SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-12-son)

22.04.2024

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING

BUYRUGʻI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 6-iyunda hisobga olindi, hisob raqami 258]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2013-yil 9-apreldagi 42-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.03.05-13 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Energetika vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2024-yil 22-aprel,

01/2-12-son

Kelishildi:

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirining birinchi oʻrinbosari O. QUDRATOV

2024-yil 1-aprel

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2024-yil 18-mart

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2024-yil 12-mart

Energetika vaziri J. MIRZAMAHMUDOV

2024-yil 14-mart

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 22-apreldagi 01/2-12-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) 100 °C dan yuqori boʻlmagan, minus 40 °C dan past boʻlmagan haroratlarga moʻljallangan bino va inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini hisoblash va loyihalashga oid boʻlgan talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQ koʻpriklar, transport tunnellari, magistral va texnologik quvurlar, gruntli tepaliklar ostidagi quvurlar, gidrotexnik (gidrotexnik inshootlarning quvur oʻtkazgichlarining elementlari bundan mustasno) va meliorativ inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini loyihalashga, shuningdek sovuq holda shakllantirilgan yumaloq yoki toʻrtburchak yopiq kesimli profilli konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar hamda qurilish reglamentlariga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar hamda qurilish reglamentlariga havolalar qoʻllanilgan:

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;

QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;

QMQ 2.02.01-98 “Bino va inshootlar asoslari”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;

SHNQ 2.09.02-19 “Ishlab chiqarish binolari”

QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;

SHNQ 3.01.02-23 “Qurilishda xavfsizlik texnikasi”;

QR 03.01-23 “Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar”;

QR 03.02-23 “Metall konstruksiyalar”;

GOST 166-89 “Shtangelsirkullar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shtangelsirkuli. Texnicheskiye usloviya);

GOST 380-2005 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlat. Markalar” (rasmiy manba: Stal uglerodistaya obiknovennogo kachestva. Marki);

GOST 535-2005 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan sortli va shakldor prokat. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat sortovoy i fasonniy iz stali uglerodistoy obiknovennogo kachestva. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 977-88 “Poʻlat quymalar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Otlivki stalnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 1050-2013 “Konstruksion sifatli legirlanmagan va maxsus poʻlatlardan metall mahsulotlari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Metalloproduksiya iz nelegirovannix konstruksionnix kachestvennix i spetsialnix staley. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 1412-85 “Quyma uchun plastinka grafitli quyma temir. Markalari” (rasmiy manba: Chugun s plastinchatim grafitom dlya otlivok. Marki);

GOST 1497-84 “Metallar. Choʻzilishga sinash usullari” (rasmiy manba: Metalli. Metodi ispitaniy na rastyajeniye);

GOST 2246-70 “Payvandlash uchun poʻlat sim. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Provoloka stalnaya svarochnaya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 3062-80 “LK-0 turli, 1x7 (1x6) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tip LK-0 konstruksii 1x7 (1x6). Sortament);

GOST 3063-80 “TK turli, 1x19 (1x6x12) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tipa TK konstruksii 1x19 (1x6x12). Sortament);

GOST 3064-80 “TK turli, 1x37 (1x6x12x18) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tipa TK konstruksii 1x37 (1x6x12x18). Sortament);

GOST 3066-80 “LK-0 turli, 6x7(1+6) + 1x7(1+6) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-0 konstruksii 6x7(1+6) + 1x7 (1+6). Sortament);

GOST 3067-88 “TK turli, 6x19 (1+6+12) + 1 x19x(1+6+12) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat stalnoy dvoynoy svivki tipa TK konstruksii 6x19 (1+6+12) + 1 x19x(1+6+12). Sortament);

GOST 3068-88 “TK turli, 6x37(1+6+12+18)+1x37x(1+6+12+18) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat stalnoy dvoynoy svivki tipa TK konstruksii 6x37(1+6+12+18) + 1x37 x (1+6+12+18) . Sortament);

GOST 3081-80 “Ikki burama kanat turi LK-O 619 (1+9+9 )+77 (1+6) konstruksiyali. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-O konstruksii 6 19 (1+9+9)+7 7 (1+6). Sortament);

GOST 5915-70 “V aniqlik sinfsidagi olti qirrali gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 5927-70 “A aniqlik sinfsidagi olti qirrali gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie sinfsa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST 6402-70 “Prujinasimon shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi prujinnie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 7268-82 “Poʻlat. Zarbadan egilishga sinash orqali mexanik eskirishga moyillikni aniqlash usuli” (rasmiy manba: Stal. Metod opredeleniya sklonnosti k mexanicheskomu stareniyu po ispitaniyu na udarniy izgib);

GOST 7372-79 “Poʻlat arqon uchun sim. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Provoloka stalnaya kanatnaya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 7669-80 “LK-RO turli, 6x36 (1+7+7/7+14) +7x7(1+6) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-RO konstruksii 6x36 (1+7+7/7+14) +7x7(1+6). Sortament);

GOST 7675-73 “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak, bir qavat ponasimon va zeta shaklli bir qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s odnim sloyem klinovidnoy i odnim sloyem zetobraznoy provoloki, i serdechnikom tipa TK. Sortament);

GOST 7676-73 “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak, ikki qavat ponasimon va zeta shaklli bir qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s dvumya sloyami klinovidnoy i odnim sloyem zetobraznoy provoloki, i serdechnikom tipa TK. Sortament);

GOST 7796-70 “V aniqlik sinfidagi olti qirrali kichraytirilgan boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy umenshennoy golovkoy sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7798-70 “V aniqlik sinfsidagi olti qirrali kichraytirilgan boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7805-70 “A aniqlik sinfidagi olti qirrali boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST 8050-85 “Karbonat angidrid gazsimon va suyuq. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Dvuokis ugleroda gazoobraznaya i jidkaya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 8724-2002 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Diametrlar va qadamlar” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Diametri i shagi);

GOST 9150-2002 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Kesim” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Profil);

GOST 9.401-91 “Korroziya va eskirishdan himoya qilishning yagona tizimi. Boʻyoq va lak qoplamalari. Iqlim faktorlariga qarshilik koʻrsatish uchun tezlashtirilgan sinovlarning umumiy talablari va usullari” (rasmiy manba:Yedinaya sistema zashiti ot korrozii i stareniya. Pokritiya lakokrasochnie. Obshiye trebovaniya i metodi uskorennix ispitaniy na stoykost k vozdeystviyu klimaticheskix faktorov);

GOST 9454-78 “Metallar. Past, xona va yuqori haroratlarda zarbdan egilishni sinash usuli” (rasmiy manba: Metalli. Metod ispitaniya na udarniy izgib pri ponijennix, komnatnoy i povishennix temperaturax);

GOST 9467-75 “Konstruksion va issiqlikka chidamli poʻlatlarni qoʻlda payvandlash uchun qoplamali metall elektrodlar. Turlari” (rasmiy manba: Elektrodi, pokritie metallicheskiye dlya ruchnoy dugovoy svarki konstruksionnix i teploustoychivix staley. Tipi);

GOST 10157-2016 Gazsimon va suyuq argon. Texnik shartlar (rasmiy manba: Argon gazoobrazniy i jidkiy. Texnicheskiye usloviya);

GOST 10299-80 “B va S aniqlik sinflarining yarim dumaloq boshli perchinlari” (rasmiy manba: Zaklepki s polukrugloy golovkoy sinfsov tochnosti V i S. Texnicheskiye usloviya);

GOST 10301-80 “B va S aniqlik sinflarining yarim muhrlangan boshi boʻlgan perchinlar” (rasmiy manba: Zaklepki s polupotaynoy golovkoy sinfsov tochnosti V i S . Texnicheskiye usloviya);

GOST 10618-80 “Metall va plastmassa uchun oʻz-oʻzidan tejamkor vintlar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Vinti samonarezayushiye dlya metalla i plastmassi. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 10619-80 “Metall va plastmassa uchun dastgohli boshli oʻz-oʻzidan tejamkor vintlardek. Qurilish va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Vinti samonarezayushiye s potaynoy golovkoy dlya metalla i plastmassi. Konstruksiya i razmeri);

GOST 10705-80 “Elektr payvandlanadigan poʻlat quvurlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Trubi stalnie elektrosvarnie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 10706-76 “Elektr payvandlanadigan toʻgʻri chokli poʻlat quvurlar. Texnik talablar” (rasmiy manba: Trubi stalnie elektrosvarnie pryamoshovnie. Texnicheskiye trebovaniya);

GOST 10906-78 “Qiya shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi kosie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 11371-78 “Shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi. Texnicheskiye usloviya);

GOST 11474-76 “Bukilgan poʻlat profillar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Profili stalnie gnutie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 14637-89 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan qalin listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tolstolistovoy iz uglerodistoy stali obiknovennogo kachestva. Texnicheskiye usloviya);

GOST 14918-2020 “Issiq xolda ruxlangan listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat listovoy goryacheotsinkovanniy. Texnicheskiye usloviya);

GOST 14954-80 “LK-R turli, 6x19 (1+6+6/6)+7x7(1+6) konstruksiyali ikki marotaba oʻralgan kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-R konstruksii 6x19 (1+6+6/6) + 7x7 (1+6). Sortament);

GOST 15589-70 “Olti qirrali boshchali, S sinfs aniqlikdagi boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti S. Konstruksiya i razmeri);

GOST 16523-97 “Sifatli va oddiy sifatli, umumiy maqsadlar uchun uglerodli poʻlatdan yupqa listlangan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz uglerodistoy stali kachestvennoy i obiknovennogo kachestva obshego naznacheniya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 17066-94 “Yuqori mustahkam poʻlatdan yupqa listlangan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz stali povishennoy prochnosti. Texnicheskiye usloviya);

GOST 18123-82* “Shaybalar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 18901-73* “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak va zeta shaklli ikki qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s dvumya sloyami zetobraznoy provoloki i serdechnikom tipa TK. Sortament);

GOST 19281-2014 “Oʻta yuqori mustahkam prokat Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat povishennoy prochnosti. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 19425-74 “Poʻlatdan maxsus qoʻshtavr balkalar va shvellerlar. Sortament” (rasmiy manba: Balki dvutavrovie i shvelleri stalnie spetsialnie. Sortament);

GOST 21.502-2016 “Qurilish uchun loyiha hujjatlari tizimi. Metall konstruksiyalardan ishchi hujjatlarni bajarish qoidalari” (rasmiy manba: Sistema proyektnoy dokumentatsii dlya stroitelstva. Pravila vipolneniya rabochey dokumentatsii metallicheskix konstruksiy);

GOST 21779-82 “Qurilishda geometrik parametrlarning aniqligini taʼminlash tizimi. Texnologik dopusklar” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix parametrov v stroitelstve. Texnologicheskiye dopuski;

GOST 24379.0-2012 “Poydevor boltlari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Bolti fundamentnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 24379.1-2012 “Poydevor boltlari. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti fundamentnie. Konstruksiya i razmeri);

GOST 24705-2004 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Diametrlar va qadamlar” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Osnovnie razmeri);

GOST 34017-2016 “Kranlar yuk koʻtaradigan. Ish rejimlarining tasnifi” (rasmiy manba: Krani gruzopodyemnie. Sinfsifikatsiya rejimov raboti);

GOST 27751-2014 “Qurilish konstruksiyalari va asoslarning ishonchliligi. Asosiy qoidalar” (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);

GOST 27772-2015 “Qurilish poʻlat konstruksiyalari uchun prokat. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat dlya stroitelnix stalnix konstruksiy. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 30245-2012 “Qurilish konstruksiyalari uchun bukilgan yopiq payvand kvadrat va toʻgʻriburchak poʻlat profillar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Profili stalnie gnutie zamknutie svarnie kvadratnie i pryamougolnie dlya stroitelnix konstruksiy. Texnicheskiye usloviya).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

bikrlik — jismlar yoki konstruksiyalarning tashqi yuklar va taʼsirlarda yuzaga keladigan deformatsiyalar va siljishlarning shakllanishiga qarshilik koʻrsatish qobiliyati;

dastlabki kamchiliklar — ishlab chiqarish, tashish va oʻrnatish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan va yuk koʻtarish qobiliyatini pasaytiradigan (shakl yoki kesimning oʻlchamlari nominaldan ogʻish, hisobiy sxemadan chetga chiqish, oʻzining dastlabki kuchlanishlari va boshqalar) salbiy omillar toʻplami;

deformatsiyalangan (deformatsiyalanmagan) sxema — dastlabki yuklanmagan holatdan siljishlar va tizim deformatsiyalari tufayli yuklarning joylashishidagi oʻzgarishlar hisobga olinadigan (hisobga olinmaydigan) loyihalash sxemasi;

zarbiy qayishqoqlik — yuklanishning zarbiy taʼsirida standart namunalarni buzish uchun sarflanadigan ish bilan aniqlanadigan turli haroratlarda poʻlatning moʻrt buzilishga qarshilik koʻrsatish qobiliyati;

ishonchlilik — qurilish konstruksiyalarining belgilangan foydalanish davrida belgilangan funksiyalarni kerakli sifat bilan bajarish qobiliyati;

kassetali profil — profillarni bir-biriga ulash uchun moʻljallangan, prolyot boʻylab koʻtarib turuvchi qovurgʻalarni hosil qiluvchi va prolyot boʻylab perpendikulyar yoʻnalishda joylashgan koʻtarib turuvchi oraliq qovurgʻalar uchun moʻljallangan katta chekka burmalari boʻlgan profillangan list;

murakkab kuchlanish holati — jism nuqtalarida kamida ikkita kuchlanish komponenti taʼsir qiladigan kuchlangan holati;

poʻlat ishining diagrammasi — poʻlatdan yasalgan standart namunalarning choʻzilishga sinovi natijasida olingan kuchlanishlar va nisbiy choʻzilishlar oʻrtasidagi bogʻliqlik;

samarali kenglik — elementning normal yoki urinma kuchlanishlar taʼsiridan yoki ularning birgalikdagi taʼsiridan barqarorlikni yoʻqotish tufayli kamayadigan kesim yuzasi, kengligi yoki kesim qalinligi;

oʻzgaruvchan tizimga oʻtish — tizim tashqi yuk taʼsirida mexanizmga aylanadigan va uning qismlarining deformatsiyasiz chekli siljishlariga ega boʻlgan holat;

fizik nochiziqlik — materialning deformatsiyalar va kuchlanishlar oʻrtasidagi chiziqli boʻlmagan yoki boʻlak-chiziqli munosabat bilan aniqlanadigan xususiyati;

hisobiy qalinlik — hisoblashda ishlatiladigan poʻlat listning qalinligi;

shartli koʻndalang kuch — sterjenning egilgan oʻqiga perpendikulyar yoʻnalishdagi siquvchi kuchning proyeksiyasiga teng koʻndalang kuch;

elastik-plastik material — yuk ostida nochiziqli yoki kesikli-chiziqli va yukdan boʻshatilgan paytida deformatsiyalar va kuchlanishlar oʻrtasidagi chiziqli bogʻliqlik bilan xarakterlanadigan shartli material;

erkin buralish — yupqa devorli sterjenning barcha kesimalarida bir xil deplanatsiyaga ega boʻlgan va kesimda faqat urinma kuchlanishlar paydo boʻladigan buralish;

yupqa listli prokat — qalinligi 4 mm dan kam, kengligi 500 mm va undan ortiq boʻlgan prokat mahsulotlari.

3. Ushbu SHNQda quyidagi qisqartmalar qoʻllanilgan:

AI — antenna inshootlari;

KDH — kuchlanish-deformatsiya holati;

HL — havodagi elektr uzatish liniyalari;

OTQ — ochiq taqsimlash qurilmalari;

KT — transport kontakt tarmoqlari liniyalari.

3-bob. Umumiy qoidalar

4. Metall konstruksiyalar va ularni hisoblash GOST 27751-2014 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

5. Hisob sxemalarida tayanch mahkamlagichlar, zamin va poydevorlarning deformatsion xususiyatlarini hisobga olishi kerak.

6. Poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

butun bino va inshootlar hamda ularning alohida elementlarini tashish, oʻrnatish va foydalanish jarayonida mustahkamligi, barqarorligi va fazoviy oʻzgarmasligini taʼminlovchi konstruktiv sxemalarni qabul qilishni;

SHNQ 2.01.02-04 talablariga muvofiq yongʻin xavfsizligiga rioya qilishni;

QMQ 2.03.11-96 talablariga muvofiq qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilishni;

inshootlarning yongʻinga chidamliligini oshirish va ularni korroziyadan himoya qilish uchun prokat mahsulotlari va quvurlar devorlarining qalinligini oshirishga faqat texnik-iqtisodiy asoslash bilan yoʻl qoʻyilgan holda, konstruksiyalarning ishonchliligi korroziyadan eskirishini hisobga olgan holda tekshirishni;

ob-havoga (korroziyaga chidamli) va yongʻinga chidamli poʻlatlardan, prokat profillaridan oqilona (ratsional), samarali poʻlatlardan va progressiv turdagi ulanishlardan qoʻllanilishi;

konstruktiv elementlar prokat mahsulotlari va quvurlar uchun sortamentni hisobga olgan holda ushbu SHNQ talablariga javob beradigan minimal kesimlarga ega boʻlishni;

konstruksiyalar va ularning elementlari oʻlchamlarining aniqligini hisoblashda texnik asoslashni.

7. Loyiha va ishchi hujjatlarda qayta tiklangan poʻlat quvurlardan va boshqa ishlatilgan metall konstruksiyalardan foydalanish, masʼullik, darajasi yuqori boʻlgan binolar va inshootlarni qurish, rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlashda foydalanilishi, shuningdek alohida xavfli, texnik jihatdan murakkab va noyob obyektlarni qurilishida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

8. Tashqi havoning hisobiy minimal harorati SHNQ 2.01.01-22ga muvofiq 0,98 boʻladigan eng sovuq besh kunlik harorat olinishi kerak.

Hisobiy texnologik harorat loyihaga texnik topshiriq bilan belgilanishi lozim.

9. Ochiq inshootlarning (ochiq havoda ishlaydigan, yaʼni atmosfera taʼsiridan himoyalanmagan) poʻlat konstruksiyalarini (kran estakadalari, elektr uzatish liniyasi tayanchlari, quvur oʻtkazgichlarning tayanchlari va sigʻim (rezervuar) tayanchlari, etajerkalar) texnik holatini baholash uchun kuzatish, taʼmirlash ishlarini bajarishda namlikni ushlab turmasligi hamda shamollatishga toʻsqinlik qilmasligi lozim.

Ushbu talablar beton yoki gʻisht bilan qoplangan yoki boshqa usullar bilan listli materiallar bilan qoplangan va isitiladigan bino ichida ishlaydigan konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

10. Yopiq profildan yasalgan konstruksiyalarning uchlari issiq ruxlash kerak boʻlgan elementlardan tashqari tiqinlarga ega boʻlishi lozim.

11. Konstruksiyalar vazifasi, foydalanish (ekspluatatsiya) sharoitlari, tayyorlash texnologiyasi va kuchlanish-deformatsiya holatiga koʻra quyidagi toʻrt guruhga boʻlinadi:

Mazkur SHNQning 12-bandiga muvofiq oʻta ogʻir sharoitlarda ishlaydigan payvandlangan konstruksiyalar yoki ularning elementlari, shuningdek plastik deformatsiyalarning rivojlanishini maksimal darajada cheklaydigan yoki mazkur SHNQning 13-bandi hamda quyidagilarga muvofiq toʻgʻridan-toʻgʻri dinamik, tebranish yoki harakatlanuvchi yuklar taʼsir qiladiganlar birinchi guruh hisoblanishi kerak:

kran osti balkalari;

ishchi maydonchalarining balkalari;

harakatlanadigan transport yoʻllari uchun balkalar;

bunker va yuk tushirish estakadalari konstruksiyalarining harakatlanuvchi tarkibdan yuklanishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qabul qiluvchi elementlari;

ramalarning dinamik yuklanish vaqtidagi asosiy balkalari va rigellari; transport galareyalarining oraliq (prolyot) qurilmalari;

fermalarning fasonkalari;

toʻgʻridan-toʻgʻri harakatlanuvchi tarkibdan yuklarni koʻtaradigan bunker va tushirish platformalarining konstruktiv elementlari;

sigʻimlar (rezervuar) va gazgolderlarning devorlari, tublarining qirralari, bikrlik halqalari, suzuvchi tomlari, bunker va gaz tanklarining qopqoqlari, qoplamalari;

bunker balkalari;

parabola shaklidagi bunkerlarning qobiqlari;

erkin turgan tutun trubalarning poʻlat qobiqlari;

elektr uzatish liniyalari katta oʻtishlarining balandligi 60 m dan ortiq boʻlgan payvandlangan maxsus tayanchlari;

machtalarning tortqilari va tortqi uzellarining elementlari.

Choʻzuvchi kuchlanishlar mavjudligida statik yuk ostida ishlaydigan payvandlangan konstruksiyalar yoki ularning quyidagi elementlari hamda payvand birikmalari mavjud boʻlmaganida mazkur bandning birinchi guruhdagi konstruksiyalar va ularning elementlari, shuningdek payvand montaj birikmalari mavjud boʻlganida GOST 19425-74 ga muvofiq qoʻshtavrlardan payvand birikmalar va osma yoʻllarni balkalari ikkinchi guruh hisoblanishi kerak:

fermalar;

ramalarning rigellari;

qoplama va orayopmalarning balkalari;

zinalarning kosourlari, silos qobiqlari;

katta oʻtishlarning maxsus payvand tayanchlaridan boshqa yuqori kuchlanish liniyalarining tayanchlari;

podstansiyalarning ochiq taqsimlash qurilmalari (OTQ) oshinovkasining tayanchlari;

transportyor galereyalari tayanchlari;

projektor machtalari;

antenna inshootlarining (AI) kombinatsiyalangan tayanchlarining elementlari va boshqa choʻzilgan, choʻzilib-egiladigan va egiladigan elementlar.

Statik yuklanishda asosan siqishga ishlovchi payvand konstruksiyalar yoki ularning quyidagi elementlari, hamda payvand birikmalar mavjud boʻlmaganida mazkur bandning ikkinchi guruhdagi konstruksiyalar va ularning elementlari uchinchi guruh hisoblanishi kerak:

kolonnalar;

ustunlar;

tayanch plitalar;

qavatlararo toʻsiq toʻshamalarini elementlari;

texnologik jihozlarni ushlab turuvchi konstruksiyalar;

kolonnalar boʻyicha bogʻlanishlarning hisob kesimlaridagi yuklanish 0,4Ry dan ortiq boʻlgan tik bogʻlanishlar;

transport kontaktli tarmogʻining ankerli, koʻtarib turuvchi va mahkamlovchi konstruksiyalari (tayanchlar, qattiq koʻndalang toʻsin rigellari, fiksatorlar);

viklyuchatel tayanchlaridan tashqari OTQ jihozlari osti tayanchlari;

AI stvoli va minoralari elementlari;

beton tashish estakadalarning kolonnalari;

qoplamalarning progonlari va boshqa siqilgan va siqilib-egiladigan elementlar.

Bino va inshootlarning yordamchi konstruksiyalari mazkur bandning uchinchi guruhida keltirilganlardan tashqari quyidagilar, shuningdek payvandlangan ulanishlar boʻlmaganda mazkur bandning uchinchi guruhidagi konstruksiyalari va ularning elementlari toʻrtinchi guruh hisoblanishi kerak:

ulanishlar;

faxverk elementlari;

zinapoyalar, traplar, maydonchalar, toʻsiqlar;

kabel kanallarining metall konstruksiyalari;

inshootlarning yordamchi elementlari.

12. Katta hisobiy choʻzuvchi kuchlanishlar (s > 0,3Ry, s > 0,3Rwf, yoki s > 0,3Rwz) joylarida payvandli birikmalar joylashgan boʻlsa yoki payvandli birikma (masalan, sezilarli qoldiq kuchlanishlar oqibatida buzilishi va natijada butun konstruksiyani foydalanishga yaroqsiz holatga keltirishi mumkin boʻlgan joyda joylashgan boʻlsa) konstruksiya yoki uning elementiga payvand ulanishi mavjud boʻlishi kerak.

13. Dinamik yuklanish natijasida vujudga keladigan normal kuchlanishning absolyut qiymatini shu kesimdagi barcha yuklanishlardan hosil boʻlgan choʻzuvchi zoʻriqishlar yigʻindisiga nisbati a > 0,2 boʻlsa, konstruksiya dinamik yuklanishlar taʼsiridagilarga taalluqli hisoblanadi.

14. Masʼullik darajasi I sinf boʻlgan bino va inshootlarning konstruksiyalari poʻlatini belgilashda QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 2 — 4 guruh konstruksiyalarining guruh raqamini bittaga kamaytirilishi kerak.

15. Bino va inshootlarda qoʻllaniladigan prokat qalinligi t ≥ 40 mm boʻlgan konstruksiyalarning guruhi raqamini QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 2 — 4-guruhlarida guruh raqamini bittaga kamaytirilishi lozim.

Bino va inshootlarning qoʻllaniladigan prokat qalinligi t ≤ 6 mm boʻlganda, QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 1 — 3-guruhlarida guruh raqamini bittaga oshirish kerak.

16. Fazoviy konstruksiyalarni (membranalar, plastinalar, qobiqlar), shuningdek deformatsiya diagrammasi nochiziqli boʻlgan elementlarga ega konstruksiyalarni hisoblashda geometrik va fizik nochiziqlik taʼsirni hisobga olish kerak.

17. Sanoat binolari sinchlarining (karkas) yuk koʻtarish qobiliyati va bikrligi binoning eniga kolonnalar (rama ustunlari) va ferma koʻrinishidagi rigellar yoki yaxlit devorli kesimlardan (balkalar) tashkil topgan koʻndalang ramalar, binoning uzunasiga esa karkas elementlari (kran osti konstruksiyalari, stropil osti fermalari, kolonnalar va fermalar oʻrtasidagi bogʻlanishlar, tom progonlari yoki tom panellarining poʻlat qovurgʻalari) bilan taʼminlanishi lozim.

Rama-bogʻlanishli yoki bogʻlanishli tizimda, bogʻlanish blokining tugunlari ramaning tugunlari bilan mos kelmasa, hisoblash deformatsiyalangan sxema boʻyicha (tizimning geometrik nochiziqligini hisobga olgan holda) amalga oshirilishi zarur.

18. Konstruksiya elementlari hisobiy kesimi KDHga koʻra uchta sinfga boʻlib hisoblanishi kerak:

1-sinf — KDH butun kesim yuzasi boʻyicha kuchlanishlar poʻlatning hisobiy qarshiligidan oshmaydi |σ|≤Ry (kesimning elastik holati);

2-sinf — KDH kesimning bir qismida |σ|<Ry, ikkinchisida esa |σ|= Ry (kesimning elastik-plastik holati);

3-sinf — KDH butun kesim yuzasi boʻyicha |σ|=Ry (kesimning plastik holati, shartli plastik sharnir).

19. Poʻlat konstruksiyalarning ishchi chizmalari loyiha va ishchi hujjatlarni GOST 21.502-2016 ga asosan amalga oshirilishi, konstruksiyalarni tayyorlash QR 03.02-23 ga va konstruksiyalarni montaj qilish QR 03.01-23 ga muvofiq boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Konstruksiyalarning ishchi chizmalarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

mazkur SHNQda keltirilgan poʻlatlar va ularga qoʻyiladigan talablar;

payvand choklarini bajarish usuli, payvandlash turi (usuli);

elektrodlarning turlari, markalari, diametrlari, chokning payvandlash paytidagi holati, payvand choklari uchun taglik turi;

boltlarning mustahkamlik va aniqlik sinflari;

nazorat qilinadigan kuchlanishli boltlardan foydalanganda, oldindan taranglash kuchi va boltni tarangligini nazorat qilish usuli;

friksion birikmalari uchun kontakt yuzalarini tayyorlash usuli;

tayyorlash va montaj jarayonida sifat nazorati usullari;

konstruksiyalarni korroziyadan himoya qilish talablari;

yongʻindan himoya qilish talablari.

20. Asosiy harfli belgilar mazkur SHNQning 1-ilovasida keltirilgan.

4-bob. Konstruksiyalar va birikmalar uchun materiallar, hisobiy tavsiflari

1-§. Konstruksiyalar va birikmalar uchun materiallar

21. Mazkur SHNQning 15-bandiga belgilangan guruhga bogʻliq holda konstruksiyalarning barcha poʻlatlarini ushbu SHNQning 2-ilovasidagi 1, 2-jadvallariga muvofiq kuyidagi talablar taʼminlaganda qabul qilinishi kerak:

ushbu SHNQning 3-ilovasining 3-jadvaliga muvofiq kimyoviy tarkibi va uglerod ekvivalenti boʻyicha payvandlangan konstruksiyalar;

mazkur SHNQning 2-ilovasining 4-jadvalga muvofiq zarbiy qayishqoqlik boʻyicha mustahkamlik darajasiga nisbatan.

22. Mazkur SHNQning 2-ilovasining mexanik xossalari va kimyoviy tarkibi boʻyicha talablariga muvofiq ishlatilishi kerak.

23. Prokatning yuzasiga normal yoʻnalgan choʻzuvchi zoʻriqishlar taʼsiri ostida boʻlgan konstruksiya elementlari uchun poʻlat prokati qalinligi yoʻnalishi boʻyicha yetarli mexanik xossalarga ega boʻlishi kerak.

24. Poʻlatning ishlash diagrammalari choʻzilish va siqilish, prokatka yoʻnalishning boʻyi hamda eni boʻyicha, shuningdek prokat yuzasiga normal bir xil deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

25. Kesimning toʻlaligicha plastiklanishiga qadar plastik deformatsiyalar rivojini hisobga olgan holda hisoblanadigan konstruksiya elementlari uchun poʻlatning ishlash diagrammasida oquvchanlik maydonchasiga ega boʻlishi va quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

vaqtinchalik qarshiligini su (sb) oquvchanlik chegarasiga nisbati sy (st) 1,25 dan;

nisbiy uzayish 15 foizdan;

poʻlatning ishlash diagrammasidagi oquvchanlik maydonchasining boshlanishi va oxiriga mos keladigan toʻliq deformatsiyalar nisbati 10 dan.

26. Shakldor (burchaklar, qoʻshtavrlar, shvellerlar), listli, keng tasmali universal prokatdan konstruksiyalar uchun quyidagilardan foydalanish kerak:

GOST 27772-2015, GOST 14637-89, GOST 535-2005, GOST 19281-2014larga muvofiq bukilgan profillardan;

GOST 16523-97ga muvofiq uglerodli poʻlatdan;

GOST 17066-94ga muvofiq yuqori mustahkam poʻlatdan yupqa tunukali prokatdan;

GOST 11474-76ga muvofiq sovuq holda bukilgan profillardan;

GOST 30245-2012ga muvofiq bukilgan yopiq kvadrat profillardan va toʻgʻriburchak profillardan;

GOST 535-2005 va GOST 19281-2014 larga muvofiq sortli prokatdan (dumaloq, kvadrat, tasma);

GOST 10705-80 va GOST 10706-76ga muvofiq elektr bilan payvandlangan va GOST 8731-74ga muvofiq issiq holda deformatsiyalangan quvurlardan

Barcha guruhlarning yongʻinga chidamlilik chegarasini (45 min) taʼminlash uchun mazkur SHNQning 13-bandiga muvofiq ochiq konstruksiyalar 12-bandiga asosan hisobiy haroratdan qatʼi nazar, S 355P prokat yoki boshqa 45 min yongʻinga chidamlilik chegarasini taʼminlaydigan poʻlat prokat belgilanishi kerak.

27. Quyma (tayanch qismlar va boshqalar) uchun II guruh (mustahkamlik uchun hisoblanadigan, statik va dinamik yuk ostida ishlaydigan detallar uchun masʼullik darajasi belgilangan quymalar) yoki III (dinamik yuk ostida ishlaydigan hisoblanadigan detallar uchun oʻta masʼullik darajali quyma) GOST 977-88 talablariga javob beradigan poʻlatdan, shuningdek GOST 1412-85 talablariga javob beradigan SCH15, SCH20, SCH25 va SCH30 markali kulrang quyma choʻyandan foydalanish lozim.

28. Poʻlat konstruksiyalarni payvandlash uchun quyidagilar qoʻllanilishi kerak:

qoʻlda yoyli payvand uchun GOST 9467-75* boʻyicha elektrodlar;

GOST 2246-70 boʻyicha payvandlash simi;

GOST 9087-81 boʻyicha flyuslar;

avtomatik va mexanizatsiyalashtirilgan payvand uchun GOST 26271-84 boʻyicha kukunli sim;

GOST 8050-85 boʻyicha karbonat angidrid gazi;

GOST 10157-2016 boʻyicha argon.

Qoʻllaniladigan payvand materiallari va payvandlash texnologiyasi, chok metallining vaqtinchalik qarshiligi asosiy metallning vaqtinchalik qarshiligi Run qiymatidan kam boʻlmagan, shuningdek payvand birikmalari metallining nisbiy choʻzilishi, qattiqlik darajasi, zarbiy qayishqoqlik koʻrsatkichlar mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 4-jadvaliga muvofiq taʼminlashi kerak.

29. Boltli birikmalar uchun GOST 1759.0-87 talablariga javob beradigan poʻlat bolt va gaykalar, GOST 18123-82* talablariga javob beradigan shaybalar va mazkur SHNQning 40-bandida koʻrsatilgan mustahkam boltlar qoʻllanilishi lozim.

Boltlarni qoʻllash GOST 15589-70*, GOST 15591-70*, GOST 7798-70, GOST 7796-70 va GOST 7805-70*ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Gaykalarni qoʻllash GOST 5915-70 va GOST 5927-70 ga muvofiq amalga oshirilishi zarur.

30. Boltlar kesilishga yoki choʻzilishga ishlaganda, gaykalarning mustahkamlik sinflarini boltlarning mustahkamlik sinfi quyidagilarga muvofiq qabul qilinishi kerak:

5.6 va 5.8 da — 5;

8.8 da — 8;

10.9 da — 10;

12.9 da — 12.

Shuningdek, boltlar faqat kesilishga ishlaganda, gaykalarning mustahkamlik sinflari boltlarning mustahkamlik sinfi quyidagilarga muvofiq qoʻllanishi lozim:

5.6 va 5.8 da — 4;

8.8 da — 5;

10.9 da — 8;

12.9 da — 10.

31. Yumaloq shaybalar GOST 11371-78, qiyshiq shaybalar GOST 10906-78 hamda prujinali shaybalar GOST 6402-70 boʻyicha qoʻllanilishi lozim.

32. Poydevor boltlari uchun GOST 24379.0-2012 va mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 6-jadvalda keltirilgan talablariga javob beradigan boltlar qoʻllanilishi zarur.

Poydevor boltlari va U shaklli boltlar uchun gaykalar amaldagi standartlarning texnik talablariga muvofiq ishlatilishi kerak.

33. Diametri 48 mm gacha boʻlgan St3ps2, St3sp2, St3ps4, St3sp4 poʻlatdan yasalgan poydevor boltlari uchun 4-chi mustahkamlik sinfidagi gaykalardan, diametri 48 mm dan ortiqlarida amaldagi standart boʻyicha kamida 02 guruhidagi materialdan foydalanish lozim.

34. 09G2S markali va boshqa poʻlatdan diametri 48 mm gacha boʻlgan poydevor boltlari uchun kamida 5 mustahkamlik sinfidagi gaykalar, diametri 48 mm dan ortiqlarida tegishli standart boʻyicha kamida 05 guruhidagi materialdan foydalanilishi, gaykalarni boltlar uchun qabul qilingan poʻlat markalaridan foydalanish kerak.

35. Friksion va flanetsli birikmalar uchun 8.8, 10.9, 12.9 mustahkamlik sinfidagi boltlar, gayka va shaybalar qoʻllanilishi lozim.

Flanetsli birikmalar uchun XL iqlim sharoiti uchun bajarilgan vaqtinchalik qarshiligi 1100 N/mm2 dan kam boʻlmagan yuqori mustahkamlikka ega boltlardan foydalanish kerak.

36. Osma qoplamalarning koʻtarib turuvchi elementlari, havoda tortilgan elektr uzatish liniyasi tayanchlarining tortqilari, taqsimlovchi moslamalar, transportning kontaktli tarmoqlari, machta va minoralar hamda oldindan kuchlantirilgan konstruksiyalarning taranglanadigan elementlari uchun quyidagilar qoʻllanilishi lozim:

GOST 3062-80, GOST 3063-80, GOST 3064-80 boʻyicha spiralsimon poʻlat arqonlar;

GOST 3066-80, GOST 3067-88, GOST 3068-88, GOST 3081-80, GOST 7669-80, GOST 14954-80 boʻyicha ikki marta oʻralgan poʻlat arqon;

GOST 3090-73, GOST 7675-73, GOST 7676-73, GOST 18901-73 boʻyicha koʻtarib turuvchi yopiq arqonlar;

GOST 7372-79 talablariga javob beradigan kanatbop simlardan yasalgan parallel simlarning bogʻlamlari va arqonlari.

37. Poʻlat konstruksiyalar uchun qoʻllaniladigan materiallarning fizikaviy tavsiflari mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 7-jadvalga muvofiq qabul qilinishi zarur.

2-§. Hisobiy xususiyatlarni aniqlash prinsiplari

38. Poʻlat prokati va quvurlarning hisobiy qarshiliklari, konstruksiya va elementlarning chegaraviy holatlari oquvchanlik chegarasiga teng kuchlanishlardagi plastik deformatsiyalar rivojlanishi, vaqtinchalik qarshilikka teng kuchlanishlar natijasida buzilishga erishilishi mumkinligini inobatga olgan holda aniqlanishi kerak.

39. Oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilik koʻrsatkichlarning normativ koʻrsatkichlaridan hamda kesim oʻlchamlarining nominal qiymatlardan salbiy tarafga ehtimolli ogʻishlari, material boʻyicha gm ishonchlilik koeffitsiyenti bilan hisobga olinishi kerak.

40. Poʻlat prokati va quvurlarning hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 1-jadvalidagi formulalarga muvofiq hisoblanishi, bu yerda gm koeffitsiyentining qiymatini prokatga standartlarda koʻrsatilgan nazorat usullari va poʻlatning mexanik xossalarini baholash uchun qoʻllaniladigan usullarga bogʻliq holda mazkur SHNQning 3-ilovasining 2-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

41. Taxtalangan tunuka, keng tasmali universal va shakldor prokatning choʻzilish, siqilish va egilishdagi hisobiy qarshiliklarning qiymatlari GOST 27772-2015da keltirilgan poʻlatlar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 3-jadvalida, quvurlar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasining 4-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.

Prokatning koʻndalang kesilgan joyi, yon tarafi, silindrli sharnirlarni va katoklarning diametral ezilishga hisobiy qarshiligining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 5-jadvaliga muvofiq aniqlanishi lozim.

42. Bukilgan profillarning hisobiy qarshiligini ular tayyorlangan listlangan prokatning hisobiy qarshiligiga teng deb qabul qilish kerak.

Termik ishlov (otjig) berilmagan va rux bilan qoplanmagan sovuq holda shakl berilgan profillarning hisobiy qarshiligini bukilgan joylaridagi poʻlat mahkamlanishini inobatga olgan holda aniqlash zarur.

43. Poʻlatning toliqishga hisobiy qarshiligini aniqlashda, yuklanish turi, zoʻriqish sikllari soni, zoʻriqishning eng yuqori va eng past qiymatlarini hisobga olish lozim.

44. Quymalar, bolgʻalangan qismlar, poʻlat kanat, oʻta mustahkam simdan tayyorlangan bogʻlam va arqonlar, poydevor va U-simon boltlar, shuningdek friksion birikmalardagi mustahkam boltlarning qarshiligi mazkur SHNQning 3-ilovasining 6-jadvalidagi formulalarga muvofiq aniqlanishi kerak.

Uglerodli poʻlatdan tayyorlangan quymalarning hisobiy qarshiliklari qiymatlarini mazkur SHNQning 3-ilovasining 7-jadvali, kulrang choʻyandan quymalarning qarshiliklarini esa mazkur SHNQning 3-ilovasining 8-jadvali boʻyicha qabul qilish lozim.

45. Asosiy metallning mexanik xossalaridan past boʻlmagan xossalarga ega eritib ulash metali bilan payvand materiallari qoʻllanilganda va payvand texnologiyasidan foydalanilganda payvand birikmalarining hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 9-jadvali boʻyicha qabul qilinishi kerak.

Burchak chokli payvand birikmalarning chok metallining meʼyoriy va hisobiy qarshiliklarining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 10-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi zarur.

46. Bir boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 11-jadvaliga muvofiq aniqlanishi kerak.

47. Bir boltli birikmalarning kesishga va choʻzilishga qarshiligining meʼyoriy va hisobiy qiymati mazkur SHNQning 3-ilovasining 12-jadvali, boltlar bilan biriktirilgan elementlarning ezilishga qarshiligining hisobiy qiymati ushbu SHNQning 3-ilovasining 13-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Poydevor boltlarining choʻzilishga qarshiligining hisobiy qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 14-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

48. X “selekt” poʻlatidan yuqori mustahkam boltlarning choʻzilishga meʼyoriy va hisobiy qarshiligining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 15-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi zarur.

5-bob. Asosiy hisoblash talablari

49. Poʻlat konstruksiyalarni hisoblash chegaraviy holatlar usuliga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Baʼzi hollarda (masalan, texnik holatni baholash, qayta qurishni loyihalashtirish va boshqalar) konstruksiya elementlarining ishonchliligini baholashning ehtimollik usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

50. Konstruksiyalarni loyihalashda chegaraviy holatlarning ikkita guruhini hisobga olish kerak:

a) birinchi guruh (plastik qayishqoq, moʻrt va toliqishdan buzilish) — shakl yoki holat barqarorligini yoʻqotish, oʻzgaruvchan tizimga oʻtish, konfiguratsiyaning sifat jihatidan oʻzgarishi, shuningdek plastik deformatsiyalar natijasida geometrik shaklning buzilishi, foydalanish uchun toʻliq yaroqsiz boʻlishi;

b) ikkinchi guruh — birikmalardagi siljishlar, tebranishlar amplitudalari, shuningdek konstruksiyalardan normal foydalanishni qiyinlashtiruvchi yoki binolar va inshootlarning mustahkamligini pasaytiruvchi mahalliy shikastlanishlar hamda cheklangan darzlarning paydo boʻlishi.

51. Birinchi guruhning chegaraviy holatlarini koʻrib chiqishda mavjud va chegaraviy kuch omillarini (kuchlanish, yuklanish, zoʻriqishlar) taqqoslash shaklida tekshirishlar amalga oshirilishi kerak.

52. Plastik deformatsiyalar natijasida konfiguratsiyaning sifat jihatidan oʻzgarishi yoki geometrik shaklning buzilishini baholashda tegishli deformatsiya omillarini (boʻgʻinlardagi siljishlar, deformatsiyalar, kesishlar) tekshirish lozim.

53. Ikkinchi guruhning chegaraviy holatlarini koʻrib chiqishda haqiqiy va chegaraviy deformatsiya omillarini taqqoslash shaklida tekshirish kerak.

54. Konstruksiya elementlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblashda yuklanish va taʼsirlarning hisobiy qiymatlaridan kuchlar (zoʻriqishlar) koʻrib chiqilayotgan kesim yoki elementlar tomonidan qabul qilishi mumkin boʻlgan chegaraviy kuchlanish (zoʻriqishlardan) oshmasligi lozim.

Chegaraviy kuchlanishlar (zoʻriqishlar) materialning hisobiy qarshiliklaridan foydalangan holda oddiy yuklanish va dastlabki kamchiliklarni hisobga olgan holda aniqlanishi zarur.

55. Ishlash uchun toʻliq yaroqsizlik sharti boʻyicha konstruksiyalarni hisoblashda (chegaraviy holatlarning birinchi guruhi) yuk va taʼsirlarning hisobiy qiymatlariga mos keladigan toʻliq yoki qoldiq siljishlar va koʻchishlar, boʻgʻinlardagi siljishlar shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan chegaraviy qiymatlardan oshmasligi ushbu qiymatlardan oshganda konstruksiya kapital taʼmirdan oʻtkazilishi yoki almashtirilishi kerak.

56. Birinchi guruhning chegaraviy holatlarini tekshirishda toʻliq yoki qoldiq siljishlar materialning elastik deformatsiyalar chegarasidan tashqaridagi ishini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Bunda, oddiy va bir martalik yuklanish ehtimolligidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

57. Konstruksiyalarning siljishlari va tebranishlarining amplitudalari, shuningdek ikkinchi guruhning chegara holatlarini tekshirishda boʻgʻinlardagi siljishlar material elastik deformatsiyalar chegarasida ishlayotganda hamda kesimning boltlar uchun teshiklar hisobiga zaiflashuvini hisobga olmasdan aniqlanishi kerak.

58. Yangi konstruksiyalarni loyihalashda va mavjud konstruksiyalarning texnik holatini baholashda adekvat hisoblash modellaridan foydalanilishi hamda ular yordamida quyidagilar aniqlanishi zarur:

tizimning alohida elementlari oʻrtasida kuchlanishlarning (zoʻriqish) taqsimlanishini;

tegishli chegaraviy muvozanat shartlarini tahlil qilish asosida chegaraviy yuklarni (kuchlanishlarni);

muvozanat barqarorligini baholash va harakatlarning kritik qiymatlarini;

butun tizim va alohida elementlarning deformativligi koʻrsatkichlarini.

Shuningdek, mazkur talablarni amalga oshirish uchun quyidagi hisoblash modellaridan foydalanish kerak:

tekis va fazoviy sterjen tizimlari (balkali, ramali, arkali, uygʻunlashgan);

kesim yuzasi toʻliq va teshik alohida sterjenli elementlar hamda qismning egiluvchan, teshilgan yoki gofrirovka qilingan qismlari;

plastinalar, sterjenli elementiga kiradigan (javonlar, devorlar, bikrlik qovurgʻalari);

aylanma yupqa devorli qobiqlar (silindrsimon, konussimon, sharsimon), shuningdek momentsiz kuchlanish holatida boʻlganlar;

yupqa devorli membrana tizimlari;

stejen-vantli, tekis va fazoviy vantli va osma tizimlar;

konstruksiyalar elementlarning tugunlari va birikmalarining maxsus modellaridan.

Turli hisobiy xossalarni (ichki kuchlar, chegaraviy va kritik kuchlar, siljishlar, tebranishlarning chastotalari va turlari va boshqalar) aniqlash uchun koʻrib chiqilayotgan konstruksiyaga tegishli bir nechta hisobiy modellaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

59. Elementlarning bir-biri bilan va poydevor bilan oʻzaro taʼsirini hisobga olgan holda fazoviy konstruksiyalarni tekis tizimlarga va alohida elementlarga boʻlish asosida taxminiy hisoblash usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Elementlardagi kuchlanish va konstruksiyalarning siljishlari ularning brutto kesimlar bilan ishlash shartlaridan kelib chiqib aniqlanishi kerak.

60. Statik noaniq tizimlar uchun hisobiy kuchlanishlarni (eguvchi va buruvchi momentlar, boʻylama va koʻndalang kuchlar) tizimning elastik ishlashini hisobga olgan holda deformatsiyalanmagan sxema boʻyicha aniqlash lozim.

Bunday tizimlarning alohida elementlari, olingan hisobiy kuchlanishlar taʼsiriga deformatsiyalangan sxema boʻyicha materialning ishlashini elastik deformatsiyalar doirasida, balki elastik deformatsiyalar chegarasidan tashqarida ham ishini inobatga olgan holda hisoblanishi mumkin.

61. Bir qator kesimlarda plastik sharnirlarning paydo boʻlishi natijasida buzilishning kinematik mexanizmini paydo boʻlishini hisobga olgan holda chegaraviy muvozanat usuli bilan hisoblash statik jihatdan noaniq, uzluksiz, qirqilmaydigan va qisilgan balkalar hamda burilishdan mahkamlangan rama konstruksiyalari uchun ham amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

62. Hisobiy sxemalar va hisoblashning asosiy shartlari poʻlat konstruksiyalarning haqiqiy ish sharoitlarini aks ettirishi kerak.

63. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning quyidagilarga hisoblab chiqilishi kerak:

alohida konstruktiv sterjenli elementlar (choʻzilgan, siqilgan, nomarkaziy siqilgan, siqilib-egilgan va egilgan);

tekis yoki fazoviy tizimlar, mahkamlanmagan (erkin boʻlmagan — mazkur SHNQning 1-rasm, a-chizma);

QMQ 2.02.01-98 ga muvofiq bir-biri bilan va tayanch bilan oʻzaro taʼsirini hisobga olgan holda alohida elementlarni hisoblash yoʻli bilan amalga oshirilishi;

tekis yoki fazoviy tizimlar, mahkamlanmagan (erkin — mazkur SHNQning 1-rasm, b-chizma);

alohida elementlarni tekshirish bilan bir qatorda, butun tizimning chegaraviy holatiga erishish imkoniyatini hisobga olishi;

listli konstruksiyalar (aylanish qobiqlari).

64. Poʻlatning chiziqli boʻlmagan ishlashini modellashtirishda, chegara holatlarining birinchi guruhi hamda hisob-kitoblar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 1-rasmida keltirilgan umumlashtirilgan koʻrsatkich boʻyicha poʻlatlarning ishlashining hisobiy diagrammasidan foydalanish kerak.

Diagramma nuqtalarining mos keladigan koordinatalarining qiymati mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 17-jadvalida keltirilgan oʻlchamlardan olinishi kerak.

Hisoblash egri chiziqning uchta variantidan biri boʻyicha konstruksiya elementlari sinfiga mazkur SHNQning 24-bandiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

1 — rasm Tizimlarning sxemalari

a — mahkamlangan, b — mahkamlanmagan

65. Hisobiy uzunligini koʻrib chiqilayotgan sterjendagi siquvchi kuch eng katta boʻlgan yuklanishlarning birikmalarini aniqlashga yoʻl qoʻyiladi, bunda olingan qiymatni tekshirishda boshqa yuklanish birikmalaridan foydalanish mumkin.

66. Konstruksiya elementlarini (balkalar, sterjenlar, plitalar) hisoblash geometrik chiziqli nisbatlar (egrilik uchun taqribiy ifodasi, element va xorda uzunligi orasidagi tenglik) yordamida amalga oshirilishi kerak.

67. Konstruksiya elementlarining siljishidan kelib chiqadigan geometrik nochiziqlik tizimlarini hisoblashda kuchlanish va siljish 5 foizdan oshganda oʻzgarishlar hisobga olinishi kerak.

68. Geometrik nochiziqlikni hisobga olgan holda hisob-kitoblarni amalga oshirishda tizimlarning umumiy deformatsiyalari bilan bogʻliq kuch taʼsirlarining yoʻnalishlari aniqlanishi kerak.

69. Noelastik deformatsiyalarni (fizik nochiziqlilikni) hisobga olgan holda hisoblashlarda oddiy yuklanish sharoitidagi kichik elastik-plastik deformatsiyalar nazariyasidan foydalanishga yoʻl quyiladi.

70. Konstruksiya elementlari deformatsiyalanmaydigan konturga ega boʻlgan yupqa devorli uchastkaning hisoblash modeli va tekis kesimlar, sektor yuzalar va toʻgʻridan-toʻgʻri geometrik farazlardan foydalanish asosida hisoblanishi kerak.

Kesimning deformatsiyalanadigan konturli elementlarini hisoblaganda, kesim konturining buzilishining butun elementning yuk koʻtarish qobiliyatiga mos keladigan taʼsirini hisobga olish kerak.

71. Yirik plastik deformatsiyalar konstruksiyadan normal foydalanishni qiyinlashtirmaydigan yoki mahalliy xususiyatga ega boʻlgan xollarda va umuman konstruksiyaning ishlash qobiliyatiga taʼsir qilmaganda hamda poʻlat mazkur SHNQning 35-bandiga muvofiq boʻlganda, konstruksiyalarni hisoblash poʻlatning vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha aniqlanadigan Ru hisobiy qarshilikdan foydalanib amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

72. Murakkab kuchlanish holati sharoitida ishlaydigan elementlar va uchastkalar uchun mustahkamlikning energetik nazariyasi asosida aniqlanadigan kuchlanishlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

73. Konstruksiyalar va elementlarni hisoblashda, ularning qiymatlarining mos kelishini hisobga olgan holda, quyidagi kamchiliklarni hisobga olish kerak:

tayyorlash va qurish jarayonida loyihaviy oʻlchamlari, shakli va holatidagi hosil boʻlgan geometrik ogʻishlar (elementlarning butunligicha egriligi, devor va belbogʻlarning egriligi, tugunlardagi oʻqlarning markazdan surilishi, elementlar oʻqlarining loyihaviy holatidan ogʻishi, mahkamlash nuqtalari orasidagi elementlarning egriligi);

yuklanishlarni loyihaviy holatidan siljishi;

prokat qilish, bukish, sovuq xolda tekislash, payvandlash va boshqalardan kelib chiqadigan xususiy qoldiq kuchlanishlar;

Agar hisob-kitoblar mavjud konstruksiyalarning texnik holatini baholash uchun amalga oshirilganda, tayyorlash va oʻrnatish paytida, foydalanish vaqtidagi tekshirish maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadigan haqiqiy geometrik ogʻishlar.

74. Konstruksiyalarning ishonchliligini baholashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:

geometrik ogʻishlarni;

foydalanish xavfsizligi talablariga muvofiq binolarning gabarit oʻlchamlarni (masalan, kran va ustun orasidagi boʻlishi mumkin boʻlgan haqiqiy boʻshliqni baholashda).

75. Konstruksiyalarni hisob kitoblarida bevosita qoldiq kuchlanishlarni sr (payvandlash, prokatlash, sovuq xolda tekislash va boshqalardan) tashqi yuk deformatsiyalari bilan εr = s / E shartli deformatsiyalarning algebraik yigʻindisi gipotezasi asosida hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Konstruksiya va tizimlarlarni statik hisoblashda, alohida elementlarning kesimlarini tanlashda, dastlabki kamchiliklarni hisobga olish kerak.

76. Ideallashtirilgan hisobiy sxema (masalan, markaziy siqilgan elementlar) asosida faqat boʻylama kuchlari aniqlanadigan elementlarni hisoblashda, tugunlardagi oʻqlarning mumkin boʻladigan dastlabki egriliklari va markazdan siljishini hisobga olinishi kerak.

77. Konstruksiyalar va birikmalarni hisoblashda mazkur SHNQning 54, 60 va 61 bandlarda keltirilgan talablarga qoʻshimcha ravishda quyidagilar hisobga olinishi kerak:

masʼullik boʻyicha γn ishonchlilik koeffitsiyentlari GOST 27751-2014 talablariga muvofiq qabul qilinishi;

konstruktiv elementlar uchun material boʻyicha qoʻshimcha gm =1,25 xavfsizlik koeffitsiyenti, hisobiy qarshilik Ru yordamida mustahkamlikka hisoblanishi.

78. Konstruksiyalarning bir qator elementlari uchun ishlash sharoiti koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 4-ilovasi asosida hisoblanishi kerak.

6-bob. Poʻlat konstruksiya elementlarini boʻylama kuchlar va egilishga hisoblash

1-§. Markaziy choʻzilgan va siqilgan elementlar

79. N kuch taʼsirida markaziy choʻzilish yoki siqilish roʻy beradigan elementlarni mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 100-bandida keltirilganlarga qoʻshimcha ravishda quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

(1)

Yakka burchaklardan boltlar yordamida bir tokcha bilan qotiriladigan choʻzilgan elementlarni mahkamlangan joylaridagi kesimlarning mustahkamlikka hisobi mazkur SHNQning 1 va 2-formulalari boʻyicha amalga oshirilishi, bunda 2-formuladagi gc qiymati ushbu SHNQning 4-ilovasiga muvofiq olinishi kerak.

80. Metall oquvchanlik chegarasiga yetgandan keyin ham foydalanilishi mumkin boʻlgan nisbatli poʻlat konstruksiyalarning choʻzilgan elementlarini mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(2)

81. N kuch taʼsirida markaziy siqilgan yaxlit devorli elementlarni barqarorlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(3)

j qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:

0 2,5 boʻlsa

(4)

2,5 4,5 boʻlsa

(5)

> 4,5 boʻlsa

(6)

82. Yakka burchaklardan tayyorlangan sterjenlar mazkur SHNQning 101-bandida koʻrsatilgan talablarga muvofiq markaziy siqilishga hisoblanishi kerak.

Yakka burchaklardan fazoviy konstruksiyalarning belbogʻlari va panjara elementlarini hisoblashda ushbu SHNQning 363-bandida belgilangan talablar bajarilishi lozim.

83. x-x va u-u oʻqlariga perpendikulyar boʻlgan tekisliklardagi elementning mos ravishda lx va ly hisobiy elastikligi mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq, lx ly boʻlgan yaxlit devorli ochiq P shaklidagi siqilgan elementlarni plankalar yoki panjaralar bilan mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi, bunda mazkur SHNQning 104 va 105-bandlarining talablari bajarilishi zarur.

2-rasm. Elementlarning P-shaklli kesimlari

a — ochiq, b, v — planka yoki panjara bilan mahkamlangan

Plankalar yoki panjaralar boʻlmasa, bunday elementlarni mazkur SHNQning 3-formulasi hamda bukilishli-buralish shaklida barqarorlikni yoʻqotishni quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:

(7)

Bu yerda:

jy — mazkur SHNQning 101-bandi talablariga muvofiq hisoblanadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti;

s — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent

(8)

Bu yerda:

— ogʻirlik markazi va egilish markazi orasidagi nisbiy masofa.

Bu yerda:

;

Jw — kesimning sektorial inersiya momenti;

bi; ti — kesimni hosil qiluvchi toʻgʻri burchakli elementlarning kengligi va qalinligi.

Kesim uchun ushbu SHNQning 2-rasmi a-chizmada keltirilgan qiymatlar va a quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:

, (9)

Bu yerda:

.

84. Tarmoqlari plankalar yoki panjaralar bilan biriktirilgan siqilgan yasama sterjenlar uchun erkin oʻqqa nisbatan j koeffitsiyenti (plankalar yoki panjaralarning tekisligiga perpendikulyar) mazkur SHNQning 4 ÷ 6-formulalari bilan ulardagi ef ga almashtirish orqali aniqlanishi, ef qiymatini esa mazkur SHNQning 1-jadvalida keltirilgan lef qiymatlarga nisbatan aniqlash kerak.

Plankalar orasidagi l1, l2 , l3 alohida tarmoqlarning egiluvchanligi 40 dan koʻp boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tekisliklardan birida plankalar oʻrnida yaxlit list mavjud boʻlganda, mazkur SHNQning 2-rasmi b, v-chizmaga muvofiq tarmoqning egiluvchanligi plankalar tekisligiga perpendikulyar boʻlgan, tarmoq oʻqiga nisbatan yarim kesim inersiyasining radiusi boʻyicha hisoblanishi lozim.

Izohlar:

1 — jadvalda qabul qilingan belgilar:

b — tarmoqlarning oʻqlari orasidagi masofa;

l — plankalarning markazlari orasidagi masofa;

 — butun sterjenning eng yuqori egiluvchanligi;

 — payvandlangan plankalar orasidagi (ochiq joyi) yoki chekka boltlarning markazlari orasidagi joylarda mos ravishda  — oʻqlariga perpendikulyar tekisliklarda egilishdagi alohida tarmoqlarning egiluvchanligi;

 — butun sterjenning kesim yuzasi;

Ad1, Ad2 — tegishli ravishda 1-1 va 2-2 oʻqlarga perpendikulyar tekisliklarda yotuvchi panjaralar raskoslari (krestsimon panjarada — ikkita raskos) kesimlarining yuzlari;

Ad — bir qirra tekisligida yotuvchi panjara raskosi (krestsimon panjarada — ikki raskos) kesimining yuzasi (uch qirrali teng tomonli sterjen uchun);

1, 2 — koeffitsiyentlar boʻlib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi ,

bu yerda a, b, l — 3 — rasm boʻyicha aniqlanadigan oʻlchamlar;

n, n1, n2, n3 — koeffitsiyentlar, ular mos ravishda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

;

bu yerda Jb1 i Jb3 — mos ravishda 1-1 i 3-3 oʻqlarga nisbatan tarmoqlar kesimining inersiya momentlari (1 va 3 turdagi kesim uchun);

Jb1 i Jb2 — shuning oʻzi, mos ravishda 1-1 i 2-2 oʻqlarga nisbatan ikkita burchak (2 — turdagi kesim uchun);

Js — bir plankaning oʻz oʻqi x-x ga nisbatan inersiya momenti mazkur SHNQning 4-rasmiga muvofiq;

Js1, Js2 — tegishli ravishda 1-1 va 2-2 oʻqlarga nisbatan perpendikulyar tekisliklarda yotuvchi plankalardan birining inersiya momentlari (2 turdagi kesim uchun).

Panjarali yasama sterjenlarda tugunlar orasidagi alohida tarmoqlarning egiluvchanligi 80 dan oshmasligi va umuman sterjenning keltirilgan egiluvchanligi lef dan oshmasligi, agar bunday sterjenlarni hisoblash deformatsiyalangan sxema boʻyicha amalga oshirilsa, tarmoqlarning egiluvchanligining yuqori qiymatlarini olishga yoʻl qoʻyilishi, bunda 120 dan oshmasligi kerak.

3-rasm. Kashakli panjara sxemasi

4-rasm. Plankali yasama sterjen

85. Bir-biriga yaqin yoki qistirmalar orqali birlashtirilgan burchaklar, shvellerlar va boshqalardan yasama elementlarni hisobi yaxlit devorli elementlar hisobi kabi, payvandlangan plankalar orasidagi (ochiq joyda) yoki chekka boltlarning markazlari orasidagi eng katta masofalar quyidagicha boʻlishi sharti bilan mustahkam devor sifatida bajarilishi kerak:

siqilgan elementlar uchun 40i

choʻzilgan elementlar uchun 80i

Bu yerda burchak yoki shvellerning inersiya radiusi i tavrli yoki qoʻshtavrli kesimlar uchun qistirmalar tekisligiga parallel boʻlgan oʻqqa nisbatan, krestsimon kesimlar uchun esa minimal qabul qilinishi kerak.

Siqilgan elementning uzunligi boʻylab kamida qistirgich ajratgich oʻrnatilishi lozim.

86. Siqilgan yasama sterjenlarning birlashtiruvchi elementlarini (plankalar, panjaralar) hisoblash sterjenning butun uzunligi boʻylab doimiy qabul qilingan va quyidagi formula bilan aniqlanadigan shartli koʻndalang kuch Qfic, uchun bajarilishi kerak.

(19)

Bu yerda:

N — yasama sterjendagi boʻylama kuch;

j — yasama sterjen uchun birlashtiruvchi elementlar tekisligi uchun qabul qilinadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti.

Shartli koʻndalang kuch Qfic taqsimlanishi kerak:

barqarorlikni tekshirish amalga oshiriladigan oʻqga nisbatan perpendikulyar tekisliklarda yotgan plankalar (panjalar) oʻrtasida teng ravishda faqat birlashtiruvchi plankalar (panjaralar) mavjud boʻlganda;

listga parallel tekisliklarda yotgan list va plankalar (panjalar) orasida teng yarmida yaxlit list va birlashtiruvchi plankalar (panjaralar) mavjud boʻlganda;

teng tomonli uch qirrali yasama sterjenlarni hisoblashda bir tekislikda joylashgan birlashtiruvchi elementlar tizimiga toʻgʻri keladigan shartli koʻndalang kuch 0,8 Qfic ga teng deb qabul qilinishi kerak.

87. Birlashtiruvchi plankalar va ularni mahkamlash hisobi mazkur SHNQning 4-rasmiga muvofiq hovonsiz fermalar elementlarining hisobi kabi bajarilishi kerak:

plankani kesib oʻtuvchi kuch F quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(20)

plankani uning tekisligida bukuvchi moment M1 quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi

(21)

Bu yerda:

Qs — plankaning bir qirrasiga toʻgʻri keladigan shartli koʻndalang kuch.

88. Birlashtiruvchi panjaralarni hisoblash ferma panjaralarini hisoblash kabi amalga oshirilishi, kashakli krestli panjaraning kesishuvchi hovonlarini mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq hisoblashda har bir hovonda belbogʻlar siqishidan yuzaga keladigan va quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan qoʻshimcha kuch Nad hisobga olinishi lozim:

(22)

Bu yerda:

N — sterjenning bir tarmogʻidagi kuch;

A — bir tarmoqning kesim yuzasi;

Ad — bir hovonning kesim yuzasi;

a — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent

(23)

Bu yerda:

a, l i b — 5-rasmida koʻrsatilgan oʻlchamlar

5-rasm. Kashakli krestli panjara sxemasi

89. Siqilgan elementlarning hisobiy uzunligini qisqartirish uchun moʻljallangan sterjenlarni hisoblash mazkur SHNQning 19-formulasi bilan aniqlangan asosiy siqilgan elementdagi shartli koʻndalang kuchga teng kuch uchun bajarilishi kerak.

2-§. Egiladigan elementlar

90. Asosiy tekisliklardan birida egiladigan elementlarning mustahkamligini hisoblash (egiluvchan, teshilgan devorli va kran osti balkalari bundan mustasno) quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

. (24)

Egiladigan elementlarning kesimlaridagi urinma kuchlanishlar t ning qiymatlari quyidagi shart bajarilishi lozim:

. (25)

Agar devor boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashgan boʻlsa, mazkur SHNQning 25-formulasidagi t qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan a koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak:

(26)

Bu yerda:

a — teshiklar qadami;

d — teshik diametri.

91. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan balka devorini mustahkamlikka hisoblash, ustki belboqqa yuk tushirilgan joylarda mahalliy kuchlanish loc amal qilganda, shuningdek toʻsinning tayanch kesimlarida quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(27)

Bu yerda:

loc = F/leftw,

Bu yerda:

F — yuk (kuch)ning hisobiy qiymati;

lef — yuk taqsimlanishining shartli uzunligi u tayanch shartlariga muvofiq aniqlanadi;

mazkur SHNQning 6-rasmi boʻyicha tayanch holati uchun

(28)

Bu yerda:

h — pastki balka payvandlangan boʻlsa mazkur SHNQning 6-rasmi a-chizma balkani ustki belbogʻining qalinligi va belbogʻ chokining kateti yigʻindisiga teng miqdor, agar balka prokatdan yasalgan boʻlsa mazkur SHNQning 6, b-rasmi, tokchaning tashqi qirrasidan devorning ichki qayrilma qismi boshlangan joygacha boʻlgan masofa.

v)

6-rasm. Toʻplangan yukning balka devoriga taqsimlanish sxemalari

a) payvandlangan balka; b) prokat balka; v) kran gʻildiragidan yuklangan payvandlangan yoki prokat balka

92. Balkalarning mazkur SHNQning 24-formulasi boʻyicha hisoblanadigan devorlari uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

(29)

Bu yerda:

— balka oʻqiga parallel boʻlgan oraliq devor tekisligidagi normal kuchlanishlar;

sy — balka oʻqiga perpendikulyar boʻlgan, shuningdek mazkur SHNQning 27-formulasi bilan aniqlanadigan sloc;

txy — mazkur SHNQning 26-formulasini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 25-formulasi boʻyicha aniqlanadigan urinma kuchlanishlar.

Mazkur SHNQning 29-formulasida oʻz belgilari qabul qilinadigan sx va sy kuchlanishlar, shuningdek, txy balkaning aynan bir nuqtasida aniqlanishi lozim.

93. Devor tekisligida egiladigan va mazkur SHNQning 110 va 113-bandlarning talablariga javob beradigan qoʻshtavr kesimli balkalarning barqarorlikka hisoblash quyidagi formulaga muvofiq amalga oshirilishi kerak:

(30)

Bu yerda:

Wc — siqilgan belbogʻ uchun aniqlanishi lozim;

jb — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

jb qiymatini aniqlashda balkaning hisobiy uzunligi lef deb siqilgan belbogʻning koʻndalang siljishlardan (boʻylama yoki koʻndalang bogʻlanishlar, qattiq toʻshamani mahkamlash nuqtalari) mahkamlash nuqtalari orasidagi masofa sifatida qabul qilinishi kerak; lef = l (bu yerda l — balka prolyoti) ulanishlar boʻlmaganda, konsolning hisobiy uzunligi lef = l (bu yerda l — konsolning uzunligi) sifatida siqilgan belbogʻni konsolning uchida gorizontal tekislikda mahkamlanmaganda yoki kamarni oxirida va konsolning uzunligi boʻylab mahkamlashda gorizontal tekislikdagi siqilgan belbogʻning mahkamlash nuqtalari orasidagi masofa qabul qilinishi kerak.

94. Quyidagi hollarda balkalarning barqarorligini tekshirmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

a) balkaning siqilgan belbogʻiga uzluksiz tayanuvchi va u bilan payvand, boltlar, oʻzi rezba ochuvchi vintlar va boshqalar yordamida mahkam bogʻlangan yaxlit bikr toʻshama (ogʻir, yengil va sergʻovak betondan yasalgan temir-beton plitalar, tekis va profillangan metall toʻshama, toʻlqinsimon qilingan poʻlat va boshqalar) orqali kuch uzatilganda;

b) balkaning hisobiy uzunligi lef ning siqilgan belbogʻ kengligi b ga nisbati qoʻshtavrli simmetrik kesimli balkalar uchun mazkur SHNQning 2-jadvalidagi formulalari boʻyicha aniqlanadigan qiymatlardan ortiq boʻlmaganda va nisbatan kuchaytirilgan siqilgan belbogʻli balkalar uchun choʻzilgan belbogʻ kengligi siqilgan belbogʻ kengligining 0,75 dan kam boʻlmaganda.

Siqilgan belbogʻni gorizontal tekislikda mahkamlash haqiqiy yoki shartli koʻndalang kuchga hisoblanishi lozim. Bunda, shartli koʻndalang kuchni quyidagicha aniqlash kerak:

alohida nuqtalarda mazkur SHNQning 19-formulasi boʻyicha mahkamlanganda,  = lef /i (bu yerda i — gorizontal tekislikdagi siqilgan belbogʻ kesimining inersiya radiusi) egiluvchanlikdagi j ni aniqlash kerak, N esa quyidagi formula boʻyicha:

; (34)

Uzluksiz mahkamlanganida quyidagi formula boʻyicha:

(35)

Bu yerda:

qfic — balka belbogʻining uzunlik birligiga tushuvchi shartli koʻndalang kuch;

Qfic — mazkur SHNQning 19-formulasidan aniqlanuvchi shartli koʻndalang kuch, bunda j = 1 deb olinishi, N esa mazkur SHNQning 34-formulasi boʻyicha aniqlanishi lozim.

Mazkur SHNQning 2 — jadvalida qabul qilingan belgilar

b va t — mos ravishda siqilgan belbogʻning kengligi va qalinligi;

h — belbogʻ listlari oʻqlari orasidagi (balandlik) masofa.

Izohlar:

1. Oʻta mustahkam boltlardagi belbogʻli bogʻlanishlarga ega balkalar uchun mazkur SHNQning 2-jadvalidagi formulalari boʻyicha olinuvchi lef /b qiymatlar 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi lozim.

2. b/t

95. Ikki asosiy tekislikdagi egiluvchi elementlarni mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(36)

Bu yerda:

x va y — koʻrib chiqilayotgan kesim nuqtasining asosiy oʻqlarga nisbatan koordinatalari.

Balkalar devoridagi mazkur SHNQning 36-formulasi boʻyicha hisoblanadigan kuchlanishlarning qiymatlari ikki asosiy egilish tekisliklarida mazkur SHNQning 25 va 29-formulalar yordamida tekshirilishi kerak.

Ikki tekisligida egiluvchan balkaning mazkur SHNQning 114-bandidagi 1-xatboshisi talablari bajarilganida uning barqarorligini tekshirish talab etilmaydi.

96. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan yaxlit kesimli qirqma balkalarni mustahkamlikka hisoblash, mazkur SHNQning 117 — 119, 144 va 186-bandlariga rioya etilganda, plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda, quyidagi formulalar boʻyicha bajarilishi lozim:

Rs urinma kuchlanishlarda asosiy tekisliklardan birida egilishda (tayanch kesimlardan tashqari)

(37)

Rs (tayanch kesimlardan tashqari) urinma kuchlanishlarda ikki asosiy tekisliklarda bukilganda

(38)

Bu yerda:

M, Mx i My — eguvchi momentlarning absolyut qiymatlari;

s1 — mazkur SHNQning 40 va 41-formulalari boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

cx va cy — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyentlar.

Balkalarning tayanch kesimlarida (M = 0; Mx = 0 i My = 0 boʻlganida) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi

(39)

Sof egilish zonasi mavjud boʻlsa, mazkur SHNQning 37 va 38-formulalarida s1, sx, va sy koeffitsiyentlari oʻrniga mos ravishda quyidagilar qabul qilinishi lozim:

Kesimda moment M va koʻndalang kuch Q bir vaqtning oʻzida taʼsir qilganda c1 koeffitsiyent quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:

≤Rs boʻlganida

c1 = c; (40)

0,5Rs ≤Rs boʻlganida

c1 = 1,c, (41)

Bu yerda:

(42)

Bu yerda:

c — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;

t va h — mos ravishda devorning qalinligi va balandligi;

a — devor tekisligida egiluvchi qoʻshtavrli kesim uchun a = 0,7 ga teng koeffitsiyent; boshqa turdagi kesimlar uchun  = 0;

c1 — birdan kam va s koeffitsiyentdan ortiq olinmaydigan koeffitsiyent.

Balkalarni optimallashtirish maqsadida ularni hisoblashda mazkur SHNQning 119, 167 va 249-bandlarining talablariga muvofiq mazkur SHNQning 37 va 38-formulalaridagi s, sx va cy koeffitsiyentlarning qiymatlarini mazkur SHNQning 5-ilovasida keltirilgan qiymatlardan kam qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ular 1,0 dan kam boʻlmasligi kerak.

Devor boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashgan boʻlsa, urinma kuchlanishlar t ning qiymatlari mazkur SHNQning 26-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.

97. Oʻzgaruvchan kesimli toʻsinlarni plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda mustahkamlikka hisoblash faqat M va Q kuchlanishlarning eng noqulay birikmasi mavjud boʻlgan bitta kesim uchun bajarilishi lozim. Bunda, qolgan kesimlarda plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

98. Oquvchanlik chegarasi 530 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan, dinamik, vibratsion yoki harakatlanadigan yuklanishlarni qabul qiladigan egiluvchi elementlarni mustahkamlikka hisoblashni konstruksiyalar va asbob-uskunalardan foydalanishning talab etiladigan sharoitlariga qarshilik qilmaydigan plastik deformatsiyalar rivojlanishini hisobga olgan holda bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

99. Plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda hisoblangan balkalarning umumiy barqarorligini taʼminlash uchun yoki mazkur SHNQning 115-bandi talablari bajarilgan boʻlishi yoki mazkur SHNQning 2-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi balkaning hisobiy uzunligini siqilgan belbogʻ kengligiga nisbatlari lef /b ning eng katta qiymatlari quyidagi koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirilishi kerak: bu yerda 1 c1 ≤ c.

100. Plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisoblanadigan balkalarda devorlarni mazkur SHNQning 172, 175, 176-bandlari talablariga muvofiq bir yerga toʻplangan yuklanish qoʻllaniladigan joylarda koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlash kerak.

101. Eng katta bikrlik tekisligida egilgan, farqi 20 foizdan koʻp boʻlmagan oʻzaro bogʻlangan oraliqli, statik yukni koʻtaruvchi, oʻzgarmas qoʻshtavrli kesim yuzaga ega qirqilmaydigan va qistirilgan balkalarni mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 119, 120, 167 va 186-bandlari talablariga rioya qilinganda, tayanch va oraliq momentlarni qayta taqsimlashni hisobga olgan holda mazkur SHNQning 37-formulasi boʻyicha bajarilishi kerak.

Eguvchi moment M ning hisobiy miqdori quyidagi formula bilan aniqlanadi

(43)

bu yerda Mmax — oraliq yoki tayanchdagi eng katta eguvchi moment boʻlib, u materialning egiluvchan ishlashini taxmin qilgan holda, qirqilmaydigan balka hisobidan aniqlanadi;

a — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan momentlarni qayta taqsimlash koeffitsiyenti

(44)

Bu yerda Mef — shartli eguvchi moment boʻlib, u quyidagi qiymatlarga teng:

erkin tayangan uchli qirqilmaydigan balkalarda qiymatlarning eng kattasiga:

(45)

(46)

bu yerda max belgisi undan keyin keluvchi ifodaning maksimumini topish kerakligini anglatadi;

M1 — erkin tayangan balkadagi kabi hisoblab topilgan chetki prolyotdagi eguvchi moment;

M2 — bir oraliqli erkin tayangan balkadagi kabi hisoblab topilgan oraliq prolyotdagi maksimal eguvchi moment;

a — M1 moment taʼsir qiluvchi kesimdan chetki tayanchgacha boʻlgan masofa;

l — chetki prolyot uzunligi.

uchlari qistirilgan bir oraliqli va qirqilmaydigan balkalarda bu yerda M3 — tayanchlarida sharnirli balkalardagi kabi hisoblab topilgan momentlarning eng kattasi;

bir uchi qistirilgan, ikkinchi uchi erkin tayangan balkada Mef ning qiymati mazkur SHNQning 45-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.

Mazkur SHNQning 42-formulasida koʻndalang kuch Q ning hisobiy qiymatini Mmax taʼsir etuvchi joyda olinishi kerak. Agar Mmax — prolyotdagi moment boʻlsa, balkaning tayanch kesimini tekshirish lozim.

102. Ikki asosiy tekisliklarda egilish holatida mazkur SHNQning 121-bandi shartlarini qanoatlantiruvchi qirqilmaydigan va qistirilgan balkalarni mustahkamlikka hisoblash ≤Rs boʻlganda mazkur SHNQning 38-formulasi boʻyicha, ikki asosiy tekisliklarda tayanch va prolyot momentlarini mazkur SHNQning 121-bandi talablariga muvofiq qayta taqsimlanishini hisobga olgan holda bajarilishi lozim.

3-§. Egilish bilan oʻq boʻylab yoʻnalgan kuch taʼsiridagi elementlar

103. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarni mustahkamlikka hisoblash quyidagi hollarda mazkur SHNQning 47-formulasi boʻyicha bajarmasligiga yoʻl qoʻyiladi:

keltirilgan ekssentrisitet qiymati boʻlganda;

kesimning zaiflashuvi boʻlmaganda;

mustahkamlik va barqarorlikni hisoblashlarda qabul qilinadigan eguvchi momentlar bir xil qiymatga ega boʻlganida.

104. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan, dinamik kuchlarning bevosita taʼsiriga boʻlmagan nomarkaziy siqilgan, siqilib egilgan, nomarkaziy choʻzilgan va choʻzilib egilgan elementlarni mustahkamlikka hisoblash, t ≤0,5Rs va boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(47)

bu yerda N, Mx , My — mos ravishda boʻylama kuch va bukuvchi momentlarning eng noqulay birikmasidagi absolyut qiymatlari;

n, cx, cy — 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyentlar.

Agarda boʻlsa, mazkur SHNQning 47-formulasi mazkur SHNQning 167 va 186-bandlarining talablari bajarilganda qoʻllanishi lozim.

Boshqa hollarda hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(48)

bu yerda x, y — koʻrib chiqilayotgan kesim nuqtasining asosiy oʻqlariga nisbatan koordinatalari.

105. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarni barqarorlikka hisoblash ham moment taʼsiri tekisligida (barqarorlikni yoʻqotishning yassi shakli) va ham moment taʼsiri tekisligidan (barqarorlikni yoʻqotishning egilib buralish shakli) amalga oshirilishi kerak.

106. Simmetriya tekisligiga toʻgʻri keladigan momentning taʼsir qilish tekisligida oʻzgarmas kesimning nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarining barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi lozim:

. (49)

Mazkur SHNQning 49-formulasida je koeffitsiyent aniqlanishi lozim:

yaxlit devorli sterjenlar uchun shartli egiluvchanlik uchun mazkur SHNQning 6-ilovasining 2-jadvali boʻyicha va mef keltirilgan nisbiy ekssentrisitet boʻyicha quyidagi formula bilan aniqlanadigan

(50)

bu yerda h — mazkur SHNQning 6-ilovasi 1-jadvali boʻyicha aniqlanadigan kesim yuzasi shaklining taʼsir koeffitsiyenti;

— nisbiy ekssentrisitet (bu yerda e — ekssentrisitet; Wc — eng siqilgan tola uchun kesimning qarshilik momenti);

Mazkur SHNQning 6-ilovasining 3-jadvaliga koʻra, egilish tekisligiga parallel ravishda joylashgan panjarali yoki plankali ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun, shartli keltirilgan egiluvchanlik (lef 1-jadval boʻyicha) va nisbiy ekssentrisitet m ga nisbatan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(51)

bu yerda a — egilish tekisligiga perpendikulyar boʻlgan kesimning asosiy oʻqidan eng koʻp siqilgan tarmogʻining oʻqigacha masofa, biroq tarmoq devorining oʻqigacha masofadan kam boʻlmagan masofa.

Ekssentrisitet ni hisoblaganda M va N qiymatlari mazkur SHNQning 129-bandi talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Yaxlit devorli sterjenlar uchun mef > 20 boʻlganda va ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun m > 20 boʻlganda ularni barqarorlikka hisoblash talab etilmaydi, bunda hisoblash egiluvchi elementlar uchun belgilangani talablar kabi bajarilishi kerak.

107. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 dan yuqori boʻlgan poʻlatdan yasalgan, keskin nosimmetrik kesimlarga ega boʻlgan kesimlarning tiplari mazkur SHNQning 6-ilovasidagi 1-jadval hamda 10 va 11-formulasi nomarkaziy siqilgan elementlar esa 49-formula boʻyicha hisoblashdan tashqari, quyidagi formula boʻyicha mustahkamlikka tekshirilishi lozim:

(52)

bu yerda Wnt qiymati choʻzilgan tola uchun hisoblab topilishi, d koeffitsiyenti esa quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(53)

108. Elementdagi N boʻylama kuch va M eguvchi momentning hisobiy qiymatlari uchun poʻlatning elastik deformatsiyalarini taxmin qilib, tizimning deformatsiyalanmagan sxemasiga muvofiq yuklanishlarning ayni bir birikmasi hisobidan olinadi.

Bunday holda, M qiymati quyidagicha qabul qilinishi kerak:

rama tizimlarining oʻzgarmas kesimli kolonnalari uchun — kolonnalar uzunligi chegarasidagi eng katta momentga;

pogʻonali kolonnalar uchun — oʻzgarmas kesim uchastkasining uzunligidagi eng katta momentga;

bir tomoni qistirilgan, ikkinchi tomoni esa boʻsh kolonnalar uchun — mahkamlash momentiga, biroq mahkamlangan joydan kolonna uzunligining uchdan bir qismiga teng oraliqdagi kesim momentidan kam emas;

tugundan tashqaridagi yuklanishni qabul qiluvchi fermalar va strukturali plitalarning ustki siqilgan belbogʻlari uchun — belbogʻning egiluvchan qirqilmaydigan balka sifatidagi hisobidan aniqlanuvchi belbogʻ paneli uzunligining oʻrtacha uchdan bir qismi doirasidagi eng katta momentga;

egilish tekisligi bilan mos keluvchi, bitta oʻq simmetriyasiga ega boʻlgan, uchlari sharnirli va kesimli tayangan sterjenlar uchun — mazkur SHNQning 3-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi momentga;

ikkita oʻq simmetriyasiga ega boʻlgan sharnirli tayangan uchlar va kesimlarga ega boʻlgan siqilgan sterjenlar uchun ekssentrisitetlar mef ning hisobiy qiymatlari mazkur SHNQning 6-ilovaning 4-jadvali boʻyicha aniqlanishi kerak.

109. Doimiy kesimning nomarkaziy siqilgan elementlarini simmetriya tekisligiga mos keladigan eng katta bikrlik tekisligida egilish momentining taʼsiri tekisligidan barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

, (54)

bu yerda s — mazkur SHNQning 131-bandi talablariga muvofiq hisoblanadigan koeffitsiyent;

jy — mazkur SHNQning 101-bandi talablariga asosan hisoblanadigan koeffitsiyent.

bu yerda Mmax — sterjen uzunligi chegarasidagi eng katta eguvchi moment;

M1 — sterjen uzunligining oʻrtacha uchdan bir qismi chegarasidagi eng katta eguvchi moment, biroq dan kam emas;

m — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan nisbiy ekssentrisitet

Izoh. Barcha hollarda deb olinishi kerak.

110. Mazkur SHNQning 54-formulasida s koeffitsiyent quyidagicha aniqlanishi kerak:

nisbiy ekssentrisitet qiymatlari boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha:

, (55)

bu yerda a va b — quyidagi 4-jadvaldan olinadigan koeffitsiyentlar;

J1, J2 — kesimning u — u simmetriya oʻqiga nisbatan katta va kichik tokchalarining inersiya momentlari;

boʻlgandagi qiymatlari.

Izoh: panjarali (yoki plankali) ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun a va b koeffitsiyentlarning qiymatlari sterjen uzunligi boʻylab kamida ikkita oraliq diafragmalar mavjud boʻlganda tutash kesimlarniki kabi olinishi lozim.

Bunda, qoʻshtavrli ochiq kesimli sterjenlar uchun belgilangan koeffitsiyentlar olinishi kerak.

nisbiy ekssentrisitet qiymatlari boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha

, (56)

bu yerda j b — mazkur SHNQning 113-bandi talablari hamda mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq siqilgan belbogʻ ikki va undan ortiq joyida mahkamlangan siqilgan balka uchun aniqlanuvchi koeffitsiyent;

yopiq kesimlar uchun j b = 1.0;

nisbiy ekssentrisitetning qiymati boʻlganda quyidagi formula boʻyicha

, (57)

bu yerda mx = 5 boʻlganida c5 mazkur SHNQning 55-formulasi boʻyicha aniqlanadi, mx = 10 boʻlganida esa c10 56-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.

Nisbiy ekssentrisitet mx ni aniqlashda hisobiy moment Mx sifatida olinishi lozim:

momentning harakat tekisligiga perpendikulyar siljishidan mahkamlangan uchlari sharnirli tayangan sterjenlar uchun maksimal moment uzunlikning oʻrtacha uchdan bir qismi chegarasida (sterjen uzunligi boʻylab maksimal momentning yarmidan kam boʻlmasligi kerak);

bir tomoni qistirilgan, boshqa tomoni esa erkin sterjenlar uchun qistirilgan joyidagi moment (biroq mahkamlash joyidan sterjen uzunligining uchdan bir qismidan narida joylashgan kesimdagi momentdan kam boʻlmasligi lozim).

Elastiklik boʻlsa, s koeffitsiyent oshmasligi kerak:

yopiq kesimli sterjenlar uchun — birdan;

ikkita simmetriya oʻqili qoʻshtavrli kesimli sterjenlar uchun — quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan

(58)

bu yerda

bunda bi, ti — mos ravishda kesimni hosil qiluvchi listlarning kengligi va qalinligi;

h — belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;

bir simmetriya oʻqli qoʻshtavrli va tavrli kesimlar uchun s koeffitsiyentlar mazkur SHNQning 8-ilovasining 1-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan oshmasligi kerak.

111. Eng kam bikrlikka ega (Jy Jx va ey ¹ 0) tekislikda bukiluvchi nomarkaziy siqilgan elementlar, lx > ly boʻlganida mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha hisoblab chiqarilishi, shuningdek markazdan siqilgan sterjenlar singari momentning taʼsiri tekisligidan barqarorlikka quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak:

, (59)

bu yerda j x — mazkur SHNQning 101-bandi talablari boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.

lx ≤ ly boʻlsa, momentning amal qilish tekisligidan barqarorlikni tekshirmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

112. Egilish tekisligiga parallel tekisliklarida joylashgan panjarali ikki tomoni ochiq nomarkaziy siqilgan sterjenlarda, mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha sterjenni barqarorlikka hisoblashdan tashqari, ayrim tarmoqlar markaziy siqilgan sterjenlar singari mazkur SHNQning 3-formulasi boʻyicha tekshirilishi lozim.

Har bir tarmoqda boʻylama kuch momentdan tushuvchi qoʻshimcha kuchlanishni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak. Mazkur kuchlanishning qiymati y-y egilish oʻqiga perpendikulyar tekislikda boʻlganda ushbu SHNQning 1-jadvalidan, quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

— 1 va 3 turdagi kesimlar uchun;

— 2 turdagi kesimlar uchun;

egilish x-x oʻqqa perpendikulyar tekislikda boʻlganda, 3 turdagi kesim uchun momentdan kuchlanish (bu yerda b — tarmoqlarning oʻqlari oʻrtasidagi masofa).

Ikki tomoni ochiq nomarkaziy siqilgan plankali sterjenlarning ayrim tarmoqlari nomarkaziy siqilgan elementlar singari haqiqiy yoki shartli koʻndalang kuch taʼsiridan (havonsiz ferma belbogʻlaridagi kabi) tarmoqlar momenti va mahalliy egilishidan kuchlanishlarni, shuningdek ushbu SHNQning 136-bandini hisobga olgan holda barqarorlikka tekshirilishi lozim.

113. Ikki asosiy tekislikda siqiladigan va egiladigan yaxlit devorli sterjenlarni barqarorlikka hisoblash, eng katta bikrlik tekisligi (Jx > Jy) simmetriya tekisligi bilan mos kelganda, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(60)

bu yerda bunda jey mazkur SHNQning 127-bandi talablariga muvofiq formulalarda m va l mos ravishda my va ly bilan almashtirilgan holda, s esa — mazkur SHNQning 131-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.

Tokchalari bir xil boʻlmagan qoʻshtavrli kesimli sterjenlar uchun keltirilgan nisbiy ekssentrisitetni hisoblashda h koeffitsiyenti mazkur SHNQning 6-ilovasidagi 1-jadvaliga muvofiq 8-turdagi kesim uchun aniqlanishi lozim.

Agar boʻlsa, mazkur SHNQning 60-formulasi boʻyicha hisoblashdan tashqari mazkur SHNQning 49 va 54-formulalari boʻyicha qoʻshimcha tekshirish amalga oshirilishi, bunda eu = 0 deb olinishi kerak.

Nisbiy ekssentrisitetlarning qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

va , (61)

bu yerda Wcx i W cy — mos ravishda x-x va y-y oʻqlarga nisbatan oʻta siqilgan tola uchun kesimlarning qarshilik momentlari.

Agar lx > ly boʻlsa, mazkur SHNQning 60-formulasi boʻyicha hisoblashdan tashqari, mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha qoʻshimcha tekshirish amalga oshirilishi, bunda ey = 0 deb olinishi kerak.

Eng katta bikrlik tekisligi simmetriya tekisligi bilan mos kelmagan holda, mx hisobiy qiymati 25 foizga oshirilishi lozim.

114. Mazkur SHNQning 7-rasmida koʻrsatilgan y-y oʻqqa nisbatan simmetrik boʻlgan ikki yaxlit devorli tarmoqlardan iborat ikki tomoni ochiq, asosiy tekisliklarning ikkalasida ham siqiluvchi va egiluvchi ikki parallel tekisliklardagi panjarali sterjenlarni barqarorlikka hisoblash quyidagicha bajarilishi lozim:

butun sterjen uchun — panjaralar tekisligiga parallel tekislikda, mazkur SHNQning 127-bandi talablariga muvofiq, ey = 0 teng deb olgan holda;

ayrim tarmoqlar uchun — nomarkaziy siqilgan elementlar sifatida mazkur SHNQning 49 va 54-formulalari boʻyicha, bunda har bir tarmoqda boʻylama kuchlanish Mx momentdan tushuvchi kuchni hisobga olib aniqlanishi mazkur SHNQning 133-bandi, My moment esa tarmoqlar oʻrtasida ularning bikrliklariga proporsional taqsimlanishi kerak (agar My moment tarmoqlardan biridagi tekislikda taʼsir qilayotgan boʻlsa, u mazkur tarmoqqa toʻliq uzatiluvchi deb hisoblanishi lozim). Ayrim tarmoqning egiluvchanligi hisobida mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha ushbu SHNQning 153-bandi talablariga muvofiq, mazkur SHNQning 54-formulasi boʻyicha hisoblaganda esa — panjara tugunlari oʻrtasidagi maksimal masofaga koʻra aniqlanishi lozim.

115. Nomarkaziy siqilgan ikki tomoni ochiq sterjenlarning biriktiruvchi plankalari yoki panjaralarini hisoblash ushbu SHNQning 107 va 108-bandlari talablariga muvofiq ikki qiymatdan: haqiqiy koʻndalang kuch Q yoki mazkur SHNQning 106-bandi talablariga muvofiq hisoblab topiladigan shartli koʻndalang kuch Qfic ning eng kattasiga teng boʻlgan koʻndalang kuchga nisbatan bajarilishi lozim.

Haqiqiy koʻndalang kuch shartli koʻndalang kuchdan katta boʻlgan holda, nomarkaziy siqilgan ikki tomoni ochiq elementlarning tarmoqlari panjaralar bilan biriktirilishi zarur.

7-rasm. Ikki yaxlit devorli tarmoqlardan iborat sterjenning ikki tomoni ochiq kesimi

4-§. Tayanch qismlar

116. Markazlovchi qistirmalar oʻrnatilgan sharnirli qoʻzgʻalmas tayanchlar, tangensial tayanchlar, ancha katta reaksiyalarda esa balansir tayanchlar tayanch ostidagi bosimni qatʼiy bir tekis taqsimlash zaruratida qoʻllanishi lozim.

Yassi yoki katokli harakatlanuvchi tayanchlar pastda yotgan konstruksiya balka yoki ferma harakatsiz tayanganida yuzaga keluvchi gorizontal kuchlanishlardan boʻshatilishi lozim boʻlgan holda qoʻllanilishi kerak.

Yassi harakatlanuvchi tayanchlarda ishqalanish koeffitsiyenti 0,3 ga teng deb, katokli tayanchlarda esa 0,03 ga teng deb olinadi.

117. Balansir tayanchlarining silindrsimon sharnirlarida (sapfalarida) ezilishga hisoblash (yuzalarga tegish markaziy burchagi p /2 ga teng yoki undan katta boʻlgan holda) quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(62)

bu yerda F — tayanchga tushuvchi bosim (kuch);

r va l — mos ravishda sharnirning radiusi va kengligi;

Rlp — tegish zich boʻlganidagi mahalliy ezilishga hisobiy qarshilik boʻlib, u mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 1-jadval talablariga muvofiq olinishi kerak.

118. Katoklarning diametral siqishiga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(63)

bu yerda n — katoklar soni;

d va l — mos ravishda katokning diametri va uzunligi;

Rcd — tegishi erkin boʻlganda katoklarning diametral siqilishga hisobiy qarshilik boʻlib, u ushbu SHNQning 3-ilovasidagi 1-jadval talablariga muvofiq olinadi.

7-bob. Poʻlat konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari

1-§. Yassi fermalar va bogʻlanish elementlarining hisobiy uzunliklari

119. Yassi fermalar va bogʻlanish elementlarining hisobiy uzunliklari lef, oʻzaro kesishgan panjaralarning elementlaridan tashqari, mazkur SHNQning 5-jadvalidan olinishi kerak.

120. Uzunligi boʻylab ferma tekisligidan siquvchi kuchlar taʼsir N1 va N2 (N1 > N2) koʻrsatayotgan elementning mazkur SHNQning 8-rasmi v, g-chizmaning hisobiy uzunligi lef quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqarilishi lozim:

(64)

Bu holda barqarorlikka hisoblash N1 kuchga bajarilishi kerak.

mazkur SHNQning 5-jadvalida qabul qilingan belgilar mazkur SHNQning 8-rasmi boʻyicha:

l — ferma tekisligidagi elementning geometrik uzunligi (tugun markazlari orasidagi masofa);

l1 — ferma tekisligidan siljishdan mahkamlangan tugunlar (belboqqa payvand choklari yoki boltlar bilan qotirilgan fermalarning belbogʻlari, maxsus bogʻlanishlar, qoplamalarning bikr plitalari) oʻrtasidagi masofa.

121. Kesishgan panjaralarning oʻzaro biriktirilgan elementlarning mazkur SHNQning 8-rasmi d-qismi boʻyicha hisobiy uzunliklari olinishi kerak:

ferma tekisligida — ferma tugunining markazidan ularning kesishuv nuqtasigacha boʻlgan masofaga teng deb (lef = l);

ferma tekisligidan: siqilgan elementlar uchun — mazkur SHNQning 6-jadvalidan;

choʻzilgan elementlar uchun — toʻliq geometrik uzunlikka teng deb (lef = l1).

122. Yakka burchaklardan iborat elementlar kesimlarining inersiya radiuslari i olinishi lozim:

elementning hisobiy uzunligi l yoki 0,9l ga teng boʻlganda (bu yerda l — eng yaqin tugunlar oʻrtasidagi masofa) — minimal deb (i = imin);

qolgan hollarda — burchakning ferma tekisligiga perpendikulyar yoki parallel oʻqiga nisbatan (boʻylama egilish yoʻnalishiga qarab i = i x yoki i = iy).

8-rasm. Elementlarning hisobiy uzunliklarini aniqlash uchun fermalar panjaralarining sxemalari (belgilari ushbu SHNQning 5-jadvalida)

a — ustunli uchburchak, b — hovonli, v — shprengelli uchburchak, g — yarim hovonli uchburchak, d — kesishgan

9-rasm. Ferma belbogʻining hisobiy uzunligini tekislikdan aniqlash uchun sxemalari

a — ferma sxemasi, b — fermalar oʻrtasidagi bogʻlanishlar sxemasi (yuqoridan koʻrinishi)

Mazkur SHNQning 6-jadvalida qabul qilingan belgilar mazkur SHNQning 8-rasmi d-qismi:

l — ferma tuguni markazidan elementlarning kesishuvigacha boʻlgan masofa;

l1 — elementning toʻliq geometrik uzunligi.

2-§. Fazoviy panjarasimon konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari

123. Yakka burchaklardan iborat siqilgan va yuklanmagan elementlarning hisobiy uzunliklari lef va kesimlarining inersiya radiuslari i egiluvchanlikni aniqlashda mazkur SHNQning 7-jadvalidan olinishi kerak.

Yakka burchaklardan iborat choʻzilgan elementlarning hisobiy uzunliklari lef va inersiya radiuslari i egiluvchanligini aniqlashda olinishi lozim:

belbogʻlar uchun — mazkur SHNQning 7-jadvalidan;

ushbu SHNQning 10-rasm, a, d, e-chizma boʻyicha kesishgan hovonlar uchun:

qirra tekisligida — uzunlik ld va inersiya radiusi i min ga teng deb;

qirra tekisligidan — belboqqa mahkamlash joyidagi tugunlar oʻrtasidagi masofaga teng boʻlgan hovonning toʻliq geometrik uzunligi Ld va qirra tekisligiga parallel oʻqqa nisbatan inersiya radiusi ix ga teng deb;

Mazkur SHNQning 10-rasmi b, v, g — chizma boʻyicha hovonlar uchun — uzunlik ld va inersiya radiusi imin ga teng deb hisoblanishi lozim.

10-rasm. Fazoviy panjarali konstruksiyalarning sxemasi

a, b, v — tugunlari qoʻshni qirralarda tutashtirilgan, g, d, e — tugunlari qoʻshni qirralarda tutashtirilmagan

bu yerda ldc — hovonning mazkur SHNQning 8-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan shartli uzunligi.

md — hovonning mazkur SHNQning 9-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan shartli uzunligi koeffitsiyenti.

Izoh:

1. 10-rasm a, d, e — chizma boʻyicha hovonlar kesishuv nuqtalarida oʻzaro mahkamlangan boʻlishi kerak.

2. 10-rasmi e-chizma boʻyicha hovonlar uchun ularni qirra tekisligidan deformatsiyalanganlik sxemasi boʻyicha hisobni inobatga olgan holda qoʻshimcha tekshirish lozim.

3. 10-rasmi v-chizma boʻyicha tirgaklar uchun qiymati teng tokchali burchaklar uchun berilgan.

bu yerda Ld — hovonning mazkur SHNQning 10-rasmi a, d — chizma boʻyicha uzunligi.

, bu yerda Jm,min va Jd,min — mos ravishda belbogʻ va hovon kesimining eng kichik inersiya momentlari.

ld — mazkur SHNQning 10-rasmi, b, v, g chizmasidan; lds — mazkur SHNQning 8-jadvalidan (elementlar uchun — mazkur SHNQning 10-rasmi, a, d chizmasidan).

Izohlar:

1. n qiymatlari 2 dan 6 gacha boʻlganda, μd qiymatlari chiziqli interpolyatsiya yordamida aniqlanishi lozim.

2. Hovonning bir uchi belboqqa fasonkalarsiz payvandlab yoki boltlar bilan, ikkinchi uchi esa fasonka orqali mahkamlanganda hovonning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti 0,5(1 + μd) ga teng deb, hovonning ikkala uchi fasonkalar orqali mahkamlanganda — μd = 1,0 deb olinishi kerak.

3. Mazkur SHNQning 10-rasmi boʻyicha hovonlarning uchlari, odatda, fasonkalarsiz mahkamlanadi. Bunda ular tirgak yoki belboqqa kashak boʻylab joylashgan payvand choklari yoki boltlar (kamida ikkita) bilan mahkamlanganda, μd koeffitsiyent qiymati n qiymati “2 gacha” boʻlganda satrdan olinishi zarur.

Ularning uchlari bitta bolt bilan mahkamlangan holda μd koeffitsiyent qiymati “Bitta bolt bilan fasonkasiz” satridan olinishi lozim, lef qiymati mazkur SHNQning 7-jadvali boʻyicha hisoblanganda μd oʻrniga 0,5 (1 + μd) olinishi kerak.

124. Teng tokchali yakka burchaklardan siqilgan va choʻzilgan sterjenlarning egiluvchanligi l = lef / i ni aniqlashda burchaklarning hisobiy uzunliklari lef va ularning inersiya radiuslari i mazkur SHNQning 147-bandida keltirilganlardan boshqa holatlarda mazkur SHNQning 10-jadvali va 11-rasmiga muvofiq olinishi kerak.

Hovonlar fasonkalar yordamida mahkamlanganda hovonlarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari 9-jadvalda keltirilgan 2-izoh boʻyicha aniqlanishi lozim.

Shprengellarning elementlari uchun hisobiy uzunliklar lef va inersiya radiuslari i asosiy hovonlar uchun singari aniqlanishi kerak.

125. Yakka burchaklardan yasalgan diafragma diagonal kesishuvchi elementlarining hisobiy uzunliklari, agar bir element siqilgan, ikkinchisi esa choʻzilgan boʻlsa, diagonal uzunligining yarmiga teng deb, inersiya hisobiy radiusi esa i = imin deb olinadi.

Agar ikkala element siqilgan boʻlsa, hisobiy uzunlik elementning toʻliq uzunligiga teng, inersiya hisobiy radiusi esa i = ix deb qabul qilinadi.

126. Tayanchlarning teng tokchali yakka burchaklardan yasalgan panjarasi elementlarining hisobiy uzunliklari va ularning hisobiy inersiya radiuslarini mazkur SHNQning 148 va 149-bandlarida koʻrib chiqilmagan hollarda aniqlashda quyidagi shartlar hisobga olinishi lozim:

agar sterjen faqat uchlaridan mahkamlangan boʻlsa, hisobiy uzunlik geometrik hisobiy uzunlikka teng deb, hisobiy inersiya radiusi esa i = imin deb olinishi;

agar sterjen ham bir, ham ikkinchi tokcha tekisligida qoʻzgʻalmas nuqtalarning harakatiga toʻsqinlik qiladigan oraliq mahkamlagichlarga ega boʻlsa, hisobiy uzunlik mahkamlashlar orasidagi maksimal masofaga teng qabul qilinadi va hisobiy inersiya radiusi esa i = imin deb olinishi;

agar oraliq mahkamlashlar mahkamlanayotgan nuqtalarning siljishlariga faqat bir tokcha tekisligida toʻsqinlik qilsa, hisobiy uzunlik uchlardagi mahkamlashlar orasidagi masofaga teng deb, hisobiy inersiya radiusi esa i = ix deb olinishi.

Izoh: 2, v-chizma boʻyicha hovonlar uchun lef va i ni aniqlash yuzasidan keltirilgan tavsiyalar bir hovon siqilgan, ikkinchi kashak esa choʻzilgan holatga tegishli.

11-rasm. Shprengelli panjara sxemalari

a — tekislikdan hovon tayanchning oʻrta qismi qirrasiga mahkamlangan, b — tekislikdan hovon tayanchning oʻrta qismi qirrasiga mahkamlanmagan, v — tayanchning oʻrta qismida diafragmasiz, g — tayanchning quyi qismida rombsimon panjarasimon diafragmali, d — tayanchning quyi qismida panjarasimon uchburchak diafragmali

Agar bitta oraliq mahkamlash faqat bitta tokchaning tekisligida koʻchishiga toʻsqinlik qilsa va mahkamlangan sterjenni teng boʻlmagan uzunlikdagi qismlarga ajratsa, sterjen barqarorligini ikkita tekshirish orqali amalga oshirish kerak:

mahkamlanmagan tokcha tekisligida, hisobiy uzunlikni uchlaridagi mahkamlashlar orasidagi masofaga teng deb olgan holda, bunda hisobiy inersiya radiusi i = ix;

oraliq mahkamlashdan uchdagi mahkamlashgacha boʻlgan maksimal masofaga teng uzunlikda, bunda hisobiy inersiya radiusi i = imin.

127. Quvurlardan yoki juft burchaklardan iborat elementlarning hisobiy uzunliklari lef va inersiya radiusi i mazkur SHNQning 7-bobining 1-paragrafi talablariga muvofiq olinishi lozim.

3-§. Strukturaviy konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari

128. Strukturaviy konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari mazkur SHNQning 11-jadvalidan olinishi kerak.

Strukturaviy konstruksiyalar elementlari kesimlarining inersiya radiuslari i egiluvchanlikni aniqlashda olinishi lozim:

Siqilib egilgan elementlar uchun egilish tekisligiga perpendikulyar yoki parallel oʻqqa nisbatan (i = ix yoki i = iy);

qolgan hollarda — minimal (i = imin).

4-§. Kolonnalar (ustunlar)ning hisobiy uzunliklari

129. Oʻzgarmas kesimli kolonnalar va ustunlar yoki pogʻonali kolonnalarning ayrim uchastkalarining hisobiy uzunliklari lef quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(65)

bu yerda l — kolonnaning uzunligi, uning alohida qismi yoki qavatning balandligi;

m — hisobiy uzunlik koeffitsiyenti.

130. Oʻzgarmas kesimli kolonnalar va ustunlarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m ularning uchlarini mahkamlash sharoitlari va yuklanish turiga qarab olinishi, mahkamlashning ayrim holatlari va yuklanish turi uchun m qiymatlari mazkur SHNQning 7-ilovasidagi 6-jadvalda keltirilgan.

131. Rama tekisligidagi oʻzgarmas kesimli kolonnalarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m rigellar kolonnalarga bikr mahkamlanganda erkin va erkin boʻlmagan ramalar uchun yuqori tugunlar bir xilda yuklanganda mazkur SHNQning 12-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim.

Bir qavatli ramalar uchun mazkur SHNQning 67-formulasida, koʻp qavatli ramalar uchun 68, 69 va 75-formulalarda pastki yoki ustki rigellar kolonnalarga sharnirlar bilan mahkamlanganda r = 0 yoki n = 0 (Ji = 0 yoki Js = 0) deb, bikr mahkamlanganda r = 50 yoki n = 50 (Ji = ∞ yoki Js = ∞) deb olinishi, bunda 67-formulada m koeffitsiyent ikkiga teng deb olinishi, boʻsh ramalar uchun 68 — 69-formulalar va erkin boʻlmagan ramalar uchun 75-formula soddalashtirilishi mumkin mazkur SHNQning 12-jadvalning ayrim holatlari.

Nisbat N / B > 6 boʻlganda (bu yerda N — koʻp qavatli ramaning toʻliq balandligi, V — rama kengligi) ramaning zaminda qistirilgan yigʻma sterjen sifatidagi umumiy barqarorligi tekshirilishi lozim.

132. Binoning bir qavatli erkin ramasi tekisligidagi eng koʻp yuklangan kolonnaning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti m yuqori tugunlarning notekis yuklanganda va qoplamaning bikr diski yoki barcha kolonnalarning yuqorisida boʻylama bogʻlamalar mavjud boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(78)

bu yerda m — tekshirilayotgan kolonnaning hisobiy uzunligining mazkur SHNQning 12-jadvali boʻyicha hisoblab topilgan koeffitsiyenti;

Jc va Nc — mos ravishda koʻrilayotgan ramaning eng koʻp yuklangan kolonnasidagi kesimning inersiya momenti va kuch;

∑Ni, ∑Ji — mos ravishda koʻrilayotgan rama va qoʻshni toʻrt ramaning (har ikki tomondan ikkitadan) hisobiy kuchlari va kesimlar inersiya momentlarining yigʻindisi;

barcha kuchlar Ni ni yuklanishlarning tekshirilayotgan kolonnada ayni yuklanishlar kombinatsiyasida topish kerak.

bu yerda l — elementning geometrik uzunligi (strukturaviy konstruksiya tugunlari orasidagi masofa).

133. Rama tekisligida pogʻonali kolonnalarning ayrim qismlarining hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq aniqlanishi lozim.

Bir qavatli ishlab chiqarish binolari ramalarining pogʻonali kolonnalari uchun hisobiy uzunlik koeffitsiyentlari m ni aniqlashda yoʻl qoʻyiladi:

qoʻshni kolonnalarning yuklanish darajasi va bikrlik taʼsirini hisobga olmaslik;

kolonnalarning hisobiy uzunliklarini faqat kolonnalarning alohida qismlarida boʻylama kuchlarning eng yuqori qiymatlarini beradigan yuklarning kombinatsiyasi uchun aniqlash va m ning olingan qiymatlarini boshqa yuk kombinatsiyalari uchun foydalanish;

koʻp (ikki yoki undan ortiq) oraliqli ramalar uchun qoplamaning barcha kolonnalarni yuqoridan turib bogʻlovchi va inshootning koʻlamli ishlashini taʼminlovchi bikr diski yoki boʻylama bogʻlamalar mavjud boʻlganda, kolonnalarning hisobiy uzunliklarini rigellar sathida harakatsiz mahkamlangan ustunlar uchun singari aniqlash;

bir pogʻonali kolonnalar uchun va shartlarga rioya etilganda m qiymatlarini mazkur SHNQning 13-jadvalidan olish.

Js1, Js2 va Ji1, Ji2 — tekshirilayotgan kolonnaning mos ravishda ustki va pastki uchiga tutashuvchi rigellar kesimining inersiya momentlari;

Js, ls — tekshirilayotgan kolonnaning mos ravishda kesimning inersiya momenti va uzunligi;

l, l1, l2 — rama prolyotlari;

k — prolyotlar soni;

Izoh:

1. Koʻp oraliqli erkin ramaning chekka kolonnasi uchun m koeffitsiyent p va n qiymatlarida bir oraliqli rama kolonnalari kabi aniqlanadi.

2. mazkur SHNQning 75-formulasida p va n bir qavatli bir oraliqli ramada quyidagilarga teng deb olinadi:

134. Bino boʻylab (ramkalar tekisligidan) yoʻnalishdagi kolonnalarning hisobiy uzunliklari ramka tekisligidan siljishdan himoyalangan nuqtalar (kolonnalarning tayanchlari, kran osti balkalari va stropila osti fermalarining tayanchlari; bogʻlamlar va rigellarni mahkamlash tugunlari) oʻrtasidagi masofalarga teng deb olinishi lozim.

135. Transportyorli galereyalar yassi tayanchlari tarmoqlarining hisobiy uzunligi quyidagiga teng deb olinishi kerak:

galereyaning boʻylama yoʻnalishida — tayanch balandligining (baza ostidan ferma yoki balkaning pastki belbogʻining oʻqigacha) oʻzgarmas kesimli ustunlar uchun ularning uchlarini mahkamlash sharoitlariga qarab aniqlanadigan m koeffitsiyentga koʻpaytmasiga;

koʻndalang yoʻnalishda (ustun tekisligida) — tugunlarning markazlari oʻrtasidagi masofaga, bunda tayanchning zaminda qistirilgan va yuqorida erkin yasama sterjen sifatidagi umumiy barqarorligi ham tekshirilishiga.

136. Siqilgan va choʻzilgan elementlarning chegaraviy egiluvchanligi mazkur SHNQning 8-ilovasidan olinishi kerak.

bu yerda l1; J1; N1 — mos ravishda kolonna quyi qismining uzunligi, kesim inersiya momenti va shu qismga taʼsir etuvchi boʻylama kuch;

l2; J2; N2 — xuddi shunday, kolonnaning yuqori qisminiki.

8-bob. Egilgan va siqilgan elementlarning devorlari va belbogʻlari listlarining ustuvorligini (barqarorligini) tekshirish

1-§. Balkalarning devorlari

137. Ustuvorligini (barqarorligini) taʼminlash uchun balkalarning devorlari quyidagilar bilan mustahkamlanishi kerak:

devorning butun balandligiga qoʻyilgan koʻndalang asosiy qovurgʻalar;

koʻndalang asosiy va boʻylama qovurgʻaralar;

koʻndalang asosiy va oraliq kalta qovurgʻalar va boʻylama qovurgʻa (bunda oraliq kalta qovurgʻalar siqilgan belbogʻ va boʻylama qovurgʻa oʻrtasida joylashtirilishi kerak).

Devorning belbogʻlar va qoʻshni koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari oʻrtasidagi toʻgʻri burchakli boʻlmalari (plastinalar) barqarorlikka hisoblanishi, Bunda quyidagilar tekshirilayotgan plastinaning hisobiy oʻlchamlari hisoblanishi lozim:

a — koʻndalang asosiy qovurgʻalarning oʻqlari orasidagi masofa;

hef — hisobiy devor balandligi mazkur SHNQning 12-rasmi, prokatli profillardan yasalgan balkalarda — ichki burilishlarning boshlanishlari orasidagi masofaga, payvandlangan balkalarda devorning toʻliq balandligiga, yuqori mustahkamlikdagi boltlar bilan ulanishlari boʻlgan balkalarda uning oʻqiga yaqinroq boʻlgan kamar burchaklarining chekkalari orasidagi masofaga, bukilgan profillarda mazkur SHNQning 13-rasmi bukilishlarning chetlari oʻrtasidagi masofaga teng qilib;

t — devorning qalinligi.

138. Balkalar devorlarining barqarorligini barcha tarkibiy qismlarini ( va loc) hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

 va loc kuchlanishlar material brutto kesimda egiluvchan ishlashi taxmin qilinib, jb koeffitsiyentni hisobga olmasdan aniqlanishi lozim.

139. Devorning hisobiy chegarasi yaqinidagi “musbat” belgi bilan olinadigan siquvchi kuchlanish s va oʻrtacha urinma kuchlanish t quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

(79)

(80)

bu yerda h — devorning toʻliq balandligi;

M va Q — mos ravishda boʻlma chegarasidagi moment va koʻndalang kuchning oʻrtacha qiymatlari;

boʻlmaning uzunligi uning hisoblangan balandligidan kattaroq boʻlsa, u holda M va Q ni boʻlma balandligiga teng uzunlikdagi koʻproq kuchlanishli qism uchun hisoblash kerak;

agar boʻlma ichida moment yoki koʻndalang kuch belgini oʻzgartirsa, ularning oʻrtacha qiymatlari boʻlma qismida bitta belgi bilan hisoblanishi kerak.

140. Bir yerga toʻplangan yuk ostida devordagi mahalliy kuchlanish sloc ushbu SHNQning 111 va 320-bandlari (γf1 = 1,1 boʻlganda) talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.

141. Bir yerga toʻplangan yuklanish choʻzilgan belboqqa qoʻyilgan boʻlmalarda bir vaqtning oʻzida kuchlangan holatning ikki komponenti: s va t yoki sloc va t hisobga olinishi lozim.

142. Belbogʻ bir yoqlama choklari devorlarning barqarorligi tekshirilganda mazkur SHNQning 81-bandi mazkur SHNQning formulaning chap qismining qiymatlari boʻlganda 0,9gc dan va boʻlganda gc dan oshmaydigan balkalarda qoʻllanishi kerak.

12-rasm. Yasama balkaning devorining hisobiy balandligi

13-rasm. Bukilgan profillarning koʻndalang kesimlarining sxemalari

143. Mazkur SHNQning 29-formulasi shartlari bajarilganda devorning shartli egiluvchanligi quyidagi qiymatlardan oshmasa, balkalar devorlarining barqarorligini tekshirish talab etilmaydi. Bunda:

3,5 — ikki tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda mahalliy kuchlanishlar mavjud boʻlmaganda;

3,2 — bir tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda;

2,5 — ikki tomonli belbogʻli choklariga ega balkalarda mahalliy kuchlanishlar mavjud boʻlganda.

Shuningdek, mazkur SHNQning 172, 175 va 176-bandlarining talablariga muvofiq koʻndalang asosiy qovurgʻalar oʻrnatilishi lozim.

144. Faqat koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash, mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda (s loc = 0) va devorning shartli egiluvchanligi boʻlganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(81)

bu yerda gc — ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinadigan koeffitsiyent;

(82)

(83)

mazkur SHNQning 82-formulasida scr koeffitsiyenti olinishi lozim:

payvandlangan balkalar uchun — d koeffitsiyentining qiymatiga qarab quyidagi 14-jadvalga muvofiq boʻlishi kerak.

(84)

bu yerda bf i tf — mos ravishda balkaning siqilgan belbogʻining kengligi va qalinligi;

b — mazkur SHNQning 15-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent;

oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun scr = 35,2.

Izoh. Bir yerga toʻplangan yuklanish choʻzilgan belboqqa qoʻyilgan kran osti balkalarining boʻlmalari uchun δ koeffitsiyentni hisoblashda β = 0,8 deb olinishi kerak.

(83)

bu yerda d — plastinka tomonlaridan eng kichigi (hef yoki a);

m — plastinkaning katta tomonini kichigiga nisbati.

145. Plastik deformatsiyalar rivojlanishini hisobga olgan holda simmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda va boʻlganda, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(85)

bu yerda

bunda g c mazkur SHNQning 4-ilovasidan olinishi, t esa mazkur SHNQning 80-formula boʻyicha aniqlanishi kerak.

146. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balkalarning devorlarini mazkur SHNQning 14-rasmiga muvofiq ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(86)

bu yerda g c — ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinishi kerak;

s ; sloc ; t — mazkur SHNQning 162-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;

tcr — mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

Mazkur SHNQning 86-formulasida va qiymatlari aniqlanishi lozim:

a) boʻlganida — mazkur SHNQning 82-formula boʻyicha;

(87)

bu yerda s1 — payvandlangan balkalar uchun a/hef nisbatga va mazkur SHNQning 84-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi d qiymatiga qarab mazkur SHNQning 16-jadvalidan, oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun esa mazkur SHNQning 17-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent;

Agar choʻzilgan belbogʻ yuklangan boʻlsa, unda devor faqat va t ni hisobga olgan holda aniqlanganda, d koeffitsiyentni mazkur SHNQning 84-formulasi boʻyicha aniqlashda bf va tf mos ravishda yuklangan choʻzilgan belbogʻning kengligi va qalinligi deb qabul qilinishi kerak.

14-rasm. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlangan balka sxemasi

a — bir yerga toʻplangan kuch F siqilgan belboqqa berilgan, b — choʻzilgan belboqqa berilgan

b) a/hef > 0,8 va nisbat mazkur SHNQning 18-jadvalida keltirilgan qiymatlardan katta boʻlsa, — quyidagi formula boʻyicha:

(88)

bu yerda s 2 — mazkur SHNQning 19-jadvali boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

— mazkur SHNQning 87-formulasi boʻyicha, bunda a/h ef > 2 boʻlganda deb olinishi kerak.

v) a/hef > 0,8 boʻlganda va nisbat mazkur SHNQning 18-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan ortiq boʻlmaganda:

— mazkur SHNQning 82-formulasi boʻyicha

— mazkur SHNQning 87-formulasi boʻyicha, biroq ni aniqlashda mazkur SHNQning 87-formulasida va 16-jadvalida a oʻrniga 0,5a ni qoʻygan holda.

Barcha hollarda boʻlmaning haqiqiy oʻlchamlariga koʻra aniqlanishi lozim.

147. Koʻndalang asosiy qovurgʻalardan tashqari boʻlmaning hisobiy (siqilgan) chegarasidan h1 masofada joylashgan bitta boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balka devorida mazkur SHNQning 15-rasmiga koʻra ushbu qovurgʻa boʻlmani ajratib turgan plastinalarning ikkalasi alohida hisoblanishi lozim:

siqilgan belbogʻ va boʻylama qovurgʻa oʻrtasida joylashgan 3 plastina quyidagi formula boʻyicha:

(89)

bu yerda gc ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinishi, s , sloc va t esa mazkur SHNQning 162-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

va qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

= 0 boʻlganida

(90)

bu yerda ;

va boʻlganda

(91)

(92)

bu yerda (93)

15-rasm. Koʻndalang asosiy qovurgʻalar va boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan balka sxemasi

a — siqilgan belboqqa berilgan bir joyga toʻplangan kuch F, b — choʻzilgan belboq,

1 — koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻasi, 2 — boʻylama bikrlik qovurgʻasi,

3 — siqilgan belbogʻ yonidagi plastina, 4 — choʻzilgan belbogʻ yonidagi plastina

Agar a/h 1 > 2 boʻlsa, va ni hisoblashda deb olinishi; mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha unga tekshirilayotgan plastinaning oʻlchamlarini kiritish yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

boʻylama qovurgʻa va choʻzilgan belbogʻ oʻrtasida joylashgan 4 plastina quyidagi formula boʻyicha:

(94)

bu yerda (95)

— mazkur SHNQning 87-formulasi va 16-jadvali boʻyicha, d = 0,8 boʻlganda a/hef nisbat qiymatini qiymati bilan almashtirgan holda aniqlanishi;

— mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha unga tekshirilayotgan plastinaning oʻlchamlari bilan almashtirilgan holda aniqlanishi;

— siqilgan belboqqa kuch qoʻyilganda mazkur SHNQning 15-rasmi, a-chizmasiga asosan;

— choʻzilgan belboqqa kuch qoʻyilganda mazkur SHNQning 15-rasmi, b-chizmasiga asosan;

koeffitsiyent ushbu SHNQning 4-ilovasidan aniqlanishi lozim.

148. 3 plastina qoʻshimcha kalta koʻndalang qovurgʻalar bilan mahkamlanganda mazkur SHNQning 16-rasmiga muvofiq ular boʻylama qovurgʻagacha yetkazilishi kerak.

Bunda, 3 plastinani hisoblash mazkur SHNQning 89 — 93-formulalari boʻyicha bajarilishi, ularda a kattalik a1 kattalik bilan almashtirilishi kerak.

Bu yerda a1 — qoʻshni kalta qovurgʻalarning oʻqlari oʻrtasidagi masofa mazkur SHNQning 16-rasmiga muvofiq, 4 plastinani hisoblash mazkur SHNQning 169-bandning b-kichik bandi talablariga muvofiq bajarilishi lozim.

149. Nosimmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash mazkur SHNQning 166, 168 — 171-bandlarining formulalari boʻyicha quyidagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim:

faqat koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlangan devorlar uchun mazkur SHNQning 82 va 88-formulalarida hamda 19-jadvaldagi hef qiymati boʻlmaning neytral oʻqidan hisobiy (siqilgan) chegarasigacha boʻlgan masofaning ikki barobariga teng deb olinishi kerak.

a/hef > 0,8 va boʻlsa, mazkur SHNQning 114-bandi, a-kichik bandi va 114bandi v-kichik bandlarda koʻrsatilgan ikkala hisoblash qiymatidan qatʼi nazar bajarilishi lozim.

16-rasm. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan (1), devor boʻlmasini siqilgan belbogʻi yonidagi plastina (3) va choʻzilgan belbogʻ yonidagi plastinaga (4) ajratuvchi boʻylama bikrlik qovurgʻasi (2), kalta bikrlik qovurgʻalari (5) bilan mustahkamlangan balka sxemasi

koʻndalang qovurgʻalar va siqilgan zonada joylashgan bitta boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlangan devorlar uchun:

mazkur SHNQning 90, 91 va 94-formulalariga h1 /hef oʻrniga kiritilishi lozim;

mazkur SHNQning 95-formulasida (0,5 — h1 /h ef ) oʻrniga kiritilishi kerak.

Bunda ,

bu yerda — boʻlmaning hisobiy chegarasidagi chekka choʻzuvchi kuchlanishi (minus belgisi bilan).

yuklanmagan belbogʻ holatida ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash s va t kuchlanishlar bir vaqtda taʼsir etganda mazkur SHNQning 97-formulasi boʻyicha bajarilishi lozim.

150. Balkalarning devorlarini agar balka devorining shartli egiluvchanligi qiymatlari harakatlanadigan yuklanish mavjud boʻlmaganda 3,2 dan va balka belbogʻida harakatlanadigan yuklanish mavjud boʻlganda 2,2 dan ortiq boʻlsa koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi lozim.

Asosiy koʻndalang qovurgʻalar oʻrtasidagi masofa > 3,2 boʻlganida 2hef dan, boʻlganda esa 2,5hef dan oshmasligi kerak.

Agar balka devori mazkur SHNQning 166, 168 — 172-bandlariga muvofiq tekshiruvlarni qanoatlantirsa va balkaning umumiy barqarorligi mazkur SHNQning 114-bandi a-kichik bandi yoki 114-bandi b-kichik bandi talablari bilan taʼminlangan boʻlsa, qovurgʻalar oʻrtasidagi yuqorida koʻrsatilgan masofalarni 3hef qiymatigacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda lef /b qiymatlari siqilgan belbogʻ uchun ustki belboqqa berilgan kuch uchun mazkur SHNQning 2-jadvali formula orqali aniqlanuvchi qiymatlardan oshmasligi kerak.

Katta harakatsiz bir joyga toʻplangan yuklar tushuvchi joylarda va tayanchlarda koʻndalang qovurgʻalar oʻrnatilishi lozim.

Faqat koʻndalang qovurgʻalar bilan mustahkamlangan devorda ularning chiqib turgan qismining kengligi bh juft simmetrik qovurgʻa uchun hef /30 + 40 mm dan, bir tomonlama qovurgʻa uchun hef /24 + 50 mm dan, qovurgʻa qalinligi ts dan kam boʻlmasligi kerak.

Balkalarning devorlarini devorga pero bilan payvandlanuvchi yakka burchaklardan iborat bir tomonlama koʻndalang qovurgʻalar bilan mustahkamlashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, qovurgʻaning unga eng yaqin devor qirrasi bilan mos keluvchi oʻqqa nisbatan hisoblab chiqariladigan inersiya momenti juft simmetrik qovurgʻa uchun belgilangandan kam boʻlmasligi kerak.

151. Devor bitta boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlanganda bikrlik qovurgʻalari kesimlarining zaruriy inersiya momentlari Js aniqlanishi lozim:

koʻndalang qovurgʻalar uchun — quyidagi formula boʻyicha

; (96)

boʻylama qovurgʻalar uchun — mazkur SHNQning 20-jadvali formulalari boʻyicha uning chegaraviy qiymatlarini hisobga olgan holda.

Boʻylama va koʻndalang qovurgʻalar devorning bir tomonida joylashganda ulardan har biri kesimlarining inersiya momentlari devorning qovurgʻaga eng yaqin qirrasi bilan mos keluvchi oʻqqa nisbatan hisoblab topiladi.

Koʻndalang va boʻylama bikrlik qovurgʻalari chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari mazkur SHNQning 173-bandi talablariga muvofiq olinishi kerak.

Izoh. Jsl oraliq qiymatlar h1/hef uchun hisoblanganda chiziqli interpolyatsiyaga yoʻl qoʻyiladi.

152. Yasama kesimli balka devorining tayanch ustidagi qismi u bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanganda tekislikdan boʻylama egilishga tayanch reaksiyasi bilan yuklangan ustun singari hisoblanishi kerak.

Mazkur ustunning hisobiy kesimiga bikrlik qovurgʻasining kesimi va qovurgʻaning har bir tomonidagi devorning kenglikdagi tasmalar kiritilishi, bunda ustunning hisobiy uzunligi devor balandligiga teng deb olinishi lozim.

Tayanch qovurgʻalarning pastki koʻndalang kesilgan joyi mazkur SHNQning 17-rasmi silliqlangan yoki balkaning pastki belbogʻi joyiga zich moslangan yoki payvandlangan boʻlishi kerak.

Mazkur kesimlardagi kuchlanishlar tayanch reaksiyasi taʼsir etganda quyidagilardan oshmasligi lozim:

birinchi holda mazkur SHNQning 17-rasm a-chizmasiga asosan prokatli poʻlatning boʻlganda ezilish Rp ga va boʻlganda siqilish Ry ga;

ikkinchi holda 17-rasm b-chizmasiga asosan — ezilish Rp ga hisobiy qarshiligidan.

Tayanch qovurgʻasi balkaning pastki belbogʻiga payvandlangan holda payvand choklari tayanch reaksiya taʼsiriga hisoblanishi lozim.

17-rasm. Tayanch bikrlik qovurgʻasi qurilmasining sxemasi

a — yon yuzada silliqlash orqali, b — koʻndalang kesilgan joyidan uzoqlashtirib zich moslangan yoki pastki belboqqa payvandlangan

153. Ustki belboqqa bir joyga toʻplangan kuch berilgan yerda joylashgan bir tomonlama bikrlik qovurgʻasi devorning oʻrta tekisligidan ustun hisobiy kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofaga teng ekssentrisitet bilan siqilgan ustun sifatida hisoblanishi lozim.

Mazkur ustunning hisobiy kesimiga bikrlik qovurgʻasining kesimi va qovurgʻaning har bir tomonidagi devorning kenglikdagi boʻlmalari kiritilishi, bunda ustunning hisobiy uzunligi devor balandligiga teng deb olinishi zarur.

2-§. Markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib-egilgan elementlarning devorlari

154. Devorning hisobiy balandligini qalinlikka nisbati hef /t markaziy siqilgan (m =0), shuningdek mazkur SHNQning 18-rasmi boʻyicha nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlarda (m > 0), 179-bandida keltirilgan talablardan tashqari qiymatlaridan oshmasligi kerak, bu yerda qiymatlari ushbu SHNQning 21-jadvalidan aniqlanishi lozim.

18-rasm. Nomarkaziy siqilgan qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli elementlarning sxemasi

155. Mazkur SHNQning 54-formulasi boʻyicha hisoblanuvchi qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar ushbu SHNQning 18-rasmiga asosan devorning hisobiy balandligi hef ning qalinlik t ga nisbati qiymatiga qarab aniqlanishi (s — devorning hisobiy chegarasi yaqinidagi “musbat” belgisi bilan olinadigan va yoki koeffitsiyentlarni hisobga olmasdan aniqlangan eng katta siquvchi kuchlanish; — devorning qarama-qarshi hisobiy chegarasi yaqinidagi tegishli kuchlanish) va quyidagicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak:

boʻlsa, ushbu SHNQning 177-bandi boʻyicha;

boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha:

(97)

bu yerda (bunda — koʻrilayotgan kesimdagi oʻrtacha urinma kuchlanish);

0,5 a a = 0,5 va a = 1 boʻlgandagi hisoblab chiqarilgan qiymatlar oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya.

156. Qoʻshtavrli va korobkasimon boʻlmagan kesimli (tavrli kesim bundan mustasno) nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun hef /tw nisbatlarning mazkur SHNQning 178-bandida belgilangan qiymatlari 0,75 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi lozim.

157. Shartli egiluvchanligi 0,8 dan 4 gacha boʻlgan markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi tavrli kesimli elementlar uchun tavr devorining hisobiy balandligini qalinlikka nisbati boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlangan qiymatlardan oshmasligi kerak:

(98)

bu yerda bf — tavr tokchasining kengligi;

hef — tavr devorining hisobiy balandligi.

> 4 qiymatlarda mazkur SHNQning 98-formulasida mos ravishda = 0,8 yoki = 4 deb qabul qilinishi kerak.

Element kesimini chegaraviy egiluvchanlikka muvofiq tayinlanganda, shuningdek hisoblash yoʻli bilan tegishincha asoslanganda hef /t ning eng katta qiymatlari koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi lozim (bu yerda yoki ), biroq bu koeffitsiyent 1,25 dan oshmasligi zarur.

158. Qoʻshtavrli kesimli markaziy siqilgan elementlarda hef hisobiy balandlikka boʻlgan va oʻrtada joylashgan juft boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlangan devorlar uchun hef /t ning mazkur SHNQning 177-bandida belgilangan qiymati shartlarda quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent b ga koʻpaytirilishi kerak:

(99)

bu yerda Jsl — boʻylama qovurgʻa kesimining inersiya momenti.

Nomarkaziy siqilgan yoki siqilib egiluvchi element devorini inersiya momenti boʻlgan, devor oʻrtasida joylashgan boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mustahkamlanganda, devorning belbogʻ va qovurgʻa oʻqi oʻrtasidagi eng koʻp yuklangan qismi alohida plastina sifatida qaralishi va 177 yoki 178-bandlarning talablariga muvofiq tekshirilishi lozim.

Qovurgʻa devorning bir tomonida joylashganida uning inersiya momenti devorning eng yaqin qirrasi bilan tutash oʻqqa nisbatan hisoblanishi kerak.

Boʻylama bikrlik qovurgʻalari elementlarning hisobiy kesimlariga kiritilishi lozim.

Boʻylama qovurgʻa devorning gofrirovkasi koʻrinishida bajarilgan holda hef ni hisoblashda gofraning yoyilgan uzunligi hisobga olinishi kerak.

Boʻylama bikrlik qovurgʻalarining chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari ushbu SHNQning 172-bandi talablariga muvofiq olinishi lozim.

159. hef /t ning haqiqiy qiymati mazkur SHNQning 177-bandiga muvofiq aniqlanuvchi qiymatdan (markaziy siqilgan elementlar uchun koʻpi bilan ikki baravar) ortiq boʻlgan hollarda hisoblash formulalarida A qiymati sifatida devor balandligi hred bilan birga hisoblab topilgan Ared qiymati olinishi kerak (korobkasimon kesimda kesim hosil qiluvchi va egilish tekisligiga mos ravishda parallel va perpendikulyar joylashgan plastinalar uchun hred va hred1 aniqlanadi):

qoʻshtavrli va shvellerli kesimlar uchun ;

korobkasimon kesimlar uchun:

markaziy siqilishda ;

nomarkaziy siqilish va siqilib egilishda

.

hred ning qiymatlari aniqlanishi lozim:

shveller kesimli markaziy siqilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

, (100)

bu yerda:

— shveller kesimli devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, u mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadi;

qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli markaziy siqilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

, (101)

bu yerda — tegishli kesimli devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, u m=0 boʻlganda mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadi;

— devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, ni hisoblashda ga teng deb olinadi;

k — koeffitsiyent boʻlib, u qoʻshtavrli kesim uchun ga ( boʻlsa, deb olinishi kerak) va korobkasimon kesim uchun ga ( boʻlsa, deb olinishi kerak) teng deb olinadi;

bu yerda — elementning mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadigan shartli egiluvchanligi;

nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun (101) formula boʻyicha, bu yerda qiymati mazkur SHNQning 21-jadvalidan, k qiymati esa shartiga koʻra aniqlanishi lozim.

Devorning hisobiy balandligining koʻrsatilgan oʻzgarishlari faqat mazkur SHNQning 3, 49, 59 va 60-formulalari boʻyicha hisoblashda A kesim yuzasini aniqlash uchun olinishi kerak.

— elementning markaziy siqilishdagi barqarorlikni hisoblashda olinadigan shartli egiluvchanligi;

— barqarorlikni hisoblashda momentning amal qilish tekisligida olinadigan elementning shartli egiluvchanligi.

Izohlar:

1. Korobkasimon kesimlarga toʻgʻri burchakli (yasama, bukilgan toʻgʻri burchakli va kvadrat) yopiq profillar kiradi.

2. Korobkasimon kesimda t > 0 boʻlganda qiymati eguvchi moment tekisligiga parallel devor uchun aniqlanishi lozim.

3. 0 qiymati t = 0 va m = 1,0 shartlarda aniqlangan qiymatlar oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.

160. boʻlsa, yaxlit kolonnalarning devorlari biri ikkinchisidan masofada joylashgan koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi, bunda joʻnatiladigan har bir elementda kamida ikkita qovurgʻa boʻlishi kerak.

Koʻndalang bikrlik qovurgʻalarining chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari ushbu SHNQning 172-bandiga muvofiq olinishi lozim.

3-§. Markaziy, nomarkaziy siqilgan, siqilib egiluvchi va egiluvchi elementlarning belbogʻ listlari (tokchalari)

161. Listli belbogʻlar (tokchalar) osilmasining hisobiy kengligi bef quyidagi masofaga teng deb olinishi lozim:

payvandlangan elementlarda — devor qirrasidan (bir taraflama choklarda devorning chok tomonidagi qirrasidan) listli belbogʻning (tokcha) chetigacha boʻlgan masofaga;

prokatli profillarda — ichki burilish boshlangan joydan tokchaning chetigacha boʻlgan masofaga;

bukilgan profillarda mazkur SHNQning 13-rasmi, devorning burilgan joyning chetidan listli belbogʻning (tokcha) chetigacha boʻlgan masofaga.

162. Shartli egiluvchanligi 0,8 dan 4 gacha boʻlgan markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarda listli belbogʻ (tokcha) osilmasining hisobiy kengligi bef ning qalinlik t ga nisbati mazkur SHNQning 22-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak.

> 4 boʻlsa ushbu SHNQning 22-jadvali formulalarida tegishli ravishda = 0,8 yoki = 4 olinishi lozim.

163. Egiluvchi elementlarda siqilgan belbogʻ osilmasining kengligi bef ning qalinlik t ga nisbati mazkur SHNQning 23-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak.

164. Tokchaning hoshiyalovchi qovurgʻasini tokcha oʻqidan boshlab oʻlchanuvchi balandligi aef plankalar bilan kuchaytirilmagan elementlarda mazkur SHNQning 3-rasmidagi 0,3bef dan, plankalar bilan kuchaytirilgan elementlarda esa 0,2bef dan kam boʻlmasligi lozim, bunda qovurgʻa qalinligi dan kam boʻlmasligi kerak.

165. Korobkasimon kesimli markaziy siqilgan elementlarda belbogʻning hisobiy kengligining qalinlikka eng katta nisbati bef /t mazkur SHNQning 21-jadvalidan korobkasimon kesimli devorlar kabi olinishi lozim.

Korobkasimon kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarda bef /t eng katta nisbati olinishi lozim:

m ≤ 0,3 boʻlsa — markazda siqilgan elementlar uchun singari;

m ≥ 1,0 va boʻlsa

m ≤ 0,3 va boʻlsa

Nisbiy ekssentrisitet qiymatlari 0,3 m bef /t ning eng katta nisbatlari bef /t ning m = 0,3 va m = 1 shartlarda hisoblab chiqarilgan qiymatlari oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.

166. Markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlarning kesimlari chegaraviy egiluvchanlik boʻyicha, egiluvchi elementlarning kesimlari chegaraviy egilishlar boʻyicha tayinlanganda, shuningdek hisoblash yoʻli bilan tegishli ravishda asoslanganda osilmaning hisobiy kengligi qalinlikka nisbati bef /t ning eng katta qiymatlari koeffitsiyentga koʻpaytirilishi, ammo bu koeffitsiyent 1,25 dan ortiq boʻlmasligi kerak.

markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun:

— qiymatlarining element barqarorligini tekshirishda foydalanilgan eng kichigi:

;

egiluvchi elementlar uchun: = 1;

s — ikki qiymat yoki dan kattasi.

1) hef / tw ≤ boʻlsa, bef /t nisbatining eng katta qiymati olinishi lozim:

hoshiyalanmagan osilma uchun bef / t = ;

qovurgʻa bilan hoshiyalangan osilma uchun bef / t =.

23-jadvalda qabul qilingan belgilar:

hef — balkaning hisobiy balandligi;

tw — balka devorining qalinligi.

9-bob. Listli konstruksiyalarning hisobi

1-§. Mustahkamlikka hisoblash

167. Momentsiz tarang holatda turgan listli konstruksiyalar (aylanma qobiqlar)ni mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(102)

bu yerda va — ikki oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlar boʻyicha normal kuchlanishlar;

— konstruksiyalarning ish sharoitlari koeffitsiyenti boʻlib, u sanoat korxonalari inshootlarini SHNQ 2.09.02-19 talablariga muvofiq aniqlanadi.

Bunda, asosiy kuchlanishlarning mutlaq qiymatlari hisobiy qarshiliklarning ga koʻpaytirilgan qiymatlaridan ortiq boʻlmasligi kerak.

167. Suyuqlik, gaz yoki sochiluvchan material bosimi ostida boʻlgan yupqa devorli momentsiz aylanma qobiqlar mazkur SHNQning 19-rasmidagi kuchlanishlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

; (103)

, (104)

bu yerda va — mos ravishda meridional va halqa kuchlanishlari;

r1 va r2 — qobiqning oʻrta yuzasini asosiy yoʻnalishlaridagi egrilik radiuslari;

p — qobiqning yuza birligiga tushuvchi hisobiy bosim;

t — qobiqning qalinligi;

F — qobiqning abc qismiga taʼsir etuvchi toʻliq hisobiy bosimning qobiqning z-z oʻqiga proyeksiyasi mazkur SHNQning 19-rasmida;

r va b — 19-rasmda koʻrsatilgan radius va burchak.

19-rasm. Aylanma qobiq sxemasi

168. Ichki bir tekis bosim ostida boʻlgan yupqa devorli momentsiz berk aylanma qobiqlaridagi kuchlanishlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

silindrsimon qobiqlar uchun

va ; (105)

sferik qobiqlar uchun

; (106)

konussimon qobiqlar uchun

va , (107)

bu yerda p — qobiqning yuza birligiga tushuvchi hisobiy ichki bosim;

r — qobiq oʻrta yuzasining radiusi mazkur SHNQning 20-rasmda keltirilgan;

b — konus hosil qiluvchi va uning z-z oʻqi oʻrtasidagi burchak mazkur SHNQning 20-rasmda keltirilgan.

20-rasm. Konussimon aylanma qobiq sxemasi

169. Qobiqlarning shakli yoki qalinligi oʻzgarish joylarida, shuningdek yuklanish oʻzgarganida mahalliy kuchlanishlar (chetki taʼsir) hisobga olinishi lozim.

2-§. Ustuvorlikka (barqarorlikka) hisoblash

170. Parallel hosil qiluvchi bilan bir tekis siqilgan berk dumaloq silindrsimon qobiqlarining barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

(108)

bu yerda — qobiqdagi hisobiy kuchlanish;

— yoki cEt/r qiymatlarining eng kichigiga teng boʻlgan kritik kuchlanish (bu yerda r — qobiq oʻrta yuzasining radiusi, t — qobiq qalinligi).

ψ koeffitsiyentlarning qiymatlari 0 r/t £ 300 boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

. (109)

c koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagi 24-jadvaldan aniqlanishi kerak.

Parallel hosil qiluvchi nomarkaziy siqilgan yoki diametral tekislikda sof egilgan holda, eng katta moment joyidagi urinma kuchlanishlar qiymatlaridan oshmaganda, kuchlanish baravar koʻpaytirilishi lozim.

Bu yerda — eng kichik kuchlanish (choʻzuvchi kuchlanishni manfiy deb hisoblanishi kerak).

171. Siqilgan yoki siqilib egiluvchi sterjenlar singari hisoblanuvchi quvurlarda, shartli egiluvchanlik boʻlgan holda quyidagi shart bajarilishi lozim:

(110)

Bunday quvurlarni barqarorlikka hisoblash ushbu SHNQning 7-bobi talablariga muvofiq devorlarning barqarorlikka hisoblar bajarilishi kerak.

Agar r/t ning qiymati mazkur SHNQning 110-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlarning yarmidan oshmasa, choksiz yoki elektr payvandlangan quvurlarning devorlarini barqarorlikka hisoblamaslikka yoʻl qoʻyiladi.

172. Ikki hosil qiluvchi hamda yoʻnaltiruvchining ikki yoyi boʻylab tayangan, hosil qiluvchilar yoqalab bir tekis siqilgan silindrsimon panel, boʻlganda (bu yerda b — yoʻnaltiruvchining yoyi boʻyicha oʻlchangan panel kengligi), barqarorlikka plastina singari quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi lozim:

hisobiy kuchlanish boʻlsa,

; (111)

hisobiy kuchlanish boʻlsa,

; (112)

boʻlsa, b/t ning eng katta nisbati chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.

Agar boʻlsa, panel barqarorlikka qobiq singari mazkur SHNQning 194-bandi talablariga muvofiq hisoblanishi lozim.

173. Yopiq dumaloq silindrsimon aylanma qobiqning yon yuzasiga normal boʻlgan tashqi bir xil bosim r taʼsiridagi barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(113)

bu yerda — qobiqdagi hisobiy halqali kuchlanish;

— quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan kritik kuchlanish:

0,5 ≤ l/ r ≤ 10 boʻlsa

; (114)

l/r ≥ 20 boʻlsa

(115)

10 l / r kuchlanishni chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim. Bunda, l — silindrsimon qobiqning uzunligi.

174. Qovurgʻaning oʻz tekisligida siqilgan sterjen sifatida barqarorligi sharti mazkur SHNQning 101-bandiga muvofiq olishni, bunda va sterjenning hisobiy uzunligiga qovurgʻaning kesimiga qobiqning qovurgʻa oʻqiga nisbatan ikkala tomonidagi kengligi boʻlgan qismlari qoʻshilishi, sterjenning shartli egiluvchanligi esa 6,5 dan oshmasligi kerak.

Bir tomonli bikrlik qovurgʻasi qoʻllanilganda uning inersiya momenti qobiqning eng yaqin yuzasi bilan mos keluvchi oʻqiga nisbatan hisoblanishi lozim.

175. Ushbu SHNQning 194 va 198-bandlarida keltirilgan yuklarning bir vaqtning oʻzida taʼsiriga duchor boʻlgan yopiq dumaloq silindrsimon aylanma qobiqning barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi zarur.

(116)

bu yerda mazkur SHNQning 194-bandiga muvofiq, esa mazkur SHNQning 177-bandiga koʻra hisoblanishi kerak.

176. Konuslik burchagi boʻlgan, N oʻqi boʻyicha siqilgan konussimon aylanma qobiqni mazkur SHNQning 21-rasmi ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

(117)

bu yerda Ncr — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kritik kuch

, (118)

bunda t — qobiqning qalinligi;

— mazkur SHNQning 194-bandi talablariga muvofiq r radiusni rm radius bilan almashtirish yoʻli bilan aniqlangan kuchlanish qiymati, bunda:

(119)

177. Yon yuzasiga normal tashqi bir xil bosim r taʼsiridagi konussimon aylanma qobiqning barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

(120)

bunda — qobiqdagi hisobiy aylanma kuchlanish;

— quyidagi formula orqali aniqlanadigan kritik kuchlanish

(121)

bu yerda h — konussimon qobiq balandligi (asoslar orasidagi);

rm — mazkur SHNQning 119-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi radius.

21-rasm. Boʻylama siquvchi kuch taʼsiridagi konussimon aylanma qobiq sxemasi

178. Ushbu SHNQning 200 va 201-bandlarida keltirilgan kuchlar bir vaqtda taʼsiridagi konussimon aylanma qobiqni ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(122)

bu yerda va qiymatlari formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak.

179. Toʻliq doirasimon qobiqni (yoki uning segmentini) turgʻunlikka hisoblash r / t ≤ 750 boʻlganida va uning yuzasiga nisbatan normal boʻlgan tashqi bir tekis bosim r taʼsir etganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(123)

bu yerda — hisobiy kuchlanish;

— Ry dan oshiq emas deb olinuvchi kritik kuchlanish;

r — sferaning oʻrtalik yuzasining radiusi.

3-§. Metall membranali konstruksiyalarni hisoblash uchun asosiy talablar

180. Membranali konstruksiyalarni hisoblashda membrana chetlarining kontur egiluvchan elementlariga tayanishi tayanch chizigʻi boʻylab sharnirli va kontur elementlariga siljishni uzatishga qodir deb hisoblanishi lozim.

181. Membranali konstruksiyalarni hisoblash membrana va kontur elementlarining birgalikdagi ishi asosida, ularning deformativ holati va membrananing geometrik nochiziqligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

182. Membrana chetlari boʻylab taqsimlangan normal va urinma kuchlanishlar tayanch konturining tangensial tekislikda siqilishi va bukilishi bilan muvozanatga solingan deb hisoblanishi kerak.

Membranali konstruksiyalar konturining tayanch elementlarini hisoblashda quyidagilar hisobga olinishi lozim:

tangensial tekislikdagi egilish;

kontur elementlaridagi oʻqli siqilish;

membrananing kontur elementlari bilan kontakt chizigʻi boʻylab urinma kuchlanishlar taʼsiridagi siqilish;

vertikal tekislikdagi egilish.

183. Membranani kontur elementlari kesimining ogʻirlik markaziga nisbatan ekssentrisitet bilan mahkamlanganda, konturlarni hisoblashda mazkur SHNQning 206-bandida keltirilgan omillardan tashqari buralishni hisobga olish lozim.

184. Tekislikda dumaloq boʻlgan yassi membranalar markazidagi kuchlanishlarni aniqlashda tayanch kontur deformatsiyalanmaydi deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

185. Deformatsiyalanuvchi konturda mahkamlangan ellipssimon membrana markazidagi kuchlanishlarni aniqlash uchun mazkur SHNQning 208-bandi talablarini radius qiymatini ellipsning katta asosiy yarim oʻqi qiymati bilan almashtirish orqali qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda katta yarim oʻqning kichik yarim oʻqqa nisbati 1,2 dan ortiq boʻlmasligi kerak.

10-bob. Poʻlat konstruksiyalarning elementlarini toliqishga hisoblash

186. Toliqishga olib kelishi mumkin boʻlgan, koʻp marta taʼsir etuvchi harakatlanuvchi, vibratsion yoki yuklanishlar sikllarining soni 105 va undan ortiq boʻlgan boshqa turdagi yuklanishlarni bevosita qabul qiluvchi poʻlat konstruksiyalar va ularning elementlari (kran osti balkalari, ish maydonchalari balkalari, bunker va yuk tushirish estakadalari konstruksiyalarining elementlari, dvigatellar osti konstruksiyalari va boshqalar) katta kuchlanishlar konsentratsiyasiga olib kelmaydigan konstruktiv yechimlarni qoʻllagan holda loyihalanishi va charchashga hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi lozim.

Yuklanishlar sikllarining soni ekspluatatsiyaning texnologik xususiyatlarga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Antennalar, moʻrilar, machtalar, minoralar, yuk koʻtarish-transport vositalari kabi baland inshootlar konstruksiyalarini shamol taʼsiridan hosil boʻluvchi rezonansga charchashga hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi kerak.

Konstruksiyalarni charchashga hisoblash QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq belgilanuvchi yuklanishlar taʼsiriga amalga oshirilishi kerak.

187. Toliqishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:

, (124)

bu yerda Rv — mazkur SHNQning 9-ilovasining 2-jadvalidan qabul qilinadigan charchashning hisobiy qarshiligi.

α — yuklashlar sikllari soni n ni hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, u quyidagicha hisoblanadigan:

boʻlsa, quyidagi formulalar boʻyicha:

1 va 2 elementlar guruhlari uchun

(125)

3 — 8 elementlar guruhlari uchun

(126)

boʻlsa a = 0,77;

— kuchlanganlik holatining turi va kuchlanishlarning nosimmetriya koeffitsiyenti ga qarab mazkur SHNQning 25-jadvalidan aniqlanuvchi koeffitsiyent;

bunda va — hisoblanayotgan elementda netto kesimga muvofiq, dinamiklik koeffitsiyentini va koeffitsiyentlarni hisobga olmasdan aniqlangan, mutlaq qiymatga koʻra mos ravishda eng katta va eng kichik kuchlanishlar.

Har xil qiymatli kuchlanishlarda kuchlanishlarning nosimmetriya koeffitsiyenti “manfiy” belgisi bilan olinishi lozim.

Mazkur SHNQning 124-formulasi boʻyicha toliqishga hisoblashda koʻpaytmasi dan oshmasligi kerak.

188. Yuklanishlar sikllarining soni 105 dan kam boʻlmagan yuklanishlarni bevosita qabul qiluvchi poʻlat konstruksiyalar va ularning elementlari katta kuchlanishlar konsentratsiyasiga olib kelmaydigan konstruktiv yechimlarni qoʻllagan holda loyihalanishida kam siklli mustahkamlikka hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi lozim.

11-bob. Poʻlat konstruksiyalarni moʻrt buzilishini oldini olishni hisobga olgan holda loyihalash

189. Poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda quyidagi omillar kombinatsiyasining salbiy taʼsiri natijasida moʻrt buzilishga yoʻl qoʻyilmaydi:

poʻlatning kimyoviy tarkibi, tuzilishi va prokatning qalinligiga qarab moʻrt holatga oʻtadigan past haroratni;

harakatlanuvchi, dinamik va vibratsion yuklanishlarni;

bir yerga toʻplangan yuklanishlar yoki birikmalar qismlarining deformatsiyalari, shuningdek, payvand va qoldiq kuchlanishlar natijasida yuzaga keladigan yuqori mahalliy kuchlanishlarni;

choʻzuvchi kuchlanishlar taʼsiri yoʻnalishiga koʻndalang yoʻnalgan kuchlanishlar konsentratorlarini.

190. Konstruksiyalarning moʻrt buzilishini oldini olish uchun quyidagilarni amalga oshirish kerak:

poʻlatni ushbu SHNQning 18, 29-bandlari va 2-ilovasining 7-jadvali talablariga muvofiq tanlash;

payvand choklarini choʻzuvchi kuchlanishlarni 0,4Ry dan ortiq kuchlanish boʻlgan joylarda joylashishiga yoʻl qoʻymaslik;

konstruktiv qaror yoki turli texnologik operatsiyalar (toʻgʻrilash, bukish, gilotinada kesish, bosib teshik ochish va boshqalar) natijasida kuchlanishlar konsentratsiyasi va parchinlashdan yuzaga keladigan salbiy taʼsirni kamaytirish choralarini koʻrish;

payvand choklarini kesishishini oldini olish;

payvandli birikmalar uchun chiqarish plankalaridan va choklarning sifatini buzmasdan nazorat qilish usullaridan foydalanish;

yaxlit devor konstruksiyalari panjarali devor konstruksiyalariga qaraganda kamroq kuchlanishlar konsentratorlariga ega ekanligini hisobga olish;

elementlarning nakladkalar bilan qoplanadigan boʻgʻinlarida elementlarni yon tomondagi choklarni uchma-uch birikish oʻqigacha har tomonidan kamida 25 mm ga boʻgʻin oʻqiga yetkazmaslik;

kesish qirralarini gilotinada kesish va bosib teshiklarni ochishda, kesim elementlarining eng kichik qalinligidan foydalanish;

bogʻlanish fasonkalari, yordamchi va boshqa ikkinchi darajali elementlarni konstruksiyaning choʻzilgan elementlariga boltlarda mahkamlash.

191. Payvandlangan boʻgʻinlarda, qalinligi s ≥ 25 mm boʻlgan prokatlarda C355 dan yuqori poʻlatdan tavrli va burchakli birikish joylarida, shuningdek, qatlam qalinligi boʻylab choʻzilish kuchlanishiga duchor boʻlgan elementlardan biri toʻliq kirib boradigan payvand choklari va qalinligi 40 mm dan ortiq boʻlgan prokatning qolgan qismi uchun qatlamli buzilishi xavfi mavjud boʻlib (payvandlash taʼsirida hosil boʻlgan prokatning tekisligiga parallel ravishda qatlamli yoriqlar shaklidagi prokatdagi nuqson), bunday nuqson choklarning sifatini ultratovushli nazorat qilish paytida aniqlanishi kerak.

Qatlamli buzilishning paydo boʻlishi boʻgʻinlarning shakli va payvand choklarning joylashishiga, chokning oʻlchamiga, payvandlangan elementlarning qalinligiga, boʻgʻinning bikrlik darajasiga va payvandlash texnologiyasiga, shuningdek GOST 27772-2015 boʻyicha prokat mahsulotining uzluksizligi toifasiga bogʻliq boʻlishi lozim.

192. Prokatning qatlamli buzilishlarga moyilligini choʻzilishga sinovlar paytida oʻqi prokat yuzasiga normal boʻlgan namunalardagi nisbiy torayish ψz qiymati bilan aniqlash kerak.

193. Qatlamli buzilish ehtimoli quyidagi shart bajarilganda istisno qilinishi lozim:

ψzr≤ψzn,

Bu yerda:

ψzr — umumiy xavf omili, foizi;

ψzn — normalangan, foizi, amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq prokat uchun xavf omilining qiymati;

ψzn=15, ψzn=25, ψzn=35 prokat mahsuloti sifati guruhlari uchun mos ravishda Z15, Z25, Z35.

Mazkur SHNQning 216-bandiga muvofiq prokat quyidagilarga javob berishi kerak:

Ushbu SHNQning 2-ilovasiga muvofiq 1-guruh konstruksiyalar guruhi uchun (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-3 sinfidagi inshootlar uchun), shuningdek kuch list yuzasiga normal boʻlgan holatda flanetsli ulanishlar uchun — Z35 sifat guruhining talablariga;

1 — 3-guruhlarning boshqa konstruksiyalari uchun mazkur SHNQning 2-ilovasiga muvofiq (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-2 sinfsdagi konstruksiyalar uchun) — Z25 sifat guruhining talablariga;

4-guruh konstruksiyalari uchun mazkur SHNQning 2-ilovasiga muvofiq (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-1 sinfsdagi konstruksiyalar uchun) — Z15 sifat guruhining talablariga.

ψzr ning hisobiy qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

ψzr=ψzf+ψzt+ψzsh+ψzj+ψzs, (127)

bu yerda:

ψzf — payvand choklarining ulanish shakli va choklarning joylashishi;

ψzt — payvandlanadigan prokatning qalinligi;

ψzsh — chokning kateti;

ψzj — ulanishning bikrlik darajasi;

ψzs — payvand texnologiyasining taʼsiri (oʻtishlar, choklarni qoʻyish ketma-ketligi va isitish sonining umumiy omili).

ψzf, ψzt, ψzsh, ψzj, ψzs larning qiymatlari mazkur SHNQning 26-jadvalida keltirilgan.

ψzr ning hisobiy qiymati material qalinligi boʻyicha statik siqilishda ishlaganda 50 foiziga kamayishi va qalinlik orqali harakat qiluvchi dinamik yoki vibratsion yuklanishlar taʼsiri holatida 10 foiziga oshirilishi mumkin.

Markaziy va nomarkaziy choʻzilgan elementlar, shuningdek konstruksiyalarning egiluvchi elementlarining choʻzilish zonalarini moʻrt buzilishga qarshiligini hisobga olgan holda mustahkamlikka quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak:

(128)

bu yerda:

— elementning hisobiy kesimi netto boʻyicha dinamik koeffitsiyentlarni hisobga olmagan holda hisoblab topilgan eng katta choʻzuvchi kuchlanishi.

b — mazkur SHNQning 9-ilovasining 3-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.

Moʻrt buzishini hisobga olgan holda mustahkamlikka tekshiriladigan elementlar ushbu SHNQning 7-bobi talablariga muvofiq hisoblash yoʻli bilan aniqlangan kesim yuzasini oshirishni talab qilmaydigan yechimlar yordamida loyihalashtirilishi kerak.

12-bob. Poʻlat konstruksiyalarning birikmalarini hisoblash

1-§. Payvandlangan (svarnie) birikmalar

194. Uchma-uch payvandlangan birikmalarni markaziy choʻzilish yoki siqilishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(129)

bu yerda:

t — ulanayotgan elementlarning eng kichik qalinligi;

lw — payvand chokining hisobiy uzunligi, toʻliq uzunligiga, uning 2t ga qisqartirilgani yoki payvand chokining uchlari boʻgʻindan tashqariga chiqarilganda uning toʻliq uzunligiga teng.

Mazkur SHNQning 100-bandiga muvofiq hisoblangan konstruksiya elementlarining uchma-uch payvand birikmalarini hisoblaganda, mazkur SHNQning 129-formulada Rwy oʻrniga Rwy / gu ni qabul qilish kerak.

195. Elektrodlarni, payvandlash simlarini va flyuslarni tanlashda mazkur SHNQning 2-ilovasida keltirilgan konstruksiya guruhlari va hisobiy haroratlarini hisobga olish lozim.

196. Payvandlangan birikmalarni loyihalashda mazkur SHNQning 11-bobiga muvofiq konstruksiyalarning moʻrt buzilishini istisno qilish kerak.

197. Burchak chokli payvand birikmalarni, boʻylama va koʻndalang kuchlar taʼsir etganida ikki kesim boʻyicha kesishga (shartli) mazkur SHNQning 22-rasmiga asosan hisoblash kerak:

22-rasm. Burchak chokli payvand birikmaning hisoblangan kesimlarining sxemasi

1 — chok metalli boʻyicha kesim, 2 — chok metallning erish chegarasi boʻyicha kesim

chok metalli boʻyicha (1 — kesim)

(130)

chok metallning erish chegarasi boʻyicha (2 — kesim)

(131)

bu yerda:

lw — chokning toʻliq uzunligidan 10 mm ga kamroq olingan, chokning hisobiy uzunligi;

f va  — poʻlat elementlarni payvandlaganda qabul qilinadigan koeffitsiyentlar:

oquvchanlik chegarasi 530 N/ mm2 gacha boʻlganda — 27-jadval boʻyicha;

oquvchan chegarasi 530 N/mm2 dan ortiq boʻlganda, payvandlash turi, chok joylashuvi va payvand simi diametridan qatʼi nazar bf = 0,7 va bz = 1;

Oʻlchamlari hisoblashga muvofiq aniqlangan burchak choklari uchun oquvchanlik chegarasi 285 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlat elementlarda, chok metalli boʻyicha kesishga hisoblangan Rwf qarshiligi Rwz dan ortiq boʻlishi, qoʻlda payvandlashda esa erish chegarasi metalli boʻyicha kesishga hisoblangan Rwz qarshiligidan kamida 1,1 marotabaga ortiq boʻlgan, biroq Rwz bz/bf qiymatidan oshmagan elektrod va payvand simini qoʻllash kerak, oquvchanlik chegarasi 285 N/ mm2 dan ortiq poʻlatdan tayyorlangan elementlarda esa quyidagi shartga javob beruvchi elektrod va payvand simi qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi:

Elektrod yoki payvandlash simini tanlanayotganda konstruksiyalar guruhlarini hisobga olish kerak.

198. Burchak chokli payvand birikmalarni chok joylashgan tekislikka perpendikulyar tekislikda moment taʼsiriga hisoblashni, ikki kesimda quyidagi formulalar boʻyicha bajarish kerak:

chok metalli boʻyicha

(132)

erish chegarasi metalli boʻyicha

(133)

bu yerda:

Wf — chok metalli boʻyicha hisobiy kesimning qarshilik momenti;

Wz — erish chegarasi metalli boʻyicha hisobiy kesimning qarshilik momenti.

Burchak chokli payvand birikmalarini ushbu choklarning joylashish tekisligidagi moment taʼsiriga hisoblashni, ikki kesim boʻyicha quyidagi formulalar boʻyicha bajarish kerak:

chok metalli boʻyicha

(134)

erish chegarasi metalli boʻyicha

, (135)

bu yerda:

Jfx va Jfy — chok metalli boʻyicha uning asosiy oʻqlariga nisbatan hisobiy kesimning inersiya momentlari;

Jzx va Jzy — erish chegarasi metalli boʻyicha;

x va y — choklarning hisobiy kesimining O ogʻirlik markazidan eng uzoq masofada boʻlgan ushbu kesimning bosh oʻqlariga nisbatan chok nuqtasining koordinatalari mazkur SHNQning 23-rasmida keltirilgan.

23-rasm. Payvandlangan birikmalarning hisobiy sxemasi

199. Sifatning fizik nazoratisiz tayyorlangan uchma-uch payvandlangan birikmalarni, bir vaqtning oʻzida bir kesimda normal va urinma kuchlanishlar taʼsir qilganda, mazkur SHNQning 29-formulasi boʻyicha tekshirish, bunda va Ry qiymatlarini tegishlicha:

va — ikkita oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishda payvand birikmasida normal kuchlanishlar sifatida;

— payvand birikmada urinma kuchlanish;

sifatida qabul qilish lozim.

200. Burchak chokli payvand birikmalarni bir vaqtning oʻzida boʻylama va koʻndalang kuchlar va moment taʼsiriga hisoblaganda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

va , (136)

bu yerda:

tf va tz — hisobiy kesimdagi mos ravishda chok metalli va erish chegarasi metalli boʻyicha kuchlanishlar, ular boʻylama va koʻndalang kuchlar va moment bilan vujudga kelgan kuchlanishlarning geometrik yigʻindisiga teng.

2-§. Boltli birikmalar

201. Boltli birikmalarda, boʻgʻinning ogʻirlik markazidan oʻtadigan N boʻylama kuch taʼsirida, bu kuchning boltlar orasidagi taqsimlanishini bir maromda deb qabul qilish kerak.

202. Bitta bolt tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlgan hisobiy kuch Nb quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:

kesishga:

, (137)

ezilishga

(138)

choʻzilishga

, (139)

bu yerda:

— boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari;

d — bolt sterjenining tashqi diametri;

— bolt sterjeni kesimining hisobiy yuzasi;

— boltning kesimi netto yuzasi;

— bir yoʻnalishda ezilayotgan elementlarning qalinligining eng kam yigʻindisi;

ns — bitta boltning hisobiy kesilishlarining soni;

— mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan birikmaning ishlash sharoitlarining koeffitsiyenti.

203. Boʻylama kuch N taʼsiridagi birikmalardagi boltlarning soni quyidagi formula bilan aniqlanishi kerak.

(140)

bu yerda:

Nmin — ushbu SHNQning 228-bandiga muvofiq hisoblangan bitta bolt uchun hisobiy kuchlarning qiymatlaridan kichikrogʻi.

204. Birikmaga moment taʼsir qilganda ulanadigan elementlarning siljishiga olib keladigan boʻlsa, boltlardagi kuchlarning taqsimlanishi ulanishning ogʻirlik markazidan koʻrib chiqilayotgan boltgacha boʻlgan masofalarga mutanosib ravishda olinishi kerak.

205. Bir vaqtning oʻzida boʻylama kuch va momentning taʼsiridan kesishda ishlaydigan boltlarni teng taʼsir etuvchi kuchlanishga tekshirish lozim.

206. Bitta element boshqa elementga qistirma yoki boshqa oraliq element orqali ulangan boʻlsa hamda bir tomonli qoplamali birikmalarda boltlarning soni ularning hisobiy soniga nisbatan 10 foiziga koʻproq boʻlishi zarur.

Burchak yoki shvellerlarning chiqib turuvchi tokchalarini mayda element bilan qotirganda bitta tokchani mahkamlovchi boltlarning soni ularning hisobiy soniga nisbatan 50 foiziga koʻproq boʻlishi lozim.

3-§. Oʻta mustahkam boltlarda birikmalar

207. Oʻta mustahkam boltlardagi birikmalarni boʻgʻinlar va birikishlardagi kuchlanishlar ulanayotgan elementlarning bir-biriga tegib turuvchi yuzalarida oʻta mustahkam boltlarni tortishdan vujudga keladigan ishqalanish orqali uzatilishini inobatga olgan holda hisoblanishi, bunda boltlar oʻrtasida boʻylama kuchning taqsimlanishi bir xil deb qabul qilinishi kerak.

208. Bitta oʻta mustahkam bolt bilan tortib mahkamlangan elementlarning har bir ishqalanish yuzasi tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlgan hisobiy kuchlanish Qbh quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(141)

bu yerda:

Rbh — oʻta mustahkam boltning choʻzilishga hisobiy qarshiligi;

m — mazkur SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ishqalanish koeffitsiyenti;

— mazkur SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ishonchlilik koeffitsiyenti;

— bolt kesimining netto yuzasi;

— hisobiy kuchlanishni qabul qilish uchun zarur boʻlgan boltlar soni n ga bogʻliq boʻlgan birikmaning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti va u quyidagilarga teng deb olinadi:

n < 5 boʻlganda 0,8;

5 ≤ n < 10 boʻlganda 0,9;

n .≥10 boʻlganda 1,0

Izohlar:

1. Boltlar tortilishini regulirovka qilish usulida M boʻyicha, burash momenti boʻyicha regulirovka qilishni bildiradi, α — gayka burilishi burchagi boʻyicha.

2. Birlashtirilayotgan yuzalarga μ ishqalanish koeffitsiyentlarining jadvalda koʻrsatilgan qiymatlaridan kam boʻlmagan koʻrsatkichlarini taʼminlovchi boshqa usullar bilan ishlov berish yoʻl qoʻyiladi.

Boʻylama kuch taʼsir qilganda birikmadagi oʻta mustahkam boltlarning soni n ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

, (142)

bu yerda:

k — birlashtirilayotgan elementlarning ishqalanish yuzalarining soni.

Oʻta mustahkam boltning tortilishini oʻq boʻylab yoʻnalgan kuchlanish bilan amalga oshirish kerak.

209. Oʻta yuqori mustahkam boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashtirilgan ulanadigan elementlarni mustahkamlikka hisoblash, koʻrib chiqilayotgan kesimdagi har bir bolt uchun kuchning yarmi allaqachon ishqalanish kuchlari bilan uzatilganligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi, bunda zaiflashgan kesimlar tekshiruvini amalga oshirish kerak:

dinamik kuchlanishda — netto kesimning maydoni An;

statik kuchlanishda brutto kesimning maydoni A boʻyicha;

da yoki boʻlganda maydonida.

4-§. Koʻndalang kesilgan joyi frezerlangan birikmalar

210. Koʻndalang kesilgan joyi frezerlangan birikmalarda (uchma-uch birikish joyi va kolonnalarning bazalarida va boshqalarda) siquvchi kuchni toʻliq uchlari orqali uzatilishini hisobga olish kerak.

211. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchan elementlarda payvand choklar va boltlarni, shu jumladan oʻta mustahkamlarni moment va boʻylama kuchning eng salbiy taʼsiridan maksimal choʻzuvchi kuchlanishga hamda koʻndalang kuchning taʼsiridan siljituvchi kuchlanishga hisoblash lozim.

5-§. Yasama balkalardagi belbogʻli birikmalar

212. Yasama qoʻshtavrli balkalarning devorlari va belbogʻlarini birlashtiruvchi payvand choklarni va oʻta mustahkam boltlarni mazkur SHNQning 29-jadvalga muvofiq hisoblash kerak.

Bikrlik qovurgʻalari boʻlmaganida katta bir yerga toʻplangan yuklarni oʻtkazish uchun yuqori belbogʻning biriktirilishini hisoblash harakatlanuvchi bir yerga toʻplangan yuklarga hisoblash kabi bajarilishi lozim.

Qoʻzgʻalmaydigan bir joyga toʻplangan yuklanish balkaning pastki belbogʻiga taʼsir qilganda, mazkur belbogʻni devorga biriktirgan payvand choklari va oʻta mustahkam boltlarni, yuklar qoʻyilgan joylarda bikrlik qovurgʻalari bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, mazkur SHNQning 29-jadvalidagi 147 — 149-formulalari boʻyicha hisoblash zarur.

Devorning butun qalinligi boʻylab payvand chok erigan metall bilan toʻldirib ulanganda payvand belbogʻ choklarini devor bilan teng mustahkam deb hisoblash kerak.

213. Har bir listning haqiqiy uziladigan joyi va oldingi listning uziladigan joyi orasidagi qismida har bir listning mahkamlanishini list kesimi qabul qilishi mumkin boʻlgan toʻla kuchlanishga hisoblanishi kerak.

— koʻndalang kuch Q bilan vujudga keladigan, belbogʻni uzunlik birligiga siljituvchi kuchlanish, bu yerda S — balka belbogʻining neytral oʻqqa nisbatan brutto statik momenti;

— bir joyga toʻplangan F yukidan bosim (kranosti balkalari uchun, dinamiklik koeffitsiyentisiz qabul qilinadigan, kran gʻildiragidan bosim), bu yerda γf — QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq qabul qilinadigan koeffitsiyent, lef — bir joyga toʻplangan yuk taqsimlanishining shartli uzunligi, u ushbu SHNQning 72 va 244-bandlariga muvofiq qabul qilinadi;

α — devori tepa belboqqa tarashlangan balkaning tepa belbogʻi boʻyicha yuklanishda qabul qilinadigan koeffitsiyent, α = 0,4, devor tarashlanishi mavjud boʻlmaganda yoki kuchlanish pastki belbogʻ boʻyicha boʻlganda, α = 1;

a — belbogʻdagi oʻta mustahkam boltlarning qadami;

Qbh — bitta oʻta mustahkam boltning hisobiy kuchlanishi. U mazkur SHNQning 140-formula boʻyicha aniqlanadi;

k — biriktirilayotgan elementlarning ishqalanish yuzalarining soni.

13-bob. Konstruksiyalar va inshootlarning elementlarini loyihalash boʻyicha asosiy qoidalar

1-§. Asosiy talablar

214. Binolar va inshootlar oʻrtasidagi masofalar quyidagi taʼsirlarga hisoblash orqali aniqlanishi kerak:

seysmik;

iqlim;

harorat taʼsirida yuzaga keladigan kuchlanish va deformatsiyalarni kamaytirish uchun harorat;

antiseysmik choklari;

kompensatorlar.

215. Ulanish sxemasi va joylashishini tanlash bino va inshootning konstruktiv sxemasiga ularning ishlash sharoitlari, oʻlchamlari, yuk va taʼsir turlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

216. Konstruksiyalar elementlarining egiluvchanligi siqilgan va choʻzilgan sterjenlar, shuningdek yupqa devorli kesimni tashkil etuvchi plastinalar uchun chegaraviy qiymatlardan oshmasligi zarur.

217. Qoplamalar va orayopmalar konstruksiyalarining egilishlarini kompensatsiya qilish uchun qurilish koʻtarmasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

218. Bir turdagi konstruktiv elementlarning joʻnatish turkumlari imkoniyatga qarab birlashtirilishi lozim.

219. Konstruksiyalarda (joʻnatish markalarida) prokat mahsulotlarining minimal mumkin boʻlgan turlari va standart oʻlchamlari, poʻlatning mustahkamlik sinflari (markalari, nomlari), payvandlash uchun sarflanadigan materiallar va payvand choklarining oʻlchamlari, boltlarning mustahkamligi va aniqlik sinflari, teshik diametrlarining imkon qadar kam soni qoʻllanilishi lozim.

220. Loyihalashda konstruksiyalarning tarkibiy kesimlari va boshqa detallari (fasonkalar, bikrlik qovurgʻalari, birlashtiruvchi qistirmalar) devorlari va belbogʻlarining oʻlchamlari imkoniyatga qarab listli prokatning standart oʻlchamlarini hisobga olgan holda tayinlanishi, yaqin oʻlchamlarga ega boʻlgan detallar imkoniyatga qarab birlashtirilishi zarur.

221. Loyihalashda konstruksiyalarni yigʻishning darajasini va inshootning geometrik parametrlarining aniqligini taʼminlash uchun montaj ulanishlari (kompensatorlar va boshqa konstruktiv tadbirlar) nazarda tutilishi kerak.

222. Fazoviy panjara konstruksiyalarining (ikki tomoni ochiq kolonnalar, tayanchlar, machtalar va boshqalar) joʻnatish markalari elementning uchlarida joylashgan diafragmalar bilan mustahkamlangan boʻlishi kerak.

223. Tashish, saqlash va oʻrnatish vaqtida konstruksiyalarning xavfsizligini taʼminlash uchun ularni alohida sterjenlar bilan mustahkamlash lozim.

224. Panjarasimon konstruksiyalarning tugunlaridagi elementlar oʻqlarining markazdan siljishi qabul qilingan konstruktiv qarorlarni hisobga olgan holda minimal boʻlishi kerak.

225. Payvandlanuvchi tarkibiy kesimlarning oʻlchamlari payvandlash jarayonining texnologik cheklashlarini, yuz berishi mumkin boʻlgan payvandlash deformatsiyalarini va toʻgʻrilash shartlarini hisobga olgan holda tayinlanishi lozim.

226. Erigan metall, nurli yoki konveksion issiqlik, olov taʼsiriga yoʻliqishi mumkin boʻlgan koʻtarib turuvchi konstruksiyalar qoplamalar, olovga chidamli gʻisht yoki issiqbardosh betondan toʻsuvchi devorlar metall toʻsiqlar bilan muhofazalanishi lozim.

227. Payvandlanuvchi konstruksiyalarni loyihalashda payvandlash deformatsiyalari va kuchlanishlarining zararli taʼsirini kamaytirish va kuchlanish konsentratsiyasini (elementlar va detallarda kuchlanishlarni mumkin qadar tekis taqsimlanishi, kiruvchi burchaklarsiz, kesimda keskin oʻzgarishlarsiz va boshqa kuchlanish konsentratorlarisiz) kamaytirishni taʼminlaydigan konstruktiv yechimlari taʼminlaishi kerak.

2-§. Payvandlangan birikmalar

228. Payvandlanadigan birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:

payvandlanadigan boʻgʻinlarni loyihalash uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va boshqa SHNQlar talablariga rioya qilish;

samarali payvandlash usullari va materiallarni qoʻllashni nazarda tutilishi;

payvand choklariga erkin kirishni taʼminlovchi ularning joylashishini, payvandlash ishlarining qulayligini va payvandlangan boʻgʻinlarning sifatini nazorat qilish imkoniyatini taʼminlash.

229. Konstruksiyalarning ishchi chizmalarida sifatni nazorat qilishning fizik metodlari yordamida tekshirish talab etiladigan payvandli birikmalar koʻrsatilishi lozim.

230. Payvandlangan burchak choklarining oʻlchamlari va shakli quyidagi shartlarni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim:

a) burchak choklarining katetlari kf 1,2t dan oshmasligi kerak.

bu yerda:

t — ulanayotgan elementlarning eng kichik qalinligi;

qalinligi t boʻlgan fasonli prokatning yumaloq chetiga qoplangan chok kateti 0,9t dan oshmasligi;

b) burchak choklarining katetlari kf hisob boʻyicha qabul qilinishi, biroq mazkur SHNQning 30-jadvalida keltirilgandan kam boʻlmasligi;

v) burchak payvand chokining hisobiy uzunligi 4kf dan va 40 mm dan kam boʻlmasligi;

g) yon qanot chokining hisobiy uzunligi 85kf βf dan oshmasligi;

βf — mazkur SHNQning 26-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent, kuch chokning butun uzunligi boʻylab taʼsir etuvchi choklar bundan mustasno;

d) bir-birini ustiga chiqarib ulashda chiqqan joyining uzunligi payvandlanayotgan elementlarning eng ingichkasi qalinligining besh baravaridan kam boʻlmasligi;

e) burchak choklari katetlari oʻlchamlarining nisbatlari 1:1 deb qabul qilinishi.

231. Payvandlanayotgan elementlarning qalinliklari har xil boʻlganda teng boʻlmagan katetli choklarni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, nisbatan ingichka elementga tutashuvchi katet mazkur SHNQning 230-bandi, a-kichik bandi talablariga, nisbatan yoʻgʻon elementga tutashuvchi katet esa ushbu SHNQning 230-bandi, b-kichik bandi talablariga mos kelishi lozim.

j) dinamik va vibratsion kuchlarni qabul qiluvchi konstruksiyalarda burchak choklari charchashga yoki moʻrt buzilishni hisobga olgan holda mustahkamlikka hisoblash yoʻli bilan asoslanganda asosiy metallga oʻtish orqali bajarilishi lozim.

232. Payvandlanuvchi qoʻshtavrlarning bikrlik qovurgʻalari, diafragmalari va belbogʻlarini mazkur SHNQning 162, 163, 264, 305-bandlar boʻyicha va 4-guruh konstruksiyalarini mahkamlash uchun bir tomonlama burchak choklarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda ularning katetlari kf hisob boʻyicha olinishi, biroq mazkur SHNQning 30-jadvalda koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi kerak.

233. Quyidagi konstruksiyalarda mazkur bir tomonlama choklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:

I guruh konstruksiyalarida;

oʻrtacha agressiv va oʻta agressiv muhitlarda foydalaniladigan konstruksiyalarda.

234. Hisobiy va konstruktiv burchak choklari uchun loyihada payvandlash turi, elektrodlar yoki payvand simi, payvandda chokning oʻrni koʻrsatilishi lozim.

235. Listli detallarni uchma-uch payvandlab ulashlar toʻgʻri toʻliq eritish yoʻli bilan va tashqariga chiqib turuvchi plankalarni qoʻllagan holda bajarilishi lozim.

236. Montaj sharoitlarida chok oʻzagini eritish yoʻli bilan bir tomonlama payvandlashga va qoluvchi poʻlat taglik ustida payvandlashga yoʻl qoʻyiladi.

238. Uzuq-uzuq choklarni, shuningdek oldindan teshiklar ochish orqali qoʻlda payvandlash yoʻli bilan bajariladigan elektr parchin mixlarini qoʻllashga faqat 4-guruh konstruksiyalarida yoʻl qoʻyiladi.

Izohlar:

1. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 dan ortiq boʻlgan poʻlatdan yasalgan konstruksiyalarda, shuningdek elementlarining yoʻgʻonligi 80 mm dan ortiq boʻlgan barcha poʻlatlardan yasalgan konstruksiyalarda burchak choklarining minimal katetlari maxsus texnik shartlar boʻyicha aniqlanadi.

2. 4-guruh konstruksiyalarida bir tomonlama burchak choklarining minimal katetlari payvandlanuvchi elementlarning yoʻgʻonligi shu jumladan 40 mm gacha boʻlgan 1 mm ga, elementlarning yoʻgʻonligi 40 mm dan ortiq boʻlganda esa — 2 mm ga kamaytirilishi kerak.

3-§. Boltli birikmalar

239. Boltli birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:

boltlarning aniqlik sinfini asoslagan holda qabul qilish;

birikmada imkon qadar boltlarni oz miqdorda qabul qilinishi;

bolt teshiklarini joylashtirish uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga rioya qilish;

tutashish joylari va tugunlarda boltlarni minimal masofada joylashtirish;

boltlarni qoʻyish va gaykalarni burab qotirishning qulayligi (shu jumladan mexanizatsiyalashtirilgan asbob yordamida), shuningdek boltli birikmalar sifatini zaruriy nazorat qilish imkoniyati taʼminlanishi;

hisobiy ulanmalarda ikkinchi darajali elementlarni mahkamlashdan tashqari, gaykalar oʻz-oʻzidan boʻshab qolishiga qarshi choralar amalga oshirilishi lozim.

240. Kuchlarning bir qismini payvand choklari, bir qismini esa — boltlar qabul qiluvchi aralash ulanmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

241. Friksion birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:

bunday ulanishlarni qoʻllash boʻyicha standartlar talablariga, ular uchun bolt va teshik diametrlarini belgilash, teshiklarning joylashishi, birlashtiriladigan yuzalarga ishlov berish hamda konservatsiya qilishga rioya qilish;

boltlar oʻrnatilishi va gaykalar buralishi uchun erkin oʻtish va qulaylik, shuningdek, friksion birikmalar sifatini zaruriy nazorat qilish imkoniyati taʼminlanishi.

242. A aniqlik sinfidagi boltlari yigʻilgan elementlarda loyihaviy diametriga yoki alohida elementlar va detallarda konduktorlar boʻyicha parmalab yoki bosib detallarda kichikroq diametrga parmalab, soʻngra yigʻilganda loyihaviy diametrigacha parmalab ulanmalar uchun qoʻllanishi lozim.

V va S aniqlik sinfsli boltlar oquvchanlik chegarasi 380 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasaladigan konstruksiyalar uchun koʻp boltli birikmalarda qoʻllanishi lozim.

243. Rezbasiz qismning uzunligi boʻylab turli diametrli qismlarga ega boʻlgan boltlarni bu boltlar kesishda ishlaydigan boʻgʻinlarda ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

244. Siljituvchi kuchni qabul qiluvchi bolt rezbasi gaykaga yopishib turuvchi element yoʻgʻonligining yarmidan koʻp yoki 5 mm dan ortiq chuqurlikda turmasligi kerak, strukturaviy konstruksiyalar, elektr uzatish liniyalari va ochiq taqsimlash qurilmalari hamda transport kontakt tarmoqlari liniyalarining tayanchlari bundan mustasno boʻlib, ularda rezba ulanayotgan elementlar paketidan tashqarida joylashishi lozim.

245. Boltlar (shu jumladan oʻta mustahkam boltlar) mazkur SHNQning 31-jadvaliga muvofiq joylashtirilishi kerak.

246. Birlashtiruvchi boltlar maksimal masofada joylashtirilishi zarur.

247. Boltlar shaxmatsimon tartibda joylashtirilganda kuch boʻylab ularning markazlari oʻrtasidagi masofa a + 1,5d dan kam olinmasligi kerak, bu yerda a — kuchga koʻndalang qatorlar oʻrtasidagi masofa, d — bolt uchun teshik diametri.

Joylashtirishning mazkur tartibida element kesimi An uning faqat bitta kesimda kuchga koʻndalang (“zigzag” boʻylab emas) joylashgan teshiklar bilan kuchsizlanishi hisobga olingan holda aniqlanishi kerak.

31-jadvalMasofa tasnifiBoltlarni joylashtirishdagi masofalarHar qanday yoʻnalishda boltlarning markazlari oʻrtasidagi masofa:a) minimal2,5d1)b) chetki qatorlarda hoshiyalovchi burchaklar boʻlmaganda maksimal choʻzilish va siqilishda 8d yoki 12tv) oʻrta qatorlarda, shuningdek chet qatorlarda hoshiyalovchi burchaklar boʻlganda maksimal:choʻzilishda16d yoki 24tsiqilishda12d yoki 18tBolt markazi va elementning chekkasigacha boʻlgan masofalar:a) kuch boʻylab minimal2db) kuchga koʻndalangKesilgan qirralarda:1,5d “ prokatli1,2dv) maksimal 4d yoki 8tg) oʻta mustahkam boltlar uchun har qanday qirrada va kuchning har qanday yoʻnalishida minimal 1,3d

1) Oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 dan ortiq boʻlgan poʻlatdan yasalgan ulanayotgan elementlarda boltlar oʻrtasidagi minimal masofa 3d teng deb olinishi kerak.

30-jadvalda qabul qilingan belgilar:

d — bolt uchun teshik diametri;

t — eng ingichka tashqi elementning qalinligi.

Izoh. Oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan ulanayotgan elementlarda bolt markazidan element chetigacha boʻlgan kuch boʻylab masofani va boltlarning markazlari oʻrtasidagi minimal masofani hisoblash ushbu SHNQning 202 va 273-bandlariga muvofiq birikmalarning ishlash sharoitlarini tegishli koeffitsiyentlarini hisobga olib amalga oshirilgan hollarda kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

248. Burchak bitta tokcha bilan mahkamlanganda uning uchidan eng uzoqdagi teshik uning riskadagi eng yaqin sath chizigʻida joylashtirilishi lozim.

14-bob. Turli xil bino va inshootlarni loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar

1-§. Konstruksiyalar elementlarining egilish va siljishlari

249. Konstruksiya elementlarining egilishlari va siljishlari yuklanish hamda taʼsirlar boʻyicha QMQ 2.01.07-96 da belgilangan chegaraviy qiymatlaridan oshmasligi kerak.

2-§. Harorat choklari orasidagi masofalar

250. Bir qavatli bino va inshootlarning poʻlat karkaslari orasidagi harorat choklari oʻrtasidagi eng katta masofalar mazkur SHNQning 32-jadvalidan qabul qilinishi kerak.

251. Masofalar mazkur SHNQning 32-jadvalida koʻrsatilganidan 5 foiziga oshganda, shuningdek sinchning (karkas) bikrligi devorlar yoki boshqa konstruksiyalar bilan oshirilganda hisoblashda iqlim harorat taʼsirlari, konstruksiyalarning noelastik deformatsiyalari va tugunlarning yumshoqligi hisobga olinishi kerak.

Izoh. Bino yoki inshootning harorat choklari oʻrtasida ikki vertikal bogʻlam mavjud boʻlganda bogʻlamlar oʻrtasidagi masofa oʻqlarda binolar uchun 40 — 50 m dan, ochiq estakadalar uchun — 25 — 30 m dan oshmasligi kerak.

3-§. Qoplamalarning fermalari va strukturaviy plitalari

252. Fermalar va strukturaviy plitalar (bundan buyon matnda strukturalar deb yuritiladi) sterjenlarining oʻqlari barcha tugunlarda markazlashtirilgan boʻlishi kerak.

Sterjenlarni markazlashtirish payvandlangan fermalarda kesimlarning ogʻirlik markazlariga (5 mm gacha yaxlitlash bilan) va boltli fermalarda esa burchaklarning ularning muhrasidagi eng yaqin sath chizigʻi boʻylab amalga oshirilishi lozim.

253. Kesimlar oʻzgarganda fermalar belbogʻlari oʻqlarining siljishi agar u kichik kesimli belbogʻ balandligining 1,5 foizidan oshmasa, hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

254. Tugunlarda ekssentrisitet boʻlganda fermalar va strukturalarning elementlarini hisoblash tegishli eguvchi momentlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

Ferma tugunlaridan tashqarida yuklar qoʻllanilganda, belbogʻlari boʻylama kuchlar va eguvchi momentlarining birgalikdagi taʼsiriga moʻljallangan boʻlishi lozim.

255. Fermalarining 36 m dan ortiq boʻlgan prolyotlarida, doimiy va uzoq muddatli yuklardan egilishga teng boʻlgan qurilish koʻtarmasi boʻlishi, yassi tomlar uchun qurilish koʻtarmasi prolyot kattaligidan qatʼi nazar, uni umumiy standart yukdan egilishga va prolyotning 1/200 qismiga teng ravishda boʻlishi kerak.

256. Burchak yoki tavrlardan iborat elementli fermalarni hisoblashda ferma tugunlaridagi elementlarning ulanishlari sharnirli deb qabul qilinishi kerak.

257. Elementlarning qoʻshtavrli, N-simon va trubasimon kesimlarida fermalarni sharnirli sxema boʻyicha hisoblashga kesim balandligining elementlar uzunligiga nisbati 1/10 dan ortiq boʻlmaganda yoʻl qoʻyiladi.

258. Mazkur nisbatlar belgilangan meʼyordan ortiq boʻlganda elementlarda tugunlar bikrligidan qoʻshimcha eguvchi momentlar hisobga olinishi lozim.

259. Fasonkali payvandlab ulangan fermalarning tugunlarida panjara va belbogʻ elementlarining chetlari oʻrtasidagi masofa kamida a=6t-20 mm deb olinishi, biroq 80 mm dan oshmasligi kerak (bu yerda t — fasonkaning qalinligi, mm).

260. Nakladkalar bilan qoplangan ferma belbogʻlari birlashtiriladigan elementlarining uchlari oʻrtasida kamida 10 mm boʻsh joy qoldirilishi, bunda tutashgan joy oʻqining har bir tomonida esa 25 mm masofadagi zona payvandlanmasligi kerak.

261. Ferma panjarasining elementlarini fasonkalarga mahkamlovchi payvand choklari elementning koʻndalang kesilgan joyidan kamida 20 mm uzunlikda chiqarilishi lozim.

262. Tavrlar, qoʻshtavrlar va yakka burchaklardan yasalgan belbogʻlardan iborat fermalarning tugunlarida fasonkalarni belbogʻlarning tokchalariga tutashtirib mahkamlash fasonkaning butun qalinligiga eritish yoʻli bilan amalga oshirilishi lozim.

1-guruh konstruksiyalarida, shuningdek hisobiy haroratlari minus 40 °S dan past boʻlgan hududlarda foydalaniladigan konstruksiyalarda tugun fasonkalarini belbogʻlar bilan tutashtirish mazkur SHNQning 9-ilovasining 1-jadvalining 7-bandiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

263. Trubkasimon va qoʻshtavr kesimli sterjenlarga ega boʻlgan va panjara elementlari bevosita belboqqa (fasonkalarsiz) mahkamlangan fermalarning tugunlarini hisoblashda quyidagilarning koʻtarib turush qobiliyati tekshirilishi lozim:

belbogʻ devorining panjara elementlari tutashgan joylarda mahalliy egilish (ezilish) mavjud boʻlganda (dumaloq va toʻgʻri burchakli quvurlar uchun);

belbogʻ yon devorining panjara siqilgan elementi tutashgan joyda (toʻgʻri burchakli quvurlar uchun);

belbogʻ tokchalarining egilishiga (qoʻshtavrli kesim uchun);

belboqqa tutash kesimdagi panjara elementlarining;

panjara elementlarini belboqqa mahkamlovchi payvand choklarining.

Ushbu tekshirishlar mazkur SHNQning 10-ilovasida keltirilgan.

4-§. Kolonnalar

264. Ikki tekislikda panjarali ikki tomoni ochiq kolonnalarning joʻnatiladigan elementlari joʻnatiluvchi elementning uchlari yaqinida joylashtiriladigan diafragmalar bilan mahkamlanishi kerak.

265. Bir tekislikda birlashtiruvchi panjarali ikki tomoni ochiq kolonnalarda diafragmalar kamida har 4 m oraliqda joylashtirilishi lozim.

266. Bir tomonli belbogʻ choklariga ega markaziy siqilgan kolonnalar va ustunlarda bogʻlanishlar, balkalar, tirgaklar hamda boshqa elementlarni mahkamlash tugunlarida kuch uzatiladigan zonada biriktirilayotgan elementning (tugun) konturlaridan har bir tomondan 30kf uzunlikka chiquvchi ikki tomonlama payvand choklari qoʻllanishi lozim.

267. Birlashtiruvchi panjara fasonkalarini ustunlarga ustma-ust qoʻyib mahkamlovchi burchak choklari hisob boʻyicha tayinlanishi va fasonkaning ikki tomonida ustun boʻylab alohida uchastkalar koʻrinishida shaxmat tartibida joylashtirilishi, bunda mazkur choklarning uchlari oʻrtasidagi masofa fasonkaning 15 qalinligidan oshmasligi kerak.

268. Kolonnalarning montaj uloqlari frezalangan uchlari bilan uchma-uch payvandlab, nakladkalardagi payvand choklari yoki boltlar, shuningdek oʻta mustahkam boltlar bilan amalga oshirilishi kerak.

Nakladkalarni payvandlashda choklarni har tomondan 25 mm ga boʻgʻinga yetkazilmasligi lozim.

Siquvchi kuchlarni zich tegish orqali, choʻzuvchi kuchlarni esa boltlar vositasida uzatuvchi flanetsli ulashlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

5-§. Bogʻlanishlar

269. Binoning har bir harorat blokida bogʻlanishlarning mustaqil tizimi boʻlishi kerak.

270. Prolyoti 12 m dan ortiq boʻlgan kran osti balkalari va kran yoʻllari fermalarining pastki belbogʻlari gorizontal bogʻlanishlar bilan mustahkamlanishi lozim.

271. Kran osti balkalarining (pastki qavat) pastki sathidan pastda boʻlgan asosiy kolonnalar orasidagi vertikal bogʻlanishlar harorat blokining oʻrtasiga yaqinroq joylashtirilishi kerak.

272. Kran osti balkalari sathidan yuqoridagi vertikal bogʻlanishlarni harorat blokining uchlari boʻylab, shuningdek quyi pogʻona bogʻlanishlari joylashgan yerlarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

273. Binoning boʻylama yoʻnalishidagi ustunlarning tarmoqlari lozim darajada egiluvchan boʻlmagan holda bogʻlanishlarning tugunlarida mahkamlangan qoʻshimcha tirgaklar oʻrnatish lozim.

274. Ikki tarmoqli kolonnalarda bogʻlanishlar kolonna tarmoqlaridan har birining tekisligida joylashtirilishi, ikki tarmoqli bogʻlanishlarning tarmoqlari biriktiruvchi panjaralar oʻzaro birlashtirilishi zarur.

275. Qoplama bogʻlanishlari tizimi sinya (karkas) (poʻlat yoki aralash), turiga (progonli yoki progonsiz), qurilish hududining seysmikligiga, kranlarning yuk koʻtarish qobiliyatiga va ularning ishlash rejimiga, osma koʻtarish-transport qurilmalari va stropilosti fermalarining bor-yoʻqligiga, shuningdek, QMQ 2.01.03-19 talablariga muvofiq belgilanishi kerak.

276. Stropilosti fermalarining pastki belbogʻlari darajasida binoning har bir oraligʻida uning uchlarida, shuningdek binoning kengaytiruvchi boʻgʻinlarida koʻndalang gorizontal ulanishlar boʻlishi harorat blokining uzunligi 144 m dan ortiq boʻlgan va katta koʻtarish qobiliyatiga ega (50 t ga teng yoki undan ortiq) kranlar mavjud boʻlganda har 60 m da oraliq koʻndalang gorizontal bogʻlanishlar ham inobatga olish kerak.

277. Koʻtarish quvvati 10 t va undan ortiq boʻlgan koʻprikli kranlar bilan jihozlangan poʻlatdan yasalgan karkasli binolarda va stropil konstruksiyalarining pastki qismining sathi 18 m dan ortiq boʻlganda kranlarning yuk koʻtarish qobiliyatidan qatʼi nazar, stropilosti fermali binolarda, shuningdek seysmikligi 7 balldan yuqori boʻlgan holda, stropil fermalarining pastki belbogʻlarining chetki panellari boʻylab joylashgan va koʻndalang bogʻlanishlar bilan birgalikda pastki belbogʻlari tekisligida bikr kontur hosil qiluvchi boʻylama bogʻlanishlar boʻlishi kerak.

278. Bir va ikki oraliqli binolarda pastki belbogʻlar boʻylab boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab tayinlanishi lozim.

279. Koʻp oraliqli binolarda (oraliqlar soni uchtadan ortiq boʻlganda), yuk koʻtarish qobiliyati 50 t gacha yoki unga teng kranlar mavjud va ularning ish rejimi 1K — 6K boʻlsa, boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab va oʻrta ustunlar boʻylab bir qator oralatib joylashtirilishi lozim.

280. Koʻp oraliqli binolarda yuk koʻtarish qobiliyati 50 t dan ortiq kranlar mavjud va ularning ish rejimi GOST 34017-2016 boʻyicha 7K-8K boʻlsa, shuningdek balandlikda farqlar mavjud boʻlgan binolarda ular bir-biridan hisoblash yoʻli bilan aniqlanuvchi nisbatan koʻproq joylashtirilishi kerak.

281. Qoʻshni prolyotlarning balandligi bir xil boʻlganda kolonnalarning oʻrta qatorlari boʻylab boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab joylashtirilgan boʻylama bogʻlanishlar kabi loyihalanishi lozim.

282. Ikki koʻndalang bogʻlama fermalar oʻrtasida joylashgan fermalarning gorizontal tekisligidagi pastki belbogʻlari panellarining egiluvchanligi mazkur SHNQning 8-ilovasining 1-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar yetarli boʻlmasa, tugunlarga biriktirilgan tortqilarni joylashtirish orqali taʼminlanishi kerak.

283. Stropil fermalarining yuqori belbogʻlarida, koʻndalang gorizontal bogʻlanishlar, progonlar bilan qoplangan boʻlsa, har qanday bir qavatli sanoat binosida tayinlanishi, yuqori va pastki belbogʻlar boʻylab koʻndalang bogʻlovchi fermalarni planda birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

284. Stropil fermalarining koʻndalang bogʻlanishlar bilan bevosita tutashmaydigan ustki belbogʻlari mazkur bogʻlamalar joylashgan tekislikda tirgovichlar bilan boʻshatilishi kerak.

285. Agar progonsiz tomlarda fermalarning ustki belbogʻlari darajasida tomning qattiq diski mavjud boʻlsa, unda katta oʻlchamdagi temir-beton plitalar yuqori ferma belbogʻlariga payvandlangan yoki qoplamaning profilli listi har bir gofrirovkada ferma belbogʻlariga biriktirilgan boʻlsa, fermalarning ustki belbogʻlari boʻylab koʻndalang bogʻlanishlar faqat binoning yon yuzalarida va harorat oʻzgarishiga qarshi choklarning yaqinida oʻrnatilishi kerak. Qolgan panellarda tepa qirra yaqinida va stropil fermalari tayanchlari yaqinida tirgaklar oʻrnatilishi lozim.

286. Fermalarning ustki belbogʻlari sathida topyopmaning bikr diski mavjud boʻlganda, konstruksiyalarni tekislash va oʻrnatish vaqtida ularning barqarorligini taʼminlash uchun inventar yechib olinadigan bogʻichlar boʻlishi lozim.

287. Progonsiz qoplamalarda pastki va yuqori belbogʻlar boʻylab gorizontal ulanishlar qoplama turidan qatʼi nazar, faqat ogʻir yuk koʻtaruvchi kranlari boʻlgan binolarda (50 t va undan yuqori), metallurgiya ishlab chiqarish sexlarida 7K ish rejimida va ishlab chiqarish turidan qatʼi nazar, GOST 34017-2016 boʻyicha 8K boʻlgan binolarda oʻrnatilishi lozim.

288. Progonsiz bir oraliqli qoplamalarda va bir sathda joylashgan koʻp oraliqli qoplamalarda stropilosti fermalar mavjud boʻlganda, fermalarning ustki belbogʻlari tekisligida fermalarning chetki panellaridan birida boʻylama gorizontal bogʻlanishlar oʻrnatilishi lozim.

289. Qoplamalar turli sathlarda joylashganda har bir sathda bittadan boʻylama bogʻlanishlar tizimi boʻlishi kerak.

290. Fermalarning ustki belbogʻi boʻylab sarrovlar mavjud boʻlmagan fonus doirasida tirgaklar boʻlishi, bunda fermalarning tepa qirradagi tugunlari boʻylab bunday tirgaklar boʻlishi lozim.

291. Fonarlar boʻylab bogʻlanishlar ustki belbogʻlar (rigellar) tekisligida fonarning yon yuzalari yaqinida va harorat oʻzgarishiga qarshi choklarning ikkala tomonida joylashtirilishi kerak.

292. Qoplamaning oʻzaro koʻndalang bogʻlanish joylarida fermalar orasidagi vertikal bogʻlamlarni oʻrnatishni taʼminlash kerak.

293. Hisobiy haroratlar minus 40 °C dan past boʻlgan hududlarda foydalaniladigan binolar va inshootlarning qoplamalarida butun bino boʻylab har bir oraliqning oʻrtasida vertikal bogʻlamlar (odatda qoʻllaniladigan bogʻlamalarga qoʻshimcha ravishda) boʻlishi kerak.

294. Vertikal bogʻlanishlar stropil fermalarning tayanch ustunlari tekisliklarida, oraligʻi 30 m gacha boʻlgan fermalar uchun tepa qirra ustunlarining tekisliklarida, shuningdek oraligʻi 30 m dan ortiq boʻlgan fermalar uchun fonarning tashqi oyoqlari mahkamlangan tugun ostidagi ustunlarning tekisliklarida joylashtirilishi lozim.

295. Vertikal bogʻlanishlar elementlarining kesimlari hisob boʻyicha tayinlanishi, biroq chegaraviy egiluvchanlik mazkur SHNQning 8-ilova 1-jadvalining 6-bandida keltirilgan koʻrsatkichlardan past boʻlmasligi kerak.

296. Transportyorli galereyalari oraliqlarining kesiladigan fermalarining yuqori va pastki belbogʻlari boʻylab gorizontal bogʻlanishlar har bir oraliq uchun alohida loyihalab chiqilishi kerak.

297. Qoplamalar bogʻlamlarining krestsimon panjarasidan foydalanganda, I sinf masʼullik darajasiga mansub binolar va inshootlardan tashqari, hovonlar faqat choʻzuvchi kuchlarni hisoblash shartli sxemasi boʻyicha amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

298. Bogʻlanish elementlaridagi kuchlarni aniqlashda, fermalar belbogʻlarining siqilishi hisobga olinmasligi kerak.

299. Fermalarning pastki belbogʻlari tekisligida membranali toʻshama oʻrnatishda uning ishlashini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

300. Tekis koʻtarib turuvchi tizimli osma qoplamalarda (ikki tasmali, egiluvchan-bikr vantlar va boshqalar) koʻtarib turuvchi tizimlar orasida vertikal va gorizontal bogʻlanishlar boʻlishi kerak.

301. Bogʻlanishlarni mahkamlash V va S aniqlik sinfidagi boltlarda amalga oshirilishi lozim.

302. Ogʻir yuk koʻtaruvchi kranlar bilan jihozlangan va ish rejimlari 7K va 8K, seysmikligi 7 balldan yuqori boʻlgan binolarda, shuningdek bogʻlanish elementlarida (shamol fermalari va boshqalar) katta kuchlanishlar mavjud holatlarida, qilganda sezilarli harakatlar boʻlsa, bogʻlanishlar elementlarini mahkamlash montaj payvandida amalga oshirilishi kerak, ayrim hollarda esa A aniqlik sinfsidagi boltlar yordamida amalga oshirilishi lozim.

6-§. Balkalar

303. Payvandlangan tavrli balkalarning belbogʻlari uchun listli paketlardan foydalanishga yoʻl qoʻilmaydi.

304. Oʻta mustahkam boltlardagi balkalarning belbogʻlari uchun koʻpi bilan uch listdan iborat paketlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda belbogʻ burchaklarining yuzasi belbogʻning jami yuzining kamida 30 foiziga teng deb olinishi kerak.

305. Payvandlangan balkalarning belbogʻ choklari, shuningdek balkaning asosiy kesimiga biriktiriladigan yordamchi elementlar (masalan, bikrlik qovurgʻalari) uzluksiz qilib bajarilgan boʻlishi, koʻndalang bikrlik qovurgʻalari qovurgʻa choklarini oʻtkazish uchun qirqimlarga ega boʻlishi lozim.

306. Statik yukni koʻtarib turuvchi payvandlab oʻrnatilgan qoʻshtavrli balkalarda bir tomonli belbogʻ choklari qoʻllanganda quyidagi talablar bajarilishi lozim:

hisobiy yuklanish balkaning koʻndalang kesimiga nisbatan simmetrik tarzda qoʻyilishi;

balkani siqilgan belbogʻining barqarorligi mazkur SHNQning 114-bandi a-kichik bandiga muvofiq taʼminlanishi;

balkalar devorlarining barqarorligini hisoblash mazkur SHNQning 162 va 163-bandlarning talablariga muvofiq amalga oshirilishi;

balka belbogʻida bir yerga toʻplangan kuchlar qoʻllaniladigan joylarda, shu jumladan temir-beton qovurgʻali plitalardan yuklar tushuvchi joylarda koʻndalang bikrlik qovurgʻalari oʻrnatilishi.

307. Ramali konstruksiyalarning rigellarida tayanch tugunlar yaqinida ikki tomonli belbogʻ choklari qoʻllanishi, ularning uzunligi rigel kesimining balandligidan kam boʻlmasligi kerak.

308. Ushbu SHNQning 116 — 122-bandlariga muvofiq hisoblanuvchi balkalarda bir tomonli belbogʻ choklarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

309. Payvandlangan balkalarning bikrlik qovurgʻalari devor boʻlaklari tutashgan joyidan kamida 10 devor qalinligi masofasida uzoqlashtirilishi kerak.

Balka devorining ulanish choklarining kesishish joylarida qovurgʻani devorga biriktiruvchi choklar tutashuvchi chokka (6t — 20) mm yetkazilmasligi lozim.

310. 2 — 4-guruh konstruksiyalariga kiruvchi payvandlangan qoʻshtavrli balkalarda bir tomonli bikrlik qovurgʻalari qoʻllanishi, ular balkaning bir tomonida joylashtirilishi va balka belbogʻlariga payvandlab biriktirilishi kerak.

311. Bir tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda bikrlik qovurgʻalari devorning bir tomonli belbogʻ choklari joylashgan yerga qarama-qarshi tomonida joylashtirilishi zarur.

312. Bir tomonli bikrlik qovurgʻasining barqarorligini hisoblash mazkur SHNQning 172 va 176-bandlarining talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

7-§. Kran osti balkalari

313. Kran osti balkalarini mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 76-bandi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

314. Kran osti balkalarining devorlarini mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 29-formulasi boʻyicha bajarilishi, bunda kesiladigan balkalarning tayanchlaridagi kesimlarni hisoblashda 0,87 koeffitsiyent oʻrniga 0,77 koeffitsiyent olinishi kerak.

315. Kran osti balkalarini barqarorlikka hisoblash mazkur SHNQning 58-bandiga muvofiq bajarilishi lozim.

316. Kran osti balkalarining devorlari va belbogʻ listlarini ustuvorlikka (barqarorlik) tekshirish ushbu SHNQning 8-bobi talablariga muvofiq bajarilishi kerak.

317. Kran osti balkalarini charchashga hisoblash ushbu SHNQning 10-bobiga muvofiq amalga oshirilishi, bunda GOST 34017-2016 boʻyicha 7K (metallurgiya ishlab chiqarishlari sexlarida) va 8K ish rejimidagi kranlar uchun a = 0,77 deb qolgan hollarda a = 1,1 deb olinishi kerak.

318. GOST 34017-2016 boʻyicha 7K va 8K ish rejimlari guruhlarining kranlari uchun kran osti balkalarida devorlar qoʻshimcha tarzda mazkur SHNQning 320-bandiga muvofiq mustahkamlikka va 322-bandiga muvofiq toliqishga hisoblanishi kerak.

319. Kran osti balkalarini mustahkamlik va charchash uchun hisoblash QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq belgilangan kran yuklarining taʼsiri uchun amalga oshirilishi kerak.

320. Oquvchanlik chegarasi 400 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan kran osti balkalari devorlarining siqilgan zonasida quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

(151)

(152)

(153)

(154)

bu yerda:

(155)

b — kesiladigan balkalarni hisoblash uchun 1,15 ga teng deb, kesilmaydigan balkalarning tayanchlaridagi kesimlarni hisoblash uchun esa — 1,3 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent;

M,Q — mos ravishda balka kesimidagi hisobiy yuklanishdan eguvchi moment va koʻndalang kuch;

γf1 — kranning alohida gʻildiragiga toʻplangan vertikal yuklanishning koʻpayish koeffitsiyenti boʻlib, u meʼyorlarning yuklanish va taʼsirlarga oid talablariga muvofiq olinadi;

F — kran gʻildiragining dinamiklik koeffitsiyenti hisobga olinmagan hisobiy bosimi;

lef — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan shartli uzunlik

, (156)

bu yerda:

c — payvandlangan va prokat balkalari uchun 3,25, oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun esa — 4,5 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent;

J1f — balka belbogʻi va kran relsining xususiy inersiya momentlarining yigʻindisi yoki rels uning va belbogʻning birgalikdagi ishlashini taʼminlovchi choklar bilan payvandlab ulangan holda rels va belbogʻning umumiy inersiya momenti;

Mt — quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi mahalliy burovchi moment

(157)

bu yerda:

e — shartli ekssentrisitet, 15 mm ga teng deb olinadi;

Qt — koʻprikli kranning qiyshayishi va kran yoʻllarining parallel emasligi tufayli yuzaga keluvchi gorizontal koʻndalang hisobiy yuklanish boʻlib, u QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq olinadi;

hr — kran relsining balandligi;

— rels va belbogʻ xususiy burovchi inersiya momentlarining yigʻindisi,

bu yerda:

tf va bf — mos ravishda balkaning yuqori (siqilgan) belbogʻining qalinligi va kengligi.

321. Mazkur SHNQning 150 — 156-formulalarida barcha kuchlanishlar “musbat” belgisi bilan olinishi lozim.

322. Yasama kran osti balkasining yuqori zonasini toliqishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(158)

bu yerda:

— barcha poʻlatlar uchun charchashga hisobiy qarshiligi boʻlib, u tegishli ravishda payvandlangan va oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun teng deb olinadi:

= 75 N/ mm2 va 95 N/ mm2 devorning siqilgan yuqori zonasi (balka prolyotidagi kesim) uchun;

= 65 N/ mm2 va 89 N/ mm2 devorning choʻzilgan yuqori zonasi (kesilmaydigan balkalarning tayanch kesimlari) uchun.

323. Mazkur SHNQning 158-formulasida kuchlanishlarning qiymatlari QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq mazkur SHNQning 320-bandi boʻyicha belgilangan kran yuklanishlaridan aniqlanishi kerak.

324. GOST 34017-2016 boʻyicha 7K va 8K ish rejimlari guruhlarining kranlari kran osti balkalaridagi ustki belbogʻ choklari devorning butun qalinligiga eritish yoʻli bilan bajarilishi lozim.

325. Harakatlanuvchi tarkiblardan yuklanishni bevosita qabul qiluvchi kran osti balkalari va ish maydonchalari balkalarining choʻzilgan belbogʻlarining boʻsh qirralari prokatli, plazmali-yoyli qirqish yoʻli bilan randalangan yoki qirqilgan boʻlishi zarur.

326. Kran osti balkalarining bikrlik qovurgʻalarining oʻlchamlari mazkur SHNQning 172-bandi talablariga javob berishi, bunda ikki tomonlama qovurgʻaning chiqadigan qismining kengligi kamida 90 mm boʻlishi kerak.

Ikki tomonlama koʻndalang bikrlik qovurgʻalari, balkaning belbogʻlariga payvandlanmasligi zarur.

327. Bikrlik qovurgʻalarining uchlari balkaning yuqori belbogʻiga moslab oʻrnatilishi kerak.

328. GOST 34017-2016 boʻyicha 1K — 5K ish rejimlari guruhlarining kranlari ostidagi balkalarda bir tomonli koʻndalang bikrlik qovurgʻalarini balkaning devori va ustki belbogʻiga payvandlagan va mazkur SHNQning 310-bandiga muvofiq joylashtirgan holda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

329. Kran yoʻllari (monorelslar) osma balkalarini mustahkamlikka hisoblash kran gʻildiragidan bosim tushuvchi joydagi balkaning oʻqi boʻyicha boʻylama va koʻndalangiga yoʻnalgan mahalliy normal kuchlanishlarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim.

8-§. Metall listlardan yasalgan konstruksiyalar

330. Qobiqlarning koʻndalang bikrlik elementlarining konturi tutashtirilgan qilib loyihalanishi kerak.

331. Listlardan yasalgan konstruksiyalarga bir yerga toʻplangan yuklanishlarni bikrlik elementlari orqali uzatilishi zarur.

332. Turli shakldagi qobiqlarning tutashgan joylarida mahalliy kuchlanishlarni kamaytirish maqsadida bir tekis oʻtishlar qoʻllanishi lozim.

333. Barcha payvand choklarini ikki tomonlama yoki bir tomonlama oʻzakni qaytadan payvandlash orqali yoki tagliklarda bajarish lozim.

334. Konstruksiyalar ulanmalarining zichligini taʼminlash talab etilgan hollarda ular loyiha hujjatlarida boʻlishi lozim.

335. Listlardan yasalgan konstruksiyalarda, uchma-uch ulab payvandlab biriktirishdan foydalanish kerak.

336. Qalinligi 5 mm yoki undan kam boʻlgan listlarni ulash, shuningdek montaj ulashlarini ustma-ust bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

337. Listlardan yasalgan konstruksiyalarni loyihalashda ularni ishlab chiqarish va montajni industrial usullarini qoʻllash va quyidagilardan foydalanish kerak:

katta oʻlchamdagi listlar va tasmalardan;

rulonlash usuli, qobiq shaklidagi zagotovkalarni tayyorlash;

kam chiqitli texnologiyalarni qoʻllash orqali chiqindi chiqishini taʼminlovchi bichimdan;

avtomatik payvandlashdan;

montaj vaqtida bajariluvchi payvand choklarining minimal sonidan.

338. Planda toʻrtburchak yoki kvadratlar shaklidagi yassi qoplama membranalarini loyihalashda, tayanch konturlarning burchaklarida, kontur elementlarining silliq ulanishidan foydalanish kerak.

Membrana konstruksiyalari uchun korroziyaga chidamliligi yuqori boʻlgan poʻlatlardan foydalanish kerak.

9-§. Montaj mahkamlagichlari

339. Toliqishga hisoblanadigan kran osti balkalariga ega boʻlgan bino va inshootlarning konstruksiyalari, shuningdek temir yoʻl tarkiblari osti uchun konstruksiyalarning montaj mahkamlagichlari payvandlash yoʻli bilan yoki oʻta mustahkam boltlarda bajarilishi kerak.

340. Aniqlik sinfsi V va S boʻlgan boltlarni mazkur konstruksiyalarning montaj birikmalarida qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:

progonlarni, fonar konstruksiyasi elementlarini, fermalarning ustki belbogʻlari boʻylab bogʻlanishlarni (pastki belbogʻlar boʻylab bogʻlanishlar yoki bikr tom mavjud boʻlganda), fermalar va fonarlar boʻylab vertikal bogʻlanishlarni, shuningdek faxverk elementlarini mahkamlash uchun;

bikr tom (temir-beton yoki yacheykali betonlardan armaturalangan plitalar, profillangan poʻlat toʻshama va boshqalar) mavjud boʻlganda fermalarning pastki belbogʻlari boʻylab bogʻlanishlarni mahkamlash uchun;

stropil va uning osti fermalarini kolonnalarga va stropil fermalarini stropil osti fermalariga mahkamlash uchun, vertikal tayanch bosim stolcha orqali uzatilgan holda;

kran osti kesiladigan balkalarni bir-biri bilan biriktirish uchun, shuningdek ularning pastki belbogʻini vertikal bogʻlanishlar biriktirilmaydigan kolonnalarga mahkamlash uchun;

dinamik yuklanishlar taʼsir etmaydigan ish maydonchalarining balkalarini mahkamlash uchun;

ikkinchi darajali konstruksiyalarni mahkamlash uchun.

15-bob. Turar joy obyektlari, jamoat bino va inshootlarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar

1-§. Karkasli binolar

341. Ramali tizimlarning elementlaridagi eguvchi momentlarni qayta taqsimlanishi uchun rigellarning kolonnalar bilan ulanish tugunlarida plastik bosqichda ishlovchi poʻlat nakladkalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

342. Nakladkalar oquvchanlik chegarasi 345 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatlardan yasalgan boʻlishi kerak.

343. Nakladkalardagi kuchlanishlar oquvchanlikning minimal chegarasi boʻlgan va oquvchanlikning maksimal chegarasi N/mm2 boʻlgan holatda aniqlanishi lozim.

344. Plastik bosqichda ishlovchi yopqichlar randalangan yoki frezerlangan boʻylama qirralarga ega boʻlishlari zarur.

2-§. Osma qoplamalar

345. Iplardan yasalgan konstruksiyalar uchun kanatlar, eshilgan poʻlat iplar va oʻta mustahkam simlar qoʻllanilishi lozim.

346. Osma qoplamaning tomi bevosita koʻtarib turuvchi iplarida joylashgan boʻlishi va ular hosil qilgan shaklni takrorlashi, tomni maxsus ustqurma konstruksiyaga tirash yoʻli bilan iplar ustida koʻtarishga yoki iplarga pastdan osib qoʻyish, bu holda tomning shakli iplarning osilish shaklidan farq qilishiga yoʻl qoʻyiladi.

347. Tayanch konturlarining tashqi koʻrinishi hisobiy yuklanishlari ularga biriktirilgan iplardagi kuchlardan bosim egri chiziqlarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

348. Osma qoplamalar shaklning vaqtinchalik yuklanishlardan, shu jumladan tomning qabul qilingan konstruksiyasining germetikligini taʼminlashi lozim boʻlgan shamol soʻrishidan ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblanishi, bunda qoplamaning egriligining oʻzgarishi ikki yoʻnalishda iplar yoʻnalishi va ularga koʻndalang yoʻnalishda tekshirilishi kerak.

Zaruriy barqarorlikka erishish quyidagi konstruktiv tadbirlar yordamida amalga oshirilishi lozim:

qoplama ogʻirligi hisobiga ipning taranglashishi yoki dastlabki kuchlanish hisobiga oshirish;

barqarorlashtiruvchi maxsus konstruksiyani yaratish;

egiluvchi-bikr iplarni qoʻllash;

iplar va tom plitalari tizimini yagona konstruksiyaga aylantirish.

349. Ip kesimi hisobiy yuklanishda yuzaga keluvchi eng katta kuch boʻyicha qoplamaning berilgan geometriyasi oʻzgarishini hisobga olgan holda hisoblanishi kerak.

Toʻrsimon tizimlarda ip kesimi faqat mazkur ip boʻylab joylashgan vaqtinchalik yuklanish taʼsirida hosil boʻluvchi kuchga tekshirilishi lozim.

350. Iplarning vertikal va gorizontal siljishlari hamda ulardagi kuchlar qoplama konstruksiyasining ishini nochiziqligini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

351. Kanatlar va ularning mahkamlanishlaridan iplarning ishlash sharoitlari koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 17-bobiga muvofiq hisoblanishi kerak.

Barqarorlashtiruvchi kanatlar, agar ular tayanch kontur uchun tortqichlar hisoblanmasa, ish sharoitlari koeffitsiyenti = 1 ga teng deb qabul qilinishi lozim.

352. Prokat profillardan hosil qilingan iplarning tayanch tugunlari sharnirli qilib bajarilishi kerak.

16-bob. Havodagi elektruzatish liniyalarining tayanchlari, ochiq taqsimlash qurilmalari va transport kontakt tarmoqlari liniyalarining konstruksiyalarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar

353. Balandligi 100 m gacha boʻlgan havodagi elektruzatish liniyalarining (HL) tayanchlari va ochiq taqsimlash qurilmalarining (OTQ) konstruksiyalari uchun boltlar charchashga hisoblanmaydigan konstruksiyalar kabi balandligi 100 m dan ortiq boʻlgan tayanchlar uchun esa toliqishga hisoblanadigan konstruksiyalar uchun kabi qabul qilinishi kerak.

354. HL tayanchlari, OTQ va kontakt tarmoqlari (KT) konstruksiyalarini hisoblashda mazkur SHNQning 4-ilovasida belgilangan ish sharoitlari koeffitsiyentlari, shuningdek ushbu SHNQning 33-jadvali va 372-bandiga muvofiq boʻlishi kerak.

355. Tayanch elementlarini mustahkamlikka hisoblashga mazkur SHNQning 100-bandiga muvofiq yoʻl qoʻyilmaydi, bir tokchaga boltlar bilan biriktiriladigan yakka burchaklardan iborat choʻzilgan elementlarni mahkamlash joylaridagi kesimlarni hisoblash bundan mustasno.

356. Yassi traverslar elementlarining egiluvchanligini aniqlashda hisobiy uzunliklar va kesimlarning inersiya radiuslari i mazkur SHNQning 34-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.

357. Keltirilgan egiluvchanlikni mazkur SHNQning 1-jadvali boʻyicha aniqlashda butun sterjenning eng katta egiluvchanligi l quyidagi formulalar boʻyicha hisoblab topilishi lozim:

uchlari boʻylab sharnirli tayangan, parallel belbogʻlarga ega toʻrt qirrali sterjen uchun

(159)

uchlari boʻylab sharnirli tayangan, parallel belbogʻlarga ega uch qirrali sterjen uchun

(160)

erkin turuvchi piramidasimon shakldagi ustun uchun (10-rasm)

. (161)

mazkur SHNQning 159 — 161-formulalarda qabul qilingan belgilar:

— hisobiy uzunlikni aniqlash uchun koeffitsiyent;

l — ikki tomoni ochiq sterjenning geometrik uzunligi;

b — parallel belbogʻlarga ega sterjenning tor qirrasi belbogʻlarining oʻqlari oʻrtasidagi masofa;

h — erkin turgan ustun balandligi;

bs va bt — piramidasimon tayanch belbogʻlarining oʻqlari oʻrtasidagi mos ravishda eng tor qirraning ustki va pastki asoslaridagi masofalar.

Izoh. Ish sharoitlari koeffitsiyentining jadvalda koʻrsatilgan qiymatlari birikmalardagi tugun elementlariga tatbiq etilmaydi.

358. Uzunligi boʻyicha oʻzgarmas ikki tomoni ochiq markaziy siqilgan va siqilib-egilgan sterjenlarning barqarorligini hisoblash ushbu SHNQning 6-bobi talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

359. Ikki tomoni ochiq, uzunlik boʻyicha oʻzgarmas, panjara va plankalardan iborat teng tomonli uch qirrali sterjenlar uchun nisbiy ekssentrisitet m quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi kerak:

qirralaridan biriga perpendikulyar tekislikda egilganda

(162)

qirralaridan biriga perpendikulyar tekislikda egilganda

(163)

bu yerda:

b — qirra tekisligidagi belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;

b — boltli birikmalarda 1,2 ga, payvandli birikmalarda 1,0 ga teng boʻlgan koeffitsiyent.

24-rasm. Traversalar sxemalari

a — uchburchak panjarali, b — ustunli

34-jadvalTraversa konstruksiyasilef hisobiy uzunlik va kesimning inersiya radiusibelbogʻlarnikipanjaranikilefilefiYakka burchaklardan belbogʻlar va panjara bilan (24-rasm, a)lmlm1iminixld,lc-imin-Shvellerlardan belbogʻlar va yakka burchaklardan panjara bilan (24-rasm, b)lm 1,12lm1iyixld,lc-imin-

33-jadvalda qabul qilingan belgilar:

ix — travers panjarasi tekisligiga parallel oʻqqa nisbatan kesimning inersiya radiusi.

360. Ikki tomoni ochiq kesimli markaziy siqilgan va siqilib egilgan sterjenlar hisoblashda ushbu SHNQning 127-bandidagi talablariga muvofiq elementlarning boltli ulanmalarida ekssentrisitet qiymati 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.

361. Tortqichlarga ega boʻlgan tayanchlarning ikki tomoni ochiq kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan ustunlarining ayrim belbogʻlarini turgʻunligini tekshirishda har bir belbogʻdagi boʻylama kuch deformatsiyalangan sxema boʻyicha hisoblab chiqariladigan eguvchi moment M ni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Mazkur momentning sharnirli tayangan ustun uzunligining oʻrtasidagi qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(164)

bu yerda:

Mq — oddiy toʻsinlardagi kabi aniqlanadigan uzunlik oʻrtasida koʻndalang yuklanishdan beriladigan eguvchi moment;

bu yerda:

J — koʻndalang yuklanishning taʼsir etuvchi tekislikka perpendikulyar boʻlgan oʻqqa nisbatan ustun kesimining inersiya momenti;

l — ustun uzunligi;

N — ustundagi boʻylama kuch;

fq — oddiy toʻsinlardagi kabi aniqlanadigan uzunlik oʻrtasidagi koʻndalang yuklanish taʼsiridagi ustunning egilishi;

— ustunning boshlangʻich qiyshayish koʻrsatkichi;

b — ushbu SHNQning 357-bandiga muvofiq qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

362. Ikki tomoni ochiq kesimli siqilib egiluvchi va sharnirli tayangan ustunlardagi uzunlik boʻylab oʻzgarmas koʻndalang kuch Q tortchiqli tayanchlarda ustun uzunligi boʻylab oʻzgarmas deb olinishi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(165)

bu yerda:

— tashqi yuklanishdan maksimal koʻndalang kuch.

363. Yakka burchaklardan yasalgan konstruksiyalarning siqilgan sterjenlarini barqarorlikka hisoblash boʻylama kuchlarning ekssentrik qoʻyilishini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

364. Boʻylama kuchlarni kamida 1,0 deb olinadigan koeffitsiyentlar amva ad ga koʻpaytirish sharti bilan bu sterjenlarni (3) formula boʻyicha markaziy siqilgan sterjenlar sifatida hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

365. Mazkur SHNQning 10-rasmiga muvofiq fazoviy boltli konstruksiyalarda (10, c — rasm va oxirgi tayanchlardan tashqari), panjara elementlarida bir qatorli boltlarni joylashtirish bilan yakka teng tokchali burchaklardan sterjenlarning tugunlarida markazlashtirilganda va belbogʻlarning ikkala tomonidagi tugunga hovonlarni biriktirish orqali va koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagilar bilan aniqlanadi:

boʻlgan belbogʻlar uchun ( boʻlsa, deb olinishi kerak) quyidagi formulalar boʻyicha:

va boʻlsa

(166)

va boʻlsa

(167)

belbogʻning hisoblanayotgan paneliga tutash hovonlar uchun (hovonning burchak tokchasi boʻylab muhradan boltlar oʻrnatilgan belgigacha boʻlgan masofasining hovon burchagi tokchasining kengligiga nisbati 0,54 dan 0,60 gacha teng boʻlganda) quyidagi formulalar boʻyicha:

va boʻlsa

(168)

va boʻlsa

(169)

366. Mazkur SHNQning 10-rasmi g, d, e-chizmasidagi fazoviy boltli konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 167 va 169-formulalarida deb olinishi kerak.

367. Fazoviy payvandlangan konstruksiyalarda yakka teng tokchali burchaklardan 10-rasmi b, d-chizmasiga muvofiq (oxirgi tayanchlardan tashqari) tugunga hovonlar faqat belbogʻ tokchasining ichki tomonidan biriktirilgan holda, boʻlsa, am va ad koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagicha qabul qilinadi:

sterjenlarning tugunlarida markazlashtirish kesimlarning ogʻirlik markazlari boʻyicha amalga oshirilganda

Hovonlarning oʻqlarini tugunlarda markazlashtirish belbogʻning muhrasiga nisbatan amalga oshirilganda

Konstruksiyalarni vertikal va koʻndalang yuklanishlar hamda simlar va troslarining uzilishi natijasida hosil boʻlgan burovchi momentning birgalikdagi taʼsirini hisoblashda deb olishga yoʻl qoʻyiladi.

368. Mazkur SHNQning 166 — 168-formulalarida am va ad ni aniqlash uchun qabul qilingan belgilar:

s — belbogʻ burchagining tokchasi boʻylab uning muhrasidan tugun markazi joylashgan belgigacha boʻlgan masofa;

b — belbogʻ burchagi tokchasining kengligi;

— belbogʻning shartli egiluvchanligi;

Nm — belbogʻ panelidagi boʻylama kuch;

Nmd — belbogʻning bir tokchasiga tutashuvchi hovonlardagi kuchlar belbogʻ oʻqiga proyeksiyalarining unga tugunda uzatiladigan va Nm uchun kabi nazarda tutilgan yuklanishlar birikmasida aniqlanadigan yigʻindisi;

belbogʻni hisoblashda tugunlar uchun panel uchlari boʻyicha, hovonlarni hisoblashda esa hovon tutashgan tugun uchun olingan Nmd qiymatlaridan eng kattasi olinadi.

369. Panjarasimon erkin turgan ustunning yakka burchakdan yasalgan pastki birinchi tirgagining egiluvchanligi 160 dan oshmasligi kerak.

370. Tayanchlarning yuqori qismidagi ogʻishlar va traversalarning vertikal egilishlari mazkur SHNQning 35-jadvalida keltirilgan qiymatlardan oshmasligi lozim.

371. Yakka burchaklardan yasalgan HL va OTQning tayanchlarining poʻlat konstruksiyalarida diafragmalar bir-biridan kamida 15 m oralatib, shuningdek, bir yerga toʻplangan yuklanishlar beriladigan va belbogʻlarning singan joylarida joylashtirilishi lozim.

372. Tokcha qalinligi 6 mm gacha oquvchanligi 380 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatlardan yasalgan doimiy choʻzilishga ishlaydiganlar birikmalarning panjara elementlarining (hovonlar va tirgovichlar) bir boltli ulanishlarida, elementlarni yasashda element qirrasidan teshik markazigacha boʻlgan masofani kuch boʻylab 1,35d deb (bu yerda d — teshik diametri) kamaytirishsiz olishga yoʻl qoʻyiladi va bu loyihada koʻrsatilishi lozim. Bunda, ulanayotgan elementlarni ezilishga hisoblashda birikma ish sharoitlari koeffitsiyenti mazkur SHNQning 138-formulasiga asosan 0,65 ga teng deb olinishi zarur.

373. Doimiy kuchlanishda ishlaydigan elementlarning bir boltli ulanishlarida (traverslarning tortqilari, simlar va trosslar mahkamlangan tugunlarga tutash elementlar va jihozlarni biriktirish joylarida) elementning chetidan teshik markazigacha boʻlgan masofa kuch boʻylab kamida 2d deb olinishi kerak.

374. Bir tugunda bolt bilan belboqqa biriktirilgan hovonlar belbogʻning burchak tokchasining har ikki tomonida joylashtirilishi kerak.

375. Belbogʻ teng tokchali burchaklarining boltli ulanmalarida uloqdagi boltlar soni juft tayinlanishi va boltlar burchak tokchalari oʻrtasida teng taqsimlanishi kerak.

376. Boltlar bir qatorda va shaxmat tartibida joylashtirilganda ularning soni, shuningdek, boltlar ikki qatorda joylashtirilganda ularning koʻndalang qatorlari soni birikish joyining har bir tomonida burchakning bir tokchasida beshtadan ortiq tayinlanmasligi kerak.

Izohlar:

1. OTQning tayanchlari va HLning tayanchlari traverslarining ogʻishlari avariya va montaj rejimida meʼyorlashtirilmaydi.

2. Jadvalning 7 va 8-bandlari boʻyicha ogʻishlar va egilishlar agar qurilmadan foydalanish texnik shartlarida qatʼiy talablar belgilangan boʻlsa, kamaytirilishi lozim.

17-bob. Balandligi 500 m gacha boʻlgan antenna aloqa inshootlari (AI) konstruksiyalarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar

https://neolex.uz/uz/laws/law-7001934