SHNQ 2.08.12-24 “Moddiy madaniy meros obyektlari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-3-son)

10.01.2025

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

Buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 7-fevralda hisobga olindi, hisob raqami 334]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 23-apreldagi 231-son “Qurilish sohasidagi normativ hujjatlarni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.08.12-24 “Moddiy madaniy meros obyektlari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Madaniy meros agentligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2025-yil 10-yanvar

01/2-3-son

Kelishildi:

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV

2024-yil 25-dekabr

Madaniy meros agentligi direktori B. ABDIKARIMOV

2024-yil 18-dekabr

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2024-yil 17-dekabr

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2025-yil 10-yanvardagi 01/2-3-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.08.12-24 “ Moddiy madaniy meros obyektlari” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) moddiy madaniy meros obyektlaridan foydalanish, ularning tarixiy-madaniy ahamiyatini saqlash, konservatsiya qilish, taʼmirlash hamda restavratsiya qilishga oid talablarni belgilaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Ushbu SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar qoʻllanilgan:

SHNQ 3.01.02-23 “Qurilishda xavfsizlik texnikasi”;

GOST 8735-88 Qurilish ishlarida qoʻllaniladigan qum. Sinov usullari (rasmiy manba: Pesok dlya stroitelnix rabot. Metodi ispitaniy);

GOST 31108-2020 Umumiy qurilish ishlari uchun sement. Texnik shartlar (rasmiy manba: Sementi obshestroitelnie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 30515-2013 Sementlar. Umumiy texnik talablar (rasmiy manba: Sementi. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 23732-2011 Beton va qurilish qorishmalarida qoʻllaniladigan suv. Texnik shartlar (rasmiy manba: Voda dlya betonov i stroitelnix rastvorov. Texnicheskiye usloviya);

GOST 22690-2015 Betonlar. Nodestruktiv nazorat mexanik usullarda mustahkamlikni aniqlash (rasmiy manba: Betoni. Opredeleniye prochnosti mexanicheskimi metodami nerazrushayushego kontrolya);

GOST 31937-2011 Bino va inshootlar. Texnik holatni tekshirish va monitoring qilish qoidalari. (rasmiy manba: Zdaniya i soorujeniya. Pravila obsledovaniya i monitoringa texnicheskogo sostoyaniya).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

moddiy madaniy meros obyektlari — tarixiy, ilmiy, badiiy yoki oʻzgacha madaniy qimmatga ega boʻlgan ansambllar, diqqatga sazovor joylar va yodgorliklar;

germetik — suv oʻtkazmaydigan qoplama uchun foydalaniladigan material;

efloressensiya — tosh-gʻisht devorlarning yuzasiga tuz chiqishi natijasida oq dogʻlar hosil boʻlishi;

boʻyoqning kukunlashishi — boʻyoq tarkibidagi qatronning asta-sekin parchalanishi natijasida yuzaga keladigan jarayon;

sochsimon mayda yoriqlar toʻri — boʻyalgan yuzadagi soch qalinligidagi bir-biriga ulanib ketgan mayda yoriqlar.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Moddiy madaniy meros obyektlarining jismoniy yemirilishi (shikastlanishi) jarayonlarini toʻxtatishda quyidagilar amalga oshirilishi kerak:

moddiy madaniy meros obyektining muhofaza hududini ifloslantirish va tebranish manbalarini kamaytirish;

konstruksiyalarni tabiiy taʼsirlardan himoyalash, ularni zaiflashtiruvchi, suvning kapillyar harakati va ichiga suv oʻtishiga olib keluvchi nuqsonlarni bartaraf etish;

restavratsiya ishlarida yaroqli boʻlmagan va zararli hisoblangan materiallardan foydalanmaslik.

4. Moddiy madaniy meros obyektdan foydalanishda uning tarixiy ahamiyatini oʻzgartirmasligi yoki jismoniy holatini yomonlashtirmasligi uchun quyidagi ishlar bajarilishi kerak:

moddiy madaniy meros obyektni texnik, sanitariya hamda yongʻinga qarshi talablarga muvofiq holatda saqlash;

moddiy madaniy meros obyekti hududi holatini yomonlashuviga yoʻl qoʻymaslik.

Moddiy madaniy meros obyektini muhofazalash elementini oʻzgartiruvchi yoki uning butunligini taʼminlovchi sharoitlarni yomonlashuviga olib keluvchi ishlarni bajarmaslik lozim.

Moddiy madaniy meros obyektini muhofazalash elementi aniq boʻlmasa, obyektning tashqi koʻrinishini, hajmiy-rejaviy yechimlari, interyerini oʻzgartiradigan ishlarni bajarmaslik zarur.

5. Moddiy madaniy meros obyekti joylashgan yer maydoni, suv obyekti yoki uning qismidan foydalanishda maxsus texnik shartlar ishlab chiqilishi kerak.

6. Moddiy madaniy meros obyektlaridan quyidagi maqsadlarda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi:

portlovchi va yongʻinga xavfli materiallarni, obyektning interyeri, fasadi, hududi hamda suv obyektlarini ifloslantiruvchi buyum va moddalarni ishlab chiqarish, shuningdek ularni saqlash omborlari sifatida;

moddiy madaniy meros obyektining konstruksiyalariga dinamik va tebratuvchi taʼsir koʻrsatuvchi jihozlar (ushbu jihozlarning quvvatidan qatʼiy nazar) qoʻllaniladigan ishlab chiqarish obyektlari sifatida;

moddiy madaniy meros obyektlari uchun noqulay boʻlgan harorat-namlik holati va kimyoviy faol moddalarni qoʻllash bilan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish va laboratoriya obyektlari sifatida.

7. Moddiy madaniy meros obyektining jismoniy holatini yomonlashtirish va uning muhofazalash elementini oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

4-bob. Moddiy madaniy meros obyektlarining tosh-gʻisht yuzalarini tozalashga qoʻyiladigan talablar

8. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashdan oldin tozalash maqsadi (moddiy madaniy meros obyekti koʻrinishini yaxshilash, yemirilishini sekinlashtirish, yuzani tozalash) belgilanib olinishi kerak.

9. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini unga shikast yetkazuvchi moddalardan tozalashda ularning kelib chiqish manbaini (qurum, qorakuya, tutun, mogʻor) aniqlash va asl materialni shikastlamasdan tozalash lozim.

10. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda uning tarixiy koʻrinishi inobatga olish kerak.

Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasining boʻyoq bilan qoplanish sababi (taʼmirlanganda boshlangʻich yuzaga moslash, notoʻgʻri taʼmirlangan choklarni qoplash, yumshoq gʻishtlarni himoyalash, yemirilgan yuzalarni berkitish) aniqlanishi kerak.

11. Boʻyoqning vazifasi moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini uzoq muddat saqlash boʻlsa, uni qoldirish lozim.

Agar eski boʻyoq qatlamlari koʻpayib ketgan boʻlsa, yangi boʻyoq moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasiga yaxshi birikishini taʼminlash maqsadida eski boʻyoq qatlamlari olinishi kerak.

12. Tozalash ishlari moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht va boshqa materiallariga yemiruvchi taʼsir koʻrsatishi sababli tozalash boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishda moddiy madaniy meros obyekti konstruksiyasi inobatga olinishi, tosh-gʻisht material turi toʻgʻri aniqlanishi kerak.

13. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalash ishlari boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan oldin ushbu yuzalarni tozalash boʻyicha ilgari bajarilgan ishlar va qoʻllanilgan moddalar (bu haqida maʼlumot mavjud boʻlsa) oʻrganilishi lozim.

14. Tozalash ishlarini bajarishda bir necha tozalovchi moddalar sinovdan oʻtkazilishi, ilgari qoʻllangan moddalarni eritadigan vosita aniqlanishi kerak.

15. Tozalash usullari va materiallarini qoʻllashdan oldin turli vositalar oldindan sinov tariqasida material namunasida qoʻllanilishi va tozalovchi modda toʻgʻri tanlanishi kerak.

16. Moddiy madaniy meros obyektlarining tosh-gʻisht yuzasidagi dogʻlarni suv yordamida ketkazishning imkoni boʻlsa, suv bilan tozalash usullari (ivitish, bosim ostida suv purkash, neytral yuvuvchi modda qoʻshilgan suv bilan tozalash, bosim ostidagi bugʻ bilan tozalash) qoʻllanilishi kerak.

17. Suvli usulda tozalash ishlari yakunlanganidan keyin moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasidan koʻchgan kir zarrachalarni yuvib tushirish uchun yuzani suv bilan yuvish lozim.

18. Ohaktosh va marmar yuzalarni tozalashda ularga suv sepib ivitilishi hamda suv bilan tozalash va yuvish kerak zarur.

19. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini suv bilan tozalashda sepiladigan suv bosimi kamida 700 kPa boʻlishi, bunda yuzadagi kirlar tozalanmasa, suv bosimini 3000 kPa gacha koʻtarib borishga yoʻl qoʻyiladi.

Yuzani ishqalash uchun tabiiy yoki sunʼiy junli choʻtka qoʻllanilishi lozim.

20. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda metall choʻtkadan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Notekis (gʻadir-budir, oʻyma naqshli) yuzalarni tozalashni yengillashtirish uchun suvga yuvish vositalarini (maxsus ionli vositalar) qoʻshib tabiiy yoki sunʼiy junli choʻtkalar bilan ishqalash lozim.

22. Yuvish vositalari yordamida tozalanganidan soʻng moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasi suv bilan yuvilishi zarur.

23. Kislotalar zarar yetkazishi mumkin boʻlgan toshlar, oʻyma naqshli tosh yuzalari hamda ichki tosh yuzalarini bugʻli (issiq suv bilan) usulda tozalash kerak.

24. Moddiy madaniy meros obyektini suv bilan yuvishdan oldin moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht choklari tekshirilishi va uning ichiga suv oʻtmasligi taʼminlanishi lozim.

25. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini yuvish uchun qoʻllaniladigan suvda metall va mis boʻlsa, suvga xelat yoki metal ionlarini faolsizlantiruvchi boshqa moddalar qoʻshilishi kerak.

26. Havo harorati 1°C dan past boʻlganda suvli usulda tozalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunda, suv bilan tozalash usuli sovuq tushishidan kamida bir hafta oldin bajarilishi lozim.

27. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini yuqori bosimli suv bilan yuvishda suv bilan yuvish usuli avval namunada sinab koʻrilishi kerak.

28. Kimyoviy tozalash usulida kislotalar, ishqorlar va organik birikmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Kislotalarga sezuvchan boʻlgan moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasi uchun kislotalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Kislotalarga sezuvchan boʻlgan moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini boʻyoqlardan tozalash uchun organik erituvchi asosidagi ishqorlar va boshqa kimyoviy moddalar qoʻllanilishi lozim.

29. Ishqorli va kislotali moddalar bilan tozalashda moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasi avval namlantirilishi soʻng kimyoviy tozalovchi modda past bosimda yuzaga sepilishi yoki junli choʻtka bilan surilishi kerak.

Tozalovchi moddani suv bilan yuvib tashlashgacha boʻlgan vaqt, shuningdek (agar kimyoviy modda bir necha marta surib yuvilishi lozim boʻlsa) kimyoviy moddani necha marta surib yuvilishi va konsentratsiyasi sinovlar yordamida aniqlanishi lozim.

Kimyoviy modda yuvib tashlanganidan keyin yuza pH-tasmalar bilan tekshirilishi kerak.

30. Kislotali moddalar kislota zarar yetkazmaydigan moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasi (granit, qumtoshlar, slanets, sirlanmagan gʻisht va sopol, quyma tosh va beton) uchun qoʻllanilishi lozim.

31. Kimyoviy yuvuvchi moddalar hoʻl yuzaga surilishi, kislota taʼsir qiladigan vaqt oʻtganidan soʻng suv bilan yuvib tashlanishi kerak.

32. Kislotalar zarar yetkazishi mumkin boʻlgan yuzalarni (ohaktosh, sayqallangan va sayqallanmagan marmar, kalsiyli qumtosh, sirlangan gʻisht va sirlangan sopol hamda sayqallangan granit) tozalashda ishqorli moddalar qoʻllanilishi zarur.

Ishqorli moddalarni kislotaga sezuvchan boʻlmagan yuzalar uchun ham qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ular avval sinab koʻrilishi kerak.

33. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasidan boʻyoq va boshqa qoplamalar, shuningdek dogʻlar va graffiti rasmlarni samarali ravishda olib tashlash uchun boʻyoq ketkizuvchi ishqorli vositalar, boʻyoq ketkizuvchi organik eritmali vositalar va boshqa turdagi boʻyoq ketkizuvchi vositalardan foydalanish lozim.

Buning uchun tosh-gʻisht yuzaga boʻyoq ketkizuvchi vosita jun choʻtka, valik yordamida surilishi yoki sepilishi va suv bilan yuvilishi kerak.

34. Kimyoviy tozalash usullarida suvdan foydalanish talab etilganligi sababli, ushbu usullar sovuq havoda qoʻllanilmasligi kerak.

Kimyoviy tozalash usullari 4ºC dan past boʻlgan haroratda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

35. Kislotali va ishqorli tozalash usullarining atrof-muhitga taʼsiri yuqori boʻlsa, ulardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

36. Kislota taʼsirida shikastlanadigan moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda kislotalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

37. Abraziv yoki mexanik tozalash usullari (qum purkagich, shlifovkalovchi uskunalar) tosh-gʻisht yuzalarga jismoniy va estetik jihatdan shikast yetkazishi sababli, ularni moddiy madaniy meros obyektlarining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

38. Kukun koʻrinishida maydalangan yongʻoq poʻchoqlaridan bronza haykallarni, alyumin oksidli mikroabraziv zarrachalar yordamida oʻyma naqshli tosh yuzalarni tozalashda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

39. Moddiy madaniy meros obyektlarida surtma (mastika) va asfaltli qoplamalarni koʻchirish uchun muz parchalari yoki granulalangan quruq muz (karbon dioksid yoki CO2) li abraziv tozalash usulidan foydalanish lozim.

40. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini grinder yoki qumqogʻoz bilan tozalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

41. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzaga singib ketgan graffiti va dogʻlarni boʻktirish (suyuq holatdagi tozalovchi moddaga boʻktirilgan mato, kaolin kukuni, maydalangan qogʻoz yoki qogʻoz sochiqni tozalanadigan yuzaga maʼlum muddatga yopishtirib qoʻyish) usulida tozalash lozim.

42. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasi zarar yetkazmaydigan usulni tanlash uchun bir nechta tozalash usullari va materiallar sinab koʻrilishi lozim.

43. Tozalash usulini tanlashdan oldin yuzaning talab etilgan tozalik darajasini aniqlash lozim.

44. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalash usullarini qoʻllashdan oldin ular obyektning koʻzga tushmaydigan qismlarida sinab koʻrilishi kerak.

45. Tozalash usuli har bir material uchun alohida sinalishi lozim.

46. Tozalash usullarining natijalari tozalangan yuza toʻliq quriganidan keyin tekshirilishi kerak.

47. Sinovlar natijasida bitta moddiy madaniy meros obyektining oʻzida bir nechta tozalash usullari qoʻllanilishi imkoniyati mavjud boʻlsa, ulardan eng samaralisi tanlanishi lozim.

48. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi tosh-gʻisht yuzasini tozalashning har bir usullarini atrof-muhitga taʼsir koʻrsatishi (daraxtlar, oʻtlar va boshqa oʻsimliklar hamda tuproqqa boʻlgan zararli taʼsiri) oʻrganilishi kerak.

49. Ishqor va kislota asosli tozalovchi moddalar yomgʻir suv drenajlariga oqizilishidan oldin ular zararsizlantirilishi (neytrallashtirilishi) kerak.

50. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda qoʻllanilgan, biroq qoʻllanilganidan keyin zararsizlantirish (neytrallashtirish) imkoni boʻlmagan tozalovchi moddalar (tarkibida erituvchilar boʻlgan moddalar) maxsus transport yoki boshqa vositalar yordamida chiqarib tashlanishi (utilizatsiya) qilinishi lozim.

51. Kimyoviy moddalarni ushlab qolib gruntga tushishini oldini oluvchi choralar koʻrilishi kerak.

52. Qoʻrgʻoshinli boʻyoqlarni olib tashlashda inson sogʻligʻi uchun xavfsiz tozalash va chiqarib tashlash (utilizatsiya) usullaridan foydalanish lozim.

53. Moddiy madaniy meros obyektining tosh-gʻisht yuzasini tozalashda qoʻllaniladigan moddalar tosh-gʻisht boʻlmagan yuzalarga (masalan, shisha, metall va yogʻoch) zarar yetkazishiga yoʻl qoʻyilmasligi, bunda deraza va eshiklar hamda ushbu moddalarga chidamli boʻlmagan materiallardan ishlangan boshqa yuzalar plastik, polietilen bilan qoplanishi kerak.

54. Tozalovchi kimyoviy moddalar shamol bilan boshqa hududlarga tarqalishini oldini oluvchi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.

55. Moddiy madaniy meros obyektini kimyoviy moddalar bilan tozalashda uning yonidan oʻtuvchi piyodalarga sachrashini yoki ventilyatsiya tizimi orqali havo bilan moddiy madaniy meros obyekti ichiga kirib, undagi insonlarga zarar yetkazilishini oldini olish kerak.

56. Moddiy madaniy meros obyekti ichida ortiqcha namlik yuzaga kelishini oldini olish uchun tosh-gʻisht yuzalarni suv yuqmaydigan qoplamalar bilan qoplashga yoʻl qoʻyilmaydi.

57. Moddiy madaniy meros obyekti yetarlicha pishirilmagan va gʻovakligi yuqori boʻlgan gʻishtdan qurilgan boʻlsa, gʻishtni himoyalovchi suv yuqmaydigan qoplamalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

58. Suv oʻtkazmaydigan qoplamalar moddiy madaniy meros obyektining faqat yer osti konstruksiyalarida (masalan, poydevor) qoʻllanilishi, bunda ularni moddiy madaniy meros obyektining yer usti qismlarida qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

5-bob. Tosh-gʻisht materiallardan barpo etilgan moddiy madaniy meros obyektlarining choklarini taʼmirlashga qoʻyiladigan

59. Tosh-gʻisht devorlardagi choklarni taʼmirlashdan oldin chok qorishmasining yemirilishi, yoriqlarning hosil boʻlishi, gʻisht yoki toshlarning boʻshab qolishi, devorning nam tortishi aniqlanishi kerak.

60. Choklarni taʼmirlashda ularda yuzaga kelgan muammoning asl sababi aniqlanishi (tomdan yoki tarnovlardan suv oʻtishi, obyektning notekis choʻkishi, gruntdan namlikning kapillyar koʻtarilishi yoki ekstremal ob-havo taʼsiri) va bartaraf etilishi zarur.

61. Moddiy madaniy meros obyektlarining tarixiy koʻrinishini saqlash uchun choklarni taʼmirlashdan oldin ularning devorlarini qurishda ishlatilgan gʻisht, tosh yoki sopol hamda foydalanilgan qurilish usullari oʻrganilishi kerak.

Bunda, choklarni taʼmirlashda qoʻllaniladigan qorishmaning nisbiy mustahkamligi va suv oʻtkazuvchanligi toʻgʻrisidagi maʼlumot, koʻz bilan (vizual) tahlil orqali esa yangi qorishmani yaratish va uni qoʻllash usullari boʻyicha maʼlumot olinishi lozim.

62. Tosh-gʻisht materiallardan barpo etilgan moddiy madaniy meros obyektlarida choklarni taʼmirlash uchun qorishmada qoʻllaniladigan qum GOST 8735-88 hamda GOST 30515-2013 larga muvofiq boʻlishi kerak.

63. Qorishma uchun sement GOST 31108-2020 ga muvofiq boʻlishi lozim.

64. Efloressensiya yuzaga kelmasligi uchun sement tarkibidagi ishqorlar miqdori 0,60 foizdan oshmasligi kerak.

65. Qorishma uchun qoʻllaniladigan suv GOST 23732-2011 ga muvofiq boʻlishi kerak.

66. Moddiy madaniy meros obyektida qoʻllanilgan asl qorishmaning aniq fizik va kimyoviy xossalarini aniqlash zarur boʻlmagan hollarda quyidagilar amalga oshirilishi kerak:

yangi qorishma asl qorishma rangi, tuzilmasi va naqshi bilan oʻxshash boʻlishi;

yangi qorishmadagi qum asl qorishmadagi qumga mos kelishi;

yangi qorishmaning tosh-gʻisht materiallarnikiga nisbatan bugʻ oʻtkazuvchanligi yuqoriroq va siqilishga boʻlgan mustahkamligi pastroq boʻlishi;

yangi qorishmaning bugʻ oʻtkazuvchanligi asl qorishmanikiga teng boʻlishi;

yangi qorishmaning siqilishga boʻlgan mustahkamligi asl qorishmanikiga nisbatan pastroq yoki unga teng boʻlishi.

67. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi tosh-gʻisht ohaktoshli qorishmalardan terilgan boʻlsa, bunday choklarni taʼmirlashda sementli qorishmadan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

68. Moddiy madaniy meros obyektlarining tosh-gʻisht devorlaridagi choklarni taʼmirlashda ohaktoshli qorishmadan foydalanish lozim.

69. Qorishmada ishlatiladigan suvning tarkibida kislotalar, ishqorlar va boshqa erigan organik materiallar boʻlmasligi kerak.

70. Qorishmaning qotish davrida muzlashini oldini olish uchun muzlamaydigan vositadan (antifriz) foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

71. Muzlamaydigan vositani (antifriz) qoʻllash oʻrniga qorishmaga qoʻshiladigan qum va suvni qizitib ishlatish lozim.

72. Moddiy madaniy meros obyektlarining taʼmirlash ishlari iliq ob-havo sharoitlarida (8°C dan 38°C gacha boʻlgan haroratda) amalga oshirilishi kerak.

73. Issiq havoda qorishma tez qurib qolmasligi uchun choklarni taʼmirlash ishlari quyosh nurlari toʻgʻridan-toʻgʻri tushmaydigan joylarda olib borilishi kerak.

Agar quyosh nurlari toʻgʻridan-toʻgʻri tushmaydigan joylar mavjud boʻlmasa, quyoshdan toʻsuvchi moslamalar oʻrnatilishi lozim.

74. Yangi qorishma yaxshi yopishishi uchun eski chok mazkur SHNQning 1-ilovasidagi 1-rasmiga muvofiq chokning kamida 2 — 2,5 barobar eniga teng boʻlgan chuqurlikkacha olib tashlanishi kerak.

Gʻishtli devor choklarida eski chokni 1,5 — 2,5 cm chuqurlikkacha olib tashlanishi lozim.

Keng chokli toshli devorlarda ushbu chuqurlik 5 — 10 cm gacha oshirilishi kerak.

Agar belgilangan chuqurlikda olingan choklardan keyin ham qorishma boʻlaklari boʻlsa, ular ham olib tashlanishi lozim.

75. Eski chokni olib tashlash vaqtida tosh-gʻisht materialning qirralari shikastlanmasligini (oʻpirilmasligi) taʼminlanishi kerak.

76. Ohaktosh qorishmali choklarni elektr arralar yordamida olish usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Buning oʻrniga tosh-gʻisht materialning shikastlanishini minimallashtirish maqsadida iskana bilan qoʻlda (yoki kichik pnevmatik iskanalar yordamida) tozalash lozim.

77. Sement qorishmali choklarni tozalashda elektr arralardan foydalanishga yoʻl qoʻyilishi, bunda gorizontal choklarning markazi elektr arra bilan kesib chiqilishi va chokning chetlari hamda vertikal choklar qoʻlda iskana bilan tozalanishi kerak.

78. Tozalangan choklarni qorishma bilan toʻldirishdan oldin ularni bosimli suv bilan yuvib tashlash kerak.

Agar choklar oʻta suv shimuvchan ohaktoshdan boʻlsa, ularni bosimsiz suv bilan yuvish lozim.

79. Qorishma tarkibi toʻgʻri oʻlchanishi va aralashtirilishi, bunda ular quruq holatda hajm boʻyicha oʻlchanishi, suv qoʻshishdan oldin yaxshi aralashtirilishi, aralashmaga avval suvning yarmi qoʻshilishi va aralashtirilishi, qolgan yarmi esa qorishmani aralashtirib turib oz-ozdan qoʻshib borilishi kerak.

80. Qorishma tayyor boʻlganidan soʻng u 30 min ichida ishlatilishi kerak.

Ushbu vaqt oʻtganidan keyin qurigan qorishmani suv qoʻshib “tiklash”ga yoʻl qoʻyilmaydi.

81. Qorishma tozalangan chokka qatlamlab (0,5-0,6 cm li qatlamlar bilan) oʻrnatilishi, navbatdagi qatlam oʻrnatilishidan oldin, oldingi qatlam zichlanilishi va barmoq bilan bosganda iz qoladigan darajada qotishi kerak.

82. Oxirgi qatlam quyilganidan keyin u barmoq bilan bosganda iz qoladigan darajada qotganidan soʻng, unga mavjud choklarga oʻxshash ishlov berib chiqilishi lozim.

83. Agar gʻisht yoki tosh qirralari yemirilgan boʻlsa chokni mazkur SHNQning 1-ilovasidagi 2-rasmiga muvofiq yuzaga nisbatan botiqroq qilib toʻldirish kerak.

84. Choklar yangi qorishma bilan toʻldirilganidan soʻng ularni tez qotishini oldini olish uchun ikki kun davomida vaqti-vaqti bilan (mahalliy sharoitlarga bogʻliq holda avval har soatda, keyin har 3-4 h da) namlab turilishi kerak.

85. Choklar qorishma bilan toʻldirilganidan soʻng uch kun davomida devor kanopli mato bilan yopib qoʻyilishi kerak.

Kanop oʻrniga plastik plyonka qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, u devorga tegmaydigan qilib yopilishi lozim.

86. Choklarni taʼmirlashda tosh-gʻisht materialga tekkan qorishma 1-2 h oʻtgach tabiiy sochdan tayyorlangan yoki neylon choʻtka bilan tozalanishi kerak.

Agar qorishma tosh-gʻisht yuzada qotib qolgan boʻlsa, uni yogʻoch yoki zarur boʻlsa iskana bilan tozalash lozim.

87. Choklarni taʼmirlash ishlaridan soʻng tosh-gʻisht yuzalarni chok qorishmasi toʻliq qotganidan soʻng amalga oshirilishi kerak.

88. Choklar xizmat qilish muddati kamida 30 yilga moʻljallab taʼmirlanishi kerak.

6-bob. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi beton konstruksiyalarni saqlash

1-§. Beton materiallarni saqlash boʻyicha ishlarni rejalashtirish

89. Moddiy madaniy meros obyektlarining beton elementlarini taʼmirlash hamda almashtirish usullarini ishlab chiqishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

moddiy madaniy meros obyektining ahamiyati uning meʼmoriy yoki muhandislik loyihasi uchun muhimligi;

beton elementlarning yemirilish sabablari.

90. Mavjud yemirilishlarning sabablarini va konstruksiyaning boshqa turdagi yemirilishlarga moyilligini aniqlash uchun moddiy madaniy meros obyektlarning qurilish usullari (sement xossalari, qorishma loyihasi, qurilmaning vazifasi, oʻrnatish usuli, yigʻma yoki monolit beton) hamda betonda ilgari amalga oshirilgan taʼmirlash ishlari oʻrganilishi lozim.

91. Moddiy madaniy meros obyekti elementlari yuqori darajada yemirilgan boʻlsa yoki yemirilishi davom etadigan boʻlsa, ularni almashtirish lozim.

92. Moddiy madaniy meros obyektining beton elementlarini oʻrganish, koʻz orqali (vizual) kuzatish va tekshirish uchun betonni ochish va laboratoriya izlanishlari orqali maʼlumotlarni yigʻish kerak.

2-§. Beton holatini aniqlash

93. Beton konstruksiyalarning eskirish va yemirilish darajasi, turi va shakli avval beton holatini koʻz bilan (vizual) tekshirish orqali aniqlanishi lozim.

94. Betonning holatini tekshirish koʻz bilan (vizual) umumiy tekshiruvdan boshlanishi, bunda tekshiruv GOST 31937-2011 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

95. Yopiq holatlarni baholash uchun naturada buzmasdan bajariladigan bir nechta sinov usullaridan biri tanlanishi kerak.

Buzmasdan bajariladigan sinov ishlari GOST 22690-2015 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Betonning qatlamlab yemirilish joylarini aniqlash uchun asosiy usul sifatida qoʻl boltachasi bilan (gorizontal yuzalar uchun zanjir bilan) urib chiqish usulidan foydalanish lozim.

Bunda, zamonaviy usullardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

96. Beton holatini baholash uchun material tarkibi va yemirilish sabablarini aniqlash, bunda laboratoriyada sinash uchun namunalar olinishi lozim.

Betondagi xlor, sulfat miqdori va ishqor darajasini aniqlash, yemiruvchi toʻldiruvchilarni topish hamda karbonatsiyalanish chuqurligini aniqlash uchun laboratoriya sinovlari kimyoviy tahlilni ham oʻz ichiga olishi kerak.

Mavjud betonning mustahkamligini baholash va taʼmirlash ishlari uchun maʼlumot olish maqsadida siqilishga boʻlgan mustahkamlikni aniqlash boʻyicha sinovlar bajarilishi kerak.

97. Beton konstruksiyalarni taʼmirlashda qoʻllaniladigan beton qorishmasini tayyorlash uchun laboratoriya sinovlari orqali asl betonning tarkibi va toʻldiruvchilari hamda turli yemirilish mexanizmlari muzlash va erish davrlari, ishqor va toʻldiruvchilarning oʻzaro reaksiyaga kirishuvi yoki sulfat taʼsiri boʻyicha maʼlumot olinishi lozim.

3-§. Beton konstruksiyalarni tozalash

98. Beton konstruksiyalarni tozalashdan oldin ularni tozalash zarurati va tozalashdan maqsad (betonning koʻrinishini yaxshilash, siklik parvarishlash chorasi sifatida yoki taʼmirlashga tayyorlash) aniqlanishi lozim.

Betonni tozalash unga shikast yetkazmasdan amalga oshirilishi lozim.

99. Betonni tozalashda uchta asosiy usullardan biri (suv bilan tozalash usuli, yuzaga abraziv ishlov berish va yuzaga kimyoviy ishlov berish) qoʻllanilishi kerak.

Mustahkam betondan kirlarni tozalashda 1,4 MPa va undan past bosimli suvdan yoki bugʻdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

100. Moʻrt va yemirilgan yuzalarni tozalashda yuzaga shikast yetkazmaydigan usullar qoʻllanilishi lozim.

101. Dogʻlarni va kuchli kirlangan betonni tozalashda suv va bugʻli usullar samara bermaganda, past bosim (0,25 — 0,50 MPa) bilan mayda zarrachalardan (dolomit ohaktosh kukuni) foydalangan holda yuzalarga mikroabraziv ishlov berishga yoʻl qoʻyiladi.

Past bosimlar (0,25 — 0,50 MPa)da uzatilgan mayda zarrachalardan buzilishi, mikroabraziv ishlov berishda tuzilmasi va yuzasining nur qaytarish qobiliyatiga taʼsir etganda betonlarni tozalashda mikroabaziv ishlov berish usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

102. Beton tusini oʻzgartirmasligini, surtmani (mastika) yuvib tashlamasligini, toʻldiruvchilarni yemirmasligini inobatga olgan holda kimyoviy ishlov berish usullarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

103. Har qanday tozalash usuli konstruksiyaga qoʻllanilishidan oldin namunada sinab koʻrilishi lozim.

Betonning eskirishi oʻziga xos tarzda binoning tarixiyligini ifodalaydigan va uning kirlanishi kuchli yoki zararli boʻlmagan hollarda, bino tozalanishsiz qoldirilishi kerak.

4-§. Parvarishlash va taʼmirlash usullari

104. Betonni parvarishlash va zarur boʻlgan taʼmirlash ishlarini aniqlanishi lozim.

Beton konstruksiyalarni parvarishlashda obyektning quyidagi qismlarida germetiklardan foydalanish lozim:

deraza va eshik perimetrlarida;

beton bilan boshqa materiallar tutashgan joylarda;

devorga yoki tomga oʻrnatilgan elementlarda (chiroqlar, tashqi quvur elementlarida).

Namlik oʻtkazmaslik va havo oʻtishini kamaytirish uchun yoriqlar va choklarni yopishda elastik germetiklar qoʻllanilishi kerak.

105. Betonni taʼmirlash ishlarini aniqlashda quyidagi ishlar amalga oshirilishi kerak:

zichlagich choklar, deformatsiya choklari va himoya qoplamalarini oʻrganish;

yoriqlar va qatlamlab yemirilishlar kabi buzilishlarning rivojlanishiga olib keladigan sabablarni oʻrganish.

106. Moddiy madaniy meros obyekti fasadidagi yoriqlarni taʼmirlash uchun germetikdan foydalanilganda, germetik qoʻllanilganidan keyingi koʻrinishi inobatga olinishi lozim.

Taʼmirlash izini yopish uchun germetik yuzasiga qum sepilishiga yoʻl qoʻyiladi.

107. Germetik materiallarning yemirilish alomatlari aniqlanganda ular almashtirilishi kerak.

Uretan va poliuretan germetiklar beton konstruksiyalar, yoʻl qoplamalari va piyodalar yoʻlaklaridagi choklar va yoriqlarni yopishda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Zichlagichlar har 10 yilda almashtirilishi kerak.

108. Harakatlanishi taʼminlanishi talab etiladigan beton konstruksiyalar uchun silikon germetiklar qoʻllanilishi lozim.

Silikon germetiklar har 20 yilda almashtirilishi kerak.

109. Germetik qoʻllaniladigan yuzalarga tutash boʻlgan materiallarni dogʻlaydigan va gʻovakli betonlarni shikastlaydigan, shuningdek oʻziga chang va kir tortuvchi germetiklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

110. Taʼmirlashda qoʻllanilgan materialning yakuniy koʻrinishi asl betonga oʻxshash boʻlishi kerak.

5-§. Beton yuzasini taʼmirlashga tayyorlash

111. Toʻldiruvchisigacha ochilib qolgan betonni yoki maxsus tuzilmali beton yuzani taʼmirlashda asl beton va yangi material orasidagi chokni yopish uchun betonni qoʻlda chopish usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

112. Yemirilgan va mustahkam boʻlmagan betonni pnevmatik yoki qoʻl asboblari yordamida olib tashlashga yoʻl qoʻyiladi.

Taʼmirlanadigan beton yuzasi va ochilib qolgan armatura tozalanishi, bunda qum yoki havo purkagichli tozalash faqat taʼmirlanadigan joyga qoʻllanilishi kerak.

Ushbu ishni bajarishda tutash boʻlgan mavjud beton yuzalar himoyalanishi lozim.

Chang chiqishi cheklangan joylarda qum purkagich oʻrniga kichik pnevmatik uskuna va sim choʻtka qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

113. Betondagi mavjud armatura yemirilgan boʻlsa yoki taʼmirlanadigan joylarda armatura boʻlmasa, yangi armatura oʻrnatilishi kerak.

Ochilgan mavjud armatura va boshqa poʻlat elementlar tozalanishi, gruntovkalanishi hamda korroziyadan himoyalovchi qoplama bilan boʻyalishi lozim.

Ulanadigan material mavjud betonga mexanik bogʻlanishi kerak.

Betonni taʼmirlashda qoʻllaniladigan armaturalash materiallari sifatida yumshoq poʻlat, epoksid qoplamali poʻlat yoki legirlangan poʻlatdan foydalanilishga yoʻl qoʻyiladi.

6-§. Qoliplar

114. Betondan boʻlgan bezak elementlarini tiklash hamda yogʻochga oʻxshash yuzalarni yasash uchun maxsus qoliplardan foydalanish kerak.

Moddiy madaniy meros obyekti fasadi boʻylab quyidagilarni qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi:

takrorlanuvchi beton bezaklar uchun — qayta qoʻllaniluvchi qoliplar;

toʻliq buzilib ketgan yoki takrorlanmaydigan meʼmoriy qismlar uchun — yigʻma beton elementlar.

Bezak beton uchun qoliplarni tayyorlash quyidagi bosqichlarda amalga oshirilishi kerak:

mavjud beton quymasini olish;

gipsdan ushbu qismning quymasini tayyorlash;

gipsdan tayyorlangan quymadan qolip yoki maketni tayyorlash;

yangi beton elementni quyish.

115. Qolipni mayda bezakli beton elementidan yechishdan oldin beton shikastlanmaydigan darajada, shuningdek ishlov bersa boʻladigan darajada qotgan boʻlishi kerak.

7-§. Taʼmirlash uchun materiallarni va qorishma tarkibini tanlash

116. Taʼmirlash uchun mos boʻlgan materiallarni va qorishma tarkibini tanlashda sinov ishlari bajarilishi kerak.

Materiallarni tanlashda talab etilayotgan taʼmir ishining turi inobatga olinishi hamda materiallar mavjud boʻlgan betonning xossalariga mos kelishi lozim.

Siqilishga boʻlgan mustahkamligi va suv oʻtkazmaslik xossalari yuqori boʻlgan va mustahkamligi past boʻlgan betonga mos kelmaydigan materiallar betonni taʼmirlashda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

117. Betonni taʼmirlash uchun yarim tayyor materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Beton qorishmasiga qoʻshiladigan va qorishmasining koʻrinishini oʻzgartiradigan qoʻshimchalar, jumladan polimer modifikatsiyalovchi materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

8-§. Beton elementlarni taʼmirlash usullari

118. Asl materialni saqlab qolish imkoni boʻlmasa, yangi oʻrnatiladigan material asl materialga vizual jihatdan mos kelishi, shuningdek uning siqilishga boʻlgan mustahkamligi, suv oʻtkazmasligi va beton qorishmasi uchun muhim boʻlgan boshqa xossalari asl materialnikiga oʻxshash boʻlishi lozim.

119. Mavjud boʻlgan betonning koʻrinishiga oʻxshatish uchun taʼmirlashda qoʻllaniladigan beton qorishmasining tarkibi toʻgʻri ishlab chiqilishi kerak.

120. Asl betonning turli xossalariga mos keluvchi betonni tanlash uchun turli sinov namunalari tayyorlanishi, bunda ushbu aralashmalarni tayyorlashda mavjud betondagi toʻldiruvchilar va sementning turi va rangi inobatga olinishi lozim.

Taʼmirlashda qoʻllaniladigan betonni asl betonga oʻxshatish uchun turli qoliplar va yuzaga ishlov berish usullari sinab koʻrilishi kerak.

Dastlabki sinovlar avval qurilish maydonida (konstruksiyaning oʻzida emas) bajarilishi lozim.

Eng yaxshi natija bergan qorishma tarkiblari sinov sifatida konstruksiyaning bir qismiga qoʻllanilishi va qotganidan soʻng tekshirilishi kerak.

121. Beton mustahkamroq boʻlishi uchun suvoq belchasi bilan oʻrnatiladigan beton oʻrniga qolip bilan quyiladigan beton qoʻllanilishi kerak (beton qolip bilan quyilganda yirik toʻldiruvchilar qoʻshiladi).

122. Keng yoriqlarda tarkibida qum boʻlgan qorishmadan foydalanish lozim.

Qumsiz qorishmalar ingichka yoriqlarda qoʻllanilishi kerak.

Kattalashib ketmaydigan mayda yoriqlar taʼmirlanmasdan qoldirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

123. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi betonning koʻzga tashlanadigan joylarida epoksid bilan taʼmirlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yoriqlar hosil boʻlishi mumkin boʻlgan beton konstruksiyaning butunligini tiklash talab etilsa, epoksid inyeksiyasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunday taʼmirlashni bajarish uchun avval devorning ikki tarafidagi yoriqlar epoksid, poliesitr, mum, tasma yoki suyuq sement qorishma bilan yopilishi va betonda drel bilan ochilgan teshiklar orqali epoksid inyeksiya qilinishi kerak.

Yoriqlardagi epoksid qotganidan soʻng, devor yuzasidagi germetiklovchi material olib tashlanishi lozim.

124. Konstruktiv choklar (yuklar taʼsir etganda yoki ular olinganda harakatlanuvchi choklar) hamda harorat choklari (harorat oʻzgarganida harakatlanuvchi choklar) ularning harakatni taʼminlaydigan qilib taʼmirlanishi kerak.

Konstruktiv choklarni chok chetlariga yopishadigan va chok harakatlanganida siqilib kengayadigan germetik bilan toʻldirish lozim.

Konstruktiv chokni tozalash va suv oʻtkazmaslikni taʼminlash uchun ularda elastomer germetik oʻrnatilishi kerak.

9-§. Shikastlangan beton elementlarni yangisiga almashtirish

125. Moddiy madaniy meros obyektidagi beton elementlar taʼmirlab boʻlmaydigan holatda shikastlangan yoki yemirilgan boʻlsa, ushbu elementlarni quyma elementlar bilan almashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

126. Almashtiriladigan element mavjud elementga mos boʻlishini taʼminlash uchun beton qorishmasi toʻgʻri tanlanishi, element oʻrnatilishi va ishlov berilishi kerak.

10-§. Betonni himoyalash usullari

127. Quyidagi holatlarda qoplamalar va betonga singuvchi germetiklardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

ular betonda qoʻllanilgan boʻlsa;

beton elementlarni himoyalashni boshqa usullarini qoʻllashning imkoni boʻlmasa.

128. Moddiy madaniy meros obyektining tom qismi, terassalari, balkonlari, yer osti qismlari va boshqa koʻrinmaydigan qismlarini himoyalashda suv oʻtkazmaydigan qoplamalar qoʻllanilishi lozim.

129. Betonni himoyalash usulini tanlashdan oldin, betonning yemirilishiga olib keluvchi sharoitlar va atrof-muhit omillari oʻrganilib chiqilishi kerak.

7-bob. Moddiy madaniy meros obyektlarining fasadlarida mavjud materiallarni oʻrnini bosuvchi materiallardan foydalanish

130. Quyidagi holatlarda moddiy madaniy meros obyektlarida mavjud materiallarning oʻrnini bosuvchi materiallarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

moddiy madaniy meros obyektida qoʻllanilgan material mavjud boʻlmasa;

materialni tayyorlashda qoʻllaniladigan tarixiy usullar mavjud boʻlmasa;

almashtiriladigan element obyektning tarixiyligini belgilab berishda ikkilamchi ahamiyatga ega boʻlsa;

moddiy madaniy meros obyektiga qoʻshimcha element qoʻshiladigan boʻlsa;

moddiy madaniy meros obyektining yoʻqolgan elementi qayta tiklanishi boʻlsa;

hayot xavfsizligi, zilzilabardoshlilik hamda nogironligi boʻlgan shaxslar uchun sharoitlarni yaratish berish nuqtai nazaridan obyektning foydalanish xossalari oshirilishi talab etilsa.

131. Moddiy madaniy meros obyektida asl material oʻrniga qoʻllaniladigan material quyidagi talablarga javob berishi kerak:

vizual koʻrinishi asl materialnikiga oʻxshash boʻlishi;

fizik xossalari asl materialnikiga yaqin boʻlishi;

xizmat qilish muddati davomida asosiy foydalanish talablarga muvofiq boʻlishi;

vaqt oʻtib talab etilgan xossalarining yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan darajada oʻzgarmasligi;

tabiiy ofatlarga chidamliligi yuqori boʻlishi;

uning ishlab chiqarilishi va undan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlarning atrof-muhitga boʻlgan zararli taʼsiri yoʻl qoʻyiladigan darajalardan oshmasligi.

132. Asl material oʻrniga qoʻllaniladigan materialning fizik xossalari va vizual koʻrinishi asl materialnikiga mos boʻlmasa, u moddiy madaniy meros obyektining muhim (tarixiy ahamiyatini belgilovchi) elementlaridagi materiallarini almashtirishda qoʻllanilmasligi lozim.

133. Moddiy madaniy meros obyektidagi turli elementlar va ulardagi materiallar oʻrniga qoʻllaniladigan materiallar mazkur SHNQning 2-ilovasiga muvofiq tanlanishi lozim.

8-bob. Moddiy madaniy meros obyektlarining energiya samaradorlik koʻrsatkichlarini yaxshilash

134. Moddiy madaniy meros obyektida energiya samaradorlikni oshirish boʻyicha chora-tadbirlarni tatbiq qilishdan oldin, ularning energiya samaradorligiga taʼsir koʻrsatuvchi elementlari (ochib-yopiladigan derazalar, ichki hovlilar, zenit fonarlari, shift oynalari, tom ventilyatorlari, gumbazlar va tabiiy ventilyatsiya hamda tabiiy yorugʻlikni taʼminlovchi boshqa elementlar) tekshirib chiqilishi kerak.

135. Moddiy madaniy meros obyektini energiya samaradorlik jihatidan yaxshilash chora-tadbirlarining ichidan eng samaralisi va obyektning tarixiy tusiga eng kam taʼsir koʻrsatadiganlari qoʻllanilishi kerak.

136. Moddiy madaniy meros obyektining yirik elementlarining tarixiy koʻrinishini buzilishiga olib keluvchi chora-tadbirlarni (devor izolyatsiyasini oshirish uchun mavjud saydingni yangi sayding bilan almashtirish, taʼmirlash imkoni boʻlgan derazalarni yangisiga almashtirish) qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

137. Moddiy madaniy meros obyektini isitish va sovitishga ketadigan energiyani kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:

foydalanilmaydigan xonalarni butunlay yopib tashlash va undagi haroratni binoga zarar yetkazmaydigan darajaga moslashtirish;

sovitilishi/isitilishi zarur boʻlmagan xonalarni sovitish/isitish tizimidan uzish;

derazalar orqali issiqlik kirishi va chiqishini oldini olish uchun izolyatsiyalovchi ekranlar va pardalardan foydalanish;

xonalar harorati va ventilyatsiyasini boshqarishda ochib-yopiluvchi derazalar, deraza eshiklari, soyabonlardan maqsadli foydalanish;

tabiiy yorugʻlikdan foydalanish;

led lampalarni oʻrnatish;

yorugʻlik va lokal ventilyatsiya (masalan, yuvinish xonasidagi ventilyatsiya) uchun harakat sensorlarini oʻrnatish;

mexanik jihozlarni tozalash va ularga xizmat koʻrsatish.

138. Moddiy madaniy meros obyektining energiya isteʼmolini minimallashtirishda jihoz va uskunalarni yangilashga yoʻl qoʻyiladi.

139. Moddiy madaniy meros obyektlarining energiya samaradorlik koʻrsatkichlarini oshirishda quyidagi ishlarni bajarishga yoʻl qoʻyiladi:

isitish tizimining unumdorligini oshirishga;

havoni sovitish tizimining unumdorligini oshirishga;

suv isitgichni almashtirishga;

maishiy jihozlarni yangilashga;

obyektning havo oʻtadigan joylarini taʼmirlashga;

obyektning chordoq qismini izolyatsiyalashga;

derazalarga qoʻshimcha qishki rama oʻrnatishga;

yer toʻla va pol osti joylarini izolyatsiyalashga;

havo kanallari va quvurlarni izolyatsiyalashga;

eshiklarni zichlashga;

derazalarda soyabonlar oʻrnatishga.

140. Moddiy madaniy meros obyektlarining energiya samaradorlik koʻrsatkichlarini oshirishda quyidagi ishlarni bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi:

obyektga kirish joyini ichki vestibyul bilan ajratish;

derazalarni almashtirish;

yogʻoch devorlarga izolyatsiya oʻrnatish;

tosh-gʻisht devorlarga izolyatsiya oʻrnatish;

tomlarni quyosh nurini qaytaruvchi material bilan qoplash;

“yashil” (oʻsimlikli) tom oʻrnatish.

141. Moddiy madaniy meros obyektiga havo kirib chiqishini kamaytirish uchun quyidagi ishlar bajarilishi kerak:

tashqi devorlarning ustki va ostki choklarini, qavatlar orqali oʻtuvchi kommunikatsiya quvurlarini yoki shaxtalarning chetlarini germetik bilan yopish;

eshik va derazalarga zichlagich tasmalarni oʻrnatish;

devor osti, deraza va eshiklar atrofidagi yoriqlarni yopish;

chordoq va devor oraligʻini zichlash.

142. Moddiy madaniy meros obyektining energiya isteʼmolini kamaytirishda tom yoki chordoq orqali energiya yoʻqotilishini kamaytirish (izolyatsiyalash orqali) kerak.

143. Foydalanilmaydigan chordoqlarni izolyatsiyalashda bazalt, shisha tolali izolyatsiya yoki poliuretan plitkalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Sepiladigan poliuretan koʻpikdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

144. Chordoqlarni izolyatsiyalashda bugʻ oʻtkazmaydigan plyonkalardan foydalanmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

145. Moddiy madaniy meros obyektining chordoq qismida mexanik jihozlar oʻrnatilmagan boʻlsa, chordoq tom qismini izolyatsiyalash kerak.

Chordoqda mexanik jihozlar boʻlmasa uning pol qismi izolyatsiyalanishi kerak.

146. Infraqizil nurlanishni kamaytirish uchun chordoqda nurlanishni qaytaruvchi plyonkalardan foydalanish lozim.

147. Derazalarga ichki tomondan oʻrnatiladigan qoʻshimcha qishki ramalarda zichlagich boʻlishi kerak.

Isitilmaydigan mavsumlarda qoʻshimcha qishki ramalar yechib qoʻyilishi kerak.

148. Moddiy madaniy meros obyektining yer toʻla qismi foydalanilmaydigan boʻlsa, yer toʻla ustidagi orayopma izolyatsiyalanishi kerak.

Yer toʻla foydalaniladigan boʻlsa, uning ustidagi orayopmani izolyatsiyalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

149. Havosi moʻtadillashtirilmaydigan xonalardagi issiq suv quvurlari va suv isitgichlar izolyatsiyalanishi kerak.

Sovuq iqlimli hududlarda barcha suv quvurlari izolyatsiyalanishi (quvurlarning muzlashini oldini olish uchun) kerak.

150. Tarixiy yogʻoch eshiklarni energiya samarador eshiklar bilan almashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

151. Eshikning energiya samaradorligini oshirish uchun eshiklarga zichlagich oʻrnatish lozim.

152. Tashqari tarafdan qoʻshimcha qishki eshik oʻrnatiladigan boʻlsa, u toʻliq shaffof oynali boʻlishi kerak.

153. Turar joy sifatida foydalaniladigan moddiy madaniy meros obyektlarida qoʻshimcha qishki eshiklarni oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

Ofis yoki sanoat obyektlaridagi koʻp foydalaniladigan asosiy eshiklarda qoʻshimcha qishki eshiklarni oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

154. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi eshik va derazalarda soyabonlar, ekranlar yoki deraza eshiklari oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyiladi, bunda ular obyektga mos boʻlishi kerak.

9-bob. Moddiy madaniy meros obyektlarining seysmik mustahkamligini oshirish

155. Moddiy madaniy meros obyektining seysmik mustahkamligini oshirish va seysmik jihatdan kamchiliklarini kamaytirishda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

obyektdagi asl materiallarni saqlab qolish;

obyektning asosiy tarixiy elementlardagi oʻzgartirishlarni minimallashtirish.

156. Moddiy madaniy meros obyektining seysmik mustahkamligini oshirishda obyektning tarixiy ahamiyatini saqlash boʻyicha quyidagi talablar bajarilishi kerak:

konstruktiv va nokonstruktiv tarixiy elementlar va materiallar saqlab qolish;

tarixiy elementlar va materiallar taʼmirlanmaydigan darajada shikastlangan boʻlsa, ularni oʻxshash yoki asl materialning oʻrnini bosuvchi material bilan almashtirish;

seysmik mustahkamligini oshirish boʻyicha yangi tizimlar moddiy madaniy meros obyektining mavjud konstruktiv tizimi bilan mos ravishda ishlashi va ularning butunligiga taʼsir koʻrsatmasligini taʼminlash;

seysmik mustahkamligini oshirish boʻyicha yangi tizimlarni obyektning tarixiy elementlari va materiallariga shikast yetkazmasligini (oʻrnatish vaqtida) taʼminlash.

157. Seysmik hududlarda joylashgan moddiy madaniy meros obyektlarining seysmik mustahkamligi tekshirilishi kerak.

158. Seysmik mustahkamlikni tekshirishda konstruktiv elementlardagi (ustunlar, toʻsinlar, orayopmalar) hamda nokonstruktiv elementlardagi (yuk koʻtarmaydigan devorlar, pardadevorlar, oynavand qismlar, dudburonlar, shiftlar va boshqa meʼmoriy elementlar, shuningdek obyekt tizimlari va jihozlari) kamchiliklar aniqlanishi kerak.

159. Ehtimoliy seysmik xavfni aniqlashda quyidagi omillar inobatga olinishi kerak:

moddiy madaniy meros obyekti konstruksiyasining turi va obyektning holati;

zilzila natijasida hududda yuzaga keluvchi xavflar (yerning yorilishi, grunt quyqalanishi, yer koʻchkilari, tutash boʻlgan bino va inshootlarning obyektga urilishi, hududda joylashgan toʻgʻon buzilishidan yuzaga keladigan suv toshqini).

160. Materiallarning chirishi, korroziyaga uchrashi yoki namlik sababli yemirilishidan moddiy madaniy meros obyektining mustahkamligi pasayishini oldini olish uchun obyektda muntazam ravishda quyidagi ishlar bajarilishi kerak:

tomlarni, tarnovlarni va poydevorlarni namlik oʻtkazmasligini, pardevorlar va dudburonlardagi metall mahkamlagichlarni korroziyaga uchramaganligini tekshirish, taʼmirlash ishlarini bajarish hamda metall elementlarni boʻyalgan holatda saqlash;

yogʻoch elementlarni tekshirish va yogʻochlarga xavfli boʻlgan hasharotlarning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik;

chiqib ketish zinalarini mustahkamligini tekshirish va favqulodda vaziyatda qulab ketishini oldini oluvchi choralarni koʻrish;

tosh-gʻisht devorlarni yemirilgan joylarini va choklarini oʻz vaqtida taʼmirlash.

10-bob. Moddiy madaniy meros obyektlarida ortiqcha namlikni bartaraf etish boʻyicha talablar

161. Moddiy madaniy meros obyektlarida ortiqcha namlik bilan bogʻliq boʻlgan muammolarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirishdan oldin obyekt toʻliq tekshirib chiqilishi kerak.

162. Namlik bilan bogʻliq boʻlgan muammolarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar obyektning tarixiyligini ifodalovchi elementlariga shikast yetkazmasligi taʼminlanishi kerak.

163. Tarixiy obyektga shikast yetkazuvchi namlik manbalarini topish, ularni toʻgʻrilash va nazorat qilish uchun namlik manbasining obyektga taʼsiri oʻrganilishi kerak.

164. Namlikdan yuzaga kelgan muammolarini bartaraf etuvchi mexanik tizimlarni oʻrnatishdan oldin namlikni keltirib chiqaruvchi manbalarni jihozlarsiz bartaraf etish yoʻllari oʻrganib chiqilishi kerak.

165. Namlik bilan bogʻliq boʻlgan muammolarni bartaraf etishda quyidagilar inobatga olishi kerak:

moddiy madaniy meros obyektida qoʻllanilgan materiallarning turi va qurilish tizimlari;

moddiy madaniy meros obyekti tomining turi va hududdagi drenaj tizimlari hamda ular orqali oʻtadigan suv sarfi;

grunt turi, grunt namligi, moddiy madaniy meros obyekti yaqinida mavjud boʻlgan yer usti va yer osti suv oqimi;

moddiy madaniy meros obyektining foydalanish maqsadi va uning natijasida hosil boʻluvchi namlik miqdori;

materiallarning holati va oʻziga suv tortish darajasi;

isitish, ventilyatsiya, sovitish, namlantirish/quritish tizimlari hamda suv va oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimlarining turi va holati;

quyosh nuri tushishi, shamol oqimi, yomgʻir, harorat va nisbiy namlikning (ichki va tashqi) kunlik va mavsumiy oʻzgarishi, shuningdek yer osti suv sathlarining mavsumiy oʻzgarishi;

qurilish hududidagi noodatiy sharoitlar yoki notekisliklar;

moddiy madaniy meros obyektiga sizib kiruvchi havo miqdori hamda tutash boʻlgan landshaft va oʻsimlik ekishda foydalanilgan material.

166. Gruntni kovlash ishlarini bajarishda hududdagi tarixiy-madaniy landshaft yoki arxeologik manbalar boʻyicha maʼlumot olinishi kerak.

167. Yaqqol koʻzga koʻrinuvchi kamchiliklar (masalan, yorilgan quvurlar, toʻlib qolgan tarnovlar yoki devordagi yoriqlar) bartaraf etilishi kerak.

168. Yaqqol koʻzga koʻrinmaydigan murakkab muammolarni bartaraf etish uchun muammoning turiga koʻra obyektda bir necha oydan bir yilgacha boʻlgan muddat davomida oʻrganish ishlari bajarilishi kerak.

169. Namlikdan shikastlangan joylarni aniqlash va namlik manbasini topish uchun quyidagi belgilarga inobatga olinishi kerak:

turib qolgan suv, mogʻorlanish;

nam dogʻlar, yemirilgan yuzalar, shoʻrlangan yuzalar;

boʻyoq va shuvoqning koʻchishi, gulqogʻozning ajralishi, yuzalarda namlikdan hosil boʻlgan pufakchalar;

namlik yuqori boʻlgan yoki shamollatilmaydigan joylarda namlik va mogʻorlash hidi;

metall elementlarda zanglash va korroziya alomatlari;

yogʻoch elementlarning deformatsiyalanishi, yorilishi va chirishi;

tosh-gʻisht yuzalardagi shuvoqning koʻchishi, yorilishi, choklardagi qorishmaning yemirilishi;

tom qismidagi shikastlanishlar;

deraza va devorlardagi kondensatsiya;

chordoqdagi namlik.

11-bob. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi suvoqli qoplamalarni saqlash va taʼmirlash

170. Suvoqli qoplamani taʼmirlashdan oldin uning yemirilish sababi (tomdan, deraza va eshiklardan yoki gruntdan obyekt konstruksiyasiga suv sizib kirishi, grunt choʻkishi, eshik ramasining choʻkishi, oʻsimlik oʻsib chiqishi, obyekt ichidagi ortiqcha namlik) aniqlanishi kerak.

171. Suvoqli qoplamaning yemirilish sababi aniqlanganidan soʻng uni taʼmirlashdan oldin yemirilish sabablarini bartaraf etish boʻyicha taʼmirlash ishlari bajarilishi kerak.

172. Suvoqli qoplamani taʼmirlash boʻyicha ishlarni boshlashdan oldin uning yemirilish darajasi oʻrganilishi va qancha qismi almashtirilishi yoki taʼmirlanishi lozimligi aniqlanishi kerak.

173. Moddiy madaniy meros obyektidagi suvoqli qoplamaning umumiy holatini aniqlash uchun obyekt toʻliq tekshirilishi kerak.

Koʻz bilan (vizual) koʻrinmaydigan taʼmirtalab joylar yogʻoch yoki akril boltacha bilan urib chiqilib, suvoq ostidagi boʻshliqlar aniqlanishi kerak.

174. Suvoqning tarkibini va proporsiyalarini aniqlash uchun mavjud suvoq materiali oʻrganilishi kerak.

175. Yangi suvoq tarkibi eski suvoq tarkibiga toʻliq mos boʻlishi talab etilmaydi.

176. Mayda yoriqlarni suyuq qorishma bilan yopib chiqishga yoʻl qoʻyiladi.

177. Yirik yoriqlarni taʼmirlash uchun ular avval ochib tozalanishi va taʼmirlashga tayyorlanishi kerak.

178. Moddiy madaniy meros obyektidagi eski suvoqli qoplamani saqlab qolish uchun uni toʻliq almashtirish oʻrniga faqatgina shikastlangan joylarini taʼmirlash lozim.

Suvoqlangan yuzada shikastlangan joylar koʻp boʻlsa, yamalgan joylar estetik jihatdan yaxshi koʻrinish bermasligini inobatga olib bunday yuzalardagi suvoq toʻliq almashtirilishi kerak.

179. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi suvoqli yuzalarni taʼmirlashda yuza yangi suvoq bilan qoplanishidan oldin yemirilgan, yorilgan, yopishmagan suvoq olib tashlanishi, qattiq choʻtka bilan tozalanishi, oʻsimliklar, boʻyoqlar va kirlardan tozalanishi lozim.

180. Yangi suvoqli qoplama mavjud suvoqli qoplamaga oʻxshash boʻlishi (rangi va tuzilmasi bilan) hamda mustahkam boʻlishini taʼminlash uchun sinov namunalari kamida bir yil davomida kuzatilishi kerak.

Suvoqli qoplama qatlamlari soni va qalinligi mavjud suvoq qoplamanikiga mos boʻlishi kerak.

181. Suvoq qoplanadigan yuza yetarlicha namlantirilishi, ostki dagʻal qatlam (6 — 9 mm) oʻrnatilishi va ikkinchi qatlam yaxshi birikishi uchun taroq bilan qirib chiqilishi kerak.

Birinchi va ikkinchi qatlamlarning umumiy qalinligi 16 mm dan oshmasligi kerak.

Yakuniy qatlam yaxshi yopishishi uchun ikkinchi qatlam mixli yogʻoch bilan qirib chiqilishi kerak.

Yakuniy qatlamning qalinligi 6 mm boʻlishi kerak.

Yakuniy qatlam mavjud suvoqli qoplamaga mos keladigan qilib ishlov berilishi kerak.

Har bir qatlamni oʻrnatish orasidagi vaqt havo haroratiga bogʻliq holda 24 — 72 h tashkil etishi kerak.

182. Suvoq uchun ishlatiladigan qorishmani tayyorlashda quyidagilarga amal qilinishi kerak:

qorishma 1,5 — 2 h ga yetadigan miqdorda tayyorlanishi va ortib qolgan suvoq qorishmasi ishlatilmasligiga;

qorishmaning rangi oʻzgarib ketishini, yoriqlar hosil boʻlishini va yaxshi yopishmasligini oldini olish uchun suvoq qorishmasi ortiqcha aralashtirib yuborilmasligiga (suv qoʻshilganidan soʻng qorishma 10 — 15 min qoʻlda aralashtirilishi yoki 3-4 min qurilish mikserda aralashtirilishi);

qorishma suvni oʻziga tortib olib yoriq hosil boʻlmasligi uchun suvoq bilan qoplanadigan yuza oldin namlanishiga;

suvoq tez qurib yoriqlar hosil boʻlmasligi uchun suvoq qilingan yuza 48 — 72 h (havoning issiqligiga bogʻliq holda) davomida quyosh nuridan himoyalanishi yoki muntazam ravishda namlantirib turilishiga;

suvoqni taʼmirlash ishlari sovuq havoda (4-5°C dan past boʻlgan haroratda) bajarilmasligiga.

12-bob. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi boʻyalgan yogʻoch elementlarni taʼmirlash

183. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi yogʻoch elementlarning boʻyoq qoplamalarini taʼmirlash SHNQ 3.01.02-23 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

184. Moddiy madaniy meros obyektlaridagi yogʻoch elementlarning boʻyoq qoplamasini taʼmirlash uchun ularning yoshi, meʼmoriy usuli, tarixiy ahamiyati hamda yogʻochning mustahkamligi oʻrganilishi kerak.

185. Yogʻoch elementdagi boʻyoq qoplamani toʻliq koʻchirishga (yogʻochni tozalash, yengil qirish va qumqogʻoz bilan ishqalash bundan mustasno) faqatgina mutlaq zarur boʻlgan va asoslangan holatlarda (yogʻochda koʻp miqdorda yoriqlar boʻlsa, boʻyoq qoplama yogʻoch koʻrinadigan darajada ajralib koʻchgan boʻlsa va boshqalar) yoʻl qoʻyiladi.

186. Tashqi yogʻoch elementlarda boʻyoqning yemirilish belgilari (boʻyoqning kukunlanishi, pufakchalar hosil boʻlishi, qatlamlab koʻchishi yoki yorilishi) boʻlmasa, boʻyoqni koʻchirish va qayta boʻyashga yoʻl qoʻyilmaydi.

187. Boʻyoq qoplamani taʼmirlashdan oldin boʻyalgan yuza yogʻoch ekanligi (suvoq, metall yoki boshqa material emasligi) tekshirilishi, shuningdek yogʻoch material chirimaganligi tekshirilishi kerak.

Namlik oʻtishi natijasida yogʻochning chirigan qismlari mavjud boʻlsa, boʻyashdan oldin ular taʼmirlanishi va almashtirilishi kerak.

188. Boʻyoq qoplangan yuzalarda mayda nuqsonlar boʻlsa yoki kir yigʻilgan boʻlsa, boʻyoqni olib tashlamaslikka yoʻl qoʻyiladi.

Boʻyoqning ustki qatlamlari koʻchgan boʻlsa, boʻyoqni qisman olib tashlashga yoʻl qoʻyiladi.

Boʻyoq qatlamlari koʻp miqdorda koʻchgan boʻlsa, boʻyoq toʻliq koʻchirib tashlanishi lozim.

SHNQ 2.08.12-24 “Moddiy madaniy meros obyektlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA

Tosh-gʻisht devorlardagi toʻgʻri va notoʻgʻri bajarilgan choklarning koʻrinishi

1-rasm. Taʼmirlash uchun toʻgʻri va notoʻgʻri tayyorlangan choklarni taqqoslash

2-rasm. Toʻliq toʻldirilgan va chuqurlashtirilgan choklarni vizual koʻrinishlarini taqqoslash (toʻliq toʻldirilgan choklar, ularning asl qalinligini oʻzgartiradi va devorning asl koʻrinishini oʻzgartiradi).

SHNQ 2.08.12-24 “Moddiy madaniy meros obyektlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA

Moddiy madaniy meros obyektining turli qismlari va ulardagi materiallarning oʻrniga qoʻllanilish uchun yoʻl qoʻyiladigan materiallar