport vaziri A. IKRAMOV
2025-yil 18-aprel
Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil oʻrinbosari J. URUNOV
2025-yil 18-aprel
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining 2025-yil 15-maydagi 9-son qaroriga ILOVA
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0091-25-son SanQvaN)
Mazkur sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (bundan buyon matnda sanitariya qoidalari deb yuritiladi) umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlarini (bundan buyon matnda elektron oʻquv adabiyotlari deb yuritiladi) tayyorlashga hamda ularning shriftiga, ranglariga, multimedia resurslariga, interfeysiga va tovushli elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablarini belgilaydi.
Ushbu sanitariya qoidalarining talablari jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar uchun moʻljallangan elektron oʻquv adabiyotlariga nisbatan tatbiq etilmaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:
elektron oʻquv adabiyotlari — axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida maʼlumotlarni jamlash, tasvirlash, yangilash, saqlash, bilimlarni interfaol va vizual usulda taqdim etish hamda tahlil qilish imkoniyatlariga ega boʻlgan manba;
multimedia resurslari — vizual, interfaol, video va audio resurslarni oʻzida aks ettiradigan dasturiy mahsulot (matn, rasm, grafika, audio, video, animatsiya);
interfeys — foydalanuvchiga dastur bilan muloqot qilish imkonini beruvchi vositalar toʻplami.
2-bob. Elektron oʻquv adabiyotlarini tayyorlashga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
2. Elektron oʻquv adabiyotlarni tayyorlashda oʻquv adabiyotlarining dizayni fan predmetiga mos boʻlishi lozim.
3. Elektron oʻquv adabiyotlarini tayyorlashda quyidagilar inobatga olinishi lozim:
matnda aniq ibora va atamalardan foydalanilishi;
matn sarlavhalari bir xil shaklda rasmiylashtirilgan boʻlishi;
foydalanishda oson boʻlishi;
sahifalarni varaqlamasdan, matnni toʻliqligicha bitta ekranda koʻrish imkoniyatining mavjudligi;
qulay interfeysga va boshqaruv imkoniyatiga ega boʻlishi;
turli qurilmalar va platformalar, kompyuter, planshet va smartfonlarga moslashuvchan shaklda boʻlishi;
tasvirlarni masshtablash imkoniyatining mavjudligi.
4. Elektron oʻquv adabiyotlarini tayyorlashda quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi:
imloviy va uslubiy xatolarga;
noaniq talqin qilinishiga olib kelishi mumkin boʻlgan tasvirlar va audio elementlardan foydalanishga;
chalgʻituvchi elementlardan (murakkab shriftlar, haddan tashqari grafikali fonlar, animatsiyalangan va video obyektlar) foydalanishga;
grafik resurslarda geometrik xatolik, past tiniqlik (tasvirdagi muhim detallarning yoʻqolishi), hajmini kichraytirish (kompresslash) natijasida chalgʻituvchi belgilarning paydo boʻlishiga.
5. Matndagi sarlavha va formulalarda shrift kattaligi, qator tushirish, oraliq va chetki maydon qoidalariga rioya qilinishi kerak.
3-bob. Elektron oʻquv adabiyotlarining shriftiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
6. Elektron oʻquv adabiyotlarining shrifti quyidagicha boʻlishi lozim:
asosiy matn — 12 — 14 pt;
sarlavhalar — 16 — 20 pt.
7. Elektron oʻquv adabiyotlarini qulay oʻqish uchun quyidagilar boʻlishi lozim:
ekranning tiniqlik darajasi;
matn bilan fon (orqa fon) oʻrtasidagi rang farqi.
8. Elektron oʻquv adabiyotlarining asosiy matn qismida zarurat tugʻilganda, sarlavhalar va qisqa izohlar uchun qirqim shriftning turli koʻrinishlari (qiyshaytirilgan, yarim qalin yoki oraliqli)dan foydalanish lozim.
9. Shrift oʻlchami qancha kichik boʻlsa, harflar oraligʻi shuncha keng boʻlishi kerak.
10. Elektron oʻquv adabiyotlarida uchdan ortiq shrift turlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
11. Elektron oʻquv adabiyotlarining shriftiga qoʻyiladigan talablar mazkur sanitariya qoidalarining 1-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.
4-bob. Elektron oʻquv adabiyotlarida foydalaniladigan ranglarga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
12. Elektron oʻquv adabiyotlarida foydalaniladigan fon rangi koʻzni ogʻritmasligi yoki idrok etishga taʼsir etmasligi, shuningdek uning element ranglari bilan uygʻun boʻlishi kerak.
13. Elektron oʻquv adabiyotlarida matn va fon ranglari toʻgʻri tanlanishi, ular orasidagi rang muvozanati buzilmasligi lozim.
14. Elektron oʻquv adabiyotlarida matn va fon ranglarini tanlashda spektrda bir-biriga yaqin ranglardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
15. Qora yoki rangli fonlarda matn joylashtirilganda, oq rangdan faqat kichik hajmdagi matnlar uchun foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
16. Katta hajmdagi matnlarda zarurat boʻlganda va matnning quyidagi ayrim qismlarini ajratib koʻrsatish uchun foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
sarlavhalar;
xatboshilar;
grafika va tasvirlar;
yoritilgan maydonlar (sariq, och yashil, och pushti va boshqa och ranglar bilan ajratish);
giperhavolalar.
17. Elektron oʻquv adabiyotlarida foydalaniladigan rang va matn foni bir-biriga mos kelishi uchun quyidagicha boʻlishi lozim:
oq rang uchun qora fon;
yashil rang uchun qora fon;
sariq rang uchun qora va koʻk fon.
18. Koʻk fon uchun qizil rangdan, qora fon uchun koʻk va qizil rangdan foydalanishga hamda bir vaqtning oʻzida toʻrttadan ortiq rangdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
19. Elektron oʻquv adabiyotlarida axromatik fonda qoʻllaniladigan ranglar foydalanuvchilar tomonidan qabul qilinishiga qoʻyiladigan talablar mazkur sanitariya qoidalarining 2-ilovasiga, rangli fonda qoʻllaniladigan ranglarga esa 3-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.
5-bob. Elektron oʻquv adabiyotlarining multimedia resurslariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
20. Elektron oʻquv adabiyotlarining multimedia resurslari (matn, rasm, grafika, audio, video, animatsiya) sifatli, tushunarli hamda matn mazmuni bilan oʻzaro bogʻliq boʻlishi kerak.
21. Multimedia resurslari quyidagi talablarga javob berishi lozim:
mazmuniy yuklamaga;
tuzilmali boʻlishiga;
foydalanuvchi tomonidan oson ochilishi (faollashishi) va yopilishiga;
tasvir aniq koʻrinishiga;
masshtabni oʻzgartirish imkoniyatlarini oʻz ichiga olishiga.
22. Multimedia resurslarini tayyorlashda quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi:
mazmun bilan bogʻliq boʻlmagan tasvirlardan bezak sifatida foydalanishga;
grafikalar nisbatining buzilishiga;
ranglar muvozanatining buzilishiga;
tasvirdagi piksellar koʻrinishi pasayishiga;
nuqsonlarga ega tasvirlarga.
23. Grafika hajmi matn maydonining yarmidan koʻpini egallamasligi lozim.
24. Grafikalarning rangi umumiy uslubiy bezakdan keskin farqlanmasligi zarur.
25. Grafika materiallari *.bmp, *.tif, *psd, *.gif, *.png, *.jpg, *.wmf, *.eps, *.cdr, *.ai kabi formatlarda boʻlishi kerak.
26. Barcha grafikalar matnning grafikaga tegishli maʼlumot berilgan qismida joylashtirilishi kerak.
27. Murakkab tasvirlar yoki sxemalarga izohlar berilishi lozim.
28. Sxema va diagrammalardagi barcha bogʻlanishlar aniq koʻrsatilishi kerak.
29. Grafikalarda ikkitadan ortiq ustundan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
30. Jadvallarda matn gorizontal joylashtirilishi, sarlavhalar markazga, asosiy matn esa chap tomonga joylashtirilishi lozim.
31. Elektron oʻquv adabiyotlarining ustun va satrlari mazkur sanitariya qoidalarining 4-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.
6-bob. Elektron oʻquv adabiyotlarining interfeysiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
32. Elektron oʻquv adabiyotlarining interfeysi foydalanishga oson qilib tuzilishi kerak.
33. Elektron oʻquv adabiyotlarining interfeysi boshqaruv elementlarining (vaqt parametrlarini oʻzgartirish, slayd-shou yaratish, ovozni yoqish, pasaytirish, koʻtarish va oʻchirish, musiqa fonini tanlash kabilar) oʻlchamlari bolalarning yoshiga mos boʻlishi va ekranning faol qismida osonlik bilan topilishi lozim.
34. Interfeysning boshqaruv elementlarida matnli koʻrsatmalar boʻlishi lozim.
35. Kerakli sahifa, boʻlim yoki qismga tezkor oʻtish uchun matn ichida giperhavolalar boʻlishi zarur.
36. Interfeysning masshtabi juda kichik yoki katta boʻlmasligi kerak.
7-bob. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
37. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlarini tayyorlashda quyidagilarga rioya qilinishi lozim:
nutq fonogrammasi aniq, ravshan boʻlishi;
har bir soʻz alohida va tushunarli talaffuz etilishi;
qurilmalarda xotira hajmi cheklanganligi hisobga olinishi.
38. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlarida quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi:
takrorlashlarga, jargon soʻzlar va iboralarga (agar oʻqitish maqsadi bilan bogʻliq boʻlmasa), chet tilidagi atamalarga (agar oʻzbek tilida analoglari mavjud boʻlmasa);
fondagi shovqin, yot tovushlarga;
qayta ishlash va yozish jarayonidagi xatolar natijasida signalning paydo boʻlishiga;
yakuniy yozuvning past yoki baland chastotalarga ega boʻlishiga;
diktorlik nutqida bevosita nuqsonlar (duduqlanish, tovushlarning notoʻgʻri talaffuz qilinishi) paydo boʻlishiga;
keng dinamik diapazon, nutq fragmentidagi past va baland tovush darajalari oʻrtasida katta farqning mavjud boʻlishiga.
Agar audio resurslarda musiqa boʻlsa, u audio resursga mos boʻlishi, bunda musiqa juda baland boʻlmasligi va asosiy yoki qoʻshimcha nutqni boʻgʻib qoʻymasligi kerak.
39. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlaridagi nutq sifatli yozilishi va taʼlim maqsadlariga mos kelishi lozim.
40. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlaridagi ovoz va his-hayajon gaplarga ega boʻlishi va muhim elementlarga urgʻu berilishi, ritorik savollar hamda foydalanuvchilarga murojaatlarni oʻz ichiga olishi kerak.
41. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlaridagi tovush chastotasi 20 — 22000 Gs oraligʻida boʻlishi zarur.
42. Tovush yozib olish chastotasi (diskretlash yoki namunalash chastotasi) 16 bit — 44,1 kGs dan kam boʻlmasligi lozim.
43. Tovush WAV yoki MP3 formatida boʻlishi kerak.
Bunda, MP3 formatidagi tovushning bitreyti 128 kbit/s (nutq uchun) dan, WAV formatidagi tovushning bitreyti 1411 kbit/s (CD uchun) dan kam boʻlmasligi lozim.
44. Tovushli elektron oʻquv adabiyotlari mazkur sanitariya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq boʻlishi zarur.
45. Mazkur sanitariya qoidalarini ishlab chiquvchilar roʻyxati ushbu sanitariya qoidalarining 6-ilovasida keltirilgan.
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 1-ILOVA
Elektron oʻquv adabiyotlarining shriftiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
* Izohlar:
qoʻshimcha matn va matnli jadvallar uchun 12 pt oʻlchamidagi shriftdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi;
rangli fon ishlatilganda, shrift oʻlchamini 2 pt ga kattalashtirish zarur.
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 2-ILOVA
Elektron oʻquv adabiyotlarida axromatik fonda foydalaniladigan ranglarni foydalanuvchilar tomonidan qabul qilinishiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari*
* Izohlar:
0 — yomon;
1 — yaxshi;
2 — aʼlo darajada.
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 3-ILOVA
Elektron oʻquv adabiyotlarida rangli fonda foydalaniladigan ranglarning foydalanuvchilar tomonidan qabul qilinishiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari*
* Izohlar:
0 — yomon;
1 — yaxshi;
2 — aʼlo darajada.
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 4-ILOVA
Elektron oʻquv adabiyotlarining ustun va satrlariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 5-ILOVA
Tovushli elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablari
Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasbiy taʼlim tashkilotlari uchun elektron oʻquv adabiyotlariga qoʻyiladigan sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga (0091-25-son SanQvaN) 6-ILOVA