Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari boʻyicha vakili (Bolalar ombudsmani)ning 2024-yilda bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan rioya etilishi holati haqidagi maʼruzasi toʻgʻrisida (SQ-101-V-son)

18.03.2025

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining

qarori

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Bola huquqlari boʻyicha vakilning (bundan buyon matnda — Bolalar ombudsmani) 2024-yilda bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan rioya etilishi holati haqidagi maʼruzasini koʻrib chiqib, bir qator ishlar amalga oshirilganligini qayd etadi.

Xususan, davlat organlari va tashkilotlar faoliyatini monitoring qilish asosida aniqlangan bola huquqlarining buzilishi holati yuzasidan 3 ta taqdimnoma, 8 ta ogohlantirish, 12 ta xulosa hamda 6 ta sud hujjati ustidan protest keltirish toʻgʻrisida iltimosnoma kiritilgan.

Fuqarolarning murojaatlari va bolaga qarshi jinoyatlarga oid sud xabarnomalari asosida Bolalar ombudsmani va uning kotibiyati xodimlari sudlarning 46 ta fuqarolik, jinoyat va maʼmuriy ishida kuzatuvchi sifatida ishtirok etgan.

Bolalarga nisbatan sodir etilgan zoʻravonlik holatlari yuzasidan 14 ta jinoyat ishi hamda 18 ta maʼmuriy ish qoʻzgʻatilgan.

Shuningdek, 4 nafar bolaga va 4 nafar onaga himoya orderi rasmiylashtirilishida hamda 72 mln soʻm miqdoridagi aliment qarzdorligi undirilishida koʻmaklashilgan.

Bola huquqlari sohasiga doir qonunchilikni tahlil qilish asosida aniqlangan muammolarni bartaraf etishga qaratilgan 3 ta qonun loyihasi ishlab chiqilgan. Shuningdek, 46 ta qonunchilik hujjati loyihalariga bola huquqlari sohasidagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar berilgan.

Bolalar ombudsmaniga 2024-yilda ichki ishlar organlari tomonidan bolalarga nisbatan jinoyatlar toʻgʻrisida qabul qilingan qarorlar yuzasidan 541 ta xabarnoma va sudlar tomonidan bolaga qarshi jinoyatlar toʻgʻrisida 78 ta hamda ular ishtirokida sodir etilgan jinoyatlar haqida 49 ta xabarnoma kelib tushgan.

Mazkur xabarnomalarning barchasi nazoratga olinib, oʻz vaqtida koʻrib chiqilgan va bola huquqlari buzilishi aniqlangan holatlar yuzasidan taʼsirchan choralar koʻrilgan.

2024-yilda vasiylik va homiylik organlari tomonidan yetim va ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan 73 326 nafar bola hisobga olingan. Ularning 562 nafari 128 ta oilaviy bolalar uyiga, 236 nafari Bolalar uyiga, 217 nafari Mehribonlik uyiga, 141 nafari SOS bolalar mahallalariga joylashtirilgan, 951 nafari oilaga tarbiyaga (patronat) olingan, 71 219 nafariga vasiy yoki homiy tayinlangan.

Xorijdan ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan 119 nafar bola Oʻzbekistonga qaytarilgan.

Bolani chet davlat hududida nazoratsiz qoldirgan 839 nafar shaxsga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi MJtKning 476-moddasiga asosan javobgarlik belgilangan.

2024-yilda Bolalar ombudsmaniga 1 064 ta murojaat kelib tushgan boʻlib, 2023-yilga nisbatan 2,4 baravarga ortgan.

Bolalar ombudsmanining 35 ta shaxsiy qabuli tashkil etilib, unda 160 ta murojaat koʻrib chiqilgan.

Kelib tushgan murojaatlarning 898 tasi (84,3 foizi) toʻliq nazoratga olingan, 93 tasi (8,7 foizi) tegishliligi boʻyicha yuborilgan.

Murojaatlarning eng koʻpi ulushi Toshkent shahri (366 ta), Toshkent viloyati (139 ta) hamda Qashqadaryo viloyatiga (105 ta) toʻgʻri kelgan.

Nazoratga olingan murojaatlarning 283 tasi ijobiy hal etilgan, 545 tasiga huquqiy tushuntirish berilgan.

Murojaatlarni oʻrganish yuzasidan davlat organlari va tashkilotlarga 981 ta soʻrov hamda 40 ta taklif kiritilgan.

Bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari tomonidan rioya etilishi borasida muayyan ishlar olib borilganligi bilan bir qatorda, eʼtibor qaratilishi lozim boʻlgan kamchilik va muammolar ham borligi aniqlandi.

Xususan, hududiy davlat organlari tomonidan Bolalar ombudsmani bilan qulay va tezkor axborot almashish tizimi yetarlicha yoʻlga qoʻyilmaganligi oqibatida koʻrib chiqilgan murojaatlarning natijalari oʻz vaqtida yuborilmayapti.

2024-yilda Bolalar ombudsmaniga kelib tushgan murojaatlarning 263 tasida bolaga nisbatan zoʻravonlik ishlatilganligi bayon qilingan, bu jami murojaatlarning 21 foizini (2023-yilda 6 foiz) tashkil etgan. Shundan 18,6 foizi bolaga nisbatan jinsiy zoʻravonlik qilish masalasi hisoblanadi.

Bundan tashqari, Bolalar ombudsmaniga huquqni muhofaza qiluvchi organlardan kelib tushgan bolaga qarshi jinoyatlar toʻgʻrisidagi 541 ta xabarnomaning 12,3 foizi jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlarga tegishli boʻlgan.

Tahlillar natijasiga koʻra jinsiy zoʻravonlik qurboni boʻlgan bolalar bilan ishlashda tizimli kamchiliklar mavjudligi aniqlangan.

Xususan, tergov va sud jarayonlarida takroriy soʻroqlar, zoʻravon bilan yuzlashtirish kabi amaliyotlar tufayli bolalar qoʻshimcha ruhiy jarohat olish xavfi ostida qolmoqda. Jabrlangan bolalarga tezkor, ixtisoslashgan psixologik, huquqiy va ijtimoiy yordam koʻrsatishning yagona mexanizmi haligacha joriy etilmagan.

Bolalar ombudsmaniga kelib tushgan murojaatlarning 25 foizi pedagog xodimlarning bolaga nisbatan zoʻravonligi yuzasidan yoʻllangan.

Oʻrganishlar natijasida taʼlim muassasalarining 7 nafar xodimi maʼmuriy javobgarlikka tortilgan, 22 nafar xodimga nisbatan intizomiy jazo qoʻllanilgan.

Umumtaʼlim maktablarida oʻquvchilar bilimini formativ va summativ baholash tizimi yuzasidan ota-onalar tomonidan bir qancha jamoaviy murojaatlar yoʻllanib, mazkur yangi baholash tizimi qator tashkiliy muammolarni keltirib chiqarayotgani maʼlum qilingan.

Respublika maktablarining 88 foizida maktabga qabul qilish tartibi haligacha toʻliq raqamlashtirilmagan, natijada ota-onalar maktabga borib hujjat topshirishga majbur boʻlishgan.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlaridagi 160 570 nafar pedagogning 34,1 foizi (55 483 nafar) oliy maʼlumotli hisoblanadi. Oliy maʼlumotli pedagoglar ulushining kamligi maktabgacha taʼlim tizimidagi islohotlarni samarali tashkil etish, bolalarni maktabga tayyorlash va taʼlim sifatini oshirishga muayyan darajada salbiy taʼsir koʻrsatmoqda.

Maktab va maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalarni tijorat maqsadlarida mediakontent ishlab chiqarishga jalb qilish holatlari kuzatilgan.

2024-yilda ota-onaning oʻz voyaga yetmagan bolalariga vasiy yoki homiy tayinlash boʻyicha majburiyatlarini bajarmaganligi (MJtK 477-moddasi) boʻyicha 261 ta holat qayd etilgan.

Bundan tashqari, ota-ona oʻz farzandini bolaga gʻamxoʻrlik qilishga munosib boʻlmagan shaxslar qaramogʻiga qoldirishi koʻplab noxush oqibatlarga sabab boʻlmoqda.

Tahlillar aholi oʻrtasida oilaviy nizolarni hal etishda bolaning eng ustun manfaatlarini taʼminlash yetarli darajada inobatga olinmasligini koʻrsatgan.

Oʻzbekiston Respublikasi “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonunining 15-moddasida hamda Oila kodeksining 68-moddasida bola har qanday sud muhokamasi yoki maʼmuriy muhokama jarayonida soʻzlashga haqli ekanligi, bolaning fikrini uning yoshidan qatʼi nazar koʻrib chiqish hamda bolaning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqqan holda qarorlar qabul qilish lozimligi belgilangan.

Biroq bu borada sud ishlarida chiqarilgan qarorlar (2023-yil) tahlil etilganda bolaning taʼlim-tarbiyasi va ota-onalik huquqlarini amalga oshirish boʻyicha nizolarga oid sud ishlarining 7,7 foizidagina bolaning fikri inobatga olingani maʼlum boʻlgan.

Oʻtgan yilda erta nikoh holatlari 256 tani tashkil qilib, bu koʻrsatkich 2023-yilga nisbatan qariyb 7 baravarga koʻpaygan.

Aliment boʻyicha qarzdorlarning 174 413 nafari (53 foizi) ish joyi yoki doimiy daromad manbaiga ega emasligi, iqtisodiy qiyinchiliklar sababli boshqa hududlarga chiqib ketishi undiruv samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatgan.

Xususan, aliment pullarini oʻz vaqtida toʻlamagan 2 407 nafar shaxsga nisbatan qidiruv eʼlon qilingan.

Fuqarolarning jamoaviy murojaati orqali 4 yoshdan 6 yoshgacha boʻlgan bolalar “Qizamiq” kasalligining asorati tufayli “Panensefalit” kasalligiga chalinganlik holati oʻrganilganda ushbu ogʻir kasallikka chalingan bolalar soni respublika boʻyicha 160 nafardan oshganligi, dori vositalari, malakali shifokorlar yetishmasligi, davolash uchun klinik bayonnoma ishlab chiqilmaganligi aniqlangan.

2024-yilda voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan 1 073 ta yoʻl-transport hodisasi sodir etilgan. Bolalar ombudsmaniga huquqni muhofaza qiluvchi organlardan kelib tushgan xabarnomalarning 109 tasi (38 foizi) mazkur masalaga oid boʻlgan.

Respublikadagi maktablarning 25 foizi avtoyoʻllarga yaqin hududlarda joylashgani va yetarlicha yoʻl belgilarining oʻrnatilmagani sababli ular atrofida bolalar bilan yoʻl-transport hodisalari sodir boʻlish ehtimolini keltirib chiqarmoqda.

Hududlarda turli tadbirlar munosabati bilan bolalarni sovuq ob-havoda yengil bayramona kiyimlarda jalb qilish holatlari aniqlangan.

Shuningdek, Bolalar ombudsmanining bolalarni zararli axborotdan himoya qilish yuzasidan koʻrilayotgan choralar yuzasidan yoʻllagan murojaatiga Surxondaryo, Qashqadaryo, Fargʻona va Toshkent viloyatlaridan tashqari boshqa hududlar mutasaddilari tomonidan maʼlumot taqdim etilmagan.

Bolalar ombudsmani faoliyatida ijrosi ortda qolayotgan vazifalar borligi qayd etildi.

Xususan, Bolalar ombudsmanining hududlardagi mintaqaviy vakillari haligacha tayinlanmagan.

Buning oqibatida mintaqaviy vakillar tomonidan hududlarda bola huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarining himoya qilinishi holati toʻgʻrisida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga maʼruzalar kiritilmagan.

Shuningdek, bola huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning ayrim jihatlariga eʼtiborni kuchaytirish zarur boʻlganda Oliy Majlis palatalariga hamda bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari tomonidan rioya etilishi holati toʻgʻrisida Bolalar masalalari boʻyicha milliy komissiyaga maxsus maʼruzalar kiritish belgilangan boʻlsa-da, Bolalar ombudsmani bu imkoniyatdan foydalanmagan.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari boʻyicha vakili (Bolalar ombudsmani)ning 2024-yilda bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan rioya etilishi holati haqidagi maʼruzasi maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari boʻyicha vakili (Bolalar ombudsmani):

ikki oy muddatda Bolalar ombudsmanining hududlardagi mintaqaviy vakillarini tayinlasin va hududlarda samarali faoliyat olib borishi uchun ularni metodik qoʻllanmalar bilan taʼminlasin;

mintaqaviy vakillar tomonidan hududlarda bola huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarining himoya qilinishi holati toʻgʻrisida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga maʼruzalar kiritilishini taʼminlasin;

ikki oy muddatda Oliy Majlis Senatining Hududiy vakillik organlari faoliyatini oʻrganish markazi bilan birgalikda mintaqaviy vakillar uchun maʼruzalar tayyorlashga doir tavsiyalar ishlab chiqsin va mintaqaviy vakillarga yetkazsin;

ikki oy muddatda masʼul vazirlik va idoralar bilan birgalikda bolalarga nisbatan zoʻravonlikning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqsin;

Oliy Majlis palatalari hamda Bolalar masalalari boʻyicha milliy komissiyaga maxsus maʼruzalar kiritib borish choralarini koʻrsin;

murojaatlar eng koʻp kelib tushgan hududlar hamda davlat organlari kesimida muammoli holatni bevosita joyiga chiqqan holda tanqidiy muhokama qilib borsin;

bola huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka davlat organlari tomonidan rioya etilishi ustidan parlament nazorati olib borilishini hamda taʼsirchan choralar koʻrilishini yanada kuchaytirsin;

Bolalar ombudsmani bilan qulay va tezkor axborot almashish tizimini yetarlicha yoʻlga qoʻymagan hududiy davlat organlari masʼuliyatini oshirish yuzasidan Oliy Majlis palatalariga takliflar kiritsin;

Bolalar ombudsmani tomonidan amalga oshirilgan ishlarni keng yoritish uchun ommaviy axborot vositalari orqali doimiy ravishda maʼlumot bersin.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi doimiy ravishda bolaning taʼlim-tarbiyasi va ota-onalik huquqlarini amalga oshirish boʻyicha nizolarga oid sud ishlarida qonunchilikka muvofiq bolaning fikri inobatga olinishini hamda uning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqqan holda qarorlar qabul qilinishiga alohida eʼtibor qaratsin.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi Adliya vazirligi hamda Ijtimoiy himoya milliy agentligi bilan birgalikda uch oy muddatda ish joyi yoki doimiy daromad manbaiga ega boʻlmagan, iqtisodiy qiyinchiliklar sababli boshqa hududlarga chiqib ketgan fuqarolardan aliment undirish tartibini qayta koʻrib chiqish va aliment qarzdorligini bartaraf etishga qaratilgan takliflar ishlab chiqsin.

5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi:

uch oy muddatda ota-ona xorijga ketayotganida bolaga vasiy yoki homiy tayinlash choralarini koʻrishi tartibini qayta koʻrib chiqsin va uni yanada takomillashtirish yuzasidan takliflar tayyorlasin;

vasiylik va homiylikka olingan yoki vasiy yoxud homiy boʻlish istagini bildirgan shaxslar, muqobil tarbiyaga olingan bolalar va tutingan shaxslar (ota-onalar) toʻgʻrisidagi yagona maʼlumotlar bazasini yaratish choralarini koʻrsin.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi:

uch oy muddatda Oliy sud va Adliya vazirligi bilan birgalikda dastlabki tergovda va sudda jabrlanuvchi bolalarning manfaatlarini himoya qilish maqsadida jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar va voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha tergovchilar hamda sudyalar ixtisoslashuvini joriy etish yuzasidan xorijiy tajribani oʻrgangan holda takliflar ishlab chiqsin;

ikki oy muddatda Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi bilan birgalikda avtoyoʻllarga yaqin hududlarda joylashgan maktablarni xatlovdan oʻtkazsin va ushbu maktablar yaqinida yoʻl belgilarini oʻrnatsin hamda oʻquvchilar xavfsizligini taʼminlash yuzasidan qoʻshimcha choralar koʻrsin.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi:

ikki oy muddatda pedagog kadrlarni tanlash va ishga qabul qilish tartibini qayta koʻrib chiqsin va bunda bolalarga nisbatan maʼmuriy huquqbuzarlikni bir yil davomida takroran sodir etgan shaxslarning maktabgacha va maktab taʼlim tashkilotlarida pedagogik faoliyat bilan shugʻullanishini taqiqlash boʻyicha takliflar tayyorlasin;

ikki oy muddatda umumtaʼlim maktablarida oʻquvchilar bilimini formativ va summativ baholash tizimini ota-onalar murojaatlaridan kelib chiqqan holda qayta koʻrib chiqsin va takomillashtirsin;

oʻquvchilarni qabul qilish jarayoni raqamlashtirilmagan umumtaʼlim maktablarini xatlovdan oʻtkazsin va ularni toʻliq raqamlashtirish choralarini koʻrsin;

ikki oy muddatda maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oliy maʼlumotli pedagoglar ulushini oshirish masalasini oʻrgansin va tegishli takliflar ishlab chiqsin;

maktab va maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tijorat maqsadlarida ishlab chiqiladigan mediakontentga bolalarni jalb qilishning oldini olish boʻyicha qatʼiy choralar koʻrsin.

8. Oʻzbekiston Respublikasi Oila va xotin-qizlar qoʻmitasi Oʻzbekiston mahallalari uyushmasi bilan birgalikda:

voyaga yetmaganlar oʻrtasida erta nikoh holatlari koʻp qayd etilgan mahallalar bilan alohida manzilli reja asosida ishlashni tashkil etsin;

“mahalla yettiligi”ni jalb qilgan holda erta nikoh holatlarining oldini olishga qaratilgan taʼsirchan targʻibot tadbirlarini muntazam ravishda olib borsin.

9. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qoʻmitalari Bolalar ombudsmani tomonidan monitoring natijalari yuzasidan kiritilgan axborot va takliflarni masʼul vazirlik hamda idoralar ishtirokida muhokama qilsin, zarur hollarda, qoʻmita eshituvlarini oʻtkazsin.

10. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari:

Bolalar ombudsmanining hududiy davlat organlariga bolalar masalalariga doir yuborgan soʻrovlariga oʻz vaqtida javob berilishini taʼminlasin;

mahalliy hokimliklar tomonidan tashkil etiladigan turli tadbirlarga bolalarni ular manfaatlariga zid ravishda jalb qilishga yoʻl qoʻyilmaslik choralarini koʻrsin.

11. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga:

Bolalar ombudsmani mintaqaviy vakilining hududlarda bola huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarining himoya qilinishi holati toʻgʻrisidagi maʼruzalarini oʻz sessiyalarida eshitish va muhokama qilish;

mintaqaviy vakillarga murojaatlarning joylarga chiqqan holda koʻrib chiqilishida va bu borada samaradorlikni oshirishga har tomonlama koʻmaklashish tavsiya etilsin.

12. Mazkur Qarorning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Raisining birinchi oʻrinbosari S. Safoyev zimmasiga yuklansin.

13. Ushbu Qaror qabul qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Raisi T. NARBAYEVA

Toshkent shahri,

2025-yil 18-mart,

SQ-101-V-son