SHNQ 2.02.01-24 “Bino va inshootlarning zaminlari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-15-son)

26.02.2025

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING

BUYRUGʻI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 9-aprelda hisobga olindi, hisob raqami 341]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 23-apreldagi 231-son “Qurilish sohasidagi normativ hujjatlarni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.02.01-24 “Bino va inshootlarning zaminlari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2020-yil 7-yanvardagi 8-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.02.01-19 “Bino va inshootlar asoslari” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Energetika vazirligi, “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi hamda Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2025-yil 26-fevral,

01/2-15-son

Kelishildi:

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV

2025-yil 25-fevral

Energetika vaziri J. MIRZAMAHMUDOV

2025-yil 18-fevral

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2025-yil 28-yanvar

“Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi boshqaruv raisi v.b B. BOBOKULOV

2025-yil 8-yanvar

Fanlar akademiyasi prezidenti Sh. AYUPOV

2025-yil 7-yanvar

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2025-yil 26-fevraldagi 01/2-15-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.02.01-24 “Bino va inshootlarning zaminlari” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootlarning zaminlarini loyihalashga oid talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQning talablari gidrotexnika hamda transport inshootlari, shuningdek dinamik yuklamali dastgohlarning poydevorlari hamda chuqur joylashgan poydevorlar zaminlarini loyihalashga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar qoʻllanilgan:

QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;

SHNQ 2.03.07-21 “Tosh va armaturalangan toshli konstruksiyalar”;

SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar”;

SHNQ 2.01.09-24 “Qazilma ishlari olib borilgan va choʻkuvchan gruntli hududlarda bino va inshootlarni loyihalash”;

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar”;

SHNQ 2.03.11-24 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;

SHNQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti.Tashqi tarmoqlar va inshootlar”;

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar”;

SHNQ 1.02.07-19 “Qurilish uchun muhandislik-texnik qidiruvlar. Asosiy qoidalar”;

SHNQ 1.02.08-19 “Qurilish uchun muhandislik-geodezik qidiruvlar. Qoidalar toʻplami”;

SHNQ 1.02.09-21 “Qurilish uchun muhandislik-geologiya qidiruvlari”;

SHNQ 1.02.11-15 “Qurilish uchun muhandislik ekologiya qidiruvlari”;

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SHNQ 3.03.01-22 “Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar”;

SHNQ 3.01.01-22 “Qurilishda ishlab chiqarishni tashkil qilish;

SHNQ 3.01.03-24 “Qurilishda geodeziya ishlari qoidalar toʻplami”;

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

SHNK 3.06.07-23 “Koʻpriklar va quvurlar. Tekshirish, sinash va diagnostika qilish qoidalari”;

SHNQ 2.06.03-12 “Sugʻorish tizimlari. Loyihalash normalari”;

GOST 5180-2015 Gruntlar. Fizik xususiyatlarini laboratoriya usullarida aniqlash (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya fizicheskix xarakteristik);

GOST 12248-2010 Gruntlar. Mustahkamlik va deformatsiyalanish xususiyatlarini laboratoriya usullarida aniqlash (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya xarakteristik prochnosti i deformiruyemosti);

GOST 12536-2014 Gruntlar. Granulometrik (donadorlik) va mikroagregat tarkibini laboratoriya usullarida aniqlash (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya granulometricheskogo (zernovogo) i mikroagregatnogo sostava);

GOST 19912-2012 Gruntlar. Statik va dinamik zondlash orqali dala sinov usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevix ispitaniy staticheskim i dinamicheskim zondirovaniyem);

GOST 20276-2012 Gruntlar. Mustahkamlik va deformatsiyalanish xususiyatlarini dala usullarida aniqlash (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevogo opredeleniya xarakteristik prochnosti i deformiruyemosti);

GOST 20522-2012 Gruntlar. Sinov natijalarini qayta ishlash statistik usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi statisticheskoy obrabotki rezultatov ispitaniy);

GOST 23740-2016 Gruntlar. Organik moddalar tarkibini laboratoriya usullarida aniqlash (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya soderjaniya organicheskix veshestv);

GOST 24846-2012 Gruntlar. Bino va inshootlar poydevorining deformatsiyalarini oʻlchash usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi izmereniya deformatsiy osnovaniy zdaniy i soorujeniy);

GOST 24847-2017 Gruntlar. Mavsumiy muzlash chuqurligini aniqlash usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi opredeleniya glubini sezonnogo promerzaniya);

GOST 25100-2020 Gruntlar. Tasniflash (rasmiy manba: Grunti. Klassifikatsiya);

GOST 27751-2014 Qurilish konstruksiyalari va zaminlarining ishonchliligi. Asosiy qoidalar (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);

GOST 30416-2012 Gruntlar. Laboratoriya sinovlari. Umumiy qoidalar (rasmiy manba: Grunti. Laboratornie ispitaniya. Obshiye polojeniya);

GOST 30672-2015 Gruntlar. Dala sinovlari. Umumiy qoidalar (rasmiy manba: Grunti. Polevie ispitaniya. Obshiye polojeniya);

GOST 23161-2012 Gruntlar. Laboratoriya usulida oʻta choʻkish xususiyatlarini aniqlash usuli (rasmiy manba: Grunti. Metod laboratornogo opredeleniya xarakteristik prosadochnosti);

GOST 22733-2016 Gruntlar. Maksimal zichlikni laboratoriyada aniqlash usuli (rasmiy manba: Grunti. Metod laboratornogo opredeleniya maksimalnoy plotnosti);

GOST 24143-80 Gruntlar. Laboratoriya usulida shishish va kirishish xususiyatlarini aniqlash usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya xarakteristik nabuxaniya i usadki);

GOST 10650-2013 Torf. Parchalash darajasini aniqlash usuli (rasmiy manba: Torf. Metod opredeleniya stepeni razlojeniya);

SanQvaN 0272-09 Oʻzbekiston sharoitida tuproqni ifloslanishdan himoya qilish sxemalariga gigiyenik asoslashlar tuzishning sanitariya qoidalari va normalari (rasmiy manba: Sostavleniya gigiyenicheskix obosnovaniy k sxemam oxrani pochvi ot zagryazneniya v usloviyax Uzbekistana).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

bino — funksional maqsadiga qarab odamlar yashashi yoki boʻlishiga va har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarishga moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat qurilish tizimi;

inshoot — har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish, moddiy qimmatliklarni joylashtirish va saqlash, odamlarning vaqtincha boʻlishi (harakatlanishi), shuningdek uskunalar yoki kommunikatsiyalarni joylashtirish (oʻtkazish, ulash) uchun moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat hajmiy, yassi yoki chiziq tarzidagi qurilish tizimi;

gruntning oʻtirib qolishi — foydali qazilmalarni qazish, gidrogeologik sharoitni oʻzgarishi, yer osti suvlari sathini pasayishi, karst-suffoziya jarayonlari natijasida hosil boʻladigan deformatsiyasini vertikal tashkil etuvchisi;

oʻpirilish — karst qatlamlari, togʻ qazilmalari ustida yoki gruntni suffoziya natijasida chiqib ketish radiusi grunt qatlamini oʻpirilishidan hosil boʻluvchi gruntni uzluksizligini buzilishi natijasida yer yuzasi deformatsiyasini vertikal tashkil etuvchisi;

kam qavatli binolar — balandligi uch qavatdan yuqori boʻlmagan turar joy obyektlari va jamoat binolari;

baland binolar — balandligi 75 m dan yuqori boʻlgan binolar;

barraj effekti — filtratsiya oqimi harakati yoʻliga qoʻyilgan toʻsiq natijasida yer osti suvlari sathining koʻtarilishi.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Bino va inshootlarning zaminini quyidagilarni hisobga olgan holda loyihalanishi lozim:

qurilish uchun muhandislik-geologik qidiruv natijalarini;

bino va inshootning vazifasi, texnologik va konstruktiv xususiyatlari hamda undan foydalanish shartlarini tavsiflovchi maʼlumotlarni;

bino va inshootlarning poydevorlarga taʼsir etuvchi yuklarni;

atrofdagi qurilishlar, yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan bino yoki inshootlarning taʼsiri.

4. Gruntlarning mustahkamligi va deformatsiya xususiyatlari, shuningdek poydevor hamda boshqa yer osti konstruksiyalarining fizik-mexanik xususiyatlaridan foydalanishni taʼminlaydigan loyiha yechimini tanlash mavjud loyiha variantlarini texnik-iqtisodiy taqqoslash orqali amalga oshirilishi lozim.

5. Qurilishni tashkil etish loyihalarini ishlab chiqishda bino va inshootlarni qurishning barcha bosqichlarida konstruksiyalar ishonchliligini taʼminlash kerak.

6. Bino va inshootlarni loyihalash ishlari texnik topshiriq hamda mazkur SHNQning 3-bandiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

7. Bino va inshootlarni loyihalashda ularning xavf-xatar toifasi quyidagi 1-jadvalga muvofiq boʻlishi lozim.

8. Zamin va poydevorlarni loyihalash va ularni barpo etish uchun muhandislik qidiruvlarini olib borish lozim.

9. Qurilish uchun muhandislik qidiruvlari SHNQ 1.02.07-19, SHNQ 1.02.08-19, SHNQ 1.02.09-21 hamda SHNQ 1.02.11-15 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

10. Murakkab muhandislik-geologik sharoitlarga ega boʻlgan hududlarda muhandislik qidiruvlarni olib borishda quyidagi holatlar inobatga olinishi zarur:

choʻkuvchan, koʻpchuvchan, qumli, gipsli, shoʻrlangan, antropogen, suvga toʻyingan xossalarga ega boʻlgan gruntlar;

xavfli geologik jarayonlar (karst, koʻchkilar);

qayta ishlov beriladigan hududlarda.

Muhandislik qidiruvlari natijalari boʻyicha hisobotlarda va loyiha hujjatlarida zamin gruntlarining nomlanishi GOST 25100-2020 ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

11. Muhandislik qidiruvlari natijalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

zamin, poydevor va yer osti inshootlari turini tanlashni;

qurilish maydonchasining muhandislik-geologik sharoitlari va grunt xususiyatlarining oʻzgarishi (qurilish va foydalanish jarayonida) prognozini hisobga olgan holda chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblarni bajarishni;

muhandislik tadbirlarining turi va hajmlarini tanlash hamda ularni qoʻllashga oid maʼlumotlarni.

12. Bino va inshootlarni muhandislik qidiruvlarining natijalari yoki ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmasa, ularni loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

13. Qurilishi rejalashtirilgan hudud atrofida boshqa qurilishlar mavjud boʻlganda, yangi qurilayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan binolardan tashqari atrofdagi binolar uchun ham muhandislik qidiruvlari amalga oshirilishi kerak.

14. Zamin va poydevor turlarini tanlashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

bino va inshoot konstruksiyasining zaminga oʻzaro taʼsirini hisobiy sxemasini belgilashni;

loyihalanilayotgan bino va inshootning zamin va poydevorining chegaraviy deformatsiyasini aniqlashni;

atrofdagi qurilishga taʼsirini geotexnik prognoz qilishni;

loyihalanayotgan bino va inshootning konstruktiv yechimlarni;

barpo etishni ketma-ketligini.

15. Bino va inshootlarning zaminlarini loyihalashda quyidagi maʼlumotlarga asoslanish lozim:

hududning muhandislik-geologik va muhandislik-ekologik sharoitlari toʻgʻrisidagi;

atrofdagi qurilishning oʻziga xos xususiyatlari toʻgʻrisidagi;

qurilayotgan bino va inshootlarda foydalaniladigan konstruksiyalar, yuklar, poydevorlarning turlari va oʻlchamlari toʻgʻrisidagi;

poydevor gruntlariga bosim hamda inshootlarning kuzatilgan deformatsiyalari toʻgʻrisidagi.

Poydevor turini tanlashda quyidagi maʼlumotlar hisobga olinishi kerak:

poydevorning joylashish chuqurligini aniqlashda olingan;

zaminni tayyorlash usulini belgilashda olingan.

Qurilishi rejalashtirilgan hududning muhandislik-gidrometeorologik qidiruvlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar SHNQ 1.02.10-23 ga muvofiq qabul qilinishi lozim.

16. Bino va inshootning zamini va poydevorini SHNQ 3.01.01-22, SHNQ 3.01.03-24, SHNQ 3.01.02-23 hamda QR 02.01-23 ga muvofiq loyihalash kerak.

17. Yangi quriladigan yoki mavjud boʻlgan bino va inshootni rekonstruksiya qilishda qoʻshimcha deformatsiya yuz berishini oldini olish maqsadida, bino va inshoot atrofidagi obyektlarga taʼsirini hisobga olish lozim.

18. Yangi qurilayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootning loyihasini hamda uning zaminini va poydevorining prognoz qilinayotgan qoʻshimcha deformatsiyasini, atrofdagi qurilgan inshootlarga taʼsir hududini mazkur SHNQning 6-bobi talablari asosida hisoblash kerak.

Yangi qurilayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootning zamini hamda poydevori loyihasida ularning atrofida biron-bir obyektni joylashtirishda geotexnik kuzatuv ishlari oʻtkazilishi lozim.

19. Geotexnik kuzatuvlarning tarkibi, hajmi, usullari bino va inshootlarning masʼullik darajasi, muhandislik-geologik sharoitlarning murakkabligiga koʻra mazkur SHNQning 12-bobi talablari asosida bajarilishi kerak.

Geotexnik kuzatuvlar bino va inshootda yangi yoki yetarli darajada oʻrganilmagan konstruksiyadan yoki poydevordan foydalanilganda, loyihalash topshirigʻida qoʻshimcha oʻrganishlar oʻtkazish uchun talablar belgilanishi lozim.

20. Qurilishning ilmiy-texnik kuzatuv ishlari quyidagi hollarda amalga oshirilishi kerak:

noyob bino va inshootlarning zamini hamda poydevorlarini loyihalashda;

bino va inshootlarni rekonstruksiya qilishda;

IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootda;

atrofi oʻralgan sharoitda, rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootda.

21. Ilmiy-texnik kuzatuv ishlari quyidagicha bajarilishi lozim:

muhandislik tadqiqotlar (noanʼanaviy hisoblash usullari va konstruktiv yechimlarni hisobga olgan holda);

loyihalash va qurilish jarayonida olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar.

22. Ilmiy-texnik kuzatuv ishlari tarkibiga quyidagilar kiritilishi kerak:

muhandislik qidiruv natijalarini tahlil qilish va baholash;

geologik xavfni baholash;

loyihalanayotgan bino va inshootning zamini hamda poydevori holatiga taʼsirlar turini hisobga olib prognoz qilish;

qurilishni atrofdagi qurilgan bino va inshootlarga, geologik muhitga va ekologik holatga taʼsirini geotexnik prognoz qilish;

yuz berishi mumkin boʻlgan avariya holatining sabablarini aniqlash;

amaliy tajriba-tadqiqot ishlarini bajarish;

barcha turdagi geotexnik kuzatuv natijalarini toʻplash va tahlil qilish, olingan maʼlumot natijalari bilan taqqoslash.

23. Monolit, yigʻma beton yoki temir-beton, tosh yoki gʻishtdan iborat boʻlgan poydevor hamda yer osti inshootlarini loyihalash ishlari SHNQ 2.03.01-24, SHNQ 2.03.07-21, SHNQ 2.03.11-24 hamda SHNQ 3.03.01-22 ga muvofiq bajarilishi kerak.

24. Zaminlarni loyihalash jarayonida buzilgan yoki samarasiz foydalanayotgan qishloq xoʻjaligi yerlarini tiklash, (rekultivatsiya qilish) qurilish maydoni uchun keyinchalik foydalanish uchun unumdor tuproq qatlamini qazib olib tashlashni hisobga olish lozim.

25. Muhandislik-ekologik qidiruvlar maʼlumotlariga koʻra, gazlar (radon, metan) ajralib chiqadigan joylarda grunt bilan tutashgan konstruksiyalarni izolyatsiya qilish yoki SHNQ 1.02.11-15 ga muvofiq gazlar konsentratsiyasini kamaytiruvchi chora-tadbirlar bajarilishi kerak.

4-bob. Zaminlarni loyihalash

1-§. Asosiy talablar

26. Zaminlarni loyihalashni hisoblashda quyidagilar inobatga olinishi kerak:

zamin turi (tabiiy yoki sunʼiy);

poydevorlarning turi, konstruksiyasi, materiali va oʻlchamlari (sayoz yoki chuqur joylashishi);

zaminlarni tasmasimon, ustunsimon plita, temir-beton, beton, tosh yoki gʻishtdan terilganligi;

mazkur SHNQning 3-bobi 11-paragrafida keltirilgan zamin deformatsiyasini bino va inshootni foydalanishdagi ishonchliligiga taʼsirini kamaytirish zarur boʻlgan chora-tadbirlarni;

atrofdagi qurilish (bino va inshoot)larga taʼsir deformatsiyasini kamaytirish chora-tadbirlarini.

27. Zaminlar chegaraviy holatlarining ikki guruhi boʻyicha hisoblanishi lozim:

birinchi guruh — yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha (bino va inshoot hamda uning zaminining shakli va holatini turgʻunligini yoʻqotilishi, moʻrt, yopishqoq yoki boshqa holatdagi buzilishlar, radiusli tebranishlar, zaminni haddan tashqari deformatsiyalanishi);

ikkinchi guruh — deformatsiyalar boʻyicha (bino va inshootning choʻkishi, koʻtarilishi, egilishi, qiyshayishi, maʼlum bir burchakka ogʻishi, tebranishi, darz ketishi).

28. Bino va inshootlarning zaminlari barcha deformatsiyalar boʻyicha (bundan mazkur SHNQning 139-bandida keltirilganlari mustasno) hamda 29-bandida keltirilgan hollarda esa yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblanishi kerak.

29. Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha zaminlarni hisoblash quyidagi hollarda amalga oshirilishi lozim:

zaminlarga katta miqdordagi gorizontal yuklar (tirgak devorlar, tirgak konstruksiyalarning poydevorlari, rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootlarning chuqurlashtirilgan yertoʻlalari) hamda zilzilaviy yuklar taʼsir qilganda;

bino va inshoot nishablikda yoki nishablik yaqinida joylashgan hollarda;

bino va inshoot kotlovan yoki yer osti qazish ishlari hududi yaqinida joylashgan hollarda;

bino va inshoot mazkur SHNQning 144-bandida keltirilgan dispers gruntlardan iborat boʻlganda;

zamin qoyatoshli gruntlardan iborat boʻlganda;

ushbu SHNQning 8-bandiga asosan bino yoki inshoot IV xavf-xatar toifasiga kirganda;

bino va inshootlarni rekonstruksiya qilishda uning zaminiga taʼsir qilayotgan yuk miqdori ortgan hollarda.

Zaminlarni ushbu bandning 2-3-xatboshilarida keltirilgan holatlarda yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblash ishlari loyihalanayotgan poydevorning siljishini oldini olish uchun koʻzda tutilgan konstruktiv tadbirlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

Bino va inshootlarni loyihalashda ularning poydevorlar oʻrnatilgandan soʻng, kotlovan boʻshliqlarini grunt bilan qayta toʻldirmasdan bino va inshootni qurish imkoniyati mavjud boʻlsa, qurilish jarayonida taʼsir qiladigan yuklamalarni inobatga olgan holda zaminning yuk koʻtarish qobiliyatini tekshirish lozim.

30. Bino va inshootlarni loyihalash jarayonida ularning zamin bilan oʻzaro taʼsiri hisobga olinishi zarur.

Bino va inshoot hamda zaminni birgalikda hisoblash uchun analitik, sonli usullardan (chekli elementlar, chekli ayirmalar usuli, chegaraviy elementlar usuli) foydalanish kerak.

31. Zaminlarni chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashda ularni mazkur SHNQning 28-bandida keltirilgan chegaraviy holatlarga erishishning oldini oluvchi texnik yechimlar tanlanishi, bunda gruntning fizik-mexanik xususiyatlarining oʻzgarishiga olib keladigan (yer usti yoki yer osti suvlari, iqlim omillari, har xil turdagi issiqlik manbalari, texnogen taʼsirlar) (bundan loyihalanayotgan bino va inshootdan uzatilayotgan yuklar mustasno) hamda tashqi muhitning agressiv (salbiy) taʼsirini hisobga olish kerak.

32. Konstruksiyalarning fazoviy ishlashini, geometrik va fizik nochiziqlikni, anizotropiyani, materiallar va gruntlarning plastik hamda reologik xususiyatlarini, shuningdek poydevor ostidagi plastik deformatsiya joylarining rivojlanishini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

33. Muhandislik-geologik qidiruv natijalari quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

qurilishi moʻljallanayotgan hududning joylashuvi, uning relyefi, iqlimi va seysmik sharoitlari, shuningdek avval bajarilgan muhandislik qidiruvlar natijalarini;

qurilish maydonchasining muhandislik-geologik tuzilishi grunt qatlamlarining stratigrafik ketma-ketligini;

gruntlarni shakllanishining paydo boʻlish shakli, ularning rejadagi va chuqurligi boʻyicha oʻlchamlarini;

gruntning yoshi, kelib chiqishini (tasniflash nomlarida va tanlangan muhandislik-geologik elementlarni koʻrsatgan holda GOST 25100-2020 talablariga muvofiq);

qurilish maydonning suvli qatlamlarning mavjudligi, qalinligi va joylashishini;

yer osti suvlari rejimini;

yer osti suvlarining paydo boʻlgan va oʻrnatilgan sathlari belgilari, ularning mavsumiy hamda koʻp yillik oʻzgarishlarining amplitudasi, suv sarfini;

gruntlarning filtrlash xususiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarini;

yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi va ularning yer osti inshootlari materiallariga nisbatan agressivligi toʻgʻrisidagi gidrogeologik sharoitlarni;

mazkur SHNQning 5-bobida keltirilgan maxsus gruntlarning mavjudligini;

noqulay geologik va muhandislik-geologik jarayonlarni (karst, koʻchkilar, suv toshqini, suffoziya, togʻ qazilmalar oʻrni, harorat oʻzgarishlari);

gruntlarni fizik-mexanik xususiyatlarini;

bino va inshootni qurish va undan foydalanish davrida gruntning gidrogeologik sharoitlari va fizik-mexanik xossalarining mumkin boʻlgan oʻzgarishlari.

34. Gruntlarning fizik-mexanik xossalari quyidagilarga asosan belgilanishi lozim:

grunt va uning zarrachalarining zichligi va namligi GOST 5180-2015 va GOST 30416-2012 lar boʻyicha;

gʻovaklik koeffitsiyenti boʻyicha;

yirik boʻlakli va qumli gruntlarning donadorlik tarkibi GOST 12536-2014 boʻyicha;

loyli gruntlar uchun oquvchanlik va yoyiluvchanlik chegarasidagi namligi, yumshoqlik soni va oquvchanlik koʻrsatkichlari GOST 5180-2015 boʻyicha;

ichki ishqalanish burchagi, solishtirma tutashuvchanligi, deformatsiya moduli va koʻndalang deformatsiya moduli GOST 12248-2010, GOST 20276-2012, GOST 30416-2012 va GOST 30672-2015 lar boʻyicha;

bir oʻqli siqilishga vaqtinchalik qarshilik, qoya toshli gruntlar uchun yumshash va erish chegarasi koʻrsatkichlari GOST 12248-2010 boʻyicha.

Maxsus texnik shart asosida hisoblar uchun zarur boʻlgan gruntlarning oʻziga xos xususiyatlarini qoʻshimcha ravishda aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Muhandislik-geologik qidiruvlar boʻyicha hisobotda grunt xossalarini laboratoriya va dala sharoitida aniqlash usullari hamda tadqiqot natijalarini qayta ishlash usullari boʻlishi kerak.

35. Muhandislik-geologik qidiruvlar toʻgʻrisidagi texnik hisobotga quyidagilar kiritilishi lozim:

gruntni qazib olish ustunlari, grunt namunalari olish joylari va dala sinovlari punktlari, shuningdek yer osti suvlari sathlari koʻrsatilgan muhandislik-geologik qirqimlar;

gruntlarning fizik-mexanik xususiyatlari, ularning normativ va hisobiy qiymatlari koʻrsatkichlari jadvallari;

gruntni laboratoriya va dala sharoitida sinovlari grafiklari;

yer osti suvlarini kimyoviy tahlili hamda ularning beton va metallga nisbatan agressivligi taʼsirini qayd etish jurnallari.

2-§. Zaminlarni hisoblashda hisobga olinadigan yuklar va taʼsirlar

36. Bino va inshoot zaminiga yoki uning alohida konstruktiv elementlariga taʼsir etishini hisobga olinadigan yuklar va taʼsirlar, yukning ishonchlilik koeffitsiyentlari hamda yuklarning yoʻl qoʻyiladigan birgalikdagi taʼsiri ushbu SHNQ va SHNQ 2.01.07-21 talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Zaminga yuklarni hisoblashda quyidagi holatlarda ularning poydevor usti konstruksiyasida qayta taqsimlanishini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

III muhimlik darajasidagi bino va inshootlarning zaminlarida;

bino va inshoot bilan birgalikdagi zamin grunti massivining umumiy turgʻunligida;

poydevor zamini choʻkishlarini oʻrtacha qiymatlarida;

namunaviy loyihani mahalliy grunt sharoitlariga bogʻlash bosqichidagi zaminning deformatsiyalarida.

37. Zaminlarning barcha hisoblari yuklarning hisobiy qiymatlari boʻyicha bajarilishi, bunda yuklarning hisobiy qiymatlari chegaraviy holati guruhiga koʻra oʻrnatilgan yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentiga normadagi yuklarning koʻpaytirish orqali aniqlanishi lozim.

Zaminni hisoblashda yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti quyidagicha qabul qilinishi kerak:

chegaraviy holatlarning birinchi guruhi uchun (yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha) — SHNQ 2.01.07-21 ga muvofiq;

chegaraviy holatlarning ikkinchi guruhi uchun (deformatsiyalar boʻyicha) — birga teng deb.

38. Zaminlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblash yuklarning asosiy jamlanmasi uchun quyidagicha amalga oshirilishi kerak:

yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha — asosiy jamlanmada;

maxsus yuklar va taʼsirlar mavjud boʻlganda — asosiy va maxsus jamlanmada.

SHNQ 2.01.07-21 ga muvofiq yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha zaminlarni hisoblashda uzoq va qisqa muddatli boʻlishi mumkin boʻlgan orayopmalar va qor yuklari uchun yuklar qisqa muddatli, deformatsiyalar boʻyicha hisoblashda esa uzoq muddatli deb qabul qilish lozim.

39. Zaminlarni hisoblashda poydevorlar yaqiniga taxlanadigan va joylashtiriladigan material hamda uskunalardan tushadigan yuklarni ham hisobga olish lozim.

40. Deformatsiyalar boʻyicha zaminlarni hisoblashda iqlimiy haroratning taʼsiri sababli konstruksiyalardagi zoʻriqishlar, harorat va choʻkish choklar orasidagi masofa tegishli konstruksiyalarni loyihalash uchun ushbu SHNQda keltirilgan qiymatlardan oshmasa, ularni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

41. Koʻpriklar va quvurlar tayanchlarini grunt koʻtarmasi ostida hisoblashda yuklar, taʼsirlar, ularning birikmasi va yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari SHNQ 2.05.03-22 talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.

3-§. Gruntlar xususiyatlarining normativ va hisobiy qiymatlari

42. Zaminlarning yuk koʻtarish qobiliyati va deformatsiyasini aniqlashda gruntlarning mexanik xossalarining asosiy parametrlari ularning mustahkamligi hamda deformatsiya koʻrsatkichlari (ichki ishqalanish burchagi φ, solishtirma tutashuvchanligi s qoyatoshli gruntlarning bir oʻqli siqilishiga mustahkamlik chegarasi Rc, gruntlarning deformatsiya moduli E va koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti v) hisoblanishi kerak.

Poydevorlarning zamin grunti bilan oʻzaro taʼsirini ifodalaydigan va tajriba yoʻli bilan aniqlanadigan boshqa parametrlar (muzlashdagi solishtirma kengayish kuchlari, zaminning qattiqlik koeffitsiyenti)dan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

43. Tabiiy paydo boʻlgan, shuningdek sunʼiy hosil qilingan gruntlarning koʻrsatkichlari III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun quyidagicha aniqlanishi lozim:

bino va inshootlarning qurish va ulardan foydalanish jarayonida gruntlar namligi oʻzgarishi mumkinligini hisobga olgan holda dala yoki laboratoriya sharoitida bevosita sinash asosida (toʻla suvga toʻyinmagan (Sr < 0,8) loyli gruntlar va changsimon qumlar hamda maxsus gruntlarda namlikning oshishi natijasida ularning mustahkamlik hamda deformatsiyalanish koʻrsatkichlari kamayishini hisobga olish zarur);

namligi oshishi prognoz qilinayotgan gruntlarda ularning mustahkamlik xususiyatlarini (φ va s) aniqlash uchun grunt namunasi oldindan prognoz qilinayotgan namlik miqdorigacha suv bilan toʻyintirish.

Dala sharoitida deformatsiya modulini aniqlashda dastlab gruntni tabiiy namlikda tadqiq qilishga va deformatsiya modulini aniqlangan qiymatini keyinchalik kompressiya tadqiqotlari natijasida aniqlangan qiymat asosida toʻgʻrilashga yoʻl qoʻyiladi.

44. Maydalangan gruntlarni deformatsiya xususiyatlarini GOST 20276-2012 talablariga muvofiq, dala sharoitida shurfda statik yuk taʼsirida va tirgaksiz shaxta yoki kotlovanlarda maydoni 2500-5000 cm2 boʻlgan tekis gorizontal shtamplar yordamida hamda quduq yoki massivlarda tekis shtamp yoki maydoni 600 cm2 ga teng boʻlgan aylanma kurakli shtamp orqali aniqlash lozim.

45. Gorizontal va vertikal yoʻnalishlarda anizotropligi aniq ifodalanmagan loyli va qumli gruntlarning E deformatsiya moduli GOST 20276-2012 talablariga muvofiq quduq yoki massivlarda pressiometrlar yordamida aniqlanishi kerak.

46. Qumli va loyli gruntlarning deformatsiya moduli (E ) statik zondlash usuli bilan, qumlarni deformatsiya modulining esa (changsimon suvga toʻyinganlar bundan mustasno) GOST 19912-2012 talablari boʻyicha dinamik zondlash usuli bilan aniqlash lozim.

III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun zondlash maʼlumotlariga koʻra deformatsiya moduli E qiymatlari qumli va loyli gruntni shtamplar, pressiometrlar, shuningdek uch oʻqli siqish asboblarida (GOST 12248-2010 talablariga muvofiq) parallel ravishda oʻtkazilgan sinovlar natijalari bilan taqqoslash asosida aniqlanishi kerak.

II xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun deformatsiya moduli (E) miqdorini faqat zond yordamida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalarida keltirilgan statik asoslangan maʼlumotlar mavjud boʻlganda III xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlarga ham zond usulida aniqlash lozim.

47. Lyossimon gruntlar hududida joylashgan sanoat binolari, turar joy obyektlari hamda qishloq xoʻjaligi bino va inshootlarining zaminlarini, lyoss hamda lyossimon gruntlarini mazkur SHNQning 11-ilovasida keltirilgan jadvallarga muvofiq loyihalash kerak.

Lyossimon gruntlar hududida joylashgan sanoat binolari, turar joy obyektlari hamda qishloq xoʻjaligi bino va inshootlarining zaminlarining normativ va hisobiy elementlari koʻrsatkichlari mazkur SHNQning 12-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.

48. Loyli gruntlarning deformatsiya moduli E ni GOST 12248-2010 talablariga muvofiq laboratoriya sharoitida kompression va uch oʻq boʻylab siqish asboblari yordamida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

II xavf-xatar toifasidagi inshootlar uchun deformatsiya moduli (E) miqdorini faqat kompression tadqiqot natijalariga koʻra, ularni mazkur SHNQning 1-jadvalida keltirilgan koʻpaytiruvchi koeffitsiyentlar ( mk) yordamida aniqlash kerak.

Ushbu koeffitsiyentlar oquvchanlik koʻrsatkichi 0 IL ≤ 1 boʻlgan toʻrtlamchi loyli gruntlarda qoʻllanishi kerak.

Kompression sinovlari uchun deformatsiya modulining qiymatlari 0,1-0,2 MPa bosim oraligʻida hisoblanishi va gruntning koʻndalang deformatsiyalari yoʻqligini hisobga olgan holda, b koeffitsiyentining qiymati GOST 12248-2010 ga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalarida keltirilgan statistik maʼlumotlar mavjud boʻlganda, mk qiymatlari III xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Izoh. e ni oraliq qiymatlari uchun mk ni qiymati interpolyatsiya usuli yordamida aniqlanishi kerak.

49. Gruntni shtamp, pressiometr va kompressiya uskunasida tadqiq qilinganda, vertikal yuklarning miqdori bino va inshootdan zaminga uzatilayotgan bosim va laboratoriya tadqiqotlari uchun olingan grunt namunasining joylashish chuqurligini hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlarni qurishda tadqiqotlar oʻtkazishda gruntni yuksizlantirish va uni qayta yuklash hamda deformatsiya modulini birinchi E va ikkilamchi Ee yuklanish chiziqlari orqali hisoblash kerak.

50. Mayda gruntlarning mustahkamlik xossalari φ va s qiymatlarini GOST 12248-2010 talablariga muvofiq gruntlarni laboratoriyada qirqish yoki uch oʻq boʻylab siqilish usuli yordamida aniqlash lozim.

Dala sharoitida GOST 20276-2012 talablariga muvofiq φ va s qiymatlarini grunt monolitini shurfda yoki kotlovanda qirqish orqali tadqiq qilib aniqlash kerak.

51. Sekin zichlanuvchi, suvga toʻyingan loyli, organik-mineral va organik gruntlarning barqarorlashmagan holati yuzaga kelishi ehtimolini hisobga olish uchun konsolidatsiyalanmagan va drenajlanmagan uch oʻqli sinovlar natijalari asosida zaminning drenajlanmagan mustahkamlik qiymati (cu)ni GOST 12248-2010 talablariga muvofiq aniqlash zarur.

Dala sharoitida zaminning drenajlanmagan mustahkamlik qiymati (cu)ni GOST 12248-2010 talablariga muvofiq quduq yoki massivlarda aylanma qirqish usuli (parrak) bilan aniqlash kerak.

52. Loyli grunt va qumlarda φ va s qiymatlari II va III xavf-xatar toifasidagi inshootlar uchun GOST 20276-2012 talablariga muvofiq dala sharoitida quduqlarda ilgarilanma va aylanma qirqish usulida aniqlanishi lozim.

53. Statik asoslangan mintaqaviy maʼlumotlar, maqsadli va amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalarida mavjud boʻlganda φ va s qiymatlari III xavf-xatar toifasidagi inshootlar uchun zond usulida aniqlangan qiymatlarga asosan qabul qilinishi zarur.

54. Qumlar va loyli gruntlarni φ va s qiymatlarini GOST 19912-2012 talablariga muvofiq hamda statik zondlash (changsimon suvga toʻyingandan tashqari) usulidan foydalanib aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

55. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun φ va s ni zondlash usulida aniqlangan qiymatlariga ushbu gruntlarni parallel ravishda mazkur SHNQning 50-bandida keltirilgan usullarda aniqlangan qiymatlar bilan taqqoslash kerak.

56. Qoyatoshli gruntlarni bir oʻqli siqilishga mustahkamlik chegarasi GOST 12248-2010 ga muvofiq aniqlanishi lozim.

57. Gruntlar xususiyatlarining normativ va hisobiy qiymatlari GOST 20522-2012 boʻyicha sinov natijalarini statistik qayta ishlash asosida belgilanishi kerak.

58. Zaminlarning barcha hisoblari quyidagi 1-formula boʻyicha aniqlanadigan gruntlar xususiyatlari (X) ning hisobiy qiymatlaridan foydalanib bajarilishi lozim:

(1)

bu yerda:

Xn — ushbu koʻrsatkichning normativ qiymati;

γg — grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti.

Gruntlarni mustahkamlik xususiyatlarining hisobiy qiymatlari φ, s va mayda gruntlar uchun cu, qoya toshli gruntlarning bir oʻqli siqilishga mustahkamlik chegarasi Rc, shuningdek gruntning zichligi r ni hisoblashda grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γg ni GOST 20522-2012 talablariga muvofiq shu koʻrsatkichlarning oʻzgaruvchanligiga, aniqlashlar soniga va ishonchlilik ehtimoli qiymati α ga koʻra aniqlash kerak.

Grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γg ni gruntning boshqa xususiyatlari uchun 1 ga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Grunt solishtirma ogʻirligi (γ) ning hisobiy qiymatini grunt zichligi (r) hisobiy qiymatini erkin tushish tezlanishi (g) ga koʻpaytirib aniqlash kerak.

59. Gruntlarning xususiyatlari hisobiy qiymatlarining ishonchlilik ehtimoli (α) zaminlarni birinchi guruh chegaraviy holatda hisoblashda 0,95 ga, ikkinchi guruh boʻyicha hisoblashda esa 0,85 ga teng deb qabul qilish lozim.

Muhandislik-geologik qidiruvlar natijasiga koʻra, IV xavf-xatar toifasidagi inshootlar uchun gruntlar xususiyatlari hisobiy qiymatlarining ishonchlilik ehtimoli (α)ni yuqorida keltirilganidan katta qiymatini qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

60. Grunt xususiyatlarini normativ va hisobiy qiymatlarini hisoblash uchun kerakli boʻlgan aniqlashlar soni zamin gruntining bir jinslimaslik darajasiga hamda bino va inshootning muhimlilik darajasiga koʻra belgilanishi kerak.

Qurilish maydonida ajratilgan muhandislik-geologik yoki grunt elementi uchun GOST 20522-2012 ga muvofiq gruntlarni fizik xususiyatlari oʻntadan, mexanik xususiyatlari oltitadan kam boʻlmasligi lozim.

Deformatsiya modullarini dala sharoitlarida gruntlarni shtamp bilan tadqiq qilish natijasi boʻyicha aniqlashda uchta (yoki natijalar oʻrtacha natijadan 25 foizdan ortiq farq qilmasa ikkita) tadqiqot natijalari oʻtkazilishi kerak.

61. Gruntlarning mustahkamlik va deformatsiyalanish xususiyatlarini mazkur SHNQning 1-ilovasidagi jadvallar orqali ularning fizik koʻrsatkichlari hamda quyidagilar boʻyicha aniqlash lozim:

III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar zaminlarini dastlabki hisoblash orqali;

III muhimlik darajasidagi bino va inshootlar zaminlarini hamda elektr uzatish va aloqa havo liniyalari tayanchlari zaminlarini hisoblash orqali.

Texnik-iqtisodiy asoslanganda mazkur SHNQning 11-jadvalida keltirilgan III xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlarning oxirgi hisoblari uchun 1-ilovadagi jadval maʼlumotlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Ichki ishqalanish burchagi φn, solishtirma ilashish cn va deformatsiya moduli E ning normativ qiymatlarini mazkur SHNQning 1-ilovasidagi jadvallardan qabul qilish lozim.

Bunda, grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentini quyidagi qiymatlarda qabul qilish kerak:

zaminni deformatsiyaga hisoblashda .......... γg = 1;

solishtirma tutashuvchanlik uchun........... γg(c) = 1.5;

zumli gruntlarning ichki ishqalanish burchagi uchun.. γg(φ) = 1.1;

loyli gruntlarning ichki ishqalanish burchagi uchun... γg(φ) = 1.15.

4-§. Yer osti suvlari

62. Yangi bino va inshootlarni qurish yoki rekonstruksiya qilishda zaminlarda yer osti inshootlarini loyihalashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

yer osti suvlari sathining tabiiy, mavsumiy va koʻp yillik oʻzgarishi;

yer osti suvlari sathining texnogen oʻzgarishlari va yuza suvlarining paydo boʻlishi mumkinligi;

changsimon qumlar va loyli gruntlarda kapillyar koʻtarilish radiusini yer osti suvlari sathidan balandligi;

yer osti suvlarining ishlab chiqarishning texnologik xususiyatlari;

muhandislik qidiruv ishlari natijalari asosida yer ostidagi konstruksiyalar materialiga va gruntlarning korroziyaviy faolligiga nisbatan agressivlik darajalari maydonning gidrogeologik sharoitlarini va ularni inshootni qurish va undan foydalanish davrida oʻzgarishi mumkinligi.

63. Bino va inshootni qurilgan maydon va unga tutash hududdagi yer osti suvlari rejimiga taʼsir darajasini baholash uchun qurilish va undan foydalanish bosqichida gidrogeologik sharoitni oʻzgarishini oldindan prognoz qilish kerak.

64. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun gidrogeologik sharoitni oʻzgarishini oldindan prognoz qilishni yer osti suvlarini koʻp yillik rejimini hosil boʻlishiga taʼsir qiluvchi omillarni oʻzgarishini hisobga olib, matematik modellash, analitik va boshqa usullarda bajarish lozim.

65. Gidrogeologik sharoitni oʻzgarishini oldindan aniqlashda hududiy va mahalliy turlarga boʻlinadigan rejim hosil qiluvchi omillarni aniqlash kerak.

Hududiy omillarga quyidagilar kiritilishi lozim:

daryo, kanal, va boshqa suv manbalari, korxonadan chiqib ketayotgan suvlar, aeratsiya stansiyasining filtratsiya maydonidan chiqayotgan suvlar hisobiga yer osti suvlari sathining koʻtarilishi;

yer osti suv olish inshootlari, drenajlar, metropoliten quritish tizimining karyerlarni ishlashi hisobiga depressiya voronkasi hosil boʻlishi.

Mahalliy omillarga quyidagilar kiritilishi kerak:

yer osti inshootlarini (qoziqli maydonlar) suvni toʻsishi, atrof muhitdagi suv tashuvchi kommunikatsiyalardan sizib chiquvchi suvlar hisobiga yer osti suvlari sathining koʻtarilishi;

bino va inshootni qurish va undan foydalanish davrida har xil turdagi drenajlar taʼsirida depressiya voronkasi hosil boʻlishi.

66. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlarni loyihalashda yer osti suvlari rejimini kuzatish (qurilish boʻlayotgan va atrof muhitdagi hududlarda) natijalaridan foydalanish lozim.

Yangi qurilish hududida gidrogeologik holatni oʻzgarishiga taʼsir qiluvchi suvli gorizont filtratsiya parametrlarini aniqlash boʻyicha filtratsiya tajriba ishlari kompleksini bajarish kerak.

67. Yer osti suvlari sathining mumkin boʻlgan tabiiy mavsumiy va koʻp yillik oʻzgarishlarini baholash quyidagilardan foydalangan holda amalga oshirilishi lozim:

koʻp yillik rejim kuzatuvlari maʼlumotlari asosida qisqa muddatli kuzatuvlar natijalari;

qurilish maydonchasida muhandislik qidiruvlari vaqtida amalga oshiriladigan yer osti suvlari sathining bir martalik oʻlchovlari.

68. Bino va inshoot va yer ishlarini bajarish loyihasini ishlab chiqish uchun yer osti suvlari sathining oʻrtacha koʻp yillik holati va ularning kuzatuv davridagi maksimal va minimal sathi hamda yer osti suvlari (bahorgi va yozgi-kuzgi) toʻgʻrisida toʻliq maʼlumotlar boʻlishi kerak.

69. Suv toshqini xususiyatiga koʻra, tabiiy yoki texnogen suv bosgan (yer osti suvlari sathining chuqurligi 3 m dan kam) va suv bosmagan hududlarga ajratilishi kerak.

70. Suv toshqinining asosiy omillariga quyidagilar kiritilishi lozim:

qurilish paytida — hududni vertikal rejalashtirish paytida yer usti oqimi sharoitlarining oʻzgarishi, yer va qurilish ishlari oʻrtasidagi uzoq muddatli uzilish;

foydalanishda — infiltratsiya, binolar va qoplamalar ostidagi bugʻlanishning pasayishi.

71. Hududni suv bosishi mumkinligini baholash ishlari qurilish va unga tutash maydonni maydonning muhandislik-geologik sharoitning loyihalanayotgan (rekonstruksiya qilinayotgan) inshoot va oʻrab turuvchi inshootlarning konstruktiv hamda texnologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, gidrogeologik sharoitni oʻzgarishini oldindan aniqlash asosida amalga oshirilishi lozim.

72. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun yer osti suvlari rejimini bir yildan kam boʻlmagan vaqt davomida statsionar kuzatishni oʻz ichiga olgan maxsus kompleks tadqiqotlar asosida va texnogen omillarni hisobga olgan holda yer osti suvlari sathini oʻzgarish miqdorini oldindan aniqlash kerak.

73. Yer osti suvlari sathi koʻtarilganda quyidagilarni hisobga olish kerak:

zaminning suvga toʻyinishi, gidrostatik va gidrodinamik muallaqlik natijasida zichlashayotgan qatlamning kuchlanganlik holatining oʻzgarishi oqibatida gruntlarning mustahkamlik va deformatsiyaga oid xususiyatlarining yomonlashuvi;

zaminning qoʻshimcha choʻkishi yuz berishi mumkinligi.

74. Sanoat hududlari, zich, aralash va past zichlikli binolar boʻlgan turar joy hududlari, bogʻlar hamda oʻrmonlar egallagan hududlarning grunt qatlamining sizib oʻtuvchi suvlar qiymati W, mm/yil bilan tavsiflanadi va quyidagi 2-formula orqali aniqlanishi kerak:

W = (1 — m)Wnat + Wtec, (2)

bu yerda:

m — maydonni suv oʻtkazmaydigan qatlam bilan (asfalt, tom) berkitilganlik darajasi;

Wnat — tabiiy sharoitdagi sizot suvlari tufayli yuz beradigan filtratsiya suvlarini sizishi, mm/yil;

Wtec — texnogen omillar tufayli yuz beradigan filtratsiya suvlarini sizishi, mm/yil.

Filtratsiya suvlarini sizishi (Wtec )ni qurilish amalga oshirilayotgan hududdagi kutilayotgan suv isteʼmoliga bogʻliq ravishda aniqlash kerak.

Turar joy zonalarida yer osti suvlarining shakllanishiga taʼsir etuvchi ichimlik suvlarining yoʻqotilish darajasi umumiy suv isteʼmolining oʻrtacha 3,6 foizi miqdorida qabul qilinishi lozim.

Ishlab chiqarish zonalari uchun bu yoʻqotishlar ishlab chiqarishning suv isteʼmoli xususiyatiga va uning foydalanish davomiyligiga bogʻliq holda suv sarfining 4 — 6 foizi miqdorda qabul qilinishi kerak.

75. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun hududning gidrogeologik sharoiti oʻzgarish darajasini oldindan aniqlash quyidagi maqsadlarida bajarilishi lozim:

kotlovanga kelayotgan suvni hisoblash;

kotlovan asoslari va yon bagʻirlarining barqarorligi hamda suffoziya jarayonlari yuz berishi ehtimolini baholash;

filtratsiyaga qarshi parda (ekran) qurish zaruratini va uning chuqurligini asoslash;

depressiya voronkasi oʻlchamlarini aniqlash bilan birga drenajning unga tutash maydoniga taʼsirini baholash;

bino va inshootlarning yer osti suvlarini toʻsish xususiyatini baholash;

yer osti suvlari bino va inshootlarining yer osti qismiga taʼsir koʻrsatadigan bosimini hisoblash;

yer yuzasining choʻkishini hisoblash;

drenajga kelib tushadigan suv hajmini hisoblash va drenajning taʼsir radiusini aniqlash;

yer osti suvlarining kapillyar koʻtarilishi hududi balandligini baholash.

76. Prognoz qilinayotgan yer osti suvlarining sathida zamin gruntlarining fizik-mexanik xossalarini yomonlashishi, noqulay geologik va muhandislik geologik jarayonlarning rivojlanishi, bino va inshootning yer osti qismlaridan normal foydalanish sharoitlarining buzilishi yuz berishi mumkin boʻlsa, loyihada quyidagicha himoya tadbirlari boʻlishi lozim:

yer osti konstruksiyalarini gidroizolyatsiyalash;

yer osti suvlari sathining koʻtarilishini cheklovchi, suv yuradigan kommunikatsiyalardan suv sizishiga yoʻl qoʻymaydigan (drenaj, filtratsiyaga qarshi toʻsiqlar, kommunikatsiyalar uchun maxsus kanallar qurish);

gruntlarning mexanik yoki kimyoviy suffoziyalanishiga toʻsqinlik qiluvchi (drenaj, shpunt, gruntlarni mustahkamlash);

suv bosish jarayonining rivojlanishini nazorat qilish, suv yuradigan kommunikatsiyalardan suv sizishini oʻz vaqtida bartaraf qilish uchun kuzatuv quduqlari statsionar tarmogʻini qurish.

Ushbu bandda keltirilgan himoya tadbirlari (biri yoki bir nechtasi) yer osti suvlarining prognoz qilinadigan sathini, loyihalanayotgan bino va inshootning konstruktiv hamda texnologik xususiyatlari, masʼullik darajasi va hisobiy foydalanish muddatini, shuningdek suvdan himoya qilish tadbirlarining ishonchliligini va qiymatini hisobga olgan holda tanlanishi lozim.

Bino va inshootni qurish va undan foydalanish bosqichida quyidagilar bajarilishi lozim:

suv bosish yoki quritish jarayoni ustidan nazorat qilish;

suv yuradigan kommunikatsiyalardan suv sizishini oʻz vaqtida bartaraf etish;

suv chiqarish hajmini bartaraf etish yoki kamaytirish uchun gidrogeologik sharoitlarni oʻzgarishi kuzatish.

77. Yer osti suvlari yoki sanoat oqovalari chuqur joylashgan konstruksiyalar materiallariga nisbatan agressiv xususiyatga ega boʻlsa yoki gruntlarning korroziyaga taʼsirchanligini kuchaytirishi mumkin boʻlsa, SHNQ 2.03.11-24 ga muvofiq korroziyaga qarshi chora-tadbirlar koʻrilishi zarur.

5-§. Poydevorlarni joylashtirish chuqurligiga qoʻyiladigan talablar

78. Poydevorlarni joylashtirish chuqurligi quyidagilarni hisobga olgan holda qabul qilinishi kerak:

loyihalanayotgan bino va inshootning vazifasi va konstruktiv xususiyatlarini, uning poydevoriga tushadigan yuklama va taʼsirlarni;

tutash bino va inshootlar poydevorini joylashtirish, shuningdek muhandislik kommunikatsiyalarini oʻtkazish chuqurligini;

bino va inshootlar quriladigan hududning mavjud va loyihalanayotgan relyefini;

qurilish maydonining geologik sharoitlarini (gruntlarning fizik-mexanik xossalarini, qatlamlanish xususiyatlarini, sirpanishga moyil qatlamlarning mavjudligini, oʻpirilgan chuqurchalar, karst boʻshliqlar mavjud yoki mavjud emasligini);

maydonning gidrogeologik sharoitlari hamda bino va inshootning qurish va foydalanish jarayonida ularning oʻzgarishi ehtimolini;

daryolarning oʻzanlarida quriladigan bino va inshootlar (koʻpriklar, quvurlar oʻtgan joylar) tayanchlari atrofidagi gruntning yuvilib ketishi ehtimolini;

gruntlarning mavsumiy muzlash chuqurligini.

79. Gruntning mavsumiy muzlashining normativ chuqurlik qiymati (dfn, m) ochiq va qordan tozalangan gorizontal maydondagi gruntlarning mavsumiy muzlashining yillik maksimal chuqurliklarining oʻrtacha qiymatiga teng deb qabul qilinishi kerak.

Bu qiymat kamida 10 yillik kuzatuv maʼlumotlariga asoslanishi va yer osti suvlari sathi gruntning mavsumiy muzlash chuqurligidan pastda joylashgan sharoitda aniqlanishi lozim.

Haqiqiy muzlash chuqurligini kuzatish natijalaridan foydalanganda, uni GOST 24847-2017 ga muvofiq aniqlash kerak.

80. Koʻp yillik kuzatuvlar boʻyicha maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, gruntning mavsumiy muzlash normativ chuqurligi (dfn, m)ni issiqlik-texnik hisoblari asosida aniqlash lozim.

Muzlash chuqurligi 2,5 m dan oshmaydigan joylarda uning normativ qiymatini quyidagi 3-formulaga asosan aniqlash zarur:

(3)

bu yerda:

Mt — son jihatidan ushbu hudud uchun qish davrida oʻrtacha oylik manfiy haroratning absolyut miqdorini yigʻindisiga teng boʻlgan, SHNQ 1.02.10-23 boʻyicha qabul qilinadigan oʻlchamsiz koeffitsiyent;

d0 — quyidagilarga teng deb olinadigan kattalik:

qumli loy va loy uchun — 0,23 m;

loyli qum, mayda va changsimon qum uchun — 0,28 m;

shagʻalli, yirik va oʻrtacha oʻlchamli — qum uchun 0,30 m;

yirik boʻlakli gruntlar — 0,34 m.

Bir jinslimas gruntlar uchun d0 qiymati muzlash chuqurligi chegarasidagi oʻrtacha muallaq holatda aniqlanishi kerak.

81. Gruntning mavsumiy muzlash hisobiy chuqurligini df quyidagi 4-formula orqali aniqlash kerak, m:

df = khdfn, (4)

bu yerda:

dfn — mazkur SHNQning 79 — 80-bandlari orqali aniqlanadigan normativ muzlash chuqurligi m;

kh — inshootning issiqlik rejimi taʼsirini hisobga oladigan koeffitsiyent — isitiladigan bino va inshootning tashqi poydevorlari uchun mazkur SHNQning 2-jadvalida keltirilgan;

isitilmaydigan inshootlarning tashqi va ichki poydevorlari uchun — kh =1,1 ga teng (oʻrtacha yillik harorat manfiy boʻlgan joylar bundan mustasno) qabul qilish kerak.

82. Isitiladigan bino va inshootlar poydevorlarining chuqurligi poydevor gruntlarining muzlab koʻpchishiga yoʻl qoʻymaslik talablariga koʻra, quyidagicha belgilanishi lozim:

tashqi devorlar uchun (tekislangan maydon sathidan) mazkur SHNQning 3-jadvaliga muvofiq;

ichki poydevorlar uchun — gruntning hisobiy muzlash chuqurligidan qatʼi nazar.

Tashqi poydevorlarni joylashtirish chuqurligini muzlashning hisobiy chuqurligidan qatʼi nazar quyidagi hollarda belgilashga yoʻl qoʻyiladi:

ushbu maydonchada oʻtkazilgan maxsus tadqiqotlar natijasida gruntning boʻrtish xususiyati yoʻqligi aniqlangan boʻlsa;

maxsus tadqiqotlar va hisob-kitoblar asosida gruntning muzlashi va erishi paytidagi deformatsiyalar bino va inshootning foydalanish ishonchliligiga zarar yetkazmasligi aniqlangan boʻlsa;

gruntning muzlashini oldini oladigan maxsus issiqlik-texnik choralar amalga oshirilgan boʻlsa.

Izohlar:

1. 2-jadvalda keltirilgan kh koeffitsiyentning qiymatlari devorning tashqi yoni bilan poydevor chetigacha masofa af <0,5 m boʻlgan poydevorlarga tegishli;

agar af 1,5 m boʻlsa, kh koeffitsiyentning qiymati 0,1 ga ortadi, biroq kh =1 qiymatidan katta boʻlmaydi;

af oraliq qiymati bilan kh koeffitsiyentning qiymatlari interpolyatsiya bilan aniqlanadi.

2. Tashqi poydevorlarga yondosh xonalarga yertoʻlalar va texnik yertoʻlalar, ular boʻlmagan holda birinchi qavatdagi xonalar kiradi.

3. Havo haroratining oraliq qiymatlarida koeffitsiyent kh ushbu jadvalda keltirilgan eng yaqin kichik qiymatgacha yaxlitlab qabul qilinadi.

83. Isitiladigan inshootning sovuq yertoʻlasida (texnik yertoʻlasida) manfiy oʻrtacha qishki harorat mavjud boʻlgan holda, ichki poydevorlarning joylashish chuqurligi mazkur SHNQning 3-jadvaliga muvofiq, gruntning hisoblangan muzlash chuqurligiga koʻra belgilanishi kerak.

Bu chuqurlik ushbu SHNQning 4-formulasiga asosan kh=1 koeffitsiyenti bilan aniqlanishi lozim. Bunda, muzlashning normativ chuqurligi yertoʻla polidan boshlab hisoblanishi hamda mazkur SHNQning 80-bandiga koʻra, yertoʻladagi havoning oʻrtacha qishki haroratini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

Sovuq yertoʻla (texnik yertoʻla) mavjud boʻlgan isitiladigan bino va inshootlarning tashqi poydevorlarini yotqizish chuqurligi ichki poydevorlarning yotqizish va gruntning hisobiy muzlash chuqurligi qiymatlaridan eng kattasi sifatida belgilanishi lozim.

Bu chuqurlik rejalashtirish sathidan boshlab kh = 1 koeffitsiyenti bilan hisoblanishi kerak.

Izohlar:

1. Poydevorlarni joylashtirish chuqurligi muzlash hisobiy chuqurligi df ga bogʻliq boʻlmagan hollarda ushbu jadvalda keltirilgan gruntlar kamida muzlash normativ chuqurligi dfn gacha yotishi lozim.

2. Yer osti suvlari sathining holati mazkur SHNQning 472-bandidagi talablarni hisobga olib qabul qilinishi lozim.

84. Isitilmaydigan bino va inshootlarning tashqi va ichki poydevorlarini joylashtirish ushbu SHNQning 3-jadvali boʻyicha belgilanishi, bunda chuqurlik yertoʻla yoki texnik yertoʻla boʻlmaganda tekislangan maydon sathidan, ular mavjud boʻlganda esa yertoʻla yoki texnik yertoʻla polidan boshlab hisoblanishi kerak.

85. Zamin va poydevorlarning loyihasida qurilish jarayonida zamin gruntlarining namlanishiga, shuningdek muzlashiga yoʻl qoʻymaydigan tadbirlar belgilanishi lozim.

86. Bino va inshootlarni loyihalashda yer osti suvlari sathi quyidagicha belgilanishi kerak:

bino va inshootdan foydalanish davrida mazkur SHNQning 3-bobi 4-paragrafiga muvofiq prognozlash asosida;

suvni pasaytirish choralarining taʼsirini hisobga olgan holda (loyihada nazarda tutilgan boʻlsa).

87. Bino va inshoot yoki uning boʻlmasi poydevorlari bir sathda joylashtirilishi lozim.

Qoʻshni poydevorlarni har xil belgida qoʻyishda, ular orasidagi yoʻl qoʻyiladigan farq , m, quyidagi 5-shartdan kelib chiqib aniqlanishi lozim:

(5)

bu yerda:

a — poydevorlar orasidagi masofa, m;

j, sI — gruntning ichki ishqalanish burchagi grad., va gruntning solishtirma tutashuvchanligi, kPa;

r — zaminni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblashda yuqorida joylashgan poydevor tagligi ostidagi hisobiy yuklamalardan tushadigan oʻrtacha bosim.

6-§. Zaminlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashga qoʻyiladigan talablar

88. Zaminni deformatsiya boʻyicha hisoblashlar quyidagilarni belgilangan chegaralarda cheklashi kerak:

binolarning normal ishlashini taʼminlash uchun mutlaq va nisbiy siljishlarni;

yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan darajada choʻkish, koʻtarilish, qiyshayishini;

konstruksiyalarning loyihadagi sathlari va holatlari oʻzgarishini;

birikmalarning boʻshashishi taʼsirida yuz berishi mumkin boʻlgan holatlar.

Bevosita mavjud bino va inshootlar yaqinida joylashgan bino va inshootlarni loyihalashda, shu loyihalanayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan bino va inshootlardan tushadigan yuklar taʼsirida mavjud bino va inshootlar zaminlarining qoʻshimcha deformatsiyalanishini mazkur SHNQning 9-bobi talablariga muvofiq hisobga olish lozim.

89. Zaminning deformatsiyalanishi va siljishi quyidagi turlarga boʻlinishi kerak:

choʻkish;

oʻta choʻkish;

koʻtarilish va choʻkish;

oʻtirishlar;

gorizontal siljish;

oʻpirilish.

Zamin deformatsiyalari paydo boʻlish sabablari boʻyicha ikki turga boʻlinishi lozim:

zaminga tashqi yuk taʼsir qilishi natijasida yuz beradigan deformatsiyalar;

zaminga tashqi yukning taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan hamda zamin sirtining vertikal va gorizontal siljishlari koʻrinishida namoyon boʻladigan deformatsiyalar.

90. Zaminlarning deformatsiyalarini mazkur SHNQning 36-bandida keltirilgan hollarda bino va inshootlar va ular zaminlarining birgalikdagi ishlashi shartini hisobga olmasdan bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

91. Zamin va bino va inshootning birgalikdagi deformatsiyalanishi quyidagilar bilan tavsiflashga yoʻl qoʻyiladi:

poydevor zaminining choʻkishi (koʻtarilishi) s;

poydevor zaminining oʻrtacha choʻkishi ;

ikki poydevorning nisbiy choʻkishlar (koʻtarilishlar) farqi Ds/L (L — poydevorlar orasidagi masofa);

poydevor (inshoot)ning qiyshayishi;

nisbiy egilish yoki bukilish f/L (bino va inshootning bir xil egilish uchastkasi uzunligi);

bino va inshootning qayriladigan qismining egriligi;

bino va inshootning nisbiy burilish burchagi;

poydevor (inshoot)ning gorizontal siljishi uh.

92. Zaminlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblash quyidagi 6-shartga asosan bajarilishi lozim:

(6)

bu yerda:

s — poydevor zaminining choʻkishi (poydevor va bino va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi);

su — poydevor zaminning choʻkishining chegaraviy qiymati (zamin, bino va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi) mazkur SHNQning 133 — 137-bandlaridagi talablarga muvofiq belgilanadi.

Poydevor va bino va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi s ni aniqlashda mazkur SHNQning 30-bandida keltirilgan usullardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Zaminni deformatsiya boʻyicha hisoblashda (poydevor zamining choʻkishi choʻkishning chegaraviy qiymatlaridan kichik yoki teng boʻlish) sharti mazkur SHNQning 91-bandidagi parametrlar uchun ham bajarilishi kerak.

Bino va inshootlar konstruksiyalarining kuchlanganlik-deformatsiyalangan holatini uzoq davom etadigan jarayonlarni va zaminning konsolidatsiyasi vaqti prognozini hisobga olgan holda baholash vaqt boʻyicha choʻkishlar miqdorining birlamchi va ikkilamchi konsolidatsiyani hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

Qurilish jarayonida yuz beradigan zamin poydevorini choʻkishi (poydevor qurilgunga qadar toʻkmalar ogʻirligidan choʻkish, qurilish konstruksiyalari tutashuvlarini monolitlagunga qadar choʻkish) bino va inshootlarning foydalanish davridagi mustahkamligiga taʼsir qilmaydigan boʻlsa mazkur choʻkishni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

Zaminlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashda mazkur SHNQning 3-bob, 11-paragrafda keltirilgan tadbirlarni qoʻllash hisobiga zaminning deformatsiyalanishi hisobiy va chegaraviy qiymatlarining oʻzgarishi mumkinligini hisobga olish lozim.

93. Zamin va bino va inshootning birgalikda deformatsiyalanishini aniqlash uchun qoʻllaniladigan zaminning hisobiy sxemasi mazkur SHNQning 32-bandiga muvofiq tanlanishi lozim.

Poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim (r) gruntning hisobiy qarshiligi (R)dan oshmaydigan hollarda, poydevor asosining deformatsiyalarini hisoblash siqiladigan qatlam chuqurligi (Nc) shartli ravishda cheklangan chiziqli deformatsiyalanuvchi yarim fazo koʻrinishidagi hisoblash sxemasini qoʻllash orqali amalga oshirilishi kerak.

II va III xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar poydevorlarining asosiy deformatsiyalarini dastlabki hisoblashda, poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim gruntning hisobiy qarshiligidan oshmaydigan hollarda hamda quyidagi shartlar bajarilganda, chiziqli deformatsiyalanuvchi qatlam koʻrinishidagi hisoblash sxemasini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

poydevor kengligi (diametri) b ³10 m;

poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim 150 kPa dan 500 kPa gacha;

rejalashtirish sathidan poydevor qoʻyish chuqurligi d £5 m;

poydevor asosida deformatsiya moduli E ³ 10 Mpa.

Ochiq kotlovandagi gruntlarga tabiiy va texnogen taʼsirlar natijasida ularning xususiyatlari oʻzgarishini hisobga olgan holda, zamin deformatsiyalarini aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

7-§. Zamin grunti hisobiy qarshiligini aniqlash

94. Poydevor zaminining deformatsiyalarini mazkur SHNQning 93-bandida keltirilgan hisobiy sxemalardan foydalanib hisoblashda, poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim r, zamin gruntining hisobiy qarshiligi R ni quyidagi 7-formula yordamida aniqlanadigan qiymatidan oshmasligi kerak:

(7)

bu yerda:

— mazkur SHNQning 4-jadvalidan qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyentlari;

k — koeffitsiyent, uning qiymati gruntning mustahkamlik koʻrsatkichlari bevosita tadqiqotlarda aniqlangan boʻlsa — k=1, ular mazkur SHNQning 1-ilovasi jadvallari boʻyicha qabul qilingan boʻlsa k=1,1 deb qabul qilinadi;

Mg, Mq, Mc — 5-jadvaldan qabul qilinadigan koeffitsiyentlar;

kz — koeffitsiyent, b kz=1 ; b 10 m boʻlganda kz = z0/b + 0,2 (bu yerda z0 = 8 m) teng deb qabul qilinadi;

b — poydevor tagligi kengligi, m (qalinligi hn boʻlgan beton yoki shagʻal toʻshamada b ni qiymatini 2 hn ga uzaytirishga yoʻl qoʻyiladi);

— mazkur SHNQning 97-bandidagi poydevor tagligidan past joylashgan gruntlarning solishtirma ogʻirligi oʻrtalashtirilgan hisobiy qiymati (yer osti suvlari mavjud boʻlganda suvning muallaq tutib turuvchi taʼsirini hisobga olib aniqlanadi), kN/m3;

— mazkur SHNQning 97-bandidagi poydevor tagligidan past joylashgan gruntlarning solishtirma ogʻirligi oʻrtalashtirilgan hisobiy qiymati, faqat poydevor tagligidan yuqori yotgan gruntlar uchun, kN/ m3;

sII — mazkur SHNQning 97-bandidagi bevosita poydevor tagligi tagida yotgan gruntning solishtirma ilashishini hisobiy qiymati, kPa;

d1 — yertoʻlasiz bino va inshootlar poydevorining tekislangan maydon sathidan joylashtirish chuqurligi yoki ichki va tashqi poydevorlarning yertoʻla polidan oʻlchanadigan va miqdori 8-formuladan aniqlanadigan joylashtirish chuqurligi, plitasimon poydevorlarda d1 qiymati uchun plita tubidan tekislangan maydon sathigacha boʻlgan eng kichik chuqurlik qabul qilinadi;

db — yertoʻla chuqurligi, tekislangan maydon sathidan yertoʻla poligacha boʻlgan masofa, m (chuqurligi 2 m dan katta boʻlgan yertoʻlali bino va inshootlar 2 m ga teng deb qabul qilinadi);

(8)

bu yerda:

hs — yertoʻla tomondan poydevor tagligidan yuqoridagi grunt qatlamining qalinligi, m;

hcf — yertoʻla poli konstruksiyasining qalinligi, m;

gcf — yertoʻla poli konstruksiyasining solishtirma ogʻirligi hisobiy qiymati, kN/m3.

Qalinligi hn boʻlgan beton yoki shagʻal toʻshamada d1 ni hn qiymatgacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

Izohlar:

1. Qattiq (bikr) konstruktiv sxemali bino va inshootlarga konstruksiyalari zaminlarning deformatsiyasidan paydo boʻladigan zoʻriqishlarni qabul qilishga maxsus, shuningdek, mazkur SHNQning 3-bobi, 6-paragrafda keltirilgan tadbirlar hisobiga moslashgan bino va inshootlar kiradi.

2. Egiluvchan konstruktiv sxemali binolar uchun koeffitsiyent gc2 =1 ga teng deb qabul qilinadi.

3. L/N ning oraliq qiymatlarida koeffitsiyent gc2 interpolyatsiya boʻyicha aniqlanadi.

4. Boʻshoq qumlar uchun gs1 va gs2 = 1 ga teng deb qabul qilinadi.

5. Ushbu SHNQning 7-formulasidan poydevorning rejadagi shakli qanday boʻlishdan qatʼi nazar qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Agar poydevorning tagligi maydoni A boʻlgan doira yoki toʻgʻri koʻp burchak shaklida boʻlsa, deb qabul qilish kerak.

6. Gruntlar va yertoʻla poli materiali solishtirma ogʻirligining mazkur SHNQning 7-formulasiga kiradigan hisobiy qiymatini ularning normativ qiymatlariga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

7. Poydevorning konstruksiyasi uning zamin bilan birgalikda ishlash sharoitini yaxshilasa, tegishli asoslangan hollarda gruntning hisobiy qarshiligi oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi (masalan, uzilgan, tirqishli, oraliq toʻshamali poydevorlar).

8. Burchaklarida oʻyiqlari bor poydevor plitalari uchun zamin gruntining hisobiy qarshiligini mazkur SHNQning 6-jadvalidagi kd koeffitsiyentni qoʻllab oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

9. d1 > d (d — poydevorni tekislangan maydon sathidan joylashish chuqurligi) boʻlsa, bunda 7-formulasidagini d1 = d va db = 0 deb qabul qilish kerak.

10. Zamin gruntini mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 1 — 10-jadvallardagi R0 ni qiymatini hisobga olib, 1 va 2-formulalardan aniqlangan hisobiy qarshiligi R qiymatidan 4-5-boblar talablariga asosan poydevorning dastlabki oʻlchamlarini aniqlash uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

95. Gʻovak qumlar uchun ushbu SHNQning 7-formulasi boʻyicha holatda yoki ushbu SHNQning 90-bandiga muvofiq aniqlangan zaminlarning hisobiy qarshiligi (R) qiymati shtamp sinovlari natijalari (kamida uchta) asosida aniqlanishi lozim.

Shtampning oʻlchamlari va shakli loyihalanayotgan poydevor shakli va oʻlchamlariga yaqin boʻlishi, biroq maydoni 0,5 m2 dan kam boʻlmasligi kerak.

Gʻovak qumlardan tashkil topgan zaminlarning hisobiy qarshiligi (R)ni aniqlash maxsus tadqiqotlar asosida amalga oshirilishi lozim.

96. Zaminlarning hisobiy qarshiligi (R) qiymati poydevorni joylashtirish chuqurligida hisoblanishi, bu chuqurlik yer yuzasini kesib olib tashlash yoki toʻldirish orqali rejalashtirilgan sathdan aniqlanishi kerak.

Loyihada poydevorlarga toʻliq yuk tushirishdan oldin koʻtarmani qurish talabi keltirilishi lozim.

Yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisob-kitob qoniqarli natija bersa, yertoʻla polidan poydevor joylashtirish chuqurligini 0,5 m dan kam qilib belgilashga yoʻl qoʻyiladi.

97. jII, sII va gII ni hisobiy qiymatlari, ishonch darajasi a ni II, chegaraviy holat hisoblari uchun 0,85 teng deb qabul qilinadigan qiymatlarida aniqlanishi kerak.

Poydevor tagligidan pastda joylashgan z qalinlikdagi grunt qatlami uchun quyidagicha aniqlanishi lozim: b z = b/2 va b 10 m boʻlganda z = z1 + 0,1b (bu yerda z1 = 4 m).

Poydevor tagligidan pastda yoki yuqorida joylashgan grunt qalinligi chuqurligi boʻyicha bir jinsli boʻlmasa, uning xususiyatlarini oʻrtacha muallaq qiymati qabul qilinishi kerak.

98. Mazkur SHNQning 7-formulasidagi ish sharoiti koeffitsiyenti ni belgilashda, bikr konstruktiv sxemali bino va inshootlarga quyidagilar kiritilishi lozim:

qavatlar oʻrtasidagi orayopmalar butun konturi boʻyicha koʻndalang va boʻylama devorlarga yoki ularning orasidagi masofa kichik boʻlganda faqat yuk koʻtaruvchi va koʻndalang devorlarga tayanadigan panelli, blokli va gʻishtli binolar;

minoralar, tutun chiqarish quvurlari, domenlar.

99. Poydevorlarning dastlabki oʻlchamlari konstruktiv yechimlarga mazkur SHNQning 1-ilovasidagi 1 — 3-jadvallarga muvofiq hamda zamin gruntlarining hisobiy qarshiligi R0 ga doir jadval qiymatlariga asosan belgilanishi kerak.

100. Zamin eng katta poydevor tagligidan boshlab hisoblanganda, shu poydevorning kengligini ikki barobarga teng boʻlgan chuqurlikda siqiluvchanligi kattalashmaydigan, tekis qalinlikdagi gorizontal (nishabligi 0,1 dan ortiq emas) boʻlsa, II xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar poydevorlari oʻlchamlarini aniqlash uchun zamin gruntlarining hisobiy qarshiligi (R0) qiymatlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

101. Zamin gruntlari zichlangan yoki grunt toʻshamalari qilingan hollarda, zamin gruntlarining hisobiy qarshiligi R zichlangan gruntlarning loyihada beriladigan fizik-mexanik xususiyatlari hisobiy qiymatlaridan kelib chiqib aniqlanishi lozim.

102. Tasmasimon poydevorlar uchun namunali yigʻma temir-beton plitaning kengligi hisoblar natijasida aniqlangan kenglikka toʻgʻri kelsa, burchaklari kesilgan plitalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

103. Tasmasimon poydevorlarni plitalarni uzlukli joylash usuli bilan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Uzuq-uzuq poydevorlar zamin gruntlarining hisobiy qarshiligi (R) mazkur SHNQning 94 — 97-bandlariga muvofiq tasmasimon poydevorlar kabi aniqlanishi, bunda, R ning qiymati kd ni 6-jadvalda qabul qilinadigan qiymati bilan oshirilishi lozim.

104. Hisobiy qarshiligi oshirilgan zaminlarda uzuq-uzuq poydevorlarni quyidagi hollarda qoʻllamaslik kerak:

deformatsiyalanadigan hudud doirasida grunt yuzasi zichlanmagan oʻta choʻkuvchanligi boʻyicha I turdagi grunt sharoitida;

seysmikligi 7 ball va undan ortiq boʻlgan hududlarda.

105. Uzuq-uzuq poydevorlarni qurishda burchagi kesilgan plitalardan quyidagilardan tashqari hollarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

poydevor ostida gʻovakli qumlar boʻlganda;

qurilish hududini seysmikligi 7 ball va undan yuqori boʻlganda (bunday hollarda burchagi kesilgan plitalardan, uni uzluksiz tasma koʻrinishida yotqizib);

inshoot atrofida gruntlar birtekis boʻlmagan qatlamli boʻlganda;

poydevor tagligidan pastda oquvchanlik koʻrsatkichi IL > 0,5 boʻlgan loyli gruntdan iborat boʻlganda.

106. Namunali yigʻma temir-beton plitalar kengligi poydevorni hisoblar natijasida aniqlangan kengligiga mos kelsa, toʻgʻri burchakli shakldagi va burchaklari kesilgan plitalarni uzluksiz tasma koʻrinishida yotqizish lozim.

Bunda, zamin gruntini mazkur SHNQning 7-formulasi orqali aniqlangan hisobiy qarshiligi (R) 111-band asosida oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Hisob-kitob asosida aniqlangan poydevor kengligi standart yigʻma plitaning kengligiga mos kelmagan holatlarda, uzlukli poydevorlar loyihalanishi kerak.

Zaminning hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 7-formula hisoblari asosida oshirib loyihalanayotgan uziq-uziq poydevorlar uchun oshish koeffitsiyenti ushbu SHNQning 7-jadvalida keltirilgan qiymatdan katta boʻlmasligi kerak.

Bunda, toʻgʻri burchak shaklidagi poydevorlar uchun esa undan tashqari kd mazkur SHNQning 6-jadvalida keltirilgan qiymatidan ham katta boʻlmasligi lozim.

Izohlar:

1. e va IL ning oraliq qiymatlaridagi koeffitsiyent kd interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinadi.

2. Burchaklari kesilgan plitalar uchun koeffitsiyent kd mazkur SHNQning 94-bandiga muvofiq, R ning oshishini hisobga oladi.

107. Oʻzgaruvchan bikrlikdagi oraliq toʻshamali poydevorlar uchun beton qismi ostidagi zamin gruntini hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 7-formulasi yordamida aniqlanishi, bunda poydevor beton qismi ostidagi zamin gruntini hisobiy qarshiligi 2R dan kichik emas qilib qabul qilinishi kerak.

108. Burchakli kesimli va uzuq-uzuq tasma poydevorlarning choʻkishi hisoblari poydevorning umumiy maydoniga nisbatan oʻrtacha bosimni hisobga olgan holda, yaxlit tasma poydevor hisoblari kabi amalga oshirilishi lozim.

Bunda, ushbu maydon plitalar orasidagi boʻshliqlar va burchak kesimlarini ham oʻz ichiga olishi kerak.

109. Ikki tirqishli (koʻp tirqishli) poydevorni zamini gruntini hisobiy qarshiligi R ni, uni har bir elementi uchun mazkur SHNQning 7-formulasidan alohida aniqlash kerak.

Devor qalinligi t 0,4 m va poydevor zamini choʻkishi s 0,7 su boʻlsa, mazkur SHNQning 95-bandiga asosan koʻp tirqishli poydevor tagligi ostidagi zamin gruntining hisobiy qarshiligi R ni 1,3-marta oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

110. Mavjud inshootlar zaminiga tushayotgan yuklamalar ortganda (rekonstruksiya vaqtida) zamin tuproqlarining hisoblangan qarshiligi ularning fizik-mexanik xususiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga muvofiq belgilanishi lozim.

Bunda, poydevorlar va bino va inshootning poydevor usti konstruksiyalarining turi hamda holati, bino va inshootning foydalanish davomiyligi, poydevorlarga tushayotgan yuklamalar ortishi natijasida kutilayotgan qoʻshimcha choʻkishlar va ularning qoʻshni bino va inshootlarga taʼsiri hisobga olinishi kerak.

111. Mazkur SHNQning 7-formulasi boʻyicha hisoblangan zamin gruntining hisobiy qarshiligi (R) ni, ushbu SHNQning 16-formulasi asosida poydevor tagligidagi oʻrtacha bosim p = R boʻlganda olingan poydevor zaminining hisobiy choʻkishi s va chegaraviy choʻkish su nisbatiga koʻra oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, poydevor tagligidagi bosimning oshirilgan qiymati quyidagi hollarda RP ning oshirilgan hisobiy qarshiligining tavsiya etilgan qiymatlaridan oshmasligi lozim:

s0,4 su — RP = 1,2 R;

s ³ 0,7 su — RP = R;

0,7 su > s > 0,4 su — RP — interpolyatsiya orqali aniqlanadi.

s £ 0,4su boʻlganda, RP = 1,3 R deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Poydevor tagligi boʻyicha oʻrtacha bosimning oshirilgan qiymati RP ning koʻpaytirilgan hisobiy qarshiligi bilan cheklangan holda, poydevor asosining deformatsiyasini chegaraviy qiymatning 80 foizidan oshirmasligi va mazkur SHNQning 3-bobi 9-paragrafida keltirilgan talablarga muvofiq, yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha asosni hisoblash shartidan kelib chiqadigan bosim qiymatidan yuqori boʻlmasligi kerak.

112. Zaminning siqiladigan qatlami chegarasida poydevor tagligidan z chuqurlikda mustahkamligi yuqorida yotgan qatlamlar grunti mustahkamligidan past boʻlgan grunt qatlami mavjud boʻlganda, poydevor oʻlchamlari kuchlanish yigʻindisi sz uchun quyidagi shart bajarilishi lozim:

(9)

bu yerda:

— mazkur SHNQning 118-bandi boʻyicha poydevor tagligidan z chuqurlikda gruntdagi vertikal kuchlanishlar, kPa;

Rz — z chuqurlikdagi mustahkamligi past gruntning hisobiy qarshiligi, kPa, eni bz boʻlgan shartli poydevor uchun mazkur SHNQning 7-formulasi boʻyicha hisoblangan;

bz quyidagiga teng, m:

(10)

bu yerda:

Az = N/szp; a = (l — b)/2;

bu yerda:

N — poydevordan zaminga uzatiladigan vertikal yuklama;

l va b — mos ravishda poydevorning uzunligi va eni.

113. Markazdan tashqari yuklama tushayotgan poydevor chetida gruntga tushayotgan bosimni, poydevorning gruntga botib kirganligini va poydevor usti konstruksiyalarining qattiqligini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Egiluvchi moment poydevorning har qaysi oʻqi boʻylab taʼsir qilganda, chekkadagi bosim 1,2R dan va burchaklardagi nuqtalarda 1,5 R dan oshmasligi lozim.

Bunda, R — zamin gruntining mazkur SHNQning 94 — 112-bandlariga muvofiq aniqlanadigan hisobiy qarshiligi.

114. Nomarkaziy yuklangan poydevorlarni hisoblashda bosim epyurasini trapetsiya va uchburchak shaklida boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, qisqartirilgan uzunlikda va mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq teng taʼsir etuvchi yukning nisbiy ekssentrisiteti e > l/b boʻlganda, poydevor tagligini gruntdan qisman koʻtarilishini hisobga olish kerak.

Yuk koʻtaruvchanligi 75 t va undan ortiq boʻlgan koʻpriksimon kran bilan jihozlangan bino ustini poydevori hamda krannin yuk koʻtaruvchanligi 15 t yuqori boʻlgan ochiq kran estakadalari ustuni poydevori, minora turidagi bino va inshootlar (quvur, domen) uchun, shuningdek zamin gruntini hisobiy qarshiligi Rpmin/pmax ³ 0,25 boʻlgan trapetsiya shaklida boʻlishi lozim.

Qolgan hollarda, koʻpriksimon kranli bino va inshootning poydevori uchun teng taʼsir etuvchi yukning nisbiy ekssentrisiteti e, l/b teng boʻlgan uchburchak epyuraga yoʻl qoʻyiladi.

Osma transport uskunali kransiz binolarning poydevorlari uchun poydevor tag qismining uzunligidan 1/4 qismidan ortiq boʻlmagan masofada nol ordinatali uchburchaklik bosim epyurasiga yoʻl qoʻyiladi.

Bu holat teng taʼsir etuvchi kuchning nisbiy ekssentrisiteti e ning l/6 dan oshmasligi lozim.

Katta momentli yuklamalar mavjud boʻlgan hollarda, chetki bosimlarni kamaytirish maqsadida ankerli poydevorlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

115. Chetki bosimning qiymati r, kPa quyidagi 11-formuladan aniqlanishi lozim:

nisbiy ekssentrisitet e/l £ 1/6 boʻlganda:

(11)

nisbiy ekssentrisitet e/l > 1/6 boʻlganda:

(12)

bu yerda:

N — zaminni deformatsiyaga hisoblashda aniqlanadigan poydevor va uni kesilgan joylaridagi grunt ogʻirligidan tashqari, zaminga taʼsir qilayotgan vertikal yuklar yigʻindisi, kN;

A — poydevor tagligi maydoni, m 2;

gmt — poydevor tagligidan yuqorida joylashgan poydevor tanasi, grunt va polning solishtirma ogʻirligining oʻrtacha muallaq qiymati, 20 kN/m3 ga teng deb qabul qilinadi;

d — poydevor qalinligi, m;

M — miqdori poydevorni gruntga joylashish chuqurligini va yuqorida joylashgan konstruksiyani tarqatish taʼsirini hisobga olib yoki uni hisobga olmay aniqlanadigan, poydevor tagligiga taʼsir etayotgan barcha teng taʼsir etuvchi yuklar momenti, kN×m;

W — poydevor tagligi maydoni qarshilik momenti, m3;

C0 — teng taʼsir etuvchi yukni qoʻyilish nuqtasidan uni oʻqi boʻylab poydevor chetigacha boʻlgan masofa, m, uning qiymati quyidagi 13-formuladan aniqlanadi:

(13)

e — poydevor tagligiga taʼsir qilayotgan yukning ekssentrisiteti, m quyidagi 14-formuladan aniqlanadi:

(14)

1-rasm. Markaziy va nomarkaziy yuk taʼsirida poydevor tagligidagi bosim epyurasi

a-g — polga yuk taʼsir qilmaganda; d-z — intensivligi q boʻlgan uzluksiz teng taqsimlangan yuk taʼsirida; a va d — markaziy yuk taʼsirida; b va e — yuk ekssentriteti ev va j — e = 1/6 boʻlganda; g va z — e > 1/6 boʻlganda (poydevor gruntdan qisman ajralgan holda)

116. Toʻgʻri burchakli poydevor x va u oʻqlariga parallel boʻlgan ikkita yoʻnalishda taʼsir qilayotgan Mx va Mu, momentlar mavjud boʻlganda, burchak nuqtalaridagi eng katta bosim Rmax, kPa, quyidagi 15-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

(15)

bu yerda:

N, A, W — mazkur SHNQning 11-formulasi kabi qabul qilinadi.

117. Pollarda q intensivlikdagi bir tekis taqsimlangan uzluksiz yuk mavjud boʻlganda, ushbu SHNQning 1-rasmiga muvofiq poydevor taglikdagi bosimning chetki va oʻrta epyuralarini q yukka oshirish lozim.

Loyihalashtirishga oid texnologik topshiriqda kattaroq qiymat koʻrsatilmagan boʻlsa, sanoat binolari pollariga tushadigan q yuklamani 20 kPa ga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

8-§. Poydevor zaminining choʻkishini aniqlash

118. Poydevor zaminning choʻkishi s (sm), chiziqli deformatsiyalanuvchi yarim fazo koʻrinishidagi hisoblash sxemasidan foydalangan holda mazkur SHNQning 93-bandiga muvofiq, quyidagi 16-formula asosida qatlamma-qatlam qoʻshish usuli bilan aniqlanadi:

(16)

bu yerda:

b — qiymati 0,8ga teng boʻlgan oʻlchamsiz koeffitsiyent;

— mazkur SHNQning 119-bandi boʻyicha poydevor tagligi markazidan oʻtuvchi vertikal boʻyicha, i — grunt qatlamidagi tashqi yukdan hosil boʻladigan vertikal normal kuchlanishning (bundan buyon matnda vertikal kuchlanish deb yuritiladi) oʻrtacha qiymati, kPa;

hi — qiymati poydevorni 0.4 kengligidan kichik qabul qilinadigan grunt i — qatlamining qalinligi, m;

Ei — grunt i — qatlamining birlamchi yuklash chizigʻidan aniqlanadigan deformatsiya moduli, kPa;

— mazkur SHNQning 120-bandi boʻyicha poydevor tagligi markazidan oʻtuvchi vertikal boʻyicha i — gruntning qatlamidagi kotlovanni qazishda olib tashlangan uning oʻz ogʻirligidan yukdan hosil boʻladigan vertikal kuchlanishning oʻrtacha qiymati, kPa;

Ee,i — grunt i — qatlamining ikkilamchi yuklanish chizigʻidan aniqlanadigan deformatsiya moduli, kPa;

p — zaminning siqiladigan qatlam boʻlingan qatlamlar soni.

Bunda, zamining chuqurligi boʻyicha vertikal kuchlanishlar tarqalishi mazkur SHNQning 2-rasmida keltirilgan sxemaga muvofiq qabul qilinishi kerak.

III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun deformatsiya moduli Ee,i ni tajriba asosida aniqlangan maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda Ee,i = 5 Ei deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Grunt i — qatlamidagi kuchlanishni oʻrtacha szp,i va szg,i qiymatlarini yuqori zi-1 va pastki zi chegara qatlamlaridagi mos keladigan kuchlanish yarim yigʻindisi kabi hisoblash lozim.

Qazilayotgan kotlovanda bino va inshootni qurishda vertikal kuchlanishlarning quyidagi uchta qiymatini farqlash kerak:

szg — qurilish boshlanmasdan oldin gruntnin oʻz ogʻirligidan;

szu — kotlovan qazilgandan keyin;

sz — inshoot qurilganidan soʻng.

Poydevor zaminning oʻrtacha choʻkishini aniqlashda mazkur SHNQning 16-formulasida qoʻllaniladigan barcha miqdorlarni poydevor markazidan oʻtuvchi vertikal boʻyicha emas, balki markaz bilan burchak oʻrtasidagi nuqta (toʻgʻri burchakli poydevorlar uchun) yoki markazdan rc = (r1 + r2)/2 masofada joylashgan nuqta orqali oʻtuvchi vertikal boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

bu yerda, r1 — doiraviy yoki halqasimon poydevorning ichki radiusi, r2 — tashqi radiusi (doiraviy poydevor uchun r1 = 0).

Qoziqli poydevorni choʻkishga hisobi SHNQ 2.02.03-21 ning qoʻshimcha talablari orqali bajarilishi kerak.

2-rasm. Chiziqli deformatsiyalanuvchi yarim fazoda vertikal kuchlanishlarning taqsimlanish sxemasi

DL — tekislash sathi, NL — tabiiy relyef yuzasi sathsi; FL — poydevor tagligi sathsi; WL — yer osti suvlari sathi; V,S — siqiladigan qatlamning pastki chegarasi; d va dp — mos ravishda tekislash sathi va tabiiy relyef sirtidan poydevorning joylashish chuqurligi; b — poydevor eni; r — poydevor ostidagi oʻrtacha bosim; szg va szg,0 — poydevor tagligidan z chuqurlikda va poydevor tagligi sathida gruntning xususiy ogʻirligidan tushadigan vertikal zoʻriqish; szp va szp,0 — poydevor tagligidan z chuqurlikda i — qatlamning oʻrtasida handakdan chiqarilgan gruntning oʻz ogʻirligidagi zoʻriqish; Ns — siqiladigan qatlam chuqurligi

119. Tashqi yuklardan hosil boʻladigan vertikal kuchlanish szp= sz — szu poydevorni oʻlchamlari, shakli va joylashish chuqurligi, poydevor tagligida bosimni gruntga taqsimlanishi va zamin grunti xossalariga bogʻliq ravishda belgilanishi lozim.

Toʻgʻri burchakli, aylana shaklli va tasmasimon poydevorlar uchun qiymatlari (kPa) poydevor tagligidan z chuqurlikda, taglik markazidan oʻtuvchi vertikal boʻylab quyidagi 17-formula orqali aniqlanadi:

(17)

bu yerda:

a — nisbiy chuqurlik x, ni 2z/b ga teng boʻlgan qiymatiga bogʻliq ravishda ushbu SHNQning 8-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyent;

r — poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim, kPa.

120. Toʻgʻri burchakli, aylana shaklli va tasmasimon poydevorlar tagligidan z chuqurlikda, poydevor tagligi sathida gruntning oʻz ogʻirligidan hosil boʻladigan vertikal kuchlanish szg = szg — szu, kPa quyidagi 18-formula orqali aniqlanadi:

(18)

bu yerda:

a — nisbiy chuqurlik x, ni 2z/b ga teng boʻlgan qiymatiga bogʻliq ravishda ushbu SHNQning 8-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyent;

— poydevor tagligi sathida gruntni oʻz ogʻirligidan hosil boʻladigan vertikal kuchlanish, kPa (qirqib tekislashda = g'd, tekislanmagan va gruntni toʻkib tekislanganda = g'd, bunda, g' — mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq taglikdan yuqorida joylashgan gruntni solishtirma ogʻirligi, kN/m3; d va dn, m).

Bunda, szg ni hisoblashda poydevorni emas, kotlovanni rejadagi oʻlchamlaridan foydalanish lozim.

121. Chuqurligi 5 m dan kichik boʻlgan kotlovanlarda quriladigan poydevorlarning choʻkishini hisoblashda mazkur SHNQninng 16-formulasidagi ikkinchi qoʻshiluvchini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

122. Poydevor tagligidagi oʻrtacha bosim qiymati r £ , boʻlsa, poydevor zaminining choʻkishi s quyidagi 19-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

(19)

bu yerda:

, ,i, hi, Ee,i va n — xuddi mazkur SHNQning 16-formulasidagi kabi.

123. Vertikal boʻyicha toʻgʻri burchakli poydevor burchagidagi nuqtasidan oʻtadigan, poydevor tagligidan z chuqurlikdagi tashqi yukdan hosil boʻladigan vertikal kuchlanish ,s, kPa, quyidagi 20-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(20)

bu yerda:

a, = z/b qiymatiga koʻra mazkur SHNQning 8-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyent;

r — poydevor tagligi ostidagi oʻrtacha bosim, kPa.

124. Poydevor tagidan z chuqurlikda joylashgan ixtiyoriy A nuqtadan oʻtuvchi vertikal boʻylab kuchlanishlar (zr,sj, kPa) (poydevor tagidagi bosimi R ga teng boʻlgan qurilayotgan poydevor ichida yoki tashqarisida) toʻrtta shartli poydevorning mazkur SHNQning 3-rasmiga muvofiq burchak nuqtalaridagi zr,sj, kPa kuchlanishlarni algebraik qoʻshish orqali quyidagi 21-formula boʻyicha aniqlash kerak:

(21)

125. Vertikal boʻyicha poydevor tagligidan z chuqurlikda hisoblanayotgan poydevor markazidan oʻtuvchi qoʻshni poydevor yoki tutash maydondagi yukni (qayta toʻldirilgan grunt ogʻirligini ham qoʻshib) taʼsirini hisobga olib hisoblanadigan kuchlanish szr,nf, kPa, ushbu formula orqali aniqlash kerak.

Hisoblanayotgan poydevor markazidan oʻtuvchi vertikal boʻylab, poydevor tagidan z chuqurlikdagi vertikal kuchlanishlar (zr,nf, kPa) qoʻshni poydevorlar yoki tutash maydonlardagi yuklamalar taʼsirini hisobga olgan holda quyidagi 22-formula yordamida aniqlash lozim:

(22)

bu yerda:

— tashqi yuklardan hosil boʻladigan vertikal kuchlanish, kPa;

zr,ai — qoʻshni poydevor yoki yukdan hosil boʻlgan vertikal kuchlanish;

k — taʼsir etuvchi poydevorlar yoki yuklar soni.

126. Zamin yuzasida q, kPa intensivlikdagi uzluksiz bir tekis taqsimlangan yuklama mavjud boʻlganda (tekislash uchun qilingan koʻtarmaning ogʻirligidan) zr,nf ning qiymati mazkur SHNQning 22-formulasiga koʻra istalgan z chuqurlik uchun zr,nf = zr + q formulasi orqali aniqlanishi kerak.

Izohlar:

1. 1-jadvaldagi belgilar: b — poydevor eni yoki diametri, l — poydevor uzunligi

2. A yuzali muntazam koʻpburchaklik shaklidagi taglikli poydevor uchun a ning qiymati radiusli aylana shaklli poydevorlar kabi qabul qilinishi lozim.

3. va hi ning oraliq qiymatlari uchun a koeffitsiyentlari interpolyatsiya usuli orqali aniqlanishi kerak.

3-rasm. Burchakli nuqtalar usuli bilan qoʻshni poydevor taʼsirini hisobga olgan holda hisoblanayotgan poydevor asosidagi vertikal kuchlanishlarni aniqlash sxemasi

a — hisoblanayotgan 1 va taʼsir etuvchi 2 poydevorning joylashish sxemasi; b — soxta poydevorlarning j — poydevorga 21-formulada ​​​​​​​zr,sj kuchlanishlar ishorasini koʻrsatgan holda burchak ostida joylashish sxemasi

127. Poydevor tagligidan z chuqurlikda joylashgan qatlam chegarasida gruntning oʻz ogʻirligidan tushadigan vertikal samarali kuchlanish (szg, kPa) quyidagi 23-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(23)

bu yerda:

g' — poydevor tagligidan yuqori yotgan gruntning oʻrtacha solishtirma ogʻirligi, kN/m3;

dn — m, mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq;

gi va hi — mos ravishda poydevor tagligidan z chuqurlikdagi chegarasidan yuqorida joylashgan grunt i-qatlamining solishtirma ogʻirligi va qalinligi, kN/ m3, m.

i — qatlam chegarasidagi gʻovak bosim, kN/ m3.

Suvga toʻyinmagan gruntlar uchun gʻovak bosim miqdori nolga teng deb qabul qilinishi kerak (i = 0).

Yer osti suvlari sathidan pastda joylashgan gruntlarning solishtirma ogʻirligini filtratsiya koeffitsiyenti 1´10-5 m/d dan katta va IL > 0,25 (loyli gruntlar uchun) boʻlganda, suvning muallaq tutib turuvchi taʼsirini hisobga olgan holda qabul qilish lozim.

Yer osti suvlari sathidan pastda joylashgan gruntlarning solishtirma ogʻirligini filtratsiya koeffitsiyenti 1´10-5 m/d dan kichik va IL > 0,25 (loyli gruntlar uchun) boʻlganda suvning muallaq tutib turuvchi taʼsirini hisobga olmasdan qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu qatlamda va undan pastda zg ni aniqlashda koʻrilayotgan chuqurlikdan yuqoridagi suv bosimi ustunini hisobga olish lozim.

128. Zaminning siqiladigan qatlami pastki chegarasi shart bajariladigan z = Nc chuqurlikda qabul qilinishi kerak.

Bunda, siqiladigan qatlam chuqurligi, Nmin:

b£ 10 m boʻlganda, b /2 ga teng;

10Jb £ 60 m boʻlganda, (4 + 0,1b) ga teng;

b > 60 m boʻlganda, 10 m ga teng qiymatlaridan kam boʻlmasligi kerak.

Yuqorida keltirilgan shartlar boʻyicha aniqlangan Ns chuqurlik chegarasida deformatsiya moduli E> 100 MPa teng boʻlgan grunt qatlami joylashgan boʻlsa, siqilgan qatlamni ushbu gruntning ustki qismigacha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Ns qatlamning tagiga yoki tubiga mos keladigan qiymatlarning minimal qiymatini quyidagicha hollarda qabul qilish kerak:

yuqoridagi shartlarga asosan aniqlangan siqilgan qatlamning pastki chegarasi deformatsiya moduli E £ 7 MPa boʻlgan grunt qatlamida yoki bunday qatlam toʻgʻridan-toʻgʻri z = Ns chuqurligidan pastda joylashgan boʻlsa;

ushbu qatlam siqiladigan qatlamga kiritilsa va sharti bajarilsa.

Plitasiman poydevorning har xil nuqtalarini choʻkishini hisoblashda siqilgan qatlamning chuqurligini butun poydevor rejasi doirasida (uning tarkibida deformatsiya moduli E > 100 MPa boʻlgan gruntlar mavjud boʻlmaganda) oʻzgarmas deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

129. Yangi bino va inshootni qurishda yoki qurilgan hududdagi bino va inshootni rekonstruksiya qilishda qurilish hududini oʻrab turgan bino va inshootlar zaminini yangi (rekonstruksiya qilinayotgan) bino va inshoot taʼsirida qoʻshimcha deformatsiyalanishini mazkur SHNQning 11-bobi talablari asosida aniqlash kerak.

9-§. Poydevorning qiyshayishini aniqlash

130. Ayrim poydevorlar yoki bino va inshootlarning qiymatini hisoblashda poydevor tagligi sathidagi momentni, qoʻshni poydevorlarning sathini, yondosh maydonlarga tushadigan yuklamalarni va zaminning notekis siqilishini hisobga olish zarur.

Poydevorlarning qiyshayishini aniqlashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

poydevorning chuqurligini;

poydevor usti konstruksiyasining bikrligini;

poydevor (inshoot)ning nishabligi tufayli yuklama ekssentrisitetini yoʻl qoʻyiladigan oshishini.

131. Markazdan tashqari yuk taʼsiridan poydevor qiyshayishi i quyidagi 24-formula orqali aniqlanishi kerak:

(24)

bu yerda,

(25)

ke — mazkur SHNQning 9-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyent;

E va ν — mos ravishda zamin gruntining deformatsiya moduli kPa va koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti (ν qiymati ushbu SHNQning 10-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak);

zamin bir jinsli boʻlmagan holda, D qiymatlari ushbu SHNQning 11-bandiga muvofiq siqiladigan qatlam chegarasida oʻrtacha kattalikda olinishi lozim;

N — poydevor tagligi sathida poydevorga tushadigan barcha yuklamalarning vertikal teng taʼsir etuvchisi, kN;

e — ekssentrisitet, m;

a — aylana shaklli poydevor diametri yoki toʻgʻri toʻrtburchak poydevorining moment taʼsir qiladigan tomoni, m;

A yuzali toʻgʻri koʻpburchak boʻlgan poydevor uchun qabul qilinishi kerak.

132. Zaminning bir xil boʻlmagan siqilishidan hosil boʻladigan poydevorning qiyshayishini sonli usullarda (masalan, chekli elementlar usulida) aniqlash kerak.

Izoh. ν kichik qiymati gruntning katta zichligida qoʻllaniladi.

ni oʻrtacha qiymatini (siqilish qatlami Ns chegarasida), kPa-1, quyidagi 26-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

(26)

bu yerda:

Ai — mazkur SHNQning 118-bandi boʻyicha gruntning i — qatlami chegarasida poydevor tagligi ostidagi yakka bosimdan paydo boʻladigan vertikal kuchlanishlarning epyurasi yuzi boʻlib, uning qiymati Ai = zp,ihi formula orqali aniqlanishi kerak;

Ei, vi, hi — mos ravishda deformatsiya moduli, MPa, koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti va i — qatlam grunti qalinligi, cm;

Ns — mazkur SHNQning 128-bandidan aniqlanadigan siqilgan qatlam, cm;

p — siqilgan qatlam Ns chegarasidagi, E va ν ni qiymatlari farq qiladigan qatlamlar soni.

10-§. Poydevorlar zaminning chegaraviy deformatsiyalari

133. Zamin va bino va inshootning birgalikdagi deformatsiyasining chegaraviy qiymatlari (su,s va su,f ) quyidagi omillar asosida aniqlanishi kerak:

inshootlarning deformatsiyalariga qoʻyiladigan texnologik yoki meʼmoriy talablar (bino yoki inshootning, uning ayrim elementlari va uskunalarning loyihadagi sathlari va vaziyatlari oʻzgarishi, liftlar, kranlar, elevatorlarning koʻtarish qurilmalari) — su,s;

konstruksiyalarning mustahkamligi, ustuvorligi va darzlarga bardoshliligi, bino yoki inshootning umumiy ustuvorligiga qoʻyiladigan talablar, su,f .

134. Ushbu s £ su,s shartga rioya qilishni tekshirish namunaviy va yakka loyihalarni ishlab chiqish davomida amalga oshirilishi lozim.

Mazkur tekshirish loyihalarda bino va inshoot konstruksiyalarini mustahkamlik, ustuvorlik va darsga bardoshlilikka hisoblashlardan soʻng bino va inshootning zamin bilan oʻzaro taʼsirini hisoblash tarkibida bajarilishi kerak.

135. Konstruksiyalarning mustahkamligi, ustuvorligi va darsga bardoshliligi shartlari boʻyicha zamin va bino (inshoot)ning birgalikdagi deformatsiyasini chegaraviy qiymatlari (su,f )ni loyihalash jarayonida bino (inshoot)ning zamin bilan oʻzaro taʼsirlashuvini hisoblash asosida belgilash lozim.

Konstruksiyalarda zaminning notekis choʻkishidan zoʻriqishlar paydo boʻlmaydigan konstruksiyalar (har xil sharnirli tizimlar) uchun, shuningdek qattiq (bikr) va mustahkam bino va inshootlar (minorasimon binolar, domnalar) uchun tegishli asoslanganda chegaraviy (su,f ) qiymatni belgilamaslikka yoʻl qoʻyiladi.

136. Bino va inshootlarning namunaviy loyihalarini ishlab chiqishda su,s va su,f qiymatlariga asoslanib, loyihalarni mahalliy grunt sharoitlariga moslashtirish jarayonida zaminlarning deformatsiyalarini hisoblashni soddalashtiruvchi va ularning qoʻllanilishi mumkinligini aniqlovchi quyidagi mezonlarni belgilash kerak:

bino va inshoot rejasi doirasidagi gruntlarning oʻrtacha deformatsiya modulining turli qiymatlariga yoki zaminning oʻrtacha choʻkishiga mos keladigan zamin gruntlarining siqiluvchanligi oʻzgaruvchanlik darajasining chegaraviy qiymatlari aE;

inshootning nol qattiqligiga mos keladigan zamin deformatsiyalarining chegaraviy notekisligi;

zaminlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblash talab qilinmaydigan gruntlar roʻyxati, ularning eng oddiy xususiyatlari va xossalari koʻrsatilgan holda, shuningdek mavjud boʻlsa qatlamlanish xususiyatlari.

Bino va inshootning rejasi chegarasida chegarasidagi zaminlar gruntlarning deformatsiyalanish moduli ning oʻrtacha qiymatini oʻrtacha muallaq sifatida chuqurlik boʻyicha va inshoot rejasidagi gruntlarning siqiluvchanligi oʻzgarishlarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

137. Bino va inshootning konstruksiyalari poydevor bilan oʻzaro taʼsirlashuvda hosil boʻladigan kuchlarga hisoblangan boʻlmasa va loyihalash topshirigʻida su,s qiymatlari belgilanmagan boʻlsa, poydevor deformatsiyalarining chegaraviy qiymatlarini SHNQning 4-ilovasiga muvofiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

138. Hisobiy choʻkish qiymati 8 cm katta boʻlgan inshoot loyihasida quyidagicha chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:

qurilishni amalga oshirishga tegishli;

muhandislik kommunikatsiyalari kirish va chiqish joyida loyihadagi nishabligini oʻzgarishiga yoʻl qoʻymaydigan;

kommunikatsiyalarni bino va inshootning devori bilan kesishgan joylarida butunligini taʼminlovchi.

Izohlar:

1. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar ostidagi alohida poydevorlarning yuzalari oʻrtasidagi farq ikki barobardan oshmaydigan bino (inshoot)lar uchun foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

2. Pollarga 20 kPa dan ortiq yuk tushadigan ishlab chiqarish binolariga ushbu jadvalning talablari tatbiq etilmaydi.

139. Loyihalanayotgan bino (inshoot)ning poydevorlari ostidagi oʻrtacha bosim zamin gruntlarining mazkur SHNQning 97 — 112-bandlari boʻyicha hisobiy qarshiligidan oshmasa va quyidagi shartlardan biri bajarilsa, zamin deformatsiyalari hisoblarini bajarilmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

zaminning siqiluvchanligini oʻzgaruvchanlik darajasi ushbu SHNQning 136-bandi uchinchi xatboshisi boʻyicha chegaraviy qiymatdan kam boʻlsa;

qurilish maydonining muhandislik-geologik sharoitlari namunaviy loyihani qoʻllash sohasiga mos kelsa;

bino va inshootlarni qurish maydonining ushbu SHNQning 11-jadvalida keltirilgan gruntga doir sharoitlari 11-jadvalda keltirilgan variantlarga tegishli boʻlsa.

11-§. Zaminlarni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblash

140. Zaminlarni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblashlar ularning mustahkamligi va turgʻunligini taʼminlash, shuningdek poydevorning tagligi boʻyicha siljish va agʻdarilishiga yoʻl qoʻymaslikka nisbatan amalga oshirilishi kerak.

Hisoblashda qabul qilinadigan zaminning buzilish sxemasi (uning chegaraviy holatga yetishida) poydevor yoki bino (inshoot)ning ushbu taʼsir va konstruksiyasi uchun statik va kinematik jihatdan mos boʻlishi lozim.

141. Zaminning yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisobi quyidagi 27-shartdan kelib chiqib bajarilishi kerak:

(27)

bu yerda:

F — zaminga tushadigan hisobiy yuklama, kN, mazkur SHNQning 4-bobi, 2-paragraf boʻyicha aniqlanadi;

Fu — zaminning chegaraviy qarshilik kuchi, kN;

— ish sharoitlari koeffitsiyenti, quyidagicha qabul qilinadi:

qumlar uchun, changsimonlaridan tashqari..............................1,0

changsimon qumlar, shuningdek loyli barqaror holatdagi gruntlar uchun......0,9

loyli nobarqaror holatdagi gruntlar uchun.........................0,85

qoya toshli gruntlar uchun:

nuramagan va kuchsiz nuragan ..................................................1,0

nuragan.......................................................................................0,9

kuchli nuragan............................................................................0,8;

— bino yoki inshootning vazifasi boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti; II, III, IV va xavf-xatar toifasidagi bino va inshootlar uchun mos ravishda 1,2; 1,15 va 1,10 ga teng deb qabul qilish kerak.

Bir jinsli boʻlmagan gruntlar mavjud boʻlganda, ning oʻrtacha tortilgan qiymati poydevor tagligi ostidagi b1 + 0,1b qalinlikda (biroq 0,5b dan oshmasligi) qabul qilinishi lozim.

Bu yerda, b — poydevorning turgʻunligini yoʻqotishi taxmin qilinayotgan tomon uzunligi (m hisobida), b1 = 4 m ga teng.

Mazkur qalinlik poydevor tagligidan boshlab hisoblanishi kerak.

142. Qoyatoshli gruntlardan iborat zamin chegaraviy qarshilik kuchlarining vertikal tashkil etuvchisi (Nu, kN) poydevor qanday chuqurlikda joylashganidan qatʼiy nazar quyidagi 28-formulaga asosan hisoblanishi kerak:

Nu = Rcb'l', (28)

bu yerda:

Rc — qoyatoshli gruntning bir oʻqli siqilishiga mustahkamlik chegarasining hisobiy qiymati, kPa;

b' va l' — poydevorning mos ravishda keltirilgan eni va uzunligi, m, quyidagi 29-formula orqali hisoblab aniqlanishi lozim:

b' = b — 2eb; l' = l — 2el, (29)

eb va el — poydevorning koʻndalang va boʻylama oʻqlari yoʻnalishidagi yuklamalarning teng taʼsir etuvchilarini qoʻyish ekssentrisitetlari, m.

143. Barqaror holdagi maydalangan (dispers) gruntlardan iborat zamin chegaraviy qarshilik kuchi hamda butun sirpanish yuzalari boʻyicha normal ( ) va urinma ( ) kuchlanishlar orasidagi nisbati zaminning chegaraviy holatiga mos kelishi shartidan kelib chiqib quyidagi 30-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(30)

bu yerda:

va cI — mazkur SHNQning 42-bandi boʻyicha gruntning mos ravishda ichki ishqalanish burchagi va solishtirma tutashuvchanligining hisobiy qiymati.

144. Sekin zichlanadigan, suvga toʻyingan gilli, organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan poydevorning chegaraviy qarshilik kuchi (namlik darajasi Sr ³ 0,85 va konsolidatsiya koeffitsiyenti sv ³107 cm2/yil boʻlganda) gʻovak suvdagi bosim (u) ning ortishi oqibatida poydevor gruntlarining barqaror boʻlmagan holatini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Bunda, effektiv urinma () kuchlanish quyidagi 31-formuladan qabul qilinishi kerak:

(31)

bu yerda:

t — mos ravishda normal kuchlanish va gʻovak bosimi qiymati;

va cI — GOST 12248-2010 va GOST 20276-2012 boʻyicha zamin gruntlarining barqaror holatiga mos kelishi va konsolidatsiyalangan qirqish yoki uch oʻq boʻylab siqish usulida aniqlanishi lozim.

Gʻovaklardagi suvning bosimini zaminga yuklama qoʻyish tezligini hisobga olgan holda gruntlarning filtratsiya konsolidatsiyasi usulida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Bino va inshootni qurish yoki uni foydalanish yuklari bilan yuklashning yuqori surʼatlari, zaminda drenajlovchi grunt qatlamlari yoki drenaj qurilmalari mavjud boʻlmagan hollarda ishonchlilik zaxirasi uchun = 0 deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, cI qiymati zamin gruntlarining beqaror holatiga mos kelishi va GOST 12248-2010 boʻyicha uch oʻqli sinovda konsolidatsiyalanmagan-drenajlanmagan sinov natijalariga asosan aniqlangan grunt mustahkamligiga teng boʻlishi lozim.

145. Poydevor zaminining yuk koʻtarish qobiliyatini tekshirishda uning turgʻunligini yoʻqotilishi (vertikal va gorizontal teng taʼsir etuvchilarning nisbatlariga hamda ekssentrisitet qiymatiga koʻra) quyidagi koʻrinishlarda yuz berishiga yoʻl qoʻyilishi hisobga olish kerak:

tagligi boʻyicha tekis siljish;

chuqur siljish;

aralash siljish (poydevor taglikini bir qismidagi tekis siljish va taglikni qolgan qismini oʻz ichiga oluvchi yuza boʻylab chuqur siljish).

Bunda, poydevor shakli, uning tagligini xususiyati, poydevorni bino va inshootning boshqa elementlari bilan bogʻliqligi, zamin gruntlarining xossalari va qatlamlanishini hisobga olish lozim.

Alohida poydevor zamini turgʻunligini tekshirishni butun bino va inshootning zaminining birgalikda ishlashini hisobga olgan holda bajarish kerak.

146. Zaminlarning koʻtarish qobiliyatini hisoblash chegaraviy muvozanat usullari bilan amalga oshirilishi kerak.

Bu usullar eng xavfli sirpanish yuzasini aniqlashga asoslangan boʻlishi va siljituvchi kuchlar bilan ushlab turuvchi kuchlarning tengligini taʼminlashi lozim.

Siljiyotgan grunt massivini qoʻzgʻalmas massivdan ajratuvchi sirpanish yuzasini aylanma silindrik, siniq, logorifmik spiral va boshqa shakllar koʻrinishida qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

147. Yuz berishi mumkin boʻlgan sirpanish yuzasini gruntli massivdagi mavjud kuchsizlangan yuza bilan toʻliq yoki qisman toʻgʻri kelishi yoxud kuchsiz grunt qatlamini kesib oʻtishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, uni tanlashda bino va inshootning konstruktiv xususiyatlaridan kelib chiqib, gruntning siljishga qoʻyilgan cheklovini hisobga olish kerak.

Zaminlarni yuk koʻtarish boʻyicha hisoblashlarda bino va inshootni loyihalash va undan foydalanish davriga javob beradigan yuklarni har xil birikmasini hisobga olish lozim.

148. Har bir mumkin boʻlgan sirpanish yuzasi uchun chegaraviy yuklanish hisoblab chiqilishi, bunda barqarorlik yoʻqolishi paytida kutilayotgan yuklamaning vertikal, gorizontal va momentli tarkibiy qismlari orasidagi nisbatlardan foydalaniladi va yuklama yagona parametr bilan tavsiflanishi lozim.

Mazkur parametr kuchlarning (berilgan oʻqqa proyeksiyasida) yoki momentlarning (berilgan oʻqqa nisbatan) muvozanat shartidan aniqlanishi kerak.

Chegaraviy yuklanish sifatida eng kichik qiymat olinishi lozim.

149. Muvozanatni aniqlashda koʻrib chiqiladigan kuchlarga quyidagilar kiritilishi kerak:

bino yoki inshootdan tushadigan vertikal, gorizontal va aylanma yuklar;

grunt ogʻirligi, filtratsiya kuchlari, tanlangan sirpanish yuzasi boʻylab ishqalanish va yopishqoqlik kuchlari;

sirpanish yuzasidan tashqaridagi grunt massivining siljuvchi qismiga taʼsir etuvchi gruntning faol (aktiv) va (yoki) passiv bosimlar.

150. Barqaror holatdagi dispersli gruntlardan iborat zaminning chegaraviy qarshilik kuchi vertikal tashkil etuvchisi Nu ni, kN, mazkur SHNQning 32-formulasiga asosan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, poydevorning tagligi yassi boʻlishi va undan pastdagi zamin gruntlari kamida poydevor enicha chuqurlikkacha bir jinsli boʻlishi kerak.

Poydevorga har tomondan vertikal yuklamalar qoʻshimcha tarzda taʼsir qiladigan hollarda esa yuklamalardan eng kattasi 0.5R dan oshmasligi lozim (R — zamin gruntining hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 94 — 112-bandlarga muvofiq aniqlanadi):

(32)

bu yerda:

b' va l' — mazkur SHNQning 4-bob 29-formuladagi kabi belgilar, bunda b harfi bilan poydevorning zaminning ustuvorligi yoʻqotilishi taxmin qilinayotgan tomoni belgilangan;

, Nq, Nc — gruntning ichki ishqalanish burchagi va poydevor tagligi sathda zaminga taʼsir etuvchi tashqi yukning teng taʼsir etuvchi kuchi F ning vertikalga nisbatan ogʻish burchagi d ning hisobiy qiymatlariga koʻra ushbu SHNQning 12-jadvali boʻyicha aniqlanadigan oʻlchovsiz yuk koʻtarish qobiliyati koeffitsiyentlari;

gI va g'I — poydevor tagligidan mos ravishda pastda va yuqorida bortish prizmasi paydo boʻlishi ehtimoli mavjud chegaralardagi, gruntlar solishtirma ogʻirligining hisobiy qiymatlari, kN/m3, (yer osti suvlari mavjud boʻlganda, suv toʻsiq qatlamdan yuqorida joylashgan gruntlar uchun suvning muallaq tutib turish taʼsiri ham hisobga olinadi);

cI — gruntning solishtirma tutashuvchanligi hisobiy qiymati, kPa;

d — poydevorning joylashish chuqurligi, m (poydevorning har xil tomondan vertikal qoʻshimcha kuchlar birday taʼsir qilmagan holda d qiymati, eng kichik qoʻshimcha yukka toʻgʻri keladigan qilib qabul qilinadi);

— poydevor shakllarini hisobga olish koeffitsiyentlari quyidagi formulalardan aniqlanishi kerak:

(33)

bu yera:

h = l/b

l va b — mos ravishda poydevor tagligini uzunligi va kengligi yuklamani teng taʼsir etuvchi markazdan tashqariga qoʻyish hollarida l' va b' keltirilgan qiymatlarini ushbu SHNQning 29-formulasi orqali aniqlanadigan oʻlchamlari.

Izohlar:

1. jI va d ning oraliq qiymatlarida Ng, Nq va Ns koeffitsiyentlarni interpolyatsiya bilan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

2. Shakldor qavslar ichida mazkur SHNQning 35-formulasi shartidan kelib chiqib, yukning chegaraviy nishablik burchagi d' ga mos keluvchi koʻtaruvchanlik xususiyati koeffitsiyentlari qiymatlari keltirilgan.

Agar h = l/b 1 boʻlsa, mazkur SHNQning 4-bobi 33-formulasida h = 1teng deb qabul qilish kerak.

Zaminga tushadigan tashqi yuklama teng taʼsir etuvchisining vertikalga nishablik burchagi d quyidagi 34-shartga asosan aniqlanishi kerak:

(34)

bu yerda:

Fh va Fv — mos ravishda poydevor tagligi sathidan zaminga tushadigan tashqi yuklamaning gorizontal va vertikal tashkil etuvchisi kN.

Quyidagi 35-shart bajarilganda, mazkur SHNQning 32-formulasi boʻyicha hisoblashga yoʻl qoʻyiladi:

(35)

Poydevorning har tomonidan bir xil boʻlmagan qoʻshimcha yuklamalar taʼsir etadigan hollarda mazkur SHNQning 4-bobi 32-formulasidan foydalanishda gorizontal yuklamalar tarkibida gruntning faol bosimini ham hisobga olish lozim.

Mazkur SHNQning 35-formulasidagi shart bajarilmasa, poydevorni mazkur SHNQning 4-bobi 151-bandiga muvofiq tagligi boʻyicha siljishga hisoblash lozim.

Poydevor tomonlarining nisbati > 5 boʻlganda, poydevor tasmasimon hisoblanadi va koeffitsiyentlari qiymati birga teng deb qabul qilinishi kerak.

151. Poydevorni tagligi boʻyicha siljishga hisoblashni quyidagi 36-shartga asosan bajarilishi lozim:

(36)

SFs,a va SFs,r — mos ravishda siljituvchi va tutib turuvchi hisobiy kuchlarning sirpanish tekisligiga proyeksiyalari yigʻindisi, kN, bu kuchlar poydevorning yon tomonlariga gruntning faol va passiv bosimlari, poydevor tagligining gruntda ishqalanish koeffitsiyenti hamda gidrostatik teskari bosim kuchini (yer osti suvlari sathi poydevor tagligidan yuqorida joylashganda) hisobga olib aniqlash kerak;

gc va gn — belgilashlar mazkur SHNQning 4-bobi 27-formulasi kabi belgilanadi.

152. Poydevorga gorizontal tashkil etuvchi yuk boʻlganda, poydevorni tagligi boʻyicha tekis siljishga hisoblash quyidagi holatlarda bajarilishi lozim:

mazkur SHNQning 4-bob 35-formulaning 32-formula qoʻllanilishi shartining buzilishida;

bevosita poydevor tagligi tubida mustahkamlik xususiyatlari qiymati kichik boʻlgan grunt qatlami mavjud boʻlganda;

mazkur SHNQning 153-bandida keltirilgan holatlarda.

153. Sekin zichlashadigan suvga toʻyingan gruntlardan iborat mazkur SHNQning 144-bandiga muvofiq, zaminning (poydevor tagligidan pastda kamida 0.75b chuqurlikkacha bir jinsli) chegaraviy qarshiligini quyidagicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

a) tasmasimon poydevor zaminining chegaraviy qarshilik kuchini vertikal tashkil etuvchisi pi , kN/m, quyidagi 37-formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(37)

bu yerda:

b' — mazkur SHNQning 4-bobi 28-formulasidagidek belgilash, m;

q — poydevorning yuklamaning gorizontal tashkil etuvchisi taʼsir qiladigan tomondagi qoʻshimcha yuk, kPa;

cI = si — belgilash mazkur SHNQning 144-bandi kabi;

a — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan burchak, rad:

a = arcsin (fh/b'cI), (38)

bu yerda:

fh — poydevorning 1 m uzunligiga tushadigan hisobiy yuklamaning gorizontal tashkil etuvchisi, kN/m gruntning aktiv bosimini hisobga olib aniqlanadi.

Agarda quyidagi shart

fh b'cI, (39)

bajarilsa, mazkur SHNQning 37-formulasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

b) toʻgʻri toʻrtburchak poydevor (l £ 3b) zaminiga vertikal yuk taʼsir qilsa, uning chegaraviy qarshilik kuchini mazkur SHNQning 32-formulasidan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi (bunda, jI = 0, jI = 0, xc = 1 + 0,11/h, cI = si deb qabul qilish kerak).

Poydevorga gorizontal kuchlar taʼsir qilsa va zamin nobarqaror holatdagi gruntlardan iborat boʻlsa, barcha hollarda poydevorni tagligi boʻyicha mazkur SHNQning 151-bandi boʻyicha siljishga hisoblash lozim.

12-§. Bino va inshootlar hamda moddiy madaniy meros obyektlari (arxitektura yodgorliklari)ni rekonstruksiya qilishda zaminlarni loyihalashga qoʻyiladigan talablar

154. Rekonstruksiya qilinayotgan bino, inshootlar va moddiy madaniy meros obyektlari (arxitektura yodgorliklari)ning zamini hamda poydevorlarini loyihalashtirish boʻyicha texnik topshiriqda quyidagilar boʻlishi kerak:

rekonstruksiyaning maqsadi (mavjud inshootni ustiga qurish, uni yoniga yangi inshootlarni qurish, yer osti qismlarini qurish, yuqori qavatlarni koʻtarishda ichki qismlarini qurish va ularning oraliq xonalarini tashkil qilish);

bino, inshoot xususiyatlari;

muhimlik darajasi;

yuklar;

obyekt konstruksiyalarining geometrik oʻlchamlari;

qurilish konstruksiyalarining elementlari;

mustahkamligi va qurilish materiallarining deformatsiyalanish xususiyatlari;

muhandis-geologik kesimlari;

profillari;

yer osti suvlari sathi;

mikroseysmik tebranishlardagi dinamik xususiyatlar;

yer osti qurilishi va poydevor materiallariga nisbatan atrof-muhitning agressiv taʼsir qilish parametrlari;

binoning yertoʻlasidagi muhandislik kommunikatsiyalarni joylashuvi va boshqa maʼlumotlar.

155. Bino va inshootlar hamda arxitektura yodgorliklarini rekonstruksiya qilish jarayonida qurilish maydonidan quyidagilar toʻgʻrisidagi boshlangʻich maʼlumotlar olinishi kerak:

gruntlarning deformatsiya-mustahkamlik xususiyatlarini aniqlash;

poydevor tagidan olingan namunalar sinovlari natijalari;

radiolokatsiya usulida oʻtkazilgan geofizik tadqiqotlar;

qurilish konstruksiyalarini buzmasdan nazorat qilish va texnik diagnostika asboblari yordamida batafsil texnik tekshirish;

tadqiqot obyektidagi nuqsonlar, shikastlanishlar va deformatsiyalarni aniqlash;

obyektlar konstruksiyalarining fizik-mexanik xususiyatlarini baholash (qorishma va gʻishtning kimyoviy tarkibi, qorishmaning gʻisht bilan yopishishi, qurilish konstruksiyalarining, temir-beton va beton materiallarining mustahkamlik xususiyatlari ulardagi deformatsiyalar va yoriqlar mavjudligi);

ishlab chiqarish, qurilish-montaj ishlari hamda obyektga yaqin joylashgan bino va inshootlardan foydalanish jarayonida yuzaga kelgan oʻziga xos shikastlanishlar hamda nuqsonlarni aniqlash.

156. Mazkur SHNQning 155-bandidagi maʼlumotlar asosida mavjud poydevor tagligi ostidagi zamin gruntlariga taʼsir qiladigan mavjud va kutilayotgan bosimni (rekonstruksiya qilish rejasiga koʻra) tekshirish va zaminni kuchaytirish zaruriyatini belgilash kerak.

Moddiy madaniy meros obyektlari (arxitektura yodgorliklari)ning poydevorlarini loyiha topshirigʻi va muhandislik-geologik qidiruvlar maʼlumotlariga asosan quyidagicha usullar asosida kuchaytirishga yoʻl qoʻyiladi:

gruntlarni kimyoviy mustahkamlash;

tegishli usullar bilan sementlash;

oqim texnologiyasi orqali sementlash;

burgʻilash-aralashtirish (chuqur aralashtirish) texnologiyasi boʻyicha sementlash;

termik mustahkamlash;

poydevor gruntlari turi va maydonning geologik sharoitlarini hisobga olgan holda mustahkamlash.

Bunda, poydevorni kuchaytirish ishlari SHNQ 3.02.01-19 talablariga muvofiq bajarilishi lozim.

Tanlangan kuchaytirish usullarida poydevorning asosi va konstruksiyalari obyektni qayta qurish davrida hamda keyingi foydalanish jarayonida yuzaga keladigan yuklar va taʼsirlarga bardosh beradigan tarzda, SHNQ 2.01.07-21 ga muvofiq hisoblanishi lozim.

157. Rekonstruksiya qilinayotgan bino, inshoot loyihasida zamin va poydevorni qurish yoki kuchaytirishda mavjud poydevor konstruksiyasini yuk koʻtarish qobiliyatidan va gruntlarni mustahkamlik-deformatsiya xossalaridan toʻliq foydalanish imkoniyatini beruvchi yechimlar boʻlishi kerak.

158. Rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot)ning zamin poydevorini loyihalash va kuchaytirishda mazkur SHNQning 4-bobi 1-2-paragraflarida keltirilgan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

159. Rekonstruksiya qilinayotgan bino, inshoot zamini gruntini hisobiy qarshiligi R, uni ustiga qurish moʻljallanayotgan qismi bilan birga mazkur SHNQning 7-formulasiga asosan aniqlash kerak.

Poydevor konstruksiyasini qalinligi 10 cm gacha boʻlgan temir-beton halqa bilan kuchaytirishda poydevor tubi maydoni zaminni hisoblashda hisobga olinmaslik kerak.

Halqa qalinligi 10 cm dan katta boʻlganda hamda halqa oldindan zichlangan qum shagʻal aralashmali zaminga qurilayotgan boʻlsa, uning maydoni hisobga olinishi kerak.

160. Rekonstruksiya qilinayotgan bino, inshoot uchun poydevor zaminining deformatsiya hisoblari quyidagi shartdan kelib chiqib bajarilishi kerak:

(40)

bu yerda:

Sad — poydevor zaminini qoʻshimcha choʻkishi (bino, inshoot va zaminni birgalikda qoʻshimcha deformatsiyalanishi) mazkur SHNQning 3-bobi, oltinchi paragrafiga asosan zaminga yukni ortishi (kamayishi), qurilish ishlari texnologiyasi va ketma-ketligiga bogʻliq boʻlgan ravishda, barcha texnogen taʼsirlarni hisobga olib aniqlash lozim;

Sad,u — poydevor zaminining qoʻshimcha choʻkishining chegaraviy qiymati (inshoot va zaminning birgalikda qoʻshimcha deformatsiyalanishining chegaraviy qiymati) mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq, rekonstruksiya qilinayotgan loyihada bino (inshoot)ning texnik holatini toifasiga koʻra, 133 — 135-bandlarida keltirilgan talablarga asosan belgilash kerak.

Zamin va rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot)ni birgalikdagi deformatsiyasi (Sad )ni hisoblash uchun mazkur SHNQning 30-bandida keltirilgan usuldan foydalanish lozim.

Rekonstruksiya qilinayotgan inshoot zaminini deformatsiyaga hisoblash mazkur SHNQning 40-formulasiga asosan amalga oshirish, shuningdek mazkur SHNQning 91-banddagi parametrlar uchun ham bajarilishi lozim.

161. Rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot) zaminining qoʻshimcha deformatsiyalarining chegaraviy qiymatlarini konstruktiv sxema va texnik holat toifasiga (mazkur SHNQning 6-ilovasiga) koʻra ushbu SHNqning 5-ilovasiga muvofiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Bino (inshoot) zaminining qoʻshimcha deformatsiyalarining chegaraviy qiymatlari bino (inshoot) konstruksiyalari rekonstruksiya jarayonida va keyingi foydalanish davrida zamin bilan oʻzaro taʼsirlashuvda yuzaga keladigan kuchlarga (zaminlar, poydevorlar va yer usti konstruksiyalarini mustahkamlash chora-tadbirlarini hisobga olgan holda) hisoblangan boʻlmasa bu holatni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

162. Rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot)da yer osti inshooti qurilsa (yertoʻla, tunnel), unda qoʻshimcha faol gorizontal bosimni, ushbu bino (inshoot)lar natijasida zamin va poydevorni yuk koʻtarish qobiliyatini pasayishini hisobga olish kerak.

Rekonstruksiya yuklarning ortishiga olib kelsa va joylashish chuqurligi 0,5 m dan kichik boʻlgan poydevorlar mavjud boʻlsa, zaminning yuk koʻtarish qobiliyatini baholash lozim.

163. Mavjud poydevordan pastroqda yangi poydevor barpo etilganda, qoʻshni yakka yoki tasmasimon poydevorlarning joylashish sathlarini mavjud poydevor joylashish sathlaridan yoʻl qoʻyilgan farqi mazkur SHNQning 5-formulasi orqali aniqlanishi kerak.

164. Rekonstruksiya davrida mazkur SHNQning 5-bobi 13-paragrafi boʻyicha zamin va poydevorning loyihasi binoda oʻrnatilgan jihozlar, yer usti va yer osti transporti, qurilish ishlarini bajarish va boshqa manbalar taʼsiridan hosil boʻladigan dinamik taʼsirlarni tebranishning oʻlchash maʼlumotlari asosida hisobga olgan holda bajarish lozim.

165. Rekonstruksiya qilinayotgan bino yoki inshoot qurilgan hududda joylashganida, uning atrofdagi qurilishlarga taʼsirini mazkur SHNQning 10-bobiga muvofiq baholash kerak.

166. Zamin va poydevor loyihasida rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot) va atrofdagi qurilgan bino (inshoot)lar rekonstruksiya qilinayotgan bino (inshoot) qurilgan hududda joylashgan boʻlsa, mazkur SHNQning 12-bobiga muvofiq geotexnik monitoring ishlari amalga oshirilishi lozim.

13-§. Zaminlarning deformatsiyalanishini kamaytirish tadbirlari hamda ularning bino va inshootlarga taʼsiri

167. Poydevorlarni chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblash talablarini bajarish uchun quyidagi choralarni qoʻllash imkoniyati va maqsadga muvofiqligini koʻrib chiqish lozim:

poydevorlarning rejadagi oʻlchamlarini yoki ularni yotqizish chuqurligini oʻzgartirish (oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan gruntlarni kesib oʻtish);

poydevorlarning siljishini cheklaydigan qoʻshimcha bogʻlanishlarni kiritish;

boshqa turdagi poydevorlarni (qoziqli) qoʻllash;

poydevorga tushadigan yuklamalarni oʻzgartirish;

zaminlarning gruntlarini ularning xossalari yomonlashishidan saqlash tadbirlari;

gruntlarning qurilish xossalarini oʻzgartirishga qaratilgan tadbirlar;

zaminning deformatsiyalanishiga inshootlarning sezgirligini kamaytirishning konstruktiv tadbirlari;

bino (inshoot)ni yoki uning alohida qismlarini doimiy hamda vaqtinchalik maxsus qurilmalar, poydevor tagligi tubidagi gruntni burgʻilab, suv bostirib namlash yordamida toʻgʻrilash;

samarador shakldagi poydevor va konstruksiyalarni qoʻllash (burgʻilab betonlangan, oraliq toʻshamali, ankerli, tirqishli, zichlangan kotlovanda, qoqilgan blokli).

Loyihalashda bino (inshoot)ning zamin bilan oʻzaro taʼsirlashuvida bino (inshoot) konstruksiyalarida vujudga keladigan zoʻriqishlarni boshqarib turish hamda zamin grunti kuchlanganlik-deformatsiya holatini boshqarishni ham hisobga olish kerak.

Bir tadbirni yoki tadbirlar majmuasini tanlash mazkur SHNQning 4-bandini hisobga olib bajarilishi lozim.

168. Zamin gruntlarini ularning qurilish xossalarini yomonlashishidan saqlash uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirish kerak:

namlikning oʻzgarishiga sezgir gruntlardan iborat maydonlarda suvdan himoya qilish tadbirlarini oʻtkazish (hududning yuzasini suvlar yaxshi oqib ketadigan qilib vertikal tekislash, zovur (drenaj)lar qazish, filtratsiyaga qarshi toʻsiqlar va ekranlar qilish, suv quvurlarini maxsus ariqlardan oʻtkazish yoki ularni inshootlardan xavfsiz masofada joylashtirish, suvning sizmasligini nazorat qilib turish);

oʻta choʻkish, shishish, karst-suffoziy hodisalarni jadallashtirish, yer osti suvlarining zararligini oshirishga olib kelishga qodir kimyoviy faol suyuqlikdan zamin gruntlarini muhofazalash;

tashqi taʼsirlar (titrashlar) manbalarini cheklash;

bino (inshoot)larni qurish jarayonlarida amalga oshiriladigan muhofaza tadbirlari (gruntlarning tabiiy tuzilishi va namligini saqlash, zaminlar, poydevorlar, yer ostidagi va yer ustidagi konstruksiyalarni qurish texnologiyasiga rioya qilib, loyihada qabul qilingan sxema va yuklamaning zaminga uzatish tezligiga oʻzgarishiga yoʻl qoʻymaslikni taʼminlash).

169. Zamin gruntlarining qurilish xossalarini oʻzgartirish (sunʼiy zaminlar hosil qilish)ga quyidagi tadbirlarni amalga oshirish orqali yoʻl qoʻyiladi:

gruntlarni zichlash (ogʻir shibbaligichlar bilan shibbalash, grunt qoziqlari qoqish, poydevorlar uchun qaziladigan zovurlarni shibbalash, gruntlarni oldindan namlash, portlash energiyasidan foydalanish, chuqur gidravlik shibbalash usulini qoʻllash, tebranish uskunalari gʻaltaklari bilan zichlash);

zamindagi qoniqarsiz xossali gruntlarni (rejada va chuqurlik boʻyicha) toʻliq yoki qisman (qumli, shagʻalli, chaqiq toshli toʻshamalari bilan) almashtirish;

koʻtarma hosil qilish (grunt toʻkib yoki gidravlik usulda);

gruntlarni mustahkamlash (kimyoviy, elektr-kimyoviy, burgʻilab aralashtirish, termik usullarda);

gruntga maxsus qoʻshimchalar qoʻshish (kengayish xossasini yoʻqotish uchun gruntni shoʻrlash yoki unga neft mahsulotlari shimdirish);

gruntni armaturalash (maxsus plenkalar, toʻrlar bilan).

170. Bino (inshoot)larning zamin deformatsiyasiga sezgirligini kamaytirishda quyidagi konstruktiv tadbirlarni amalga oshirish kerak:

bino (inshoot)ni rejada va balandlik boʻyicha samarali joylashtirish;

bino (inshoot)larning mustahkamligi va fazoviy bikrligi (qattiqligi)ni oshirish;

egiluvchan yoki qirqma konstruksiyalarni qoʻllash hisobiga inshootlarning qayishqoqligini oshirish (agar bunga texnologiya talablari imkon bersa);

inshoot konstruksiyalarini tekislash va texnologiya uskunalarini toʻgʻrilash uchun moslamalar qilish.

Harakatlanuvchi texnologik uskunalar (koʻpriksimon kranlar, liftlar)ning qurilish konstruksiyalariga yaqinlashish gabaritlari zaminning deformatsiyalanishi yoʻl qoʻyiladigan miqdorlarini hisobga olgan holda uskunalarning erkin ishlashini taʼminlashi lozim.

171. Bino (inshoot)larning zamin bilan oʻzaro taʼsirlashuvida ularning konstruksiyalarida paydo boʻladigan zoʻriqishlarni kamaytirish maqsadida, quyidagi tadbirlarni amalga oshirish lozim:

bino (inshoot)ni qurilish maydonida shu maydonning muhandislik-geologik tuzilishini va zararli taʼsir qilishi mumkin boʻlgan manbalarini (kuchsiz gruntlar linzalari, eski togʻ qazilmalari, karst boʻshliqlari, tashqi suv quvurlari) hisobga olgan holda joylashtirish;

poydevorlarning tegishli konstruksiyalarini qoʻllash (ishlov berilayotgan hududda va zaminda kengayadigan grunt mavjud boʻlganda, konlar qazib olingan hududlarda yon yuzasi kichik poydevorlarni qoʻllash);

ilashish va ishqalanish kuchlari kichik boʻlgan materiallar bilan poydevorlar atrofidagi boʻshliqlarni toʻldirish va poydevor yostiqchalari (toʻshamalari)ni bajarish, maxsus antifriksiyaviy qoplamalarni qoʻllash, zaminlarning gorizontal deformatsiyalanishdan paydo boʻladigan zoʻriqishlarni kamaytirish uchun vaqtinchalik kompensatsiya (toʻldiruvchi) zovurlari qazish (kon qazish joylarida);

yigʻma va yigʻma-yaxlit (monolit) konstruksiyalarning tutashuv joylarini monolitlash muddatlarini nazorat qilish;

bino (inshoot)larning alohida qismlarini qurish jadalligi va ketma-ketligini hisoblashlar orqali asoslash.

mavjud va qurilayotgan inshoot orasida ajratuvchi devorlarni qurish.

172. Qurilishdagi himoya tadbirlari va zamin gruntini muhandislik tayyorlash ishlari natijasida inshootni yoʻl qoʻyilgan qiymatdan yuqori boʻlgan deformatsiyalanishi va qiyshayishini bartaraf etishning imkoni boʻlmasa, zaminni choʻkishi va qiyshayishini kamaytiruvchi tadbirlarni hisobga olgan holda loyihalash kerak.

Binoni (inshootni) domkrat yordamida toʻgʻrilash imkoniyatini hisobga olib loyihalashda hamda foydalanilayotgan binoni (inshootni) toʻgʻrilashda, konstruksiyani zaminni toʻgʻrilash bosqichida yuz beradigan notekis deformatsiya taʼsiriga hisoblash lozim.

Mazkur toʻgʻrilash hisoblarida toʻgʻrilovchi qurilmalardan toʻplangan yukni qabul qiluvchi inshootning yer toʻla qismi poydevori konstruksiyasini turgʻunligi, yuk koʻtarish qobiliyati va poydevorni joylashish chuqurligi, zaminni unga tekislovchi qurilmadan bosim uzatilgandagi turgʻunligini ham qoʻshib tekshirish kerak.

173. Zaminning deformatsiyalanishini kamaytirish yoki yuk koʻtarish qobiliyatini oshirish maqsadida, zamin gruntining kuchlanganlik-deformatsiya holatini boshqarish gruntning majburiy deformatsiyalanishini hosil qilish orqali yoki gruntga quyidagi usullar yordamida doimiy taʼsir qiluvchi bosimni qoʻyish orqali bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

cheklangan hajmdagi gruntga bosim ostida qattiqlashuvchi eritmani yuborish (bosim ostida qoʻshimcha eritmani yuborish);

gruntda kengayish xususiyatiga ega boʻlgan pnevmatik konstruksiyani oʻrnatish;

gruntni atmosfera bosimi yordamida siqish (vakuumlash);

binoni (inshootni) toʻgʻrilashda domkrat yordamida gruntni siqish.

14-§. Seysmik himoya qilinadigan bino va inshootlar zaminlarini loyihalashga qoʻyiladigan talablar

174. Bino va inshootlarda seysmik taʼsirlarni kamaytirishni himoyalanadigan obyektning tebranishlar davri va egiluvchanligini oshiruvchi seysmik himoya qurilmalarining konstruktiv elementlarini qoʻllash orqali amalga oshirish kerak.

175. Bino va inshootlarning maxsus seysmik himoyalash usuli pastki qavati egiluvchan ustunlar va kinematik, sirpanuvchi, rezinometall tayanchlardan iborat boʻlishi lozim.

176. Bino va inshootlarda seysmik himoya tizimlarini qurilish maydonining geologiyasi, konstruksiyalarning hisob koʻrsatkichlari va hududning seysmikligini inobatga olgan holda, nazariy-eksperimental tadqiqotlar oʻtkazish orqali asoslamay turib qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

177. Maxsus seysmik himoya tizimining noanʼanaviy usuli avvaldan foydalanilgan va doim amaliyotda qoʻllanilib kelinadigan mahalliy qurilish ashyolaridan foydalangan holda qurilgan qurilmalardan tashkil topish kerak.

178. Bino va inshootlar poydevor konstruksiyasi qismida seysmik himoya tizimlarining zavod sharoitida tayyorlangan hamda seysmik himoya tayanch qurilmalari koʻrinishida boʻlgan poydevor va qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) orasiga oʻrnatiladigan konstruksiyalarni qoʻllash lozim.

179. Disspativ va bikrlik koʻrsatkichlarini toʻgʻrilash maqsadida, bir vaqtning oʻzida seysmik himoya tayanchlari bilan birgalikda chiziqsizlik xususiyatiga ega friksion dempfer, qovushqoq ishqalanishga ega dempfer, plastik xususiyatga ega elementlar va boshqa soʻndiruvchi qurilmalar qoʻllanilishi kerak.

180. Seysmik himoya tayanchlari bino va inshootlarda quyidagicha maxsus seysmik himoya tizimlardan iborat boʻlishi lozim:

poydevor va qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) orasidagi seysmohimoya tayanchlariga koʻp qatlamli rezinametall tayanch;

qoʻrgʻoshin oʻzakka ega rezinametall tayanch;

sirpanuvchi tayanchlar;

kinematik tayanchlar;

prujinali elastik tayanchlar;

yoysimon qoʻrgʻoshinli tayanchlar;

plastik xususiyatga ega qatlamli tayanchlar.

181. Seysmik himoya tayanchlari bino va inshootlarning poydevor hamda yer usti konstruksiyalarining orasiga oʻrnatilishi kerak.

Loyihada qavatlar orasiga oʻrnatilishi belgilanganda, hisob natijalariga asosan konstruktiv yechimlarni qoʻllagan holda oʻrnatilishi lozim.

182. Seysmik himoya tayanchlari bilan jihozlangan bino va inshootlar poydevorlarini loyihalash QMQ 2.01.03-19, SHNQ 2.02.03-21, SHNQ 1.02.09-21, SHNQ 3.01.02-23, SHNQ 2.04.01-22, SHNQ 2.04.08-22, SHNQ 2.04.17-24 hamda QR 02.01-23 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

183. Seysmik himoya tayanchlari osti poydevorida yaxlit poydevor, konstruktiv jihatdan lentali, qoziqli va alohida turuvchi poydevorlar ishlatilishiga yoʻl qoʻyilishi, bunda poydevor bir-biri bilan bikr bogʻichlar yordamida ulanishi hamda yaxlit fazoviy bikr konstruksiyani hosil qilishi lozim.

184. Bino va inshootlar zaminining choʻkishi va ogʻishining chegaraviy qiymatlarini belgilashda seysmik himoya tayanchlar ustida joylashgan bikr poydevor qoziqlarini birlashtiruvchi qurilma (rostverk) konstruksiyasining seysmik tebranishlarida chiziqli va burchakli deformatsiyalarning qoldiqsiz boshlangʻich holatiga qaytishi kerak.

Agar bu shart bajarilmasa, bino va inshootning choʻkishi va ogʻishining chegaraviy qiymatlarini kamaytirish zarur.

185. Zaminning choʻkishi va ogʻishining oldini olish hamda obyektning koʻp yillik ishonchli xizmat qilishini taʼminlash maqsadida, zaminni mustahkamlashda qoziqsimon poydevorlar yoki boshqa konstruktiv yechimlarni qoʻllash lozim.

186. Loyihalash va qurishdan oldin zaminning yuk koʻtarish qobiliyatini dala sharoitida sinovdan oʻtkazish kerak.

187. Seysmik himoya tayanch qurilmalariga gorizontal va vertikal yuklarning teng taqsimlanishini taʼminlash maqsadida, ularning ustki qismida bikr balkalar tizimini yoki yaxlit qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) konstruksiyasini loyihalash lozim.

Bikr balkalar tizimi yoki yaxlit qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) konstruksiyasi yer usti binoning konstruksiyalari bilan bikr mahkamlangan boʻlishi kerak.

Zilzila paytida binoning yer usti konstruksiyalarida nomuntazam shakl, massa va bikrlik markazlari orasida ekssentrisitetning yuzaga kelishi hisobiga buralish deformatsiyasining paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

188. Seysmik himoya tayanch qurilmalarining ishonchli ishlashi hamda binoning ustuvorligini taʼminlashda seysmik himoya qurilmalari ustidagi bikr balkalar tizimi hamda yaxlit temir-beton qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) massasidan foydalanish kerak.

189. Bikr balkalar tizimi yoki yaxlit temir-beton qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk) massasi loyihalanayotgan binoning yer usti massasi va bikrligini hisobga olgan holda, dinamik kuchlar taʼsiriga chiziqli hamda chiziqsiz hisob natijalariga asosan oʻrnatilishi lozim.

Hisoblashda ehtiyotlilik koeffitsiyenti binoning yuzaga kelishi mumkin boʻlgan eng kritik holatini hisobga olgan holda qoʻshimcha ravishda hisobga olinishi kerak.

190. Kuchning dinamik xususiyati, gruntdan yuzaga kelishi mumkin boʻlgan bosim, konstruksiyani mustahkamlikka va energiya yutilishi boʻyicha hisobi zamin poydevor konstruksiyasini loyihalash mezonlarini aniqlash jarayonida inobatga olingan boʻlishi lozim.

191. Ogʻir yukni koʻtaruvchi seysmik himoya tayanchlari elementlarining mustahkamligi va ustuvorligi hisob usullar va eksperimental sinovlar yordamida qoziqlarni birlashtiruvchi qurilma (rostverk)ning toʻliq maksimal siljishiga teng boʻlgan yon tomondan seysmik taʼsirlarda siljishiga bogʻliq ravishda tekshirilgan boʻlishi lozim.

192. Seysmik izolyatsiya tizimini hisobga olgan holda bino va inshootlarni loyihalashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

shamol va zilzilalar natijasida kelib chiqadigan vertikal va yon tomondan taʼsir etuvchi yuklarga qoʻyiladigan talablarni;

seysmik himoya tizimiga boshqa atrof muhit sharoitlarini;

eskirish, zoʻriqish, ishchi harorat va namlik yoki buzuvchi jismlarning taʼsirini.

193. Anʼanaviy va noanʼanaviy seysmik himoya tayanch qurilmalari bir xil sathda hamda tashqi taʼsirlarning gorizontal va vertikal yoʻnalishlarida teng taqsimlanishini taʼminlashda, binoning rejasida oʻzaro simmetrik joylashtirish lozim.

194. Tayanchlar orasidagi masofa dinamik hisob natijalari hamda tayanch konstruksiyalarining chegaraviy holatlaridan kelib chiqqan holda hisoblash orqali belgilanishi kerak.

195. Seysmik himoya qurilmalari ustida joylashgan bikr konstruksiya hamda boshqa yondosh konstruksiyalar orasidagi masofa dinamik hisob natijalari asosida aniqlanishi kerak.

196. Loyihalash ishlarida seysmik himoya qurilmalari va tizim elementlarini oʻrnatishda hamda almashtirishda texnologik jarayonlar uchun zarur boʻlgan joylarni belgilab oʻtish lozim.

197. Seysmik himoya qilinadigan bino yoki inshootlar davriy ravishda tekshirilishi va texnik xizmatga ega boʻlishi seysmik himoya tizimini loyihalashda maxsus ishlab chiqilgan dastur (seysmik himoya tizimi va uning elementlarini monitoring qilish, nazorat qilish va texnik xizmat koʻrsatish dasturi) yordamida amalga oshirilishi kerak.

198. Binodan tushadigan vertikal va gorizontal taʼsirlardan seysmik himoya tayanch qurilmalarining ishonchli ishlashini taʼminlash maqsadida, poydevor hamda yer usti bikr konstruksiya bilan tayanchlar mustahkam va bikr ulanishi taʼminlangan boʻlishi kerak.

Bunda, ulanish tugunlari hisob hamda eksperimental tadqiqotlar asosida sinovdan oʻtkazilgan holda loyihalanishi lozim.

199. Loyihada zilzila vaqtida seysmik himoya tayanch qurilmasi ustidagi bikr konstruksiyaning koʻchishi taʼsirida kommunikatsiya quvurlari hamda elektr tarmoqlari simlarining shikastlanishining oldini olish maqsadida, egiluvchan bogʻlanishlar yoki kompensator (toʻldiruvchi)larni inobatga olinishi zarur.

Bunda, zilzila taʼsirida bikr konstruksiyaning koʻchish qiymatiga nisbatan egiluvchi bogʻlanish elementlarining koʻchish qiymatlari katta qiymatda olinishi kerak.

200. Yertoʻla sathida oʻrnatilgan seysmik himoya tayanch qurilmalarini monitoring qilish hamda texnik holatini baholash uchun zarur texnologik boʻsh joylar qoldirilishi lozim.

201. Loyihalanadigan seysmik himoya tayanch qurilmalarining olovbardoshlilik darajasi SHNQ 2.01.02-04 talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.

202. Seysmik himoya tayanchlarining hamda binoning texnik holati boʻyicha doimiy ravishda monitoring olib borilishi lozim.

203. Seysmik himoya tizimlaridan foydalanadigan bino va inshootlar seysmik xususiyatlarga koʻra I va II toifadagi gruntlarda qurilishi kerak.

204. Bino va inshootlarni III toifadagi seysmiklik xususiyatlarga ega gruntlardan tashkil topgan hududlarda qurish nazariy va eksperimental tadqiqotlar natijalari asosida asoslanishi lozim.

205. Anʼanaviy va noanʼanaviy seysmik himoya tizimlarini hisobga olgan holda seysmik taʼsirlar uchun bino va inshootlarni hisoblash usullari hamda talab etilgan seysmik himoya tayanch qurilmalaridan tashkil topgan tizim elementlarining bikrligi va dissipativ xususiyatlarini aniqlashda, shuningdek koʻp qavatli binoni dinamik hisoblash boʻyicha amaliy tekshirishning yakuniy natijalari boʻyicha mazkur SHNQning 13-ilovasidan foydalanish kerak.

206. Bino va inshootlarda seysmik himoya tizimlarini oʻrnatishdan oldin, ularni ishlab chiqaruvchisi tomonidan belgilangan koʻrsatkichlarga muvofiqligini aniqlash uchun sinovdan oʻtkazish lozim.

5-bob. Oʻziga xos gruntlarda va alohida sharoitlarda quriladigan inshootlar zaminlarini loyihalashga qoʻyiladigan talablar

1-§. Oʻta choʻkuvchan gruntlar

207. Oʻta choʻkuvchan gruntlarda quriladigan bino va inshootlarning zaminlarini loyihalash ishlari SHNQ 2.01.09-24 talablari va quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim:

oʻta choʻkish yuqori radiusi chegarasi hsl,p da yuz beradigan poydevor tagligidan tashqi yuklama va gruntning oʻz ogʻirligidan paydo boʻladigan vertikal zoʻriqishlar yigʻindisi boshlangʻich oʻta choʻkish bosimiga teng yoki aytilgan zoʻriqishlar yigʻindisi eng kam boʻlgan chuqurlikkacha oʻlchanadigan, tashqi yuklama taʼsirida oʻta choʻkish ssl,p mazkur SHNQning 226-bandi talablarini;

oʻta choʻkish pastki radiusi hsl,g da, vertikal kuchlanishlar yigʻindisi boshlangʻich oʻta choʻkish bosimi psl dan katta yoki gruntning oʻz ogʻirligidan va tashqi taʼsirdan paydo boʻladigan vertikal kuchlanishlar yigʻindisi eng kichik boʻlgan chuqurlikdan boshlab choʻkish qatlami pastki chegarasigacha yuz beradigan, gruntning oʻz ogʻirligi taʼsirida oʻta choʻkishini ssl,g;

gruntlarning notekis oʻta choʻkishini bir tekis emasligini Dssl;

gruntlar oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkkanda oʻta choʻkishdan hosil boʻlgan oʻra (voronka)ning egri chiziqli qismi chegarasida zaminning gorizontal surilishini usl;

nishablik va qirgʻoq yon bagʻirliklari turgʻunligini yoʻqotishini;

grunt qatlamida suv gumbazi paydo boʻlishidan hosil boʻladigan qoʻshimcha yuklamani;

grunt massivining kuchlanganlik holatini oʻzgarishi hisobiga mazkur SHNQning 218-bandiga muvofiq oʻta choʻkuvchan qatlam tubidagi toʻshama grunt qatlamida yuz beradigan qoʻshimcha choʻkishi.

208. Oʻta choʻkuvchan gruntlardagi zaminlarni loyihalashda ularning namligini quyidagilar hisobiga ortishi inobatga olinishi kerak:

gruntlarning namlanishi yuqoridan tashqi manbalardan va (yoki) pastdan yer osti suvlari sathi koʻtarilishidan;

yuza suvlarining sizishi va yuzaning ekranlanishi tufayli gruntda nam toʻplanishi.

209. Oʻta choʻkuvchan gruntlar nisbiy oʻta choʻkuvchanlik va boshlangʻich oʻta choʻkuvchanlik bosimi psl bilan tavsiflanishi lozim.

Ushbu gruntlarning xususiyatlarini mazkur SHNQning 223 va 225-bandlari talablariga muvofiq aniqlash kerak.

210. va psl parametrlarining normativ qiymatlari ularning aniqlangan qiymatlarining oʻrtachasi sifatida olinishi zarur.

Bu hisoblash GOST 20522-2012 ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Hisobiy qiymatlarini esa normativ qiymatlarga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi. (gg = 1).

211. Oʻta choʻkuvchanlikning nisbiy oʻta choʻkuvchanlik qiymati boʻlganda hisobga olinishi lozim.

212. Gruntlarning oʻta choʻkishini aniqlashda va ular notekis oʻta choʻkkanda quyidagilarni hisobga olish kerak:

maydonni tekislash tarzini (zamin gruntlarining kuchlanganlik holatiga taʼsir qiladigan chuqur va kemtiklar yoki doʻnglik va uyumlar bor-yoʻqligini, shuningdek oʻta choʻkishlarning turi va oʻlchamini);

gruntlarni namlash manbalarining boʻlishi mumkin boʻlgan turlari, oʻlchamlari va joylashish oʻrnini;

bino (inshoot)ning konstruktiv xususiyatlarini (bino (inshoot) qismi tagida tunnellar, yer toʻlalar bor-yoʻqligini);

gruntlar oʻz ogʻirligi taʼsirida oʻta choʻkkanda vujudga keladigan salbiy ishqalanish kuchlaridan chuqur poydevorlarga, zichlashgan va mustahkamlangan massivlarga tushadigan qoʻshimcha yuklamalarni.

213. Katta maydonlarni yuqoridan namlanganda (namlanadigan maydon kengligi Vw oʻta choʻkadigan qalinlik oʻlchamiga teng yoki undan katta boʻlsa) va yer osti suvlari sathining koʻtarilishi hisobiga pastdan namlanganda, gruntning oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkishi (ssl,g) toʻliq bajarilishi kerak.

214. Kichik maydonlar (Bw sl)) yuqoridan namlanganda esa, oʻta choʻkish faqat bir qismi s'sl,g mazkur SHNQning 211-bandiga muvofiq bajarilishi kerak.

215. Gruntlarning notekis oʻta choʻkuvchanligini aniqlashda namlash manbaining eng noqulay sharoitini va hisoblanayotgan poydevor yoki bino (inshoot)ga nisbatan eng noqulay joylashishini hisobga olish lozim.

216. Oʻta choʻkuvchan gruntlardan iborat maydon grunt shart-sharoitlari, gruntlarning oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkishi mumkin boʻlganligiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinishi kerak:

I turga (gruntlarning oʻta choʻkishi asosan tashqi yuklama taʼsirlaridan yuz berishi mumkin boʻlgan oʻz ogʻirligidan yuz bermaydigan yoki uning qiymati 5 cm dan kichik boʻlgan grunt sharoiti);

II turga (gruntlarning oʻta choʻkishi tashqi yuklama taʼsirlaridan yuz berishi bilan birga oʻz ogʻirligidan ham yuz berishi mumkin boʻlgan va uni qiymati 5 cm dan katta boʻlgan grunt sharoiti).

217. Oʻta choʻkuvchan gruntlardan iborat zaminlarni hisoblash mazkur SHNQning 5-bobi 1-paragrafga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

218. Zaminning choʻkishini gruntlarning oʻta choʻkish xossalarini hisobga olmagan holda, namligi barqarorlashgan gruntlarning deformatsiyalanish koʻrsatkichlaridan kelib chiqib aniqlanishi lozim.

Zaminning oʻta choʻkishi mazkur SHNQning 213 — 216-bandlari talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.

Namlikning barqaror qiymati w ³ wp boʻlsa, tabiiy namlikni w ga teng deb, w p boʻlganda esa yoyilish chegarasidagi namlikni wp ga teng deb qabul qilish lozim.

Bino va inshootlar poydevorlarining darzga bardoshliligi va barqarorligini hisoblashda ularning poydevor tuprogʻiga taʼsir etuvchi quyidagi omillarni inobatga olish kerak:

bino va inshootning oʻz ogʻirligi va undagi yuklar tuproqqa bosim oʻtkazishi;

poydevor ostiga qoʻyilgan gruntli toʻshama;

vertikal tekislashda sepiladigan grunt;

choʻkuvchan qatlam namlanishidagi qoʻshimcha suv ogʻirligi.

Binoning yuklari tufayli tuproqdagi kuchlanish oʻzgarishi natijasida choʻkuvchan grunt qatlamlarida qoʻshimcha deformatsiyalarni yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyiladi.

219. Oʻta choʻkuvchan gruntlar namlanishi mumkin boʻlganda, mazkur SHNQning / 213-bandiga asosan zamin gruntining hisobiy qarshiligi (R) quyidagilarga teng qilib qabul qilinishi kerak:

boshlangʻich oʻta choʻkish bosimi psl ga poydevor tagligi ostidagi bosimni kamaytirish yoʻli bilan gruntlarning tashqi yuklamalar taʼsirida oʻta choʻkishi imkoni bartaraf qilinganda;

gruntning suvga toʻyingan holatida mustahkamlik koʻrsatkichlari ning hisobiy qiymatlaridan foydalanib mazkur SHNQning 7-formulasi boʻyicha hisoblangan qiymatiga.

Zamin gruntini hisobiy qarshiligini aniqlash ishlarida gruntni toʻliq suvga toʻyinguncha namlash imkoniyati boʻlganda, ish sharoiti koeffitsiyentlari (gs1 va gs2) qiymati xuddi oquvchanlik koʻrsatkichi IL > 0,5 boʻlgan loyli grunt kabi, namlanish imkoniyati mavjud boʻlmaganda esa oquvchanlik koʻrsatkichi IL 0,5 loyli grunt kabi mazkur SHNQning 4-jadvaliga asosan qabul qilinishi kerak.

220. Oʻta choʻkuvchan gruntlarda qurilayotgan III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshoot poydevorining dastlabki oʻlchamlari, zaminning hisobiy qarshiligi (R0 )ni mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 4-jadvalga asosan belgilash lozim.

R0 ni keltirilgan qiymatlaridan namlik jarayoni mavjud boʻlmaganda, II masʼullik darajasidagi bino yoki inshoot poydevorining oxirgi oʻlchamlarini belgilashda ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

221. III va IV xavf-xatar toifasidagi bino (inshoot) uchun gruntni oʻta choʻkuvchanligini zichlash yoki qotirish yordamida bartaraf etishda, zichlanmagan yoki qotirilmagan toʻshama qatlam ustiga taʼsir qilayotgan toʻliq bosim boshlangʻich oʻta choʻkish bosimi (psl)dan katta boʻlmasligini taʼminlash kerak.

222. Zamin ustidagi katta maydonlarning namlanishi mazkur SHNQning 216-bandiga asosan, shuningdek yer osti suvlari koʻtarilganda pastdan namlanishi natijasida gruntlarning namligi oshganda zamin gruntlarining oʻta choʻkishi (ssl, cm) quyidagi 41-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(41)

bu yerda:

— i-qatlam gruntining mazkur SHNQning 223-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan nisbiy oʻta choʻkuvchanligi;

hi — i — qatlam qalinligi, cm;

ksl,i — mazkur SHNQning 224-bandi asosida aniqlanadigan koeffitsiyent;

n — oʻta choʻkish radiusi hs boʻlingan, mazkur SHNQning 228-bandi talablari asosida qabul qilinadigan qatlamlar soni.

223. Gruntning nisbiy oʻta choʻkuvchanligi () gruntni laboratoriya tadqiq qilish natijalari asosida va GOST 23161-2012 talablariga muvofiq quyidagi 42-formula asosida aniqlanishi lozim:

(42)

bu yerda:

hn,p va hsat,p — mos ravishda tabiiy namlik va uning toʻliq suv bilan toʻyinganligidan keyin (w = wsat) p, kPa bosimida, tashqi yukdan va gruntning oʻz ogʻirligidan koʻrib chiqilayotgan chuqurlikdagi vertikal kuchlanishga r = szp + szg gruntning yuqori oʻta choʻkish radiusida choʻkishini aniqlashda namunaning balandligi, cm;

gruntning pastki oʻta choʻkish radiusida oʻta choʻkuvchanligini aniqlashda shuningdek salbiy ishqalanish kuchlaridan qoʻshimcha yukni ham hisobga olish kerak;

hn,g — r = szg boʻlganda tabiiy namlikdagi oʻsha namunaning balandligi, cm,

qiymatini, shuningdek gruntni dala sharoitida namlash shtamp yordamida GOST 20276-2012 boʻyicha sinovdan oʻtkazish orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Gruntning toʻliq boʻlmagan suv bilan toʻyinganligi (ωsl ≤ ω sat) bilan ɛsl — nisbiy choʻkishi quyidagi 42a-formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(42a)

bu yerda:

ω — grunt namligi;

ωsat — gruntning toʻliq suv bilan toʻyinganligiga mos keladigan namlik;

ωsl — dastlabki choʻkish namligi;

ɛsl — mazkur SHNQning 41-formulasi orqali aniqlanadigan gruntni toʻliq suv bilan toʻyinganligining nisbiy choʻkishi.

224. Mazkur SHNQning 41-formulasiga kiradigan koeffitsiyent ksl,i ni b ³ 12 m boʻlganda, oʻta choʻkuvchanlik hududi chegarasidagi gruntning barcha qatlamlari uchun 1 ga teng deb qabul qilish kerak.

b £ 3 m da — quyidagi formulaga asosan aniqlanishi lozim:

ksl,i = 0,5 + 1,5(p — psl,i)/p0, (43)

bu yerda:

r — poydevor tagligidagi oʻrtacha bosim, kPa;

psl,i — i-qatlam gruntining boshlangʻich oʻta choʻkish bosimi, kPa mazkur SHNQning 225-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;

p0 — 100 kPa teng boʻlgan bosim.

3m b ksl,i qiymati interpolyatsiya yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

Gruntni oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkuvchanligi Nsl £ 15 m boʻlganda, ksl = 1 ga teng, Nsl ³ 20 m, boʻlganda esa ksl = 1,25 ga teng deb qabul qilinishi kerak.

Nsl ni oraliq qiymatlarida ksl koeffitsiyent qiymati interpolyatsiya yoʻli bilan aniqlash lozim.

225. Boshlangʻich oʻta choʻkuvchanlik bosimi (psl) sifatida quyidagilarga mos bosim qabul qilinishi kerak:

GOST 23161-2012 talablari boʻyicha gruntlarni laboratoriya kompression asboblarida sinashlarda — nisbiy oʻta choʻkuvchanlik 0,01 teng boʻlgandagi bosim;

GOST 20276-2012 talablari boʻyicha oldindan namlangan gruntni dala sharoitida shtamp yordamida sinashlarda — “yuk-choʻkish” grafigidagi mutanosiblik chegarasiga teng bosim;

tajriba kotlovanlarida gruntlar namlanganda — gruntning oʻz ogʻiriligidan oʻta choʻkish boshlanadigan chuqurlikda gruntning oʻz ogʻirligidan paydo boʻladigan vertikal kuchlanishlar.

226. Oʻta choʻkish radiusining qalinligi (hsl) mazkur SHNQning 4-rasmida keltirilganidek quyidagiga teng deb qabul qilinishi lozim:

tashqi yuklamadan gruntning oʻta choʻkishini ssl,p aniqlashda, mazkur SHNQning 215-bandi boʻyicha oʻta choʻkish radiusining yuqori qalinligiga hsl,p. (bu hududning pastki chegarasi ga yoki mazkur SHNQning 4v-rasmlarga muvofiq z qiymat eng kichik boʻlgan chuqurlikka mos kelishi lozim);

gruntning oʻz ogʻirligidan choʻkishini (ssl,g) aniqlashda choʻkuvchan qatlamning pastki radiusi qalinligiga (ssl,g) (zg eng kichik chuqurlikdan boshlanishi kerak, bu yerda sz = psl ga teng boʻlishi, yoki agar sz,min > psl boʻlsa, sz qiymati minimal boʻlgan nuqtadan boshlab choʻkuvchan qatlamning pastki chegarasigacha davom etishi zarur).

4-rasm. Poydevor zaminining oʻta choʻkuvchanligini hisoblash sxemasi

a — gruntning xususiy ogʻirligidan oʻta choʻkishi ssl,g mavjud emas (5 cm dan katta emas); faqat oʻta choʻkadigan qatlam hsl,p ning yuqori radiusida tashqi yuklamadan oʻta choʻkish ssl,p boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi (grunt sharoitlarining I turi); b, v, g- zg chuqurlikdan boshlab oʻta choʻkadigan qatlam hsl,g ning pastki radiusida xususiy ogʻirlikdan oʻta choʻkish ssl,g boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi (grunt sharoitlarining II turi); b-yuqori va pastki oʻta choʻkish hududlari qoʻshilib ketmaydi, neytral hudud hp mavjud; v-yuqori va pastki oʻta choʻkish hududlari qoʻshilib ketadi; g-tashqi yuklamadan oʻta choʻkish boʻlmaydi; 1-gruntning xususiy ogʻirligidan vertikal kuchlanish szg; 2-tashqi yuklama va gruntning xususiy ogʻirligidan hosil boʻladigan umumiy vertikal kuchlanish sz=szp+szg; 3-chuqurlik ortgan sari boshlangʻich bosim psl ning oʻzgarishi; Nsl — oʻta choʻkuvchan grunt qatlami qalinligi (oʻta choʻkuvchan qatlam); d — poydevorni joylashish chuqurligi

227. Boshlangʻich oʻta choʻkuvchan bosimni tajriba asosida aniqlash maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda, mazkur SHNQning 41-formulasida jamlashni pi bosimdan hosil boʻlgan nisbiy oʻta choʻkuvchanlik esl = 0,01 ga teng boʻlgan chuqurlikkacha amalga oshirish lozim.

228. Poydevordan uzatilayotgan yukdan gruntning oʻta choʻkuvchanligini hisoblash uchun oʻta choʻkish qalinligini litologik qirqimga va aniqlash gorizonti (esl,i)ga koʻra, alohida qatlamlar (hi)ga boʻlish kerak.

Bunda, qatlam qalinligi 2 m dan ortiq boʻlmasligi, har bir qatlam chegarasida kuchlanishlar yigʻindisining oʻzgarishi 200 kPa dan oshmasligi lozim.

Oʻta choʻkishni mazkur SHNQning 50-formulasi orqali hisoblashda amaldagi kuchlanishda nisbiy oʻta choʻkuvchanlik boʻlgan grunt qatlamlarinigina hisobga olish kerak, < 0,01 boʻlgan qatlamlarni hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ushbu talablar mazkur SHNQning 41-formulasi orqali gruntni oʻz ogʻirligidan maksimal oʻta choʻkuvchanligini aniqlashda ham tatbiq etilishi lozim.

229. Yuqoridagi kichik maydonlarni (namlanadigan maydoning eni (Vw) oʻta choʻkish qalinligi (Nsl) oʻlchamidan kichik) namlashda gruntning oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkish (s'sl,g, m) ehtimoli quyidagi 44-formula orqali aniqlanishi kerak:

(44)

bu yerda:

ssl,g — mazkur SHNQning 222-bandiga muvofiq aniqlanadigan gruntning oʻz ogʻirligidan oʻta choʻkishining eng katta qiymati, m.

230. Oʻta choʻkuvchan gruntlardan iborat zaminlarni loyihalashda ularning namlash imkoniyati boʻlganda quyidagicha tadbirlar bajarilishi lozim:

mazkur SHNQning 208-bandiga asosan zaminlarning oʻta choʻkishini bartaraf etadigan yoki ularni yoʻl qoʻyilgan qiymatlarigacha pasaytiradigan;

bino va inshootlarning ishga yaroqliligiga ularning taʼsirini kamaytiradigan.

Bino va inshootdan foydalanishning barcha davrida zaminni namlash imkoni boʻlmasa (uning mumkin boʻlgan rekonstruksiyasini hisobga olgan holda), gruntlarning oʻta choʻkish xususiyatlarini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

231. Butun oʻta choʻkuvchan qatlam chegarasida tashqi yukdan va gruntning oʻz ogʻirligidan vertikal kuchlanishlar yigʻindisi (psl) boshlangʻich oʻta choʻkish bosimidan oshmasa, I turdagi grunt sharoitida oʻta choʻkuvchanlikni hisoblashni amalga oshirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

232. Zamin gruntini namlashda mazkur SHNQning 213-bandi boʻyicha quyidagi tadbirlardan birini amalga oshirish lozim:

butun oʻta choʻkuvchi qatlam doirasida gruntlarning oʻta choʻkuvchanlik xossalarini bartaraf qilish mazkur SHNQning 233-bandiga muvofiq;

poydevorlar, qoziqli poydevorlar va mustahkamlangan grunt massivlari tomonidan oʻta choʻkuvchan qatlamni kesib oʻtish mazkur SHNQning 234-bandiga asosan;

gruntlarning oʻta choʻkuvchanlik xossalarini qisman bartaraf qilishni oʻz ichiga oladigan tadbirlar yigʻindisini mazkur SHNQning 4-bob 11-paragrafiga keltirilgan suvdan himoya qiluvchi va konstruktiv;

II turdagi grunt sharoitida gruntlarning oʻta choʻkish xususiyatlarini bartaraf qilish yoki oʻta choʻkish qatlamini chuqur joylashgan poydevorlar bilan kesish orqali suvni himoya qilish choralari.

Tadbirlarni tanlash grunt sharoitlari turini, namlashni yuz berishi mumkin boʻlgan turini, hisobiy oʻta choʻkuvchanlikni, loyihalanayotgan bino va inshootlarning mazkur SHNQning 168-bandiga asosan qoʻshni obyektlar va kommunikatsiyalar bilan bogʻliqligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

233. Gruntlarning oʻta choʻkuvchanlik xossalarini quyidagicha bartaraf etish kerak:

oʻta choʻkishning yuqori radiusi yoki uning bir qismi chegarasida-ogʻir shibbaligichlar bilan zichlash, grunt toʻshamalari yasash, kotlovanlarni shibbalash, shuningdek qattiq materialdan (beton, shagʻal, qum-shagʻal aralashmasi) kengaytirma qilib kimyoviy yoki termik usulda mustahkamlab;

butun oʻta choʻkish qalinligi chegarasida-grunt qoziqlar bilan chuqur zichlab, zamin gruntlarini oldindan namlab, shuningdek,chuqur portlatishlar usulini qoʻllab kimyoviy yoki termik mustahkamlab.

234. Chuqur joylashgan poydevorlarni loyihalashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

I turdagi grunt sharoitida — poydevorni yon yuzasidagi gruntni qarshiligini;

II turdagi grunt sharoitida — poydevorni yon yuzasida gruntni oʻz ogʻirligidan choʻkishida hosil boʻladigan salbiy ishqalanishlarni.

2-§. Koʻpchuvchi gruntlar

235. Koʻpchuvchi gruntlardan tarkib topgan zaminlarni loyihalash ishlari quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

zamin namliklarining oshishi;

namlik darajasi pasayishida, koʻpchuvchan gruntlarda teskari jarayon — kirishish hodisasi yuz berishi;

gruntlarning hajmiy koʻpchish — shishish (kattalashish) xususiyatlari;

baʼzi turdagi shlaklarni (masalan, sanoat elektr eritish pechlaridan chiqadigan shlaklar);

ishlab chiqarishning kimyoviy chiqindilari (masalan, sulfat kislota eritmalari) bilan namlangan boʻlsa, oddiy loyli gruntlarni namlikning oshishi bilan koʻpchish qobiliyati mavjudligini.

Kimyoviy chiqindilar bilan namlanganda shlaklar va loyli gruntlarning koʻpchishi ehtimolini laboratoriya yoki dala sharoitida oʻtkaziladigan sinovlar orqali aniqlash lozim.

236. Koʻpchuvchi gruntlar berilgan bosimda nisbiy koʻpchish (esw) koʻpchish bosimi (psw) koʻpchish namligi (wsw) va quriganda nisbiy qisqarishi (esh) bilan tafsivlanishi kerak.

Koʻpchuvchi gruntlarning yuqorida keltirilgan xususiyatlari mazkur SHNQning 168, 241 va 245-bandlarining talablari asosida aniqlanishi lozim.

237. Koʻpchuvchi gruntlardan yotqizilgan zaminlarni loyihalashda quyidagi imkoniyatlarni hisobga olish kerak:

gruntlar yer osti suvlari sathining koʻtarilishi yoki infiltratsiya-ishlab- chiqarish yoki yer usti suvlari bilan gruntning namlanishi;

bino va inshootlarni qurish vaqtida va hududlarga asfalt yotqizishda (yuzani ekranlashda) bugʻlanishning tabiiy sharoiti buzilishi natijasida, ular ostida chegaralangan chuqurlik radiusida namlikning toʻplanishi hisobiga koʻpchishi;

issiqlik-suv rejimining oʻzgarishi (mavsumiy iqlim omillari) hisobiga aeratsiya radiusining yuqorigi qismida gruntning koʻpchishi va qisqarishi;

issiqlik manbalarining taʼsiridan qurish hisobiga qisqarishi.

Bino va inshootlarning chuqurlashtirilgan qismlarini loyihalashda gruntlar koʻpchiganda va qisqarganda hosil boʻladigan gorizontal bosimlarni hisobga olish kerak.

238. Gorizontal bosim ph, kPa, quyidagi 45-formula orqali aniqlanishi kerak:

(45)

bu yerda:

gc — ish sharoiti koeffitsiyenti, 0,85 ga teng;

ksw — koʻpchish intensivligiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent boʻlib, uning qiymati ushbu SHNQning 13-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak;

pmax,h — qiymati laboratoriyada aniqlanadigan eng katta gorizontal bosim, kPa.

239. Koʻpchuvchi gruntlardan iborat zamin mazkur SHNQning 5-bobi 2-paragrafiga muvofiq hisoblanishi kerak.

Gruntning koʻpchishi yoki qisqarishi natijasida hosil boʻladigan zamin deformatsiyasi mazkur SHNQning 243 va 251-bandlariga muvofiq zaminning alohida qatlamlari deformatsiyalarini jamlash yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

Zamin deformatsiyasini aniqlashda uning tashqi yuklama taʼsiridan hosil boʻladigan choʻkishi va koʻpchuvchi gruntdagi namlikning kamayishi hisobiga yuz berishi mumkin boʻlgan choʻkishi jamlanishi kerak.

Gruntlarning koʻpchishi (qisqarishi)dan hosil boʻladigan deformatsiyalarning chegaraviy qiymatlarini mazkur SHNQning 137-bandi talabini hisobga olgan holda, mazkur SHNQning 4-ilovasiga muvofiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

240. Koʻpchuvchi gruntlardan iborat zaminlarni hisoblashda ularning tabiiy zichligi va namligidagi xususiyatlari qabul qilinishi lozim.

Koʻpchuvchi gruntli zaminlarni namlangandan keyin hisoblashda, gruntlarni namlangan holatdagi xususiyatlaridan foydalanish kerak.

Koʻpchuvchi gruntdan tashkil topgan zamin gruntining hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 7-formulasi orqali aniqlanishi, bunda uning qiymatini yoʻl qoʻyilgan oshishini mazkur SHNQning 111-bandiga asosan hisobga olish kerak.

241. Nisbiy koʻpchish , koʻpchish bosimi (psw) va nisbiy qisqarish qiymatlari mazkur SHNQning 237-bandida keltirilgan koʻpchish yoki qisqarish sabablarini hisobga olib, GOST 24143-80 talablariga muvofiq laboratoriya sinovlari asosida aniqlanishi kerak.

Ushbu xususiyatlarni dala sharoitida gruntlarni shtamp orqali sinash natijalari asosida ham aniqlanishga yoʻl qoʻyiladi.

242. GOST 20522-2012 ga muvofiq koʻpchuvchi gruntlarning xususiyatlarining normativ qiymatlari ularni aniqlash natijalari boʻyicha oʻrtacha qiymat hisoblanishi va ushbu xususiyatlarning hisobiy qiymatini normativ qiymatga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi ( = 1).

243. Grunt koʻpchiganda zaminning koʻtarilishi (hsw) quyidagi 46-formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(46)

bu yerda:

— grunt i-qatlamining mazkur SHNQning 245-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan nisbiy koʻpchishi;

hi — grunt i — qatlamining qalinligi, cm;

ksw.i — mazkur SHNQning 248-bandi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

p — gruntning koʻpchish radiusiga boʻlingan qatlamlar soni.

244. Namlik infiltratsiyasida gruntning nisbiy koʻpchishi quyidagi 47-formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(47)

bu yerda:

hn — p bosim bilan yoniga kengayish imkonisiz siqilgan, tabiiy namlik va zichlikdagi namunaning balandligi, cm, bosim koʻrilayotgan chuqurlikdagi vertikal kuchlanish yigʻindisiga teng (ushbu kuchlanish qiymati mazkur SHNQning 249-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak);

hsat — yuqoridagi namunaning balandligi, suvga toʻliq toʻyinguncha namlanganidan va oʻsha sharoitda siqilgandan soʻng, cm.

245. Grunt namunasini har xil bosimda sinash natijalari asosida esw = f(p) va wsw = f(p) bogʻlanishlar grafigi qurilishi va koʻpchish bosimi (psw) ni esw = 0 ga mos keladigan bosimlari aniqlash lozim.

Yuza ekranlanganida va suv-issiqlik rejimi oʻzgarganda nisbiy koʻpchish (esw) quyidagi 48-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

esw = k (weq — w0)/(1 + e0), (48)

bu yerda:

k — tajriba yoʻli bilan aniqlanadigan koeffitsiyent (tajriba maʼlumotlari boʻlmasa, 2 ga teng deb qabul qilinishi lozim);

weq — gruntning mazkur SHNQning 246-bandiga muvofiq aniqlanadigan birlik qiymatidagi oxirgi (barqarorlashgan) namligi;

w0 va e0 — mos ravishda gruntning namligini boshlangʻich qiymati va gʻovaklik koeffitsiyenti, birlik qiymatida.

246. Yuza ekranlanganda (i) qatlamdagi (weq) qiymati, (pi) bosimda, koʻpchish namligi bilan yuk orasidagi wsw = f (p) eksperimental bogʻlanishida (pi , kPa) bosimdagi qiymati quyidagi 49-formulaga asosan hisoblanishi kerak:

, (49)

bu yerda:

gw — suvning solishtirma ogʻirligi, kN/m3;

z — ekranlangan yuzadan yer osti suvlari sathigacha boʻlgan;

zi — koʻrilayotgan qatlamning joylashish chuqurligi, m;

stot,i — koʻrilayotgan i- qatlamdagi kuchlanishlar yigʻindisi, kPa;

gi — i — qatlamdagi gruntni solishtirma ogʻirligi, kN/m3.

Suv issiqlik rejimi oʻzgarganda (weq — w0)ni mazkur SHNQning 48-formulasidagi qiymati eng koʻp (eng koʻp namlanish davrida) va eng kam (eng koʻp qurish davrida) namliklar qiymatining ayirmasidan aniqlanishi, bunda gʻovaklik koeffitsiyenti gruntning eng koʻp qurish davridagi namlik uchun qabul qilinishi lozim.

247. Massivning eng koʻp namlanish va qurish holatlari uchun namlik kesimi dala sharoitida eksperimental yoʻl bilan aniqlanishi kerak.

248. Mazkur SHNQning 46-formulasiga kiradigan koeffitsiyent (ksw) koʻrib chiqilayotgan chuqurlikdagi umumiy vertikal kuchlanish (sz,tot)ga qarab, quyidagicha qabul qilinishi lozim:

sz,tot = 50 kPa boʻlganda, 0,8 ga, sz,tot = 300 kPa boʻlganda esa, 0,6 ga teng deb;

vertikal kuchlanish (sz,tot)ning oraliq qiymatlarida interpolyatsiya usuli boʻyicha.

249. Poydevor tagligidan z chuqurlikda vertikal kuchlanish yigʻindisi (sz,tot, kPa) mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq quyidagi 50-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

, (50)

bu yerda:

szp, szg — mos ravishda poydevor yuklamasidan va gruntning oʻz ogʻirligi taʼsiridan hosil boʻladigan vertikal kuchlanishlar, kPa;

sz,ad — namlash maydoni chegarasidan tashqarida grunt massivining namlanmagan qismi ogʻirligi taʼsirida hosil boʻladigan qoʻshimcha vertikal bosim (kPa)ning qiymati quyidagi 51-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(51)

bu yerda:

kg — mazkur SHNQning 14-jadvaldan qabul qilinadigan koeffitsiyent,

g — gruntning solishtirma ogʻirligi, kN/m3;

(d + z) — mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq.

5-rasm. Gruntni koʻpchishida zaminni koʻtarilishini hisoblash sxemasi

250. Mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq koʻpchish radiusining pastki chegarasi (Nsw) namlik infiltratsiyasida umumiy vertikal kuchlanish (sz,tot) boʻyicha aniqlanishi kerak.

Mazkur SHNQning 249-bandiga muvofiq koʻpchish bosimi rsw ga teng boʻlgan chuqurlikda qabul qilinishi lozim.

Yuza ekranlanganda va suv-issiqlik rejimi oʻzgarganda, natijalarni tajriba yoʻli bilan aniqlash kerak (agar tajriba maʼlumotlari mavjud boʻlmasa, N=5 m deb qabul qilinishi lozim).

Yer osti suvlari mavjud boʻlganda koʻpchishning pastki chegarasi yer osti suvlari boshlangʻich sathidan 3 m yuqorida qabul qilinishi, biroq uning qiymati a holatda belgilanganidan kam boʻlmasligi kerak.

251. Koʻpchigan gruntning qurishi natijasida zaminning choʻkishi (ssh, cm) quyidagi 52-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

(52)

bu yerda:

esh,i — i-qatlam gruntining nisbiy chiziqli qisqarishi mazkur SHNQning 252-bandiga muvofiq aniqlanadi;

hi — gruntning i-qatlami qalinligi, cm;

ksh — 1.3 ga teng deb qabul qilinadigan koeffitsiyent;

p — gruntning qisqarish radiusi boʻlinadigan qatlamlar soni.

Yuklamasiz aniqlanadigan esh,i ni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi, bunda ksh = 1,2 qilinishi lozim.

252. Grunt quriganda uning nisbiy chiziqli qisqarishi () quyidagi 53-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

(53)

bu yerda:

hn — grunt namunasining yoniga kengayish imkonisiz umumiy vertikal kuchlanish bilan siqilganda eng katta namlikka erishgandagi balandligi, cm;

hd — qurish natijasida namligi kamaygan grunt namunasining oʻsha sharoitlardagi balandligi, cm.

253. Qisqarish radiusining pastki chegarasi (Nsh) tajriba yoʻli bilan aniqlanishi, bunda tajriba maʼlumotlari mavjud boʻlmasa, qisqarish radiusining pastki chegarasi 5 m ga teng deb qabul qilinishi lozim.

Texnologik uskunalarning issiqligi taʼsirida grunt quriganda qisqarish radiusining pastki chegarasi (Nsh) tajriba yoʻli bilan yoki tegishli hisoblashlar yordamida aniqlanishi kerak.

254. Koʻpchuvchi gruntlardan tashkil topgan zaminlarning chegaraviy holatidan katta yoki yuk koʻtarish qobiliyati yetarli boʻlmagan hisobiy deformatsiyasida mazkur SHNQning 3-bobi 11-paragrafiga muvofiq quyidagi tadbirlar bajarilishi lozim:

suvdan himoya qiluvchi;

zaminni koʻpchuvchi gruntlar qalinligining butun yoki qisman chegarasida oldindan namlash;

oʻrnini toʻldiruvchi qum yostiqchalaridan foydalanish;

koʻpchuvchi gruntlarni koʻpchimaydigan gruntlar bilan toʻla yoki qisman almashtirish;

koʻpchuvchi grunt qatlamini poydevor bilan toʻla yoki qisman kesib oʻtish.

255. Qisman almashtirilgan koʻpchuvchan grunt qatlami qalinligi yoki uning qismini oldindan namlash chuqurligi grunt deformatsiyasini talab qilingan qiymatgacha kamaytirish zaruratiga koʻra aniqlanishi kerak.

256. Oldindan namlangan koʻpchuvchi gruntli zaminlarda poydevorni qurishda qumdan, shagʻaldan yoki mayda shagʻaldan yostiqcha hosil qilish yoki yuqori grunt qatlamini bogʻlovchi material yordamida mustahkamlash ishlari bajarilishi lozim.

257. Toʻldiruvchi qumli yostiqchalar zaminning ustki qismida yoki koʻpchuvchi grunt qatlami doirasida zaminga uzatilayotgan bosim 0,1 MPa kam boʻlmagan holatlarda oʻrnatilishi kerak.

Yostiqchalar uchun changsimondan tashqari barcha yirik va quruq holatdagi zichligi 1,6 t/m3 kam boʻlmagan qumlardan foydalanilishi lozim.

Toʻldiruvchi qumli yostiqchalar faqat kengligi 1,2 m dan katta boʻlmagan tasmasimon poydevorlar tubiga oʻrnatilishi kerak.

Yostiqchalarning oʻlchamlari quyidagi 15-jadvalga muvofiq qabul qilinishi kerak.

258. Koʻpchuvchi gruntlardan iborat tabiiy zaminlarda poydevorning koʻtarilishini kamaytirishga poydevorni koʻpchuvchan qatlamni toʻliq yoki qisman kesib oʻtuvchi qoziq yordamida ankerlash yoʻli bilan erishishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, bino (inshoot)dan uzatilayotgan yuklama poydevor va qoziq tomonidan birgalikda qabul qilinishi, ushbu konstruksiyaning yuz berishi mumkin boʻlgan deformatsiyasi (choʻkish, koʻtarilish) uning chegaraviy qiymatlaridan oshmasligi kerak.

259. Bino va inshootning bikrligi hamda mustahkamligini oshirish maqsadida uning choʻkish choklari orqali alohida boʻlmalarga ajratilishi lozim.

Boʻlma rejada toʻgʻri geometrik shaklga va bir xil balandlikka ega boʻlishi kerak.

Bino (inshoot)ni mustahkamligi va bikrligini oshirishga qalinligi 15 cm dan kam boʻlmagan, balandligi boʻyicha bir necha sathda joylashtiriladigan uzluksiz temir-beton tasmalar orqali ham erishishga yoʻl qoʻyiladi.

Tasmalar yopmalar bilan bir sathda yoki oraliq ustida joylashgan ichki devorni toʻliq berkitadigan karkaslar bilan armaturalanishi kerak.

Tasmalardan quyidagi hollarda foydalanish lozim:

koʻpchuvchan gruntni qisman kesib oʻtganda;

koʻpchuvchan gruntni koʻpchimaydigan grunt bilan qisman almashtirilganda;

toʻldiruvchi yostiqchalar qilinganda;

koʻpchuvchi gruntni oldindan namlanganda.

260. Koʻpchuvchan gruntni almashtirish belgilangan zichlikkacha zichlashtirilgan mahalliy koʻpchimas grunt yordamida amalga oshirilishi, bunda bino va inshootlarning zaminini loyihalash oddiy koʻpchimaydigan gruntlardagi kabi bajarilishi lozim.

261. Kotlovan va boʻshliqlarni qayta toʻldirishda koʻpchuvchi gruntlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ularning namlanishi natijasida hosil boʻladigan gorizontal bosim bino (inshoot) uchun mos kelishi, toʻldirilgan gruntning mumkin boʻlgan koʻtarilishi esa foydalanish sharoitlarini yomonlashtirmasligi lozim.

Gruntlarni zichlash oddiy gruntlardan grunt yostiqchalar va qayta toʻldirmalar hosil qilish uchun qabul qilingan talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

3-§. Shoʻrlangan gruntlar

262. Shoʻrlangan gruntlardan tashkil topgan zaminlar, ularning quyidagi sabablarga bogʻliq boʻlgan xususiyatlarini hisobga olgan holda loyihalanishi kerak:

suvni uzoq vaqt filtratsiyasi va tuzlarni yuvilishi natijasida suffoziyaviy choʻkish (ssf ) hosil boʻlishi;

tuzlarning yuvilishi jarayonida gruntning fizik-mexanik xossalarining oʻzgarishi. Bunda, gruntning mustahkamlik xarakteristikalari kamayadi;

grunt tarkibidagi tuzlarning erishi hisobiga inshoot yer osti konstruksiyasi materiallariga yer osti suvlarining agressiv taʼsirini kuchayishi.

Shoʻrlangan gruntlar namlanganda oʻta choʻkish yoki koʻpchish yuz berishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

Gruntlarni shoʻrlanganlar qatoriga kiritish va ularning shoʻrlanish darajasi boʻyicha oson eriydigan va oʻrta eriydigan tuzlarning umumiy tarkibiga qarab ajratish GOST 25100-2020 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

263. Shoʻrlangan gruntlar nisbiy suffoziyaviy siqilish (esf ) va suffozion siqilish boshlangʻich bosimi (psf) bilan tasniflanishi lozim.

(esf ) va (psf ) qiymatlari laboratoriya usullari (kompression-filtratsiya sinovlari) yordamida aniqlanishi kerak.

Qurilish maydonining alohida hududlarini batafsil oʻrganish uchun esa, poydevorni uzoq vaqt davomida namlab, statik yuk bilan dala sinovlari oʻtkazilishi lozim.

Dala sinovlari natijalarida muhandislik-geologik sharoitlarda qurilish tajribasi mavjud boʻlganda, ushbu xususiyatlarni faqat laboratoriya usullari bilan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

(esf ) va (psf ) ning qiymatlari mazkur SHNQning 57-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

264. III va IV xavf-xatar toifasidagi inshoot zaminining suffoziya choʻkishining dastlabki hisoblari va II xavf-xatar toifasidagi bino va inshootning yakuniy hisoblari uchun nisbiy suffoziya siqilish (esf ) qiymatini loyli gipslangan gruntlar uchun mazkur SHNQning 54-formulasiga asosan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, ular quyidagicha xususiyatlarga ega boʻlishi lozim:

Qumli loy s w = 0,02-0,04; IL = 0,08-0,12; rd = 1,2-1,6 g/sm3; e = 0,75-1,1;

Loyli qum s w = 0,01-0,03; IL = 0,03-0,07; rd = 1,4-1,45 g/sm3; e = 0,9-1,0.

(54)

bu yerda:

k1 — grunt turiga, gipsning tarkibiga va bosimning mazkur SHNQning 16-jadvalidan qabul qilinadigan qiymatiga bogʻliq koeffitsiyent;

d0 — gruntdagi gipsning boshlangʻich tarkibi, birlik qiymatida;

rd — quruq gruntning boshlangʻich zichligi, g/sm3;

rg — gips zarrachalarining zichligi, g/sm3;

b — yuvilib chiqish darajasi, birlik qiymatida;

P — qiymati qumli loy uchun 1 ga, loyli qum uchun 1/3 ga teng deb qabul qilinadigan koeffitsiyent.

265. Shoʻrlangan gruntlarning va psf xususiyatlari GOST 20522-2012 talablariga muvofiq, normativ qiymati ularni aniqlash natijalarining oʻrtacha qiymatlari sifatida hisoblanishi kerak.

Hisobiy qiymatlarini normativ qiymatiga gg = 1 teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

266. Shoʻrlangan gruntlardan tashkil topgan zaminlarni hisoblash mazkur SHNQning 5-bobi 3-paragrafiga muvofiq bajarilishi kerak.

Shoʻrlangan gruntlar oʻta choʻkuvchan yoki koʻpchuvchi boʻlsa, mos holda ushbu SHNQning 5-bobi 1 va 2-paragraflari talablari hisobga olinishi lozim.

267. Shoʻrlangan gruntlardan iborat boʻlgan zaminlarning hisobiy qarshiligi (R) gruntlar uzoq vaqt namlanganda va tuzlarining ishqori yuvilganda, mazkur SHNQning 7-formulasi boʻyicha aniqlanishi kerak.

Bunda, tuzlarning ishqorlari yuvilgandan soʻng suvga toʻyinish holatidagi gruntlar uchun olingan mustahkamlik koʻrsatkichi (jII va cII)ning hisobiy qiymatlaridan foydalanilishi kerak.

Gruntlarni uzoq vaqt namlash va tuz ishqorlarini yuvishning imkoni boʻlmasa, zaminning hisobiy qarshiligi mazkur SHNQning 7-formulasi boʻyicha hisoblanishi lozim.

Bunda, suvga toʻyingan holatdagi shoʻrlangan gruntlar uchun olingan mustahkamlik koʻrsatkichlaridan foydalanilishi kerak.

Qisman yoki toʻliq ravishda ishqori yuvilgan gruntlar uchun (R) hisoblashda mazkur SHNQning 7-formulasidagi zamin gruntining ish sharoiti koeffitsiyenti (gs1)ning qiymati boshlangʻich gips tarkibi d0 £ 20 foiz boʻlgan gipslangan qumli loy uchun 1,1 ga, d0 £ 20 foiz boʻlgan qumli loy va boshqa barcha gipslangan loyli qumlar uchun gsl = 1 deb qabul qilinishi lozim.

Mazkur SHNQning 27-formulasidagi inshootni zamin bilan oʻzaro taʼsirida ishlash sharoiti koeffitsiyenti (gs2 ) barcha shoʻrlangan gruntlar uchun birga teng deb qabul qilinishi kerak.

k koeffitsiyenti qiymatini quyidagicha qabul qilish kerak:

shoʻrlangan gruntlarning mustahkamlik xususiyatlari laboratoriya sharoitida uch oʻq boʻyicha siqilish asbobida va dala sharoitida tarkibi buzilmagan gruntni siljish usulida aniqlanganda, k=1 deb;

shoʻrlangan gruntlarning mustahkamlik xususiyatlari laboratoriya sharoitida bir oʻq boʻylab qirqish asbobida va mazkur SHNQning 1-ilovasidagi jadvallarga asosan qabul qilinganda esa, k=1,1 deb.

268. Shoʻrlangan gruntlar oʻta choʻkuvchan yoki koʻpchuvchan boʻlsa, poydevor zamini deformatsiyasi zaminning tabiiy namlikda tashqi yuk taʼsirida choʻkishi mazkur SHNQning 4-bobi 6-paragrafiga muvofiq suffoziya choʻkishi hamda oʻta choʻkishi, koʻpchishi yoki qisqarishini jamlash orqali aniqlanishi lozim.

Gruntni uzoq muddatli namlash va tuzlarini chiqarib tashlash imkoniyati boʻlmasa, poydevor zaminini deformatsiyasi mazkur SHNQning 4-bobi 6-paragrafiga muvofiq shoʻrlangan gruntlarni suvga toʻliq toʻyingan holatidagi deformatsiyaga oid xususiyatlari orqali aniqlanishi zarur.

269. Maksimal va oʻrtacha suffozion choʻkish, choʻkishlar farqi va inshoot hamda alohida poydevorning qiyshayishi quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim:

zaminni bir tekisda namlanmasligi;

alohida poydevor atrofida yoki inshoot konturidagi filtratsiya oqimi sxemasi;

zamin maydonida va chuqurligidagi gruntlarda tuzlarni har xil taqsimlanganligi.

270. Oson eriydigan tuzlar va gipslangan qumlar mavjud boʻlgan gilli tuproqlardan tashkil topgan asos yuzasining suffoziya choʻkishini hisoblashni mazkur SHNQning 128-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan siqiladigan qatlam chuqurligi (Ns) bilan shartli ravishda chegaralangan hudud doirasida bajarish kerak.

Bunda, siqiladigan grunt qatlami doirasida gruntlar toʻliq shoʻrsizlanishi GOST 12248-2010 boʻyicha aniqlanadigan tuzlarni yuvilib chiqish darajasi b=1 teng deb qabul qilinishi lozim.

271. Gipslangan gil tuproqlardan tashkil topgan poydevorlarning suffozion choʻkishlarini hisoblashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

gips yuvilishi mumkin boʻlgan hudud uzunligi (yuviladigan hudud Nl) filtrlanuvchi suyuqlikning gips bilan toʻyinish chegarasi sharti bilan cheklanishi;

filtrlanish jarayonida yuviladigan hudud rivojlanishi, yaʼni uning uzunligini ortishi va filtrlanish oqimi yoʻnalishida tuproqdagi gips miqdorini kamayishi;

poydevorning suffozion choʻkishlarini faqat yuviladigan hudud doirasida sodir boʻlishi.

272. Gipslangan loyli gruntlardan tashkil topgan zaminlarni suffozion choʻkishini hisoblashda mazkur SHNQning 6-rasmga muvofiq poydevor zaminida filtratsiya oqimining ikkita sxemasini ajratib olish zarur.

6-rasm. Poydevorning namlanish sxemasi

1 — vertikal filtratsiya; 2 — qalinligi cheklangan qatlamda filtratsiya

Zaminni suffozion choʻkishini hisoblashda 6-rasm 1-sxemaga asosan dastlab yuvilish radiusi Nl holatini, yaʼni uning uzunligi va hisoblash davrida (inshootdan foydalanish boshlanganidan 5, 10 va hokazo yil oʻtgandan keyin) unda gipsni tarqalishini aniqlash kerak.

Gipsning tarqalishini aniqlash uchun tarkibi har xil gipsli qatlamlarni mazkur SHNQning 7-rasmiga muvofiq ajratish lozim.

Bunda, gruntda gipsning taqsimlanishi pogʻonali epyura koʻrinishi d0(z)ga ega boʻlishi kerak.

Ajratilgan qatlamlar 0,5 m qalinlikdagi kichikroq boʻlaklarga boʻlinishi va ular uchun tuzsizlantirish jarayoni aniqlanishi lozim.

7-rasm. Vertikal filtrlashda zaminning tuzsqidiruvini hisoblash sxemasi

1 — tarkibida gips miqdori har xil boʻlgan qatlamlar chegarasi; 2 — hisobiy qatlamlar chegarasi; 3 — hisobiy qatlam; 4 — filtratsiya oqimi yoʻnalishi; 5 — gipsning nisbiy tarkibi d0(z) boshlangʻich epyurasi

Bir jinsli gruntdan iborat boʻlsa, unda gipsning boshlangʻich tarkibi yuvilish doirasida oʻzgarmas d0(z) = const deb qabul qilinishi va barcha yuvilish doirasi 0,5 m qatlamlarga boʻlinishi lozim.

Zamin qatlamlarga boʻlinib boʻlgandan soʻng, hisobiy vaqt oraligʻida yuqoridan boshlab ketma-ket har bir qatlamda saqlanib qolgan qattiq gips fazasi miqdorini aniqlash kerak.

Bunda, gips miqdori boshlangʻich holatga teng boʻlgan qatlam yuvib chiqarish doirasining quyi chegarasi (Nl) hisoblanishi, undan pastki qatlamlar uchun gipsning erish hisobini olib borish talab etilmaydi.

273. Gipslangan loyli gruntlardan iborat boʻlgan zaminlarni suffoziya natijasida yuz beradigan deformatsiyasini 1-filtratsiya sxemasi boʻyicha mazkur SHNQning 6-rasmiga muvofiq hisoblashda, poydevor zaminidagi suffozion choʻkish doirasi, poydevordan va gruntni oʻz ogʻirligidan hosil boʻladigan vertikal kuchlanishlar yigʻindisi suffozion siqilishni boshlangʻich bosimi (rsf)ga teng boʻlgan chuqurlik (Ns) bilan cheklanishi lozim.

Hisobiy vaqt oraligʻida Nl £ Ns boʻlsa, suffozion choʻkish hisobi faqat tuz yuvilish doirasi (Nl) oraligʻida bajarilishi kerak.

Nl > Ns boʻlganda, choʻkishning hisobi siqiladigan qatlam Ns oraligʻida bajarilishi kerak (Ns chuqurligi mazkur SHNQning 8-rasmiga muvofiq siqiladigan qatlam chegarasi sifatida qabul qilinishi lozim).

274. Vertikal filtratsiyada shoʻrlangan gruntlardan iborat zaminning suffoziy choʻkishi (ssf, cm) ushbu SHNQning 6-rasmiga muvofiq quyidagi 55-formulaga asosan aniqlanishi kerak:

(55)

bu yerda:

esf,i — mazkur SHNQning 275-bandiga muvofiq aniqlangan zp tashqi yukidan va zg gruntning oʻz ogʻirligidan koʻrib chiqilayotgan chuqurlikdagi umumiy vertikal kuchlanishga teng boʻlgan r bosimdagi i — qatlam gruntning nisbiy suffozion siqilishi;

hi — shoʻrlangan gruntning i — qatlami qalinligi, cm;

n — shoʻrlangan gruntlarning suffoziy choʻkish radiusi boʻlingan qatlamlar soni.

ssf — hudud oraligʻida aniqlanadigan qiymat.

8-rasm. Vertikal filtratsiya jarayonida shoʻrlangan gruntning suffozion choʻkishini hisoblash sxemasi

275. GOST 12248-2010 boʻyicha nisbiy suffoziy siqilish (ssf) kompressiya-filtratsiyaviy sinashlarda quyidagi 56-formulaga asosan aniqlanishi lozim:

esf = (hsat,p — hsf,p)/hng (56)

bu yerda:

hsat,p — r=szp + szg bosimda namunaning namlanganidagi (suvga toʻliq toʻyinganidan) balandligi;

hsf,p — r bosimda namunaning suv uzoq filtrlanganidan va tuzlari yuvilganidan keyingi balandligi;

hng — r1= szg bosimda namunaning tabiiy namlikdagi balandligi.

Bunda, suffozion siqilish boshlangʻich bosimi esf, psf = 0,01 boʻlgandagi bosimga mos kelishi kerak.

GOST 20276-2012 boʻyicha esf va psf qiymatini uzoq muddat namlangan gruntni dala sharoitida shtamp bilan sinab aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

276. Filtratsiyaning 2-sxemasida mazkur SHNQning 6-rasmiga muvofiq zaminning deformatsiyasini gorizontal yoʻnalishda tuz yuvilish doirasini vaqt davomida rivojlanishini va poydevor maydoni chegarasida yoki bino va inshoot konturida zamin gruntining deformatsiya xossalarini har xilligini hisobga olib aniqlash kerak.

Filtratsiyaning 1-sxemasi va mazkur SHNQning 6-rasmiga muvofiq hisobiy vaqt davomida poydevor zaminida tuz yuvilish radiusining holatini (uzunligini va unda gips tarqalishini) aniqlash kerak.

Tuz yuviladigan hududning belgilangan holati uchun poydevor tomonlarining choʻkishi va uning nishablik darajasini aniqlash zarur.

Gruntdagi gipsning boshlangʻich tarkibi (d0= const) gipslangan qatlamning chuqurligi va poydevor maydoni hamda uning atrofida oʻzgarmas deb qabul qilinishi kerak.

Gruntdagi gipsning boshlangʻich tarkibi (d0= const) mazkur SHNQning 9-rasmiga muvofiq gipslangan qatlamning oʻrtacha miqdoriga teng boʻlishi lozim.

Zaminning kengligi 0,5 m boʻlgan vertikal qatlamlarga boʻlishi z = 0 (namlash manbai) dan z = l + 2L + 1 gacha boʻlgan oraliqda bajarilishi kerak (bunda l — poydevorgacha boʻlgan masofa, 2L — poydevor kengligi).

Tuz yuvilish hududning shakllanishi va siljishi gorizontal ravishda qabul qilinishi lozim.

9-rasm. Gorizontal filtrashda zaminning shoʻrsizlanishini hisoblash sxemasi

1 — filtratsiya oqimining kirish uchastkasi; 2 — filtratsiya oqimi yoʻnalishi; 3 — hisobiy qatlam; 4 — hisobiy qatlamlar chegarasi

277. Filtratsiyaning 2-sxemasi boʻyicha poydevor tomonlarini choʻkishini hisoblashda mazkur SHNQning 6-rasmiga muvofiq oʻzgaruvchan gruntning bikrlik koeffitsiyenti (toʻshama koeffitsiyenti) bilan tavsiflangan konstruksiyalarni hisoblash usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Hisobiy sxema poydevor zaminida mazkur SHNQning 10-rasmiga muvofiq ikkita hududda mavjudligini koʻzda tutishi kerak. Bunda:

1-hudud yuviladigan hududning uzunligiga teng boʻlishi va undagi toʻshama koeffitsiyenti namlash manbaiga eng yaqin boʻlgan poydevorning bir tomoni ostida (cmin) dan yuviladigan hudud chegarasida (smax) gacha oʻzgarishi;

2-hudud yuvilmagan hudud uzunligiga teng boʻlishi, bu hududda toʻshama koeffitsiyenti oʻzgarmas boʻlib, (smax) ga teng deb qabul qilinishi lozim.

10-rasm. Gorizontal filtratsiyada shoʻrlangan grunt deformatsiyalarini hisoblash sxemasi

278. Shoʻrlangan gruntlardan tashkil topgan zaminning hisobiy deformatsiyalari chegaraviy yoki yetarli boʻlmagan yuk koʻtarish qobiliyatidan katta boʻlganda, mazkur SHNQning 477-bandiga muvofiq quyidagi chora-tadbirlar bajarilishi lozim:

suvdan himoyalovchi;

konstruktiv;

shoʻrlangan gruntlarni qisman yoki toʻliq kesib, loyli gruntlardan yostiqcha yasash;

shoʻrlangan gruntlar qatlamini chuqur poydevorlar, shuningdek qoziqli poydevorlar bilan kesish;

gruntlarni mustahkamlash, zichlash yoki neytrallash (tuzlar erishini istisno etadigan eritmalar bilan gruntlarni toʻyintirish);

gruntlarni oldindan shoʻrsizlantirish;

suvdan himoyalash va konstruktiv chora-tadbirlarni, shuningdek grunt yostiqchasini oʻrnatishni oʻz ichiga olgan chora-tadbirlar kompleksi.

Bino va inshootlarning zaminida loyli gruntlardan yostiqchalar qurishda tuzlarning chegaraviy miqdori va gruntning zichlanish darajasi maxsus tadqiqotlar maʼlumotlari asosida oʻrnatilishi, bunda tadqiqot maʼlumotlari zaminga uzatilayotgan yuklarga, gruntning xossalariga, bino va inshootning xavf-xatar toifasiga va konstruktiv xususiyatlariga, zaminni namlashning mumkin boʻlgan sharoitlariga bogʻliq ravishda bajarilishi lozim.

Shoʻrlangan gruntlarda poydevorlarni loyihalashda poydevor tanasini suv va gruntlarning agressiv taʼsiridan himoya qilishda uni yemirilishi va zanglashiga qarshi tadbirlarni amalga oshirish kerak.

Kuchli va ortiqcha shoʻrlangan gruntlar uchun GOST 25100-2020 ga muvofiq quyidagilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

filtratsiya oqimi harakatining toʻxtashi yoki sekinlashuvi (suv oʻtkazmaydigan pardalar oʻrnatish: gil, silikat, bitum, sement);

yer osti suvlarining erituvchi xususiyatini pasaytirish (filtratsiya oqimini tuzlar bilan sunʼiy toʻyintirish).

4-§. Organik mineralli va organik gruntlar

279. Suvga toʻyingan organik mineral (illar, balchiqlar, torfli gruntlar) va organik gruntlardan (torflar) yoki ushbu gruntlarni oʻz ichiga olgan zaminlarni loyihalashda ularning quyidagi xususiyatlarini hisobga olish kerak:

yuqori siqiluvchanligi;

mustahkamligi;

deformatsiya va filtratsiya xususiyatlarining oʻzgaruvchanligi hamda anizotropiyasi;

poydevor konsolidatsiyasi jarayonida ularning oʻzgarishi;

choʻkishning uzoq vaqt davomida rivojlanishi va beqaror holatning yuzaga kelish ehtimoli.

Choʻkindi loyqalar uchun tiksotropiya va gaz ajralishini (metan, karbonat angidrid gazi) hisobga olish zarur.

Organik mineral va organik gruntlardagi yer osti suvlari yer osti inshootlari materiallariga nisbatan agressiv ekanligini ham hisobga olish zarur.

280. Joylashish xususiyatiga koʻra, organik-mineral va organik gruntlar ochiq (yer yuzasida joylashgan), koʻmilgan (linza koʻrinishida yoki har xil chuqurlikdagi qatlamlar koʻrinishida yotuvchi) hamda sunʼiy koʻmilgan (sunʼiy ravishda tashkil etilgan yotqiziqlar bilan berkitilgan) turlarga boʻlinishi lozim.

281. Organik-mineral va organik gruntlar qatlam yoki linzalarini rejada va zamin chuqurligi boʻyicha joylashishiga koʻra zaminni mazkur SHNQning 11-rasmida keltirilgan turlarini ajratib koʻrsatish kerak.

11-rasm. Organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan zaminlarning andozaviy sxemasi

I — bino zaminining siqiluvchan qatlam doirasida organik-mineral yoki organik gruntlar yotadi; II — bino zamining siqilish qatlami yuqori qismida organik-mineral yoki organik gruntlar yotadi; III — bino zamining siqilish qatlami pastki qismida organik-mineral yoki organik gruntlar yotadi; IV — bino tubi doirasida zamin siqiluvchan qatlam qalinligida birtomonlama (IVa), ikki tomonlama (IVb) pona shaklidagi linza yoki koʻpgina linzalar (IVv) kesib kirgan organik-mineral yoki organik gruntlar yotadi; V — siqiluvchan qatlam chuqurligida bitta (Va) yoki bir nechta qatlamli (Vb) organik-mineral va organik grunt qatlami yotib uning chetlari bino tubi chegarasidan tashqarida yotadi

282. Muhandislik-geologik qidiruvlarni bajarishda qoʻshimcha ravishda quyidagilarni belgilash kerak:

organik-mineral va organik gruntlar joylashish xususiyatini mazkur SHNQning 11-rasmiga muvofiq va qatlam qalinligini, ushbu gruntdagi qatlamlar va linzalarning yotish xususiyatini;

GOST 23740-2016 ga asosan torfli gruntlar, torflar va balchiqlarni (oʻsimlik va hayvon qoldiqlari chirindilaridan hosil boʻlgan) ajratish uchun organik moddalar tarkibini (Ir);

GOST 10650-2013 ga muvofiq, torfdagi organik moddalarning ajralish darajasini (Ddp);

GOST 12248-2010 ga koʻra konsolidatsiya koeffitsiyentini.

Geologik qidiruvlarda alohida quduqlar orasidagi masofa 20 m dan oshmasligi va ular organik-mineralli hamda organik gruntlar qatlamini toʻliq kesib oʻtishi, shuningdek uni tubidagi toʻshama mineral grunt qatlamiga kamida 2 m gacha kirib borishi lozim.

Organik mineralli va organik gruntlar xususiyatlarini aniqlashni har bir topilgan qatlam chuqurligida 0,5 m dan kam boʻlmagan oraliqda bajarish kerak.

283. Zamini loyqa gruntli maydonlarda ushbu gruntni tabiiy tuzilishini saqlab qolish maqsadida, gruntga dinamik taʼsir koʻrsatmaydigan tadqiqot usullaridan foydalanish lozim.

Bunda, shtamp, pressiometr, naycha yordamida statik burgʻilash, aylanma qirqish asboblari, radioizotop usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

284. Tarkibida organik moddalar miqdori 10 foizdan ortiq boʻlgan (oʻsimlik va hayvon qoldiqlari chirindilaridan hosil boʻlgan balchiqlar) chuchuk suvli loyqalarni alohida ajratish kerak.

Joylashish sharoitiga koʻra, balchiqlarni zichlanmagan va tabiiy holatda zichlangan hamda organik moddalarni miqdoriga koʻra mineralli, oʻrtacha mineralli va kuchsiz minerallilarga boʻlish lozim.

285. Organik mineral va organik gruntlarning xususiyatlarini gruntni GOST 20276-2012 hamda GOST 12248-2010 ga muvofiq bevosita dala sharoitida tadqiq qilib aniqlash kerak.

Loyqalar, ochiq va koʻmilgan torflar hamda balchiqlarning fizik-mexanik xususiyatlarining taxminiy qiymatlari mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Bu qiymatlardan mazkur gruntlardan tashkil topgan zaminlarni dastlabki baholash ishlarida foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Organik moddalar tarkibi birlik miqdorida 0,05 Ir 0,25 oraligʻida boʻlgan loyli gruntlarda inshoot zaminining mazkur SHNQning 61-bandidagi hisoblari uchun E-, n- va sn- xususiyatlarining normativ qiymati mazkur SHNQning 1-ilovasi 4-jadvaliga asosan qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

286. Organik-mineral va organik gruntlarni deformatsiyaga, mustahkamlikka va filtratsiyaga oid xususiyatlari loyihalanayotgan inshoot zaminining kuchlanganlik holatiga mos keladigan bosim oraliqlarida aniqlanishi kerak.

Gruntlarni yuqorida qayd etilgan xususiyatlari grunt namunasini vertikal va gorizontal yoʻnalishda sinash natijalariga asosan belgilanishi lozim.

287. GOST 12248-2010 boʻyicha organik-mineral va organik gruntlarning mustahkamlik xususiyatlari ( va s)ni aniqlash barqaror holatda konsalidatsiyalangan sinash va nobarqaror holatda konsalidatsiyalanmagan sinash usullarida amalga oshirilishi kerak.

288. Organik-mineral va organik gruntlarni deformatsiyaga oid xususiyatlarini dala sharoitida GOST 20276-2012 muvofiq aniqlash lozim.

Ushbu gruntlarning deformatsiyaga oid xususiyatlarini kompressiya asbobida aniqlashda yuqori siqiluvchanligini hisobga olgan holda, sinalayotgan namunaning boshlangʻich balandligi 30 — 50 mm ni boʻlishi kerak.

Yuklama taʼsirini esa GOST 12248-2010 ga muvofiq, kichik oraliqlarda bosqichma-bosqich bajarish lozim.

Kompressiya sinovlarida namunaga taʼsir qilayotgan maksimal bosim loyihadagidan 10 — 20 foizdan kam boʻlmagan miqdorda ortiq boʻlishi, biroq 0,1 MPa dan kam boʻlmasligi kerak.

Tajriba natijalari boʻyicha deformatsiya modulining qiymati bosimning har xil oraliqlari uchun belgilanishi va mazkur qiymatdan siqilayotgan qatlam chegarasida zamin chuqurligi boʻyicha haqiqiy normal kuchlanishlarga bogʻliq ravishda choʻkishni hisoblashda foydalanish kerak.

289. Organik-mineral va organik gruntlarni yon bosim koeffitsiyenti () uch oʻq yordamida siqilish asbobida aniqlanishi, x qiymatini mazkur SHNQning 7-ilovasidagi jadvallar asosida qabul qilishga ham yoʻl qoʻyiladi.

290. Organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan zaminlarni dastlabki tayyorlash uchun tadbirlar majmuasini qoʻllashda (vaqtinchalik yoki doimiy yuk bilan bostirish, drenajlash) ushbu gruntlarni xususiyatlari ularni zichlagandan keyin bajarilgan sinov natijalariga koʻra belgilanishi kerak.

291. Zaminlarni hisoblashda organik-mineral va organik gruntlarni anizotrop xossalarini hisobga olish kerak.

Zaminni har bir nuqtasida vertikal va gorizontal yoʻnalishda grunt xususiyatlarini aniqlash uchun ikkitadan kam boʻlmagan namuna olinishi lozim.

Filtratsiya koeffitsiyenti ham ushbu ikkita yoʻnalish uchun aniqlanishi kerak. Anizotrop xossali gruntlarning xususiyatlari bosim oraligʻini va ularni sinash davrida yoʻnalishini (gorizontal yoki vertikal) koʻrsatuvchi belgilar bilan belgilanishi lozim.

292. Organik-mineral va organik gruntlardan iborat zaminlarni hisoblash ishlari mazkur SHNQning 4-bobi talablariga muvofiq quyidagilarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim:

zaminga yuklamaning uzatilish tezligi;

zaminni konsolidatsiyalanish jarayonida gruntdagi samarali kuchlanishning oʻzgarishi;

gruntlarning anizotropik xossalari;

ikkilamchi konsolidatsiyalanishi.

Bunda, gruntlarning ham chiziqli va ham chiziqsiz konsolidatsiya (vaqt oʻtishi bilan yuklama taʼsiri ostida grunt zichligining ortish) nazariyasi usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Gruntlarni vertikal va gorizontal yoʻnalishlar uchun xususiyatlari qiymati bir-biridan koʻpi bilan 40 foizgacha farq qilsa, organik-mineralli va organik gruntlarni anizotropik xossalarini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

293. Zaminda drenajlaydigan qatlam mavjud boʻlganda, undagi gʻovak suvlari filtratsiyasini, poydevor tubida qumli yostiqcha boʻlganda esa ushbu yostiqcha tomondagi gʻovak suvlari filtratsiyasini hisobga olish kerak.

Drenaj qatlami yopiq linzadan iborat boʻlmasa va teshiklarni qayta toʻldirishni drenajlovchi grunt bilan bajarilgan boʻlsa, drenaj qatlamini va poydevor tubidagi yostiqchani taʼsirini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

294. Suvga toʻyingan organik-mineral va organik gruntlardan iborat zaminlarni mazkur SHNQning 29 va 31-bandlariga asosan yuk koʻtarish qobiliyatiga hisoblash kerak.

Ushbu hisoblashlarda tasmasimon poydevorlar uchun vertikal kuch taʼsirida zaminning chegaraviy qarshilik kuchi (Nu, kN/m) quyidagi formulaga asosan aniqlanishi lozim:

Nu = b' (q + 5,14sI), (57)

bu yerda:

b' — poydevorning turgʻunligini yoʻqotishi taxmin qilinayotgan tomon uzunligi;

q — bostirilgan qoʻshimcha yuk, kPa;

sI — si ga teng boʻlgan gruntni solishtirma tutashuvchanligi hisobiy qiymati, kPa.

295. Organik-mineral va organik gruntdan iborat havza tubiga qumli grunt yuvilganda uning qalinligi zaminning yuk koʻtarish qobiliyatini, kerakli tekislash sathini va nobarqaror holat yuz berishi mumkinligini inobatga olgan holda aniqlanishi kerak.

296. Suvga toʻyingan organik-mineral va organik gruntlardan iborat zaminlarni deformatsiyaga hisoblashda zamin gruntining hisobiy qarshiligi (R) mazkur SHNQning 7-formulasi orqali aniqlanishi lozim.

Bunda, gruntli zaminning ish sharoiti koeffitsiyenti (gs1) qiymati quyidagi 17-jadvalga asosan qabul qilinishi kerak.

297. Torflangan qumlardagi III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshoot poydevorining dastlabki oʻlchamlarini hamda II xavf-xatar toifasidagi bino va inshoot poydevorining yakuniy oʻlchamlarini aniqlash uchun hisobiy qarshilik (R0) qiymatini mazkur SHNQning 1-ilovasi 5-jadvaliga asosan qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

298. Suvga toʻyingan organik-mineral hamda organik gruntdan iborat zaminlarda poydevorni yakuniy choʻkishini aniqlash uchun hisobiy sxemani mazkur SHNQning 4-bobiga asosan qabul qilish kerak.

Bino va inshootning xizmat muddati davrida yer osti suvlari sathi pasaymasa, organik qoʻshimchalarni ajralishi (minerallashishi) hisobiga poydevor zaminini qoʻshimcha choʻkishini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

299. Yuvma usulda yoki suvga qum qatlamini tashlab qurishda, kuchli torflangan grunt yoki torf qatlami choʻkishini mazkur SHNQning 309 va 310-bandlari asosida aniqlash kerak.

300. Organik-mineral va organik gruntlardan iborat zaminlarni deformatsiyalanishini hisoblashda siqilish qatlamining pastki chegarasi mazkur SHNQning 128-bandi talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim.

301. Zamin kuchli torflangan va torfli, balchiqli loyqa gruntlardan iborat boʻlsa, poydevorni bevosita organik-mineral hamda organik grunt yuzasiga tiralib turishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bevosita poydevorni tagligi ostida deformatsiya moduli Eszg,i = 0 deb qabul qilib aniqlanishi lozim.

302. Organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan zaminning hisobiy deformatsiyalari chegaraviy yoki yetarli boʻlmagan yuk koʻtaruvchiligidan katta boʻlsa, mazkur SHNQning 3-bobi 11-paragrafiga muvofiq quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi kerak:

organik-mineral va organik grunt qatlamini poydevor tomonidan toʻliq yoki qisman kesib oʻtish;

organik-mineral va organik gruntni qum, shagʻal, mayda shagʻal bilan toʻliq yoki qisman almashtirish;

bino va inshoot zaminini doimiy yoki vaqtinchalik qoʻshimcha qatlam toʻkib yoki butun qurilish maydoniga toʻkma (yuvma) grunt yoki boshqa material bilan (zaminni konsolidatsiyalanish jarayonini tezlashtirish zaruriyati boʻlganda, filtrlovchi qatlam yoki drenaj qurish) zichlash;

loyqa gruntni burgʻilab aralashtirish usulida mustahkamlash.

303. Zaminning turiga mazkur SHNQning 11-rasmiga muvofiq torflanish darajasiga, organik-mineral va organik gruntlarning qalinligi hamda joylashish chuqurligiga, shuningdek loyihalangan bino va inshootning konstruktiv xususiyatlariga va unga qoʻyilgan foydalanish talablariga koʻra quyidagi maxsus tadbirlarni qoʻllash lozim:

zaminni vaqtinchalik yoki doimiy yuk bilan zichlash, shuningdek I va II tur zaminlar uchun vertikal drenajlar va drenaj kesik (prorez)larini oʻrnatish;

organik-mineral va organik grunt qatlamlarini poydevorlar, shuningdek II, IV va V tur zaminlar uchun qoziqlar bilan toʻliq yoki qisman kesib oʻtish;

II, IV va V tur zaminlar uchun organik-mineral va organik gruntning linzalarini yoki qatlamlarini torfdan tozalash va uni mineral grunt bilan almashtirish;

barcha zamin turlari uchun qumli, shagʻalli, mayda shagʻalli toʻshamaga yoki mahalliy materialdan zichlashtirilgan joy ustiga poydevor (ustunli, tasmasimon)lar qurish;

barcha zamin turlari uchun plita poydevorlarida, kesuvchan monolitlarida yoki yigʻma-monolit tasmalarda konstruksiyalarda bino va inshootlarni qurish, konstruktiv tadbirlar bilan bino va inshootning fazoviy bikrligini oshirish.

304. Alohida hollarda organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan zamin belgilangan yukni uzatish tezligini saqlash yoki konstruktiv tadbirlarni (bikrlik kamarlarini kiritish, binoni alohida seksiyalarga boʻlish) qoʻllash sharti bilan foydalanish kerak.

305. Poydevor tubiga organik-mineral va organik gruntlarni almashtirish, pastki qatlamga bosimni kamaytirish, poydevor tagligi sathini oshirish hamda pastki qatlam gruntini konsolidatsiyalanish jarayonini tezlashtirish (zichlash) maqsadida, qumli yostiqchalar, yirik va oʻrta kattalikdagi qumlardan foydalanish kerak.

Shagʻal, mayda shagʻal, shlak yoki shagʻal-qum aralashmalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi (mayda qumlardan yostiqcha uchun foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi).

Yirik va oʻrta kattalikdagi qumlardan iborat boʻlgan yostiqchalardagi quruq gruntning zichligi 1,65 t/m3 kichik boʻlmasligi lozim.

Yostiqchadagi zichlangan gruntni mustahkamlik xususiyatlarini belgilashda mazkur SHNQning 101-bandini hisobga olish kerak.

306. Bino va inshoot zamini grunt qatlamini yuvish usulida barpo etishda, har qanday yiriklikdagi qumlar va loyli qumlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Yuvilayotgan changsimon qum yoki loyli qum qatlamini konsolidatsiyalanishini tezlashtirish uchun dastlabki yuvish yoki organik-mineral va organik gruntlardan tashkil topgan kam suvoʻtkazuvchan tabiiy zaminida drenaj qatlamini bajarish kerak.

307. Zaminni yuk bilan bostirish loyihasi mazkur SHNQning 290-bandiga asosan amalga oshirilishi, bunda yuk qatlamini rejadagi oʻlchamlari, qalinligi va zaminni kerakli konsolidatsiyalanish darajasiga erishish uchun zarur vaqt oraligʻi hamda bostirilgan yuk tagidagi zamin choʻkishining oxirgi miqdorini aniqlash kerak.

308. Organik mineral va organik grunt qatlamining yakuniy choʻkishi va konsolidatsiya vaqti, unga qum qatlami yotqizilganda yoki toʻkilganda, quyi qatlam deformatsiya moduli organik mineral hamda organik gruntning deformatsiya modulidan 10-marta va undan ortiq boʻlsa, quyi qatlam choʻkishini hisobga olmasdan aniqlash lozim.

309. Barqaror holatdagi organik-mineral va organik grunt qatlamini yuvilgan yoki toʻkilgan qum qatlami taʼsirida choʻkishi (s, m)ni oxirgi qiymati quyidagi 58-formula orqali aniqlanishi lozim:

s = 3ph/(3E + 4p), (58)

bu yerda:

r — qumli toʻshamadan organik-mineral va organik grunt qatlami yuzasiga uzatilayotgan bosim, kPa;

h — organik-mineral va organik grunt qatlami qalinligi, m:

E — toʻliq namlik sigʻimidagi organik-mineral va organik grunt deformatsiya moduli, kPa.

Mazkur SHNQning 58-formulasidan toʻkmaning rejadagi oʻlchami 5h dan kam boʻlmaganda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

310. Organik-mineral va organik gruntdan iborat zamin deformatsiya moduli har xil boʻlgan bir necha gorizontal qatlamlardan tashkil topgan boʻlsa, barqarorlikning soʻnggi davrida butun qatlamni choʻkishi alohida qatlamlarni choʻkishining yigʻindisidan aniqlanishi kerak.

311. Organik-mineral va organik grunt qatlamining qalinligi 3 m dan katta boʻlganda, ularni vertikal drenajlardan foydalanib zichlash lozim.

Drenlarni rejada joylashtirish, ularning kesimi va orasidagi masofa zaminni 90 foiz konsolidatsiyalanishi shartini hisobga olib yoki qurilish maydonini zichlashni belgilangan muddatiga koʻra belgilash kerak.

Rejada drenlar kvadrat yoki teng tomonli uchburchak toʻr koʻrinishida boʻlishi va ular orasidagi masofa qumli drenlar uchun 1,5-3 m, zavodda tayyorlangan drenlar uchun 0,5-2 m qilib belgilanishi lozim.

III va IV xavf-xatar toifasidagi inshootlar uchun drenlar orasidagi masofa tajriba hududida aniqlanishi kerak.

312. Zichlanayotgan grunt qatlamini toʻliq kesib oʻtadigan vertikal drenlardan foydalanilganda va drenaj pastida drenaj qatlami mavjud boʻlganda, yuk taʼsirida gruntni konsolidatsiyalanishi siqilgan gʻovak suvini drenga yoki dren qatlamiga chiqishi hisobiga yuz berishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, dren taʼsir doirasini ekvivalent diametri (de) quyidagicha qabul qilish kerak:

dren kvadrat toʻr boʻyicha joylashganda de == 1,13d;

geksogonal toʻr boʻyicha joylashganda esa, de = 1,05d, bunda d — dren oʻqlari orasidagi masofa (dren qadami).

313. Organik-mineral va organik gruntlarda barpo etilayotgan bino va inshootning loyihasida zamin va poydevorlar deformatsiyasini geotexnik monitoring qilishning quyidagi texnik talablari hisobga olingan boʻlishi lozim:

balandligi 5 va undan koʻp qavatli boʻlgan namunaviy binolar qurilayotgan yangi hududlarda — uchta qurilayotgan binoga bitta kuzatish;

dahani qurishda — III va IV xavf-xatar toifasidagi navbat boʻyicha birinchi qurilayotgan binoni kuzatish;

tayanchlar oraligʻi 24 m dan katta boʻlgan barcha inshootlar uchun kuzatish;

qurilish yoki undan foydalanish davrida yuk koʻtarish konstruksiyasida katta miqdorda deformatsiya yoki darzlar yuz bergan inshootlarni kuzatish.

5-§. Elyuvial gruntlar

314. Elyuvial gruntlardan qoya toshli jinslarining nurash natijasida oʻzi hosil boʻlgan joyda qoldirgan va dastlabki jinslarning u yoki bu darajada shakl va tuzilishini saqlagan mahsulotlaridan-tuzilgan zaminni loyihalashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

gruntda har xil darajadagi nurash, mustahkamlik va deformatsiyalanish xususiyatlarini bir-biridan farqlanishi va ularning qiymati chuqurligi boʻyicha oshib borishi mavjudligi natijasida chuqurlik boʻyicha va rejada tarkibini va xossalarini har xilligi;

ochiq kotlovanlarda uzoq muddat boʻlganda mustahkamlik va deformatsiya xususiyatlarining pasayishi;

elyuvial supeslar va changsimon qumlarning kotlovan qazish va poydevor yotqizish davrida suvga toʻyinish hollarida suyuq oqava holatiga oʻtishi mumkinligi;

gʻovaklik koeffitsiyenti e > 0,6 va namlik darajasi Sr <0,7 boʻlgan elyuvial changsimon qumlarda oʻta choʻkuvchanlik xossasining boʻlishi mumkinligi va elyuvial loyli gruntlarni texnologik jarayon chiqindilari tomonidan namlanganda koʻpchishi mumkinligi.

315. Nuragan togʻ jinsini dastlabki holatiga koʻra, elyuvial gruntlar magmatik, metamorfik va sementlangan choʻkuvchan qoya gruntlarga ajratilishi kerak.

Oq tosh miqdoriga koʻra, elyuvial gruntlarni ikki guruhga (oq toshli va oq toshsiz) ajratish lozim.

316. Nurash qobigʻi kesimi umumiy holda yuqoridan pastga qarab nurash darajasi bilan farqlanadigan quyidagi hududlardan iborat:

mayda zarrali;

yirik boʻlakli;

palaxsa toshli;

darzli.

317. Elyuvial gruntlarda muhandislik-geologik qidiruvlar oʻtkazishda quyidagilar aniqlanishi kerak:

dastlabki qoya toshning genetik koʻrinishi va petrografik tarkibi;

nurash qobigʻining tuzilishi va kesimi, uning darzliligi, slanetsliligi, qatlamligi, tushish va yuvilish elementlari, sirpanish yuzasi, nurash “tilchasi”ni va “choʻntagi”ni mavjudligi;

oʻlchamlari, yirik boʻlaklarning shakli va soni;

chuqurlik boʻyicha grunt tarkibi va xossalarini oʻzgarishi.

318. Zamin elyuvial gruntlarining kotlovanda turgan vaqt oraligʻida mustahkamligini pasayish darajasi dala sharoitida tajriba yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

Ushbu parametrlarni aniqlashni dala sharoitida olingan namunalar (monolitlar) asosida laboratoriya sharoitida ham bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

Elyuvial gruntlarni mustahkamligini kamayishini dastlabki aniqlash uchun berilgan vaqt oraligʻida quyidagilarni oʻzgarishini hisobga oluvchi usullardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

qoya gruntlarni zichligidan;

loyli gruntlarning penetratsion solishtirma qarshiligidan;

qumlarda oʻlchami 0,1 mm dan kichik;

yirik boʻlakli gruntlarda 2 mm dan kichik boʻlgan zarrachalar miqdori.

319. Ellyuvial gruntlarni ochiq kotlovanlarda mustahkamligini miqdoriy baholash qoʻshimcha nurash davrida mustahkamlik va deformatsiya xususiyatlarini oʻzgarishiga koʻra amalga oshirilishi kerak.

Sifat jihatidan baholash esa grunt namunasining zichligi qiymatini, suv shimish qobiliyatini, grunt yirik boʻlaklarini, paxsa toshlarni maydalanish intensivligini hisobga olib bajarilishi lozim.

Elyuvial grunt qatlamini qoʻshimcha nurash natijasida kuchsizlangan yuqori qatlam qalinligi ham belgilanishi kerak.

320. Elyuvial gruntni kutilgan vaqt oraligʻida t (yillar, oylar, sutkalar) ochiq kotlovanda mustahkamligini kamayish darajasini belgilovchi qoʻshimcha (atmosfera taʼsirida) nurashga chidamliligini baholash quyidagilarni aniqlash orqali amalga oshirish lozim:

t vaqt oraligʻida nurash darajasining tanlangan parametri A ni pasayish tezligi: (A1 — A2)/t;

tanlangan parametrning pasayish darajasi A: (A1 — A2)/A1;

t vaqt oraligʻida A parametrning umumiy miqdoriy kamayishi (A1 — A2).

Elyuvial gruntni qazilgan kotlovanda ochiq turishini kutilgan davri hamda A parametrni miqdoriy qiymatini aniqlovchi oraliq vaqti Dt qurilish hududini alohida xususiyatlari va qurilish muddatiga koʻra aniqlanishi kerak.

321. Elyuviy qoya toshli va elyuvial yirik boʻlakli gruntlar uchun mazkur SHNQning 322, 323-bandlariga asosan ularning nurash koeffitsiyenti bilan belgilanadigan nurash darajasini aniqlash lozim.

Yirik boʻlakli gruntlar uchun esa, shuningdek yemirilish koeffitsiyenti bilan belgilanadigan grunt boʻlaklarini mazkur SHNQning 324-bandiga asosan nisbiy mustahkamligini aniqlash kerak.

322. Elyuviy qoya gruntning nurash koeffitsiyenti (Kwr) aniqlashda, tabiiy sharoitda nurayotgan jinsning zichligi (r) va nuramagan (monolit) jinsning zichligi (ri)ni hisobga olish lozim.

Ushbu nurash koeffitsiyenti (Kwr) quyidagi 59-formula orqali aniqlanishi kerak.

Kwr = 1 — Iwr, (59)

bu yerda:

Iwr = (ri — r)/r.

ri miqdorini qoya grunt zarrachalari zichligiga teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Elyuviy qoya-tosh gruntli zaminni dastlabki baholash uchun foydalanish mumkin boʻlgan suvga toʻyingan holdagi bir oʻqli siqilishga chegaraviy mustahkamlik (Rc) qiymati ushbu SHNQning 8-ilovasiga muvofiq qabul qilinishi lozim.

323. Elyuvial yirik boʻlakli gruntlarni nurash koeffitsiyenti Kwr grunt namunasini aylanuvchi tokchali barabanda yedirilishga sinalishi va quyidagi 60-formula orqali aniqlash kerak:

Kwr = (k1 — k0)/k1, (60)

bu yerda:

k1 — oʻlchami 2 mm dan kichik boʻlgan m1 zarracha massasini oʻlchami 2 mm dan katta boʻlgan m2 zarrachani yedirilishga sinovlardan keyingi massasiga nisbati;

k0 — oʻlchami 2 mm dan kichik boʻlgan m1 zarracha massasini oʻlchami 2 mm dan katta boʻlgan m2 zarrachani yedirilishga sinovlardan tabiiy holda yedirilishga sinashdan oldingi massasiga nisbati).

Elyuvial yirik boʻlakli, qoya-toshli gruntlarni nurash darajasi boʻyicha turlari quyidagi 18 va 19-jadvallarga muvofiq belgilanishi kerak.

324. Elyuvial yirik boʻlakli gruntlar yirik boʻlaklarini (2 mm dan katta zarrachali) yedirilish koeffitsiyenti ushbu zarrachalarni aylanuvchi tokchali barabanda yedirilishga sinab aniqlanishi va quyidagi 61-formulaga asosan hisoblanishi lozim:

Kfr = m1/m0, (61)

bu yerda:

m1 — oʻlchami 2 mm dan kichik boʻlgan zarrachani yedirilishga sinashdan keyingi massasi;

m0 — sinalayotgan yirik boʻlaklar boshlangʻich massasi.

Yirik boʻlaklarning Kfr qiymatiga koʻra, mustahkamligi boʻyicha turlari ushbu SHNQning 20-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

325. Elyuvial yirik boʻlakli gruntlarni donadorlik tarkibi boʻyicha turlarga boʻlishda GOST 25100-2020 ga muvofiq, qoʻshimcha toʻldiruvchini 0,1 mm dan kichik zarrachalari miqdorini, shuningdek ogʻirligi boʻyicha 0,1 mm kichik zarrachalari 10 foizgacha, 10 mm katta zarrachalari 25 foizdan koʻp boʻlgan shagʻal-dresva gruntlarni ajratib koʻrsatish lozim.

Turli xil elyuvial yirik boʻlakli gruntlar uchun deformatsiya modulining qiymati mazkur SHNQning 8-ilovasiga muvofiq belgilanishi kerak.

326. Elyuvial qumlar va loyli gruntlarda metamorfik va magmatik togʻ jinslarini nurashi mahsuloti boʻlgan mustahkam hamda boʻsh tuzilmali turlarga ajratish kerak.

Mustahkam tuzilish turiga boshlangʻich jinsning umumiy tuzilishi qisman saqlangan va tabiiy namlikda bir oʻqli siqilishga chegaraviy mustahkamligi Rs ³ 0,2 MPa boʻlgan, qumlar va loyli gruntlar kiritilishi lozim.

327. Tabiiy namlikda bir oʻqli siqilishiga chegaraviy mustahkamligi Rs < 0,2 MPa boʻlgan elyuvial qumlar va loyli gruntlar boʻsh tuzilishli turi hisoblanishi lozim.

Bino va inshootning zaminini hisoblari uchun ushbu gruntlarni mazkur SHNQning 50-bandida keltirilgan E, va s ni qiymatlari 1-ilovaning 5 va 6-jadvallariga asosan qabul qilinishi lozim.

328. Elyuvial gruntlarning E, va s normativ qiymatlari mazkur SHNQning 1-ilovasi 7-jadvaliga, qumli va choʻkuvchan jinslar esa (ular oʻzining xossalariga koʻra magmatik kvarsli jinslarga yaqin boʻlganligi sababli) mazkur SHNQning 1-ilovasi 5-jadvaliga muvofiq qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

329. Elyuvial gruntlardan tashkil topgan poydevor zaminlari mazkur SHNQning 4-bobi talablari asosida bajarilishi kerak.

330. Poydevor zaminining deformatsiya hisobida dispers elyuvial gruntlar hisobiy qarshiligi (R) mazkur SHNQning 4-bobi 6-paragrafiga asosan aniqlanishi kerak.

III va IV xavf-xatar toifasidagi bino va inshoot poydevorining dastlabki oʻlchamlarini va II xavf-xatar toifasidagi bino va inshootning yakuniy oʻlchamlarini belgilash uchun hisobiy R0 qarshiliklari mazkur SHNQning 2-ilovasi 6 va 8-jadvallariga muvofiq belgilanishi lozim.

331. Elyuvial gruntlardan tashkil topgan poydevor zaminining hisobiy deformatsiyalari yoʻl qoʻyilgan miqdordan ortiq yoki yuk koʻtarish qobiliyati yetarli darajada boʻlmasa, bunda mazkur SHNQning 4-bobi 11-paragrafiga muvofiq quyidagi tadbirlar bajarilishi kerak:

qumdan, shagʻaldan, chaqiq toshlardan yoki tarkibida dastlabki togʻ jinslari boʻlaklari boʻlgan yirik boʻlakli gruntlardan, xususan qoya toshli gruntlarning sirti notekis boʻlganda, zichlashtirilgan gruntli taqsimlash yostiqchalari yotqizish;

zaminning yuqori qismidan qoya gruntlarni olib tashlash, qoya gruntlaridagi nurash natijasida hosil boʻlgan boʻshliqlarning gʻovak toʻldiruvchilarini mayda tosh, shagʻal yoki qum bilan toʻliq yoki qisman almashtirish va zichlashtirish.

Ushbu tadbirlar yetarli boʻlmasa, qoziqli poydevorlar yoki poydevor zaminining choʻkishini toʻgʻrilash uchun mazkur SHNQning 4-bobi 11-paragrafi talablari asosida konstruktiv chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.

332. Zamin va poydevorlarning loyihasida zovur qazish vaqtida elyuvial gruntlarning atmosfera taʼsiridan va suvdan yemirilishidan himoya qilish lozim, bunda suvdan himoya qilish tadbirlari qoʻllash, zaminni tayyorlashda va poydevorlarni koʻtarishda tanaffuslarga yoʻl qoʻymaslik, zovurdagi gruntning toʻlmay qolishligini koʻzda tutish hamda faqat mayda shpurli portlatish sharoitidagina qoya toshli gruntlarni portlatib ishlov berish usulini qoʻllash lozim.

6-§. Toʻkma gruntlar

333. Toʻkma gruntlardan iborat zaminlar quyidagilarni hisobga olgan holda loyihalanishi kerak:

ularning tarkibi boʻyicha bir xil jinslimasligi;

bir xilda qisilmasligi;

oʻz-oʻzidan zichlashib qolishi mumkinligi;

gidrogeologik sharoitlarning oʻzgarishi;

namlanishi;

organik aralashmalarning parchalanishi.

Shlak va loylardan iborat boʻlgan toʻkma gruntlarda suv bilan yoki ishlab chiqarishning kimyoviy chiqindilari bilan namlanganda, ularning koʻpchishini hisobga olish lozim.

334. Toʻkma gruntlar tarkibi va hosil boʻlish xususiyatlariga koʻra, sanoat va qurilish chiqindilarga boʻlinishi kerak.

Toʻkma gruntlarning boshlangʻich tuzilishi uni qazish va qayta yotqizishda oʻzgargan, tabiiy kelib chiqqan minerallardan tashkil topgan boʻlishi, unga quyidagilar kiritilishi lozim:

buzilgan tabiiy gruntlar;

yerning ustki qismini ochish jinslari;

maydalash, boyitish korpuslari, konsentrat omborxonalari chiqindilari.

Sanoat chiqindilari tabiiy materiallarni texnik yoki kimyoviy ishlov berish natijasida hosil boʻlgan sunʼiy material boʻlib, unga quyidagilar kiradi:

shlaklar;

kullar;

kulshlaklar;

shlamlar.

335. Toʻkma gruntlar va sanoat (ishlab chiqarish )korxonalarining chiqindilarini (oʻz-oʻzidan) oʻzaro zichlashish jarayoni mazkur SHNQning 21-jadvaliga muvofiq belgilanishi kerak.

Quyidagi 21-jadvalda keltirilgan toʻkma gruntlar va sanoat (ishlab chiqarish) korxonalarining chiqindilari belgilangan vaqt oʻtishi bilan oʻzaro zichlashgan gruntlar qatoriga kiritilishi lozim.

Izohlar:

1. Reja asosida toʻkma gruntlar bir xil gruntlardan va sanoat (ishlab chiqarish) korxonalarining chiqindilarini bir tekisda zichlab yotqiziladi yoki yuvish yoʻli bilan belgilangan zichlikkacha shibbalab zichlanadi.

https://neolex.uz/uz/laws/law-7480902