Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi

10.12.1948

Deklaratsiya

MUQADDIMA

Insoniyat oilasining hamma aʼzolariga xos qadr-qimmat hamda ularning teng va ajralmas huquqlarini tan olish erkinlik, adolat va yalpi tinchlikning asosi ekanligini eʼtiborga olib,

inson huquqlarini mensimaslik va uni poymol etish insoniyat vijdoni qiynaladigan vahshiyona ishlar sodir etilishiga olib kelganini, kishilar soʻz erkinligi va eʼtiqod erkinligiga ega boʻladigan hamda qoʻrquv va muhtojlikdan holi sharoitda yashaydigan dunyoni yaratish insonlarning ezgu intilishidir deb eʼlon qilinganligini eʼtiborga olib,

inson oxirgi chora sifatida zulm va istibdodga qarshi isyon koʻtarishga majbur boʻlishining oldini olish maqsadida inson huquqlari qonun kuchi bilan himoya etilishi zarur ekanligini eʼtiborga olib,

xalqlar oʻrtasida doʻstona munosabatlarni rivojlantirishga koʻra zarurligini eʼtiborga olib,

Birlashgan Millatlar xalqlari insonning asosiy huquqlariga, shaxsning qadr-qimmatiga, erkak va ayolning teng huquqliligiga, oʻz eʼtiqodlarini Nizomda tasdiqlaganliklari hamda yanada kengroq erkinlikda ijtimoiy taraqqiyot va turmush sharoitlarini yaxshilashga koʻmaklashishga ahd qilganliklarini eʼtiborga olib,

aʼzo boʻlgan davlatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti bilan hamkorlikda inson huquqlari va asosiy erkinliklarini yalpi hurmat qilish va unga rioya qilishga koʻmaklashish majburiyatini olganligini eʼtiborga olib,

mazkur huquqlar va erkinliklarning xarakterini yalpi tushunish ushbu majburiyatlarning toʻliq ado etilishi uchun katta ahamiyatga ega boʻlishini eʼtiborga olib,

Bosh Assambleya mazkur Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasini barcha xalqlar va davlatlar bajarishga intilishi lozim boʻlgan vazifa sifatida eʼlon qilar ekan, bundan maqsad har bir inson va jamiyatning har bir tashkiloti doimo ushbu Deklaratsiyani nazarda tutgan holda maʼrifat va taʼlim yoʻli bilan bu huquq va erkinliklarning hurmat qilinishiga koʻmaklashishi, milliy va xalqaro taraqqiyparvar tadbirlar orqali ham uning bajarilishi taʼminlanishiga, Tashkilotga aʼzo boʻlgan davlatlar xalqlari oʻrtasida hamda ushbu davlatlarning yurisdiksiyasidagi hududlarda yashayotgan xalqlar oʻrtasida yalpisiga va samarali tan olinishiga intilishlari zarur.

1-modda

Hamma odamlar oʻz qadr-qimmati hamda huquqlarida erkin va teng boʻlib tugʻiladilar. Ularga aql va vijdon ato qilingan, binobarin, bir-birlariga nisbatan birodarlik ruhida munosabatda boʻlishlari kerak.

2-modda

1. Har bir inson irqi, tanasining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa eʼtiqodlaridan, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mol-mulki, tabaqasi yoki boshqa holatidan qatʼi nazar ushbu Deklaratsiyada eʼlon qilingan barcha huquq va erkinlikka ega boʻlishi zarur.

2. Bundan tashqari, inson mansub boʻlgan mamlakat yoki hududning siyosiy, huquqiy yoki xalqaro maqomidan, ushbu hudud mustaqilmi, vasiymi, oʻz-oʻzini idora qiladimi yoki boshqacha tarzda cheklanganligidan qatʼiy nazar biror bir ayirmachilik boʻlmasligi kerak.

3-modda

Har bir inson yashash, erkin boʻlish va shaxsiy daxlsizlik huquqlariga egadir.

4-modda

Hech kim qullikda yoki erksiz holatda saqlanishi mumkin emas; qullik va qul savdosining barcha koʻrinishlari taqiqlanadi.

5-modda

Hech kim qiynoqqa yoki shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsitadigan muomala va jazoga duchor etilmasligi kerak.

6-modda

Har bir inson qayerda boʻlishidan qatʼi nazar, oʻzining huquq subyekti sifatida tan olinish huquqiga ega.

7-modda

Barcha odamlar qonun oldida tengdirlar va har qanday tafovutlarsiz qonun bilan teng himoya qilinish huquqiga ega. Barcha odamlar ushbu Deklaratsiyaga zid boʻlgan har qanday kamsitishdan va bunday kamsitishlarga undaydigan har qanday fitnadan teng himoya qilinish huquqiga egadir.

8-modda

Har bir inson unga konstitutsiya yoki qonun orqali berilgan asosiy huquqlari buzilgan hollarda vakolatli milliy sudlar tomonidan huquqlarining samarali tiklanishi huquqiga ega.

9-modda

Hech kim asossiz hibsga olinishi, ushlanishi yoki quvgʻin qilinishi mumkin emas.

10-modda

Har bir inson oʻz huquq va burchlarini belgilash hamda unga qoʻyilgan jinoiy aybning asosli ekanini aniqlash uchun uning ishi toʻliq tenglik asosida oshkora va adolatning barcha talabiga rioya qilgan holda mustaqil va xolis sud tomonidan koʻrib chiqilishi huquqiga ega.

11-modda

1. Jinoyat sodir etganlikda ayblangan har bir inson, uning himoya qilinishi uchun barcha imkoniyatlar taʼminlangan holda, uning aybi ochiq sud muhokamasi yoʻli bilan qonuniy tartibda aniqlanmagunga qadar aybsiz deb hisoblanish huquqiga ega.

2. Hech kim jinoyat sodir etilgan vaqtda milliy qonunlar yoki xalqaro huquqqa koʻra jinoyat deb topilmagan har qanday harakat yoki faoliyatsizligi asosida sodir etilgan jinoyat uchun jazoga hukm qilinishi mumkin emas. Shuningdek, jinoyat sodir etilgan vaqtda qoʻllanishi mumkin boʻlgan jazoga nisbatan ogʻirroq jazo berilishi mumkin emas.

12-modda

Hech kim birovning shaxsiy va oilaviy hayotiga oʻzboshimchalik bilan aralashishi, uning uy-joyi daxlsizligiga, yozishmalaridagi sirlarga yoki uning nomusi va obroʻsiga oʻzboshimchalik bilan tajovuz qilishi mumkin emas. Har bir inson mana shunday aralashuv yoki tajovuzdan qonun tomonidan himoya qilinish huquqiga ega.

13-modda

1. Har bir inson erkin harakatlanish va oʻziga har bir davlat doirasida turar joy tanlash huquqiga ega.

2. Har bir inson xohlagan mamlakatini, xususan, oʻz mamlakatini tark etish va oʻz mamlakatiga qaytib kelish huquqiga ega.

14-modda

1. Har bir inson taʼqib tufayli boshqa mamlakatlardan boshpana izlash va oʻsha boshpanadan foydalanish huquqiga ega.

2. Bu huquq siyosiy boʻlmagan jinoyatni sodir etganda yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsad va tamoyillariga zid boʻlgan xatti-harakatlarga asoslangan taʼqib holatida qoʻllanilmaydi.

15-modda

1. Har bir inson fuqarolik huquqiga ega.

2. Hech kim oʻz fuqaroligidan yoki oʻz fuqaroligini oʻzgartirish huquqidan oʻzboshimchalik bilan mahrum qilinishi mumkin emas.

16-modda

1. Balogʻat yoshiga yetgan erkaklar va xotin-qizlar irqi, millati yoki diniy belgilari boʻyicha hech qanday cheklashlarsiz nikohdan oʻtishga va oila qurishga haqli. Ular nikohdan oʻtishda, nikohda turgan vaqtlarida va uni bekor qilish vaqtida bir xil huquqlardan foydalanadi.

2. Nikohdan oʻtayotgan har ikki tomonning erkin va toʻliq roziligi asosidagina nikoh tuzilishi mumkin.

3. Oila jamiyatning tabiiy va asosiy boʻgʻini sanaladi hamda jamiyat va davlat tomonidan himoya qilinishga haqli.

17-modda

1. Har bir inson ham yakka holda, ham boshqalar bilan birgalikda mulkka egalik qilish huquqiga ega.

2. Hech kim oʻz mulkidan oʻzboshimchalik bilan mahrum etilishi mumkin emas.

18-modda

Har bir inson fikr, vijdon va din erkinligi huquqiga ega; bu huquq oʻz dini yoki eʼtiqodini oʻzgartirish erkinligini va taʼlimotda, toat-ibodatda hamda diniy rasm-rusum va marosimlarni ommaviy yoki xususiy tartibda bajarish orqali oʻz dini yoki eʼtiqodiga ham yakka, ham boshqalar bilan birgalikda amal qilishi erkinligini oʻz ichiga oladi.

19-modda

Har bir inson eʼtiqod erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega; bu huquq toʻsiqlarsiz oʻz eʼtiqodiga amal qilish erkinligini hamda axborot va gʻoyalarni davlat chegaralaridan qatʼi nazar, har qanday vositalar bilan izlash, olish va tarqatish erkinligini oʻz ichiga oladi.

20-modda

1. Har bir inson tinch yigʻinlar oʻtkazish va uyushmalar tuzish erkinligi huquqiga ega.

2. Hech kim biror bir uyushmaga kirishga majbur qilinishi mumkin emas.

21-modda

1. Har bir inson bevosita yoki erkin saylangan vakillar vositasida oʻz mamlakatini boshqarishda ishtirok etish huquqiga ega.

2. Har bir inson oʻz mamlakatida davlat xizmatidan teng foydalanish huquqiga ega.

3. Xalq irodasi hukumat hokimiyatining asosi boʻlishi lozim; bu iroda yalpi va teng saylov huquqidan yashirin ovoz berish yoʻli bilan yoki ovoz berish erkinligini taʼminlaydigan boshqa teng qiymatli shakllar vositasida oʻtkazilishi kerak boʻlgan davriy va soxtalashtirilmagan saylovlarda oʻz aksini topishi kerak.

22-modda

Har bir inson jamiyat aʼzosi sifatida milliy saʼy-harakatlar va xalqaro hamkorlik orqali hamda har bir davlatning tuzilishi va resurslariga muvofiq ijtimoiy taʼminotga va oʻz qadr-qimmatini qoʻllab-quvvatlash hamda shaxsining erkin rivojlanishi uchun zarur boʻlgan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalardagi huquqlarini amalga oshirish huquqiga ega.

23-modda

1. Har bir inson mehnat qilish, ishni erkin tanlash, mehnatning adolatli va qulay sharoitiga va ishsizlikdan himoya qilinish huquqiga ega.

2. Har bir inson hech bir kamsitishsiz teng mehnat uchun teng haq olish huquqiga ega.

3. Har bir ishlovchi kishi oʻzi va oilasi uchun insonga munosib yashashni taʼminlaydigan adolatli va qoniqarli haq olishga hamda zarur boʻlganda, ijtimoiy taʼminotning boshqa vositalari bilan toʻldirilgan daromad olish huquqiga ega.

4. Har bir inson kasaba uyushmalari tuzish va oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun kasaba uyushmalariga kirish huquqiga ega.

24-modda

Har bir inson dam olish va boʻsh vaqtga ega boʻlish, jumladan, ish kunini oqilona cheklash huquqi va haq toʻlanadigan mehnat taʼtili olish huquqiga ega.

25-modda

1. Har bir inson oʻzining hamda oilasining salomatligi va farovonligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan turmush darajasiga ega boʻlish, jumladan, kiyim-kechak, oziq-ovqat, tibbiy xizmat va zarur ijtimoiy xizmatga ega boʻlishga hamda ishsizlik, kasallik, nogironlik, bevalik, qarilik yoki unga bogʻliq boʻlmagan sharoitlarga koʻra tirikchilik uchun mablagʻ boʻlmay qolgan boshqa hollarda taʼminlanish huquqiga ega.

2. Onalik va bolalik alohida gʻamxoʻrlik va yordam huquqini beradi. Barcha bolalar nikohda yoki nikohda boʻlmagan ota-onalardan tugʻilishidan qatʼiy nazar, bir xil ijtimoiy himoyadan foydalanishi kerak.

26-modda

1. Har bir inson taʼlim olish huquqiga ega. Taʼlim olish, hech boʻlmaganda, boshlangʻich va umumiy taʼlim tekin boʻlishi lozim. Boshlangʻich taʼlim majburiy boʻlishi kerak. Texnik va kasbiy taʼlim hammaning imkoni yetadigan boʻlishi, oliy taʼlim esa har kimning qobiliyatiga asosan hamma uchun bir xil imkoniyat darajasida boʻlishi kerak.

2. Taʼlim inson shaxsining toʻliq rivojlanishiga hamda inson huquqlari va asosiy erkinliklariga hurmatni oshirishga yoʻnaltirilgan boʻlishi lozim. Taʼlim barcha xalqlar, irqiy va diniy guruhlar oʻrtasidagi hamjihatlik, sabr-toqatlilik va doʻstlikka hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni saqlash boʻyicha faoliyatiga koʻmaklashishi kerak.

3. Ota-onalar kichik yoshdagi bolalari uchun taʼlim turini tanlashda ustuvorlik huquqiga egadir.

27-modda

1. Har bir inson jamiyatning madaniy hayotida erkin ishtirok etish, sanʼatdan bahramand boʻlish, ilmiy taraqqiyotda ishtirok etish va uning samarasidan foydalanish huquqiga ega.

2. Har bir inson, u muallifi boʻlgan ilmiy, adabiy yoki sanʼat asarlarining natijasida oʻzining maʼnaviy va moddiy manfaatlarining himoya qilinishi huquqiga ega.

28-modda

Har bir inson ushbu Deklaratsiyada bayon etilgan huquq va erkinliklar toʻliq amalga oshirilishi mumkin boʻlgan ijtimoiy va xalqaro tartib huquqiga ega.

29-modda

1. Har bir inson oʻz shaxsiyatining erkin va toʻliq rivojlanishi mumkin boʻlgan jamiyat oldidagina majburiyatga ega.

2. Har bir inson oʻz huquq va erkinliklarini amalga oshirishda demokratik jamiyatda boshqalarning huquq va erkinliklari yetarli darajada boʻlishini hamda hurmat qilinishini taʼminlash, axloq, jamoat tartibi, umumiy farovonlikning adolatli talablarini qondirish maqsadidagina qonunda belgilangan cheklanishlarga rioya etishi kerak.

3. Ushbu huquq va erkinliklarning amalga oshirilishi hech qanday holatda Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsad va tamoyillariga zid boʻlmasligi kerak.

30-modda

Ushbu Deklaratsiyadagi hech bir narsa biror bir davlat, shaxslar guruhi yoki alohida shaxslarga mazkur Deklaratsiyada bayon etilgan huquq va erkinliklarni yoʻq qilishga yoʻnaltirilgan har qanday faoliyat bilan shugʻullanish yoki harakatni amalga oshirish huquqini berish kabi talqin etilishi mumkin emas.

(imzolar)