Mehnat xavfsizligi, gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisida

22.06.1981

Xalqaro Mehnat Tashkilotining

155-sonli Konvensiyasi

Xalqaro mehnat tashkilotining Jenevada xalqaro mehnat byurosining maʼmuriy Kengashi tomonidan tashkil etilgan va 1981-yil 3-iyunda oltmish yettinchi sessiyaga yigʻilib, sessiyaning kun tartibidagi oltinchi bandi boʻlgan mehnat xavfsizligi, gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti boʻyicha bir qator takliflarni qabul qilishga qaror qilgan Xalqaro mehnat tashkilotining Bosh konferensiyasi shu yilning iyun oyining yigirma ikkinchi kunini bir ming toʻqqiz yuz sakson birinchi yilni mehnat xavfsizligi, gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisidagi 1981-yil Konvensiyasi deb atash mumkin boʻlgan Konvensiyani qabul qilgan:

I BOʻLIM. QOʻLLANISH SOHASI VA TUSHUNCHALAR

1-modda

1. Mazkur Konvensiya iqtisodiy faoliyatning barcha sohalariga qoʻllaniladi.

2. Mazkur Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilot aʼzosi, ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvlardan soʻng, iqtisodiy faoliyatning dengizda kemachilik yoki baliqchilik kabi sohalarga nisbatan alohida muammolar paydo boʻladigan ayrim tarmoqlarini ushbu Konvensiyani qisman yoki toʻliq qoʻllanish doirasidan chiqarib tashlashi mumkin.

3. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilotning har bir aʼzosi oʻzining Xalqaro mehnat tashkiloti Ustavining 22-moddasiga muvofiq taqdim etiladigan Konvensiyaning qoʻllanilishi toʻgʻrisidagi birinchi maʼruzasida mazkur moddaning 2-bandiga binoan istisno qilinishi mumkin boʻlgan xodimlarning ayrim toifalarini bunday istisno sabablarini va istisno qilingan tarmoqlarda xodimlarni yetarli darajada himoya qilishni taʼminlash boʻyicha koʻrilgan chora-tadbirlarni koʻrsatib sanab oʻtadi hamda keyingi maʼruzalarda qoʻllanish sohasining har qanday kengayishi haqida xabar beradi.

2-modda

1. Mazkur Konvensiya uning qoidalari qoʻllaniladigan iqtisodiy faoliyat sohalarida ishlaydigan barcha xodimlarga nisbatan qoʻllaniladi.

2. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilot aʼzosi, ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvlardan soʻng, uni qoʻllanish doirasidan alohida qiyinchiliklar yuzaga keladigan ayrim toifadagi xodimlarni qisman yoki toʻliq istisno qilishi mumkin.

3. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilotning har bir aʼzosi oʻzining Xalqaro mehnat tashkiloti Ustavining 22-moddasiga muvofiq taqdim etiladigan Konvensiyaning qoʻllanilishi toʻgʻrisidagi birinchi maʼruzasida mazkur moddaning 2-bandiga binoan istisno qilinishi mumkin boʻlgan xodimlarning ayrim toifalarini bunday istisnoning sabablarini bayon qilib sanab oʻtadi hamda oʻzining keyingi maʼruzalarida qoʻllanish sohasining har qanday kengayishi haqida xabar beradi.

3-modda

Mazkur Konvensiya maqsadlari uchun:

a) “iqtisodiy faoliyat tarmoqlari” atamasi xodimlar yollanib ishlaydigan barcha tarmoqlarni, shu jumladan davlat xizmatini oʻz ichiga oladi;

b) “xodimlar” atamasi barcha yollanib ishlaydiganlarga, shu jumladan davlat sektorida ishlaydiganlarga ham tatbiq etiladi;

s) “ish joyi” atamasi xodimlar boʻlishi kerak boʻlgan yoki ishi bilan bogʻliq holda borishi kerak boʻlgan va bevosita yoki bilvosita ish beruvchining nazorati ostida boʻlgan barcha joylarni anglatadi;

d) “qoidalar” atamasi vakolatli organ yoki organlar qonun kuchiga ega barcha qoidalarni oʻz ichiga oladi;

e) mehnatga nisbatan “sogʻliq” atamasi nafaqat kasallik yoki xastalikning yoʻqligini anglatadi, shuningdek mehnat xavfsizligi va gigiyenasi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan sogʻliqqa taʼsir qiluvchi jismoniy va ruhiy elementlarni oʻz ichiga oladi.

II BOʻLIM. MILLIY SIYOSAT TAMOYILLARI

4-modda

1. Tashkilotning har bir aʼzosi milliy sharoit va amaliyotga muvofiq va ish beruvchilar va xodimlarning vakolatli tashkilotlari bilan maslahatlashuvdan soʻng mehnat xavfsizligi, mehnat gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti sohasidagi kelishilgan milliy siyosatni ishlab chiqadi, amalga oshiradi va vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqadi.

2. Bunday siyosatning maqsadi — ish paytida yoki u bilan bogʻliq boʻlgan baxtsiz hodisalar va sogʻliqqa yetkazilishi mumkin boʻlgan zararni oldini olish, ishlab chiqarish muhitiga xos boʻlgan xavf-xatarlarning sabablarini qanchalik asosli va amaliy kamaytirilishi.

5-modda

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni amalga oshirishda mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhitiga taʼsir koʻrsatadigan darajada quyidagi asosiy faoliyat sohalari hisobga olinadi:

a) mehnatning moddiy elementlarini (ish joylari, ishlab chiqarish muhiti, asboblar, mexanizmlar va uskunalar, kimyoviy, jismoniy va biologik moddalar va omillar, mehnat jarayonlari) ishlab chiqish, sinovdan oʻtkazish, tanlash, almashtirish, oʻrnatish, joylashtirish, ishlatish va ularga xizmat koʻrsatish;

b) mehnatning moddiy elementlari va ishni bajaradigan yoki uni nazorat qiluvchi shaxslar oʻrtasidagi munosabatlar, shuningdek, mexanizmlarni, jihozlarni, ish soatlarini, mehnat va mehnat jarayonlarini tashkil etishni xodimlarning jismoniy va ruhiy xususiyatlariga moslashtirish;

s) kasbiy taʼlim, shu jumladan, mehnat xavfsizligi va gigiyenasining tegishli darajasini taʼminlash uchun u yoki bu lavozimda ishlaydigan shaxslar uchun zaruriy keyingi tayyorgarlik, malaka va ragʻbatlantirish;

d) xodim guruh va korxona darajasida va boshqa har qanday tegishli darajada milliy darajagacha boʻlgan aloqa va hamkorlik;

e) ushbu Konvensiyaning 4-moddasida koʻrsatilgan siyosatga muvofiq, ular tomonidan tegishli tarzda amalga oshirilgan harakatlar natijasida xodimlar va ularning vakillarini intizomiy choralardan himoya qilish.

6-modda

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni ishlab chiqishda davlat organlari, ish beruvchilar, xodimlar va boshqa shaxslarning mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasidagi tegishli vazifalari va majburiyatlari koʻrsatiladi, shu bilan birga, bunday majburiyatlarning yordamchi xususiyati ham, milliy sharoit va amaliyot ham hisobga olinadi.

7-modda

Asosiy muammolarni aniqlash, ularni hal qilishning samarali usullarini va chora-tadbirlar tartibini aniqlash, shuningdek, natijalarni baholash maqsadida mehnat xavfsizligi va gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti toʻliq yoki faqat alohida jihatlari tegishli muddatlarda qayta koʻrib chiqiladi.

III BOʻLIM. MILLIY DARAJADAGI TADBIRLAR

8-modda

Tashkilotning har bir aʼzosi qonunchilik yoki qoidalar yoki milliy sharoit va amaliyotga mos keladigan boshqa usullar orqali va ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan maslahatlashuvdan soʻng,ushbu Konvensiyaning 4-moddasi qoidalarini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan choralarni koʻradi.

9-modda

1. Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti boʻyicha qonun hujjatlari va qoidalarning hayotga tatbiq etilishi inspeksiyaning zarur va tegishli tizimi bilan taʼminlanadi.

2. Qonun va qoidalar buzilgan taqdirda hayotga tatbiq etishni nazorat qilish tizimi tegishli sanksiyalarni qabul qilishni nazarda tutadi.

10-modda

Ish beruvchilar va xodimlarga yuridik majburiyatlarini bajarishda yordam berish uchun maslahat berish choralari koʻriladi.

11-modda

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni amalga oshirish uchun vakolatli organ yoki organlar quyidagi funksiyalarning bosqichma-bosqich bajarilishini taʼminlaydi:

a) agar xavf-xatarlarning tabiati va darajasi talab qilinsa, korxonalarni loyihalash, qurish va rejalashtirish, ularni ishga tushirish, ularni sezilarli darajada qayta jihozlash va maqsadini oʻzgartirish, shuningdek, bu jarayonda foydalaniladigan texnik jihozlarning xavfsizligini tartibga soluvchi shartlarni aniqlash, ishni bajarish va vakolatli organlar tomonidan belgilangan tartib-taomillarini qoʻllash;

b) munosabatlarni taqiqlash, cheklash yoxud vakolatli organ yoki organlarning ruxsatiga yoki nazoratiga bogʻliq boʻlishi kerak boʻlgan ishlab chiqarish jarayonlari, buyumlar va vositalarni aniqlash; bir vaqtning oʻzida bir nechta moddalar yoki vositalar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladigan sogʻliq uchun xavflar hisobga olinadi;

s) ish beruvchilar tomonidan eʼlon qilish tartib-taomillarini belgilash va qoʻllash, zarur hollarda sugʻurta muassasalari va boshqa bevosita manfaatdor organlar yoki shaxslar tomonidan ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklari toʻgʻrisida, shuningdek, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasbiy kasalliklar toʻgʻrisidagi yillik statistik maʼlumotlarni taqdim etish;

d) ish joyidagi baxtsiz hodisalar, kasbiy kasalliklar yoxud ish paytida yoki u bilan bogʻliq holda sogʻliqqa har qanday yetkazilgan zarar jiddiy vaziyatni koʻrsatganda tekshiruvlar oʻtkazish;

) ushbu Konvensiyaning 4-moddasida ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar, kasbiy kasalliklar va ish paytida yoki u bilan bogʻliq holda sogʻliqqa yetkazilgan barcha boshqa zararlari boʻyicha koʻrsatilgan siyosatga muvofiq qabul qilingan chora-tadbirlar toʻgʻrisidagi axborotni har yili eʼlon qilish;

f) milliy sharoit va imkoniyatlarni hisobga olgan holda, kimyoviy, jismoniy yoki biologik vositalarni oʻrganish tizimlarini xodimlar salomatligi xavfi nuqtai nazaridan qoʻllash yoki kengaytirish.

12-modda

Milliy qonunchilik va amaliyotga muvofiq, kasbiy foydalanish uchun mexanizmlar, asbob-uskunalar yoki buyumlarni yaratadigan, ishlab chiqaradigan, import qiladigan yoki yetkazib beradigan shaxslar uchun quyidagilarni taʼminlash maqsadida choralar koʻriladi:

a) mexanizmlar, uskunalar yoki buyumlar ulardan toʻgʻri foydalanadigan shaxslarning xavfsizligi va sogʻligʻiga tahdid solmasligi qanchalik asosli va amalda mumkin ekanligiga ishonch hosil qiladi;

b) mexanizm va asbob-uskunalarni toʻgʻri oʻrnatish va ulardan foydalanish, shuningdek, moddalardan toʻgʻri foydalanish, mexanizm va uskunalardan foydalanish bilan bogʻliq xavflar, kimyoviy moddalar, fizik va biologik vositalar yoki mahsulotlarning zararli xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumot, shuningdek, maʼlum xavf-xatarlardan qanday qochish kerakligi haqida koʻrsatma beriladi;

s) ushbu moddaning a) va b) bandlari qoidalarini bajarish uchun zarur boʻlgan oʻrganish va tadqiqotlar olib boriladi yoki boshqa yoʻl bilan ilmiy-texnik bilimlarning rivojlanishi kuzatib boriladi.

13-modda

Oʻzining hayoti yoki sogʻligʻi uchun bevosita va jiddiy xavf tugʻdirishini taxmin qilish uchun yetarli asoslarga ega boʻlgan ishni tashlab ketgan xodim milliy shart-sharoitlar va amaliyotga muvofiq asossiz oqibatlardan himoya qilish taʼminlanadi.

14-modda

Milliy shart-sharoitlar va amaliyotga muvofiq barcha xodimlarning kasbiy tayyorgarlik sohasidagi ehtiyojlarini qondirish uchun barcha darajadagi taʼlim va oʻqitish dasturlariga, shu jumladan oliy texnik, tibbiy va kasb-hunar taʼlimi dasturlariga mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti masalalarini kiritishga koʻmaklashish choralari koʻriladi.

15-modda

1. 4-moddada koʻrsatilgan siyosat va ularni amalga oshirish boʻyicha chora-tadbirlarning muvofiqligini taʼminlash maqsadida tashkilotning har bir aʼzosi ish beruvchilar va xodimlarning vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvdan soʻng va kerak boʻlganda, boshqa organlar bilan ushbu Konvensiyaning II va III boʻlimlari qoidalarini amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan turli organlar va tashkilotlar oʻrtasida zarur muvofiqlashtirishni taʼminlash uchun milliy sharoit va amaliyotga mos choralarni koʻradi.

2. Ushbu chora-tadbirlar, agar sharoitlar talab qilsa va milliy shart-sharoitlar va amaliyot imkon boʻlsa, markaziy organni tashkil etishni oʻz ichiga oladi.

IV BOʻLIM. KORXONALAR DARAJASIDAGI TADBIRLAR

16-modda

1. Ish beruvchilar oʻz nazorati ostidagi ish joylari, mexanizmlar, uskunalar va jarayonlar xavfsiz va sogʻliq uchun xavf tugʻdirmasligini asoslangan va amaliy jihatdan amalga oshirilishini taʼminlashi kerak.

2. Ish beruvchilar tegishli himoya choralari koʻrilganda, oʻz nazorati ostidagi kimyoviy, biologik va fizik moddalar va vositalar sogʻliq uchun xavf tugʻdirmasligini asoslangan va amaliy jihatdan amalga oshirilishini taʼminlashi kerak.

3. Ish beruvchilar zarur hollarda, baxtsiz hodisalar yoki sogʻliq uchun zararli taʼsirlarning oldini olish uchun asoslangan va imkoni boricha tegishli himoya kiyimlari va vositalarini taqdim etishlari kerak.

17-modda

Ikki yoki undan ortiq korxona bir vaqtning oʻzida bir joyda faoliyat yuritadigan hollarda, ular ushbu Konvensiya qoidalarini qoʻllashda hamkorlik qiladilar.

18-modda

Ish beruvchilar, zarur hollarda, favqulodda vaziyatlar va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar, jumladan birinchi yordam koʻrsatish boʻyicha tegishli choralar koʻrishlari kerak.

19-modda

Korxona darajasida quyidagi choralar koʻriladi:

a) ishni bajarish jarayonida xodimlar ish beruvchining majburiyatlarini bajarishda u bilan hamkorlik qiladilar;

b) korxonadagi xodimlarning vakillik organlari ish beruvchi bilan mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasida hamkorlik qiladilar;

s) korxonadagi xodimlarning vakillari ish beruvchi tomonidan ularning xavfsizligi va sogʻligʻini muhofaza qilish boʻyicha koʻrilayotgan chora-tadbirlar toʻgʻrisida tegishli maʼlumotga ega boʻladilar va tijorat sirlarini oshkor qilmaslik sharti bilan bunday maʼlumotlar boʻyicha oʻzlarining vakillik tashkilotlari bilan maslahatlashishlari mumkin;

d) korxonada xodimlar va ularning vakillari mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasida tegishli tayyorgarlikdan oʻtadilar;

e) korxonadagi xodimlar yoki ularning vakillari yoxud ularning vakillik tashkilotlari milliy qonunchilik va amaliyotga muvofiq ularning mehnati bilan bogʻliq mehnat xavfsizligi va sogʻligʻining barcha jihatlarini koʻrib chiqish huquqiga ega hamda ish beruvchilar tomonidan ushbu jihatlar boʻyicha tavsiyalar beriladi, shu maqsadda oʻzaro kelishuv asosida korxonaga mustaqil texnik maslahatchilar taklif qilinishi mumkin;

f) xodim zudlik bilan oʻzining bevosita rahbarini hayoti yoki sogʻligʻiga bevosita va jiddiy tahdid solayotganligiga taxmin qilish uchun yetarli asosga ega boʻlgan har qanday vaziyat haqida xabardor qiladi; ish beruvchi, agar kerak boʻlsa, uni bartaraf etish choralarini koʻrmagunga qadar, u xodimlarning hayoti yoki sogʻligʻi uchun bevosita va jiddiy xavf mavjud boʻlgan yerda ishlarni davom ettirishni talab qila olmaydi.

20-modda

Korxonada ish beruvchilar va xodimlar va/yoki ularning vakillari oʻrtasidagi hamkorlik ushbu Konvensiyaning 16 — 19-moddalari qoidalarini bajarish uchun qabul qilingan tashkiliy va boshqa chora-tadbirlarning asosiy elementi hisoblanadi.

21-modda

Xodimlar mehnat xavfsizlik texnikasi va gigiyenasi boʻyicha choralar bilan bogʻliq hech qanday xarajatlarni oʻz zimmalariga olmaydilar.

V BOʻLIM. YAKUNIY QOIDALAR

22-modda

Ushbu Konvensiya mehnat boʻyicha biror bir mavjud boʻlgan xalqaro konvensiyalarni yoki tavsiyalarni qayta koʻrib chiqmaydi.

23-modda

Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi rasmiy hujjatlar roʻyxatga olinishi uchun Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktoriga yuboriladi.

24-modda

1. Ushbu Konvensiya faqat ratifikatsiya hujjatlari Bosh direktor tomonidan roʻyxatga olingan Xalqaro mehnat tashkilotining aʼzolarini birlashtiradi.

2. Ushbu Konvensiya Tashkilotning ikki aʼzosining ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjatlari Bosh direktor tomonidan roʻyxatga olingan sanadan oʻn ikki oy oʻtgach kuchga kiradi.

3. Keyinchalik ushbu Konvensiya Tashkilotning har bir aʼzosi uchun uning ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjati roʻyxatga olingan sanadan oʻn ikki oy oʻtgach kuchga kiradi.

25-modda

1. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan Tashkilotning har bir aʼzosi Konvensiya dastlab kuchga kirgan paytdan boshlab oʻn yillik davr tugaganidan keyin Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktoriga roʻyxatga olish uchun yuborilgan denonsatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjati orqali Konvensiyani denonsatsiya qilishi mumkin. Denonsatsiya Xalqaro mehnat byurosida denonsatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjat roʻyxatga olinganidan keyin bir yil oʻtgach kuchga kiradi.

2. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan Tashkilotning har bir aʼzosi yuqoridagi bandda qayd etilgan oʻn yillik muddat oʻtganidan keyin bir yil ichida mazkur moddada koʻzda tutilgan denonsatsiya qilish huquqidan foydalanmagan boʻlsa, navbatdagi oʻn yillik muddatni kutishga majbur boʻladi hamda u ushbu modda shartlariga binoan bu Konvensiyani har oʻn yillik muddat tugashi bilan denonsatsiya qilishi mumkin.

26-modda

1. Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktori Tashkilot aʼzolari tomonidan yuborilgan barcha ratifikatsiya qilish va denonsatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjatlarining roʻyxatga olingani haqida Xalqaro mehnat tashkilotining barcha aʼzolarini xabardor qiladi.

2. Bosh direktor Tashkilot aʼzolarini u tomonidan qabul qilingan ikkinchi ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjat roʻyxatga olingani haqida xabardor qilgan holda, ularning eʼtiborini ushbu Konvensiyaning kuchga kirgan sanasiga qaratadi.

27-modda

Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktori Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavining 102-moddasiga muvofiq, avvalgi moddalar qoidalariga binoan oʻzi roʻyxatga olgan barcha ratifikatsiya qilish va denonsatsiya qilish toʻgʻrisidagi hujjatlariga oid toʻliq maʼlumotlarni Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibiga roʻyxatga olinishi uchun yuboradi.

28-modda

Xalqaro mehnat byurosi Maʼmuriy kengashi zarur deb topganda, Bosh konferensiyaga ushbu Konvensiyaning qoʻllanilishi toʻgʻrisidagi maʼruzani taqdim etadi va uni toʻliq yoki qisman qayta koʻrib chiqish haqidagi masalani Konferensiya kun tartibiga kiritish yoki kiritmaslikni hal qiladi.

29-modda

1. Agar Konferensiya mazkur Konvensiyani toʻla yoki qisman qayta koʻrib chiqadigan yangi konvensiya qabul qilsa va yangi konvensiyada zid keluvchi qoidalar mavjud boʻlmasa, u holda:

a) Tashkilotning biror bir aʼzosi tomonidan qayta koʻrib chiqilgan, yangi konvensiyaning ratifikatsiya qilinishi avtomatik tarzda 25-moddaning qoidalaridan qatʼi nazar, mazkur Konvensiyaning zudlik bilan denonsatsiya qilinishiga olib keladi, bunda qayta koʻrib chiqilgan, yangi konvensiya kuchga kirgan boʻlishi kerak;

b) qayta koʻrib chiqilgan yangi konvensiya kuchga kirgan sanadan eʼtiboran, mazkur Konvensiya Tashkilot aʼzolari tomonidan ratifikatsiya qilinishi uchun yopiq.

2. Mazkur Konvensiya, har qanday holatda, uni ratifikatsiya qilgan, ammo qayta koʻrib chiqilgan, yangi konvensiyani ratifikatsiya qilmagan Tashkilot aʼzolari uchun amaldagi shakli va mazmuni oʻz kuchida qoladi.

30-modda

Ushbu Konvensiyaning ingliz va fransuz tilidagi matnlari bir xil kuchga ega.

(Imzolar)