Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (338-son)

15.06.2024

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

Elektr energiyasining ulgurji va chakana bozori mexanizmlariga bosqichma-bosqich oʻtish hamda elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarini, shu jumladan, mustaqil ishlab chiqaruvchilarni va yirik isteʼmolchilarni magistral elektr tarmoqlariga ulanishini soddalashtirish hamda ularga teng shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin:

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarning magistral elektr tarmoqlariga ulash;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarga xalqaro talablarga mos teng shart-sharoitlar yaratish;

magistral tarmoqlardan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali elektr energiyasining ulgurji va chakana bozorida faoliyat yurituvchi barcha tomonlar uchun umumiy texnik talablarni oʻrnatish.

2. Belgilab qoʻyilsinki:

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining talablari magistral tarmoqlarga ulangan hamda yangidan ulanadigan barcha turdagi elektr energetika korxonalari va isteʼmolchilari tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi;

ushbu qaror rasmiy kuchga kirgan sanada magistral tarmoqlarga ulangan barcha turdagi elektr energiyasi korxonalari, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va isteʼmolchilar uchun Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining faqatgina ekspluatatsiya jarayonidagi talablari taalluqli hisoblanadi.

3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi energetika vaziri J.T. Mirzamahmudov hamda energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi direktori Sh.X. Xodjayev zimmasiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2024-yil 15-iyun,

338-son

Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 15-iyundagi 338-son qaroriga ILOVA

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish

QOIDALARI

I boʻlim. Umumiy qoidalar

1-bob. Asosiy qoidalar

1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida magistral elektr tarmoqlarini rejalashtirish hamda uni xavfsiz va ishonchli ekspluatatsiya qilish, magistral elektr tarmoqlariga ulanish va undan foydalanish huquqlariga doir talablar hamda ularning ishlash tartibini belgilash sohasidagi, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarining taqsimlash tizimlariga ulanishdagi munosabatlarni tartibga soladi.

Mazkur Qoidalar magistral elektr tarmoqlaridan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali barcha Foydalanuvchilar va vakolatli organlar uchun umumiy talablarni oʻrnatadi.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

ajratish — Tegishli tizim operatori tarmogʻida bevosita ish bajarmasdan ulanishni tiklash imkonini qoldirmagan holda, Foydalanuvchi tarmogʻining ulanish nuqtasidagi infratuzilmani hammasini yoxud bir qismini oʻchirish;

alohida ishlash — oʻchishdan soʻng birlashgan energetika tizimidan alohida ajralgan butun yagona elektr energetika tizimining yoki undagi chastota va kuchlanishni boshqaruvchi kamida bitta generatsiyalovchi modulga ega boʻlgan qismning mustaqil ishlashi;

berk taqsimlash tizimi — sanoat, tijorat yoki boshqa umumiy xizmat koʻrsatish obyektlariga geografik chegaralangan hududda elektr energiyasini taqsimlovchi, maishiy isteʼmolchilarga elektr energiyasini yetkazib bermaydigan, kam sonli maishiy isteʼmolchilar yoki taqsimlash tizimi operatori bilan ishlaydigan tizim;

Berk taqsimlash tizimi operatori — berk taqsimlash tizimining faoliyat yuritishi uchun masʼul boʻlgan subyekt;

generatsiyalovchi modul — elektr energiyasini sinxron yoki sinxron boʻlmagan (nosinxron) holda generatsiyalovchi (ishlab chiqaruvchi) qurilma yoki qurilmalar majmuasi;

Isteʼmolchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan elektr energiyasini ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish va (yoki) boshqa maqsadlarda elektr energiyasidan Foydalanuvchi yuridik shaxs, yaʼni yirik isteʼmolchilar;

koʻrsatma — operator (dispetcher) tomonidan oʻz vakolati doirasida harakatlarni bajarish uchun Foydalanuvchilarga biron-bir harakatni amalga oshirish uchun berilgan har qanday buyruq (farmoyish, topshiriq, ruxsat);

kuchlanishni avtomatik rostlagichi — klemmadagi haqiqiy kuchlanishni etalon qiymat bilan taqqoslash va qoʻzgʻatish tizimini boshqarish yoʻli bilan sinxron generatsiyalovchi modulning klemmalaridagi kuchlanishni boshqaruvchi, uzluksiz harakat qiluvchi avtomatik qurilma;

maksimal quvvat — Elektr stansiyasi operatori va Tegishli tizim operatori oʻrtasidagi Ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul(lar)ning ishlashi bilan bogʻliq, tarmoqqa uzatilmaydigan yuklamani (oʻz ehtiyoji uchun va boshqa maqsadlarda) chegirib tashlagandan soʻng uzatilishi mumkin boʻlgan uzluksiz maksimal aktiv quvvat;

minimal barqaror ishlash rejimi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning cheklanmagan vaqt davomida barqaror ishlashi mumkin boʻlgan minimal aktiv quvvat;

nosinxron generatsiyalovchi modul — yagona elektr energetika tizimiga nosinxron yoki tegishli elektronika yordamida ulangan hamda uzatish tizimiga, taqsimlash tizimiga, jumladan, berk taqsimlash tizimiga yagona ulanish nuqtasiga ega boʻlgan generatsiyalovchi qurilmalar yoki ularning jamlanmasi;

rostlashning minimal darajasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini nazorat qilish mumkin boʻlgan minimal koʻrsatkich;

sinxron generatsiyalovchi modul — generatsiya qilinayotgan kuchlanish chastotasi, generatorning aylanish chastotasi va tarmoq kuchlanishining chastotasi doimiy mutanosib boʻladigan, yaʼni sinxron holda elektr energiyasini generatsiya qiluvchi qurilmalarning umumiy jamlanmasi;

statizm — chastotaning turgʻun oʻzgarishini, chiqishdagi aktiv quvvatning foizlarda ifodalangan yakuniy turgʻun qiymatiga nisbati. Chastotaning oʻzgarishi nominal chastotaga nisbatan ifodalanadi, aktiv quvvatning oʻzgarishi tegishli chegaraga erishish vaqtidagi maksimal quvvatga yoki haqiqiy aktiv quvvatga nisbati bilan ifodalanadi;

Taqsimlash tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasining muayyan hududi yoki tumanida elektr energiyasini taqsimlash boʻyicha faoliyatni amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs;

Tegishli tizim operatori — bu barcha tizim operatorlarini, xususan, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori va Berk taqsimlash tizimi operatorlarini nazarda tutuvchi umumiy atama, yaʼni Foydalanuvchi tarmogʻi ulangan tarmoqning vakolatli operatori. Elektr stansiyasi operatori yoki Foydalanuvchining ichki tarmoqlariga ulangan boshqa Foydalanuvchilar uchun ular Tegishli tizim operatori hisoblanadi;

Tizim operatori — Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini real vaqt rejimlarida operativ (tezkor-dispetcherlik) boshqarish, uning ishonchli ishlashini taʼminlash, boshqa davlatlar energetika tizimlari bilan parallel ravishda ishlash, elektr energiyasiga boʻlgan talab va taklifdan kelib chiqib, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqarish va uning isteʼmol qilinishiga taʼsir qiluvchi barcha omillarni hisobga olgan holda, uni ishlab chiqarish va isteʼmol qilishning har soatlik rejimlarini boshqaruvchi organ;

uzatish tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, yirik isteʼmolchilar va taqsimlash tizimlari ulangan, elektr energiyasining hududlararo uzatilishini taʼminlovchi va qoʻshni davlatlar elektr energetika tizimlari bilan bogʻlangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli magistral elektr tarmoq xoʻjaligi obyektlari (elektr uzatish tarmoqlari va podstansiyalar) majmuasi;

Uzatish tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasida uzatish tizimini ekspluatatsiya qilish va uni rivojlantirish faoliyatini amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs yoki tashkilot;

uzlukli yuklama — shartnomaga binoan elektr energiyasi taʼminotchisi, Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatori tomonidan cheklangan vaqt davriga oʻchirilishi mumkin boʻlgan maʼlum isteʼmolchilarning yuklamasi;

ulanish nuqtasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul, Isteʼmolchi tarmoqlari yoki taqsimlash tizimi tarmoqlarini uzatish tizimiga, shuningdek, taqsimlash va yopiq taqsimlash tizimlariga ulanish chegarasi (nuqtasi);

ulanish shartnomasi — elektr stansiyalari, Isteʼmolchilar yoki taqsimlovchi tizim qurilmalariga aniq texnik talablarni va tegishli ulanish nuqtasini oʻz ichiga oluvchi, Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori, Isteʼmolchi tarmoqlari operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi shartnoma;

flikerlar — miltillash, elektr tarmogʻida yuklamaning tez yoki tez-tez oʻzgarishi yoxud boshqa sabablarga koʻra kuchlanishning tebranishi natijasida yuzaga keladigan holat. Bu holat yorugʻlikning miltillashiga olib keladi yoki sezgir uskunalarning ishlashiga taʼsir qiladi;

Foydalanuvchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan, generatsiyalovchi modullarga ega boʻlgan tarmoqlari taqsimlash tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan yuridik yoki jismoniy shaxs;

chastota yetakchisi — sinxron ishlash zonasidagi chastota barqarorligini taʼminlash uchun Tizim operatori tomonidan tayinlangan, boshqa Foydalanuvchilar harakatlarini muvofiqlashtirishga masʼul boʻlgan operator;

chastotaviy-sezuvchan rejim — chastotasining oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatni chastotani tiklashga uchun oʻzgartirishi;

chastotani rostlash — yagona elektr energetika tizimi chastotasini barqaror saqlab turish maqsadida belgilangan nuqtadagi chastotaning oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modullar yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishdagi aktiv quvvatni, shuningdek isteʼmolchilarning oʻz yuklamasini rostlash qobiliyati;

chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning tizim chastotasini belgilangan qiymatdan yuqoriroq oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning pasayishiga olib keladigan ish rejimi;

chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimi chastotasini belgilangan qiymatdan pastroqqa oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning ortishiga olib keladigan ish rejimi;

Elektr stansiyasi operatori — Elektr stansiyalariga ega boʻlgan yoki ular tomonidan oʻz elektr stansiyasini texnik xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiya qilish sharti (O&M) bilan foydalanishga bergan jismoniy yoki yuridik shaxs, jumladan generatsiyalovchi modul operatori;

elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish yoki taqsimlash uchun xizmat qiluvchi bir-biri bilan bogʻlangan elektr tarmoqlari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari va ularning qurilmalari;

elektr energiyasini saqlash tizimi — elektr energiyasini saqlash, qayta uzatish va taqsimlash uchun akkumulyator batareyalari, mexanik saqlash tizimlari va gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar majmuasi;

energetika tizimi stabilizatori — quvvat tebranishlarini soʻndirish uchun moʻljallangan sinxron generatsiyalovchi moduldagi kuchlanish avtomatik rostlagichining qoʻshimcha funksiyasi;

yuklama ostida kuchlanishni rostlagichi — kuchlanishni yuklama ostida, yaʼni transformatorning ishlash jarayonida oʻzgartirishga imkon beruvchi, kuch transformatoriga oʻrnatilgan qurilma;

yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi obyektlar, uzatish va taqsimlash tizimlari, elektr energiyasini saqlash obyektlari va ularning dispetcherlik boshqaruvi;

oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimi — generatsiyalovchi modullarning oʻchirilishiga va ularning zaxira taʼminot manbalarining ulanishiga olib keluvchi tarmoq ichidagi buzilishlarda generatsiyalovchi modullarning oʻz ehtiyojlarini qoplash bilan bogʻliq ish rejimi;

oʻrnatish hujjati — 1000 V dan past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan va “A” turdagi generatsiyalovchi modul yoki talab qilingan tavsifga ega boʻlgan elektr energiyasini isteʼmol qiluvchi qurilma toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oluvchi va uning talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi tarkibiy hujjat;

oʻrnatma — boshqarish sxemalarida foydalaniladigan har qaysi parametr uchun belgilanadigan qiymat;

3. Mazkur Qoidalarda qoʻllaniladigan vaqtning barcha koʻrsatkichlari yoki vaqtga havolalar Oʻzbekiston Respublikasidagi standart vaqtga nisbatan (Universal muvofiqlashtirilgan vaqtdan besh soatga oldin keluvchi UTC+05:00) qoʻllaniladi.

2-bob. Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanishning umumiy shartlari

4. Uzatish tizimi operatori, uzatish va taqsimlash tarmoqlariga ulangan elektr qurilmalariga egalik qiluvchi va (yoki) ekspluatatsiya qiluvchi Taqsimlash tizimi operatorlari va Foydalanuvchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish uchun texnik va texnologik tizimlarni oʻrnatishlari hamda ushbu tizimlarning boshqarish infratuzilmasini mazkur Qoidalar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va ishlab chiqaruvchilarning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holatda tutishlari lozim.

5. Quyidagi oʻzaro ulanishlarda:

uzatish va taqsimlash tizimlari oʻrtasidagi ulanishlarda Uzatish tizimi operatori Tegishli tizim operatori, Taqsimlash tizimi operatori uzatish tizimi Foydalanuvchisi;

har bir Taqsimlash tizimi operatori elektr tarmoqlari ulangan boshqa elektr tarmoqlari uchun Foydalanuvchi, uning tarmoqlariga ulangan Tomonlar uchun Tegishli tizim operatori;

Berk taqsimlash tizimlari va elektr tarmogʻi operatorlari oʻrtasidagi ulanishlarda Berk taqsimlash tizimi operatori Tegishli tizimi operatoriga nisbatan Foydalanuvchi hisoblanadi.

6. Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar oʻrtasidagi barcha bogʻlanishlar hisobga olish tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

Ushbu tizimlar Oʻzbekiston Respublikasining “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Qonuni, boshqa qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, elektr energiyasi bozoridagi shartnomalar, shuningdek markaziy xarid qiluvchi bilan shartnomalar yoki elektr taʼminoti shartnomalari talablariga javob berishi shart.

II boʻlim. Uzoq muddatli rivojlantirishni rejalashtirish tartibi

1-bob. Uzoq muddatli rejalashtirishning tavsifi va maqsadi

7. Uzatish tizimini rivojlantirishni uzoq muddatli rejalashtirish (keyingi oʻrinlarda — uzoq muddatli rejalashtirish) Energetika vazirligi (keyingi oʻrinlarda — Vazirlik) tomonidan muvofiqlashtiriladi va kelgusi oʻn yillik istiqboldagi davrga rejalashtirishni oʻz ichiga oladi.

8. Uzoq muddatli rejalashtirishni tashkillashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan amalga oshiriladi va quyidagilarga asoslanadi:

elektr energetikasi sohasidagi va boshqa qonunchilik hujjatlariga;

elektr energetikasi sektorini rivojlantirish boʻyicha strategik hujjatlarga;

fuqarolar va infratuzilma xavfsizligiga;

ekologik siyosat va cheklovlarga;

uzatish tizimining iqtisodiy samaradorligiga.

9. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirish jarayonida, uzatish tizimining barqaror ishlashini taʼminlash mezonlari, uni optimal rivojlantirish va barcha tegishli iqtisodiy koʻrsatkichlar hisobga olinishi lozim.

Bunda Uzatish tizimi operatori tomonidan dastlabki uch yil uchun uzatish tizimiga kiritiladigan investitsiyalar toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni va rejalashtirilgan davr yakunigacha kutilayotgan investitsiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan Uzatish tizimining investitsiya rejasi ishlab chiqiladi.

Uzoq muddatli rejalashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan Tizim operatori bilan birgalikda ishlab chiqiladi, Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligini (keyingi oʻrinlarda — Regulator) bilan kelishiladi va Vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

10. Uzoq muddatli rejalashtirishning asosiy maqsadi mavjud va yangidan ishga tushiriladigan uzatish tizimlarining barqaror ishlashini taʼminlashdan iborat boʻlib, quyidagilarni taʼminlaydi:

yagona elektr energetika tizimining xavfsiz, ishonchli va samarali ishlashini;

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori darajadagi xavfsizligi va sifatini;

mavjud va yangidan ulanadigan Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga diskriminatsiyasiz ulanishini;

barcha yangi Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga samarali va tejamkor ulanishi imkoniyatini;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, saqlash tizimlari va isteʼmol qiluvchi obyektlarning barqaror rivojlanishini;

yagona elektr energetika tizimidagi ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash, saqlash tizimlari va isteʼmolchilar obyektlarining samarali ishlashini.

11. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirishning maqsadi — barcha mavjud va kelgusida ulanadigan Foydalanuvchilar, elektr energiyasi bozori ishtirokchilari va Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sektorining manfaatdor tomonlarini oʻz vaqtida xabardor qilish (maʼlumot berish)dan iborat boʻlib, quyidagilarni namoyon etadi:

uzatish tizimi konfiguratsiyasining istiqboldagi davr uchun batafsil sharhi;

uzatish tizimida rejalashtirilayotgan asosiy oʻzgarishlar, shu jumladan quriladigan, rekonstruksiya yoki demontaj qilinadigan uzatish tizimi obyektlarining hamda tizimlararo uzatish tarmoqlarining joylashish joyi va ularning asosiy koʻrsatkichlarini oldindan koʻrish.

2-bob. Uzoq muddatli rejalashtirish talablari va mezonlari

12. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishning dastlabki bosqichi rejalashtirish jarayonining chegaralarini belgilash hisoblanadi.

Bunda Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asos, bir tomondan rejalashtirish standarti va mezonlari, ikkinchi tomondan rejalashtirish jarayonining maqsadlaridan iborat boʻladi.

Rejalashtirish talablari va mezonlari Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsad va vazifalariga bogʻliq holda shakllantirilishi zarur.

13. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsadlari elektr energetika sektorini rivojlantirish strategiyasi bilan uzviy bogʻliqdir.

14. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi odatda bir nechta rivojlanish ssenariylarida, isteʼmol yuklamasi va generatsiyaning oʻzgarishlari uchun ishlab chiqiladi.

15. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagi standartlar va rejalashtirish mezonlari hisobga olinadi:

a) “n-1” xavfsizlik mezoni — yagona elektr energetika tizimining har qanday individual uzatish, generatsiya yoki isteʼmolchi elementining toʻsatdan yoʻqolishiga (oʻchishiga) toʻliq chidamli (turgʻun) boʻlishi;

b) yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi — yagona elektr energetika tizimining koʻp martalik oʻchirishlarga javobi (reaksiyasi) rejadagi qiymatlarga muvofiq boʻlishi;

v) qisqa tutashuv mezoni — uzatish tizimining barcha elementlarida qisqa tutashuv darajalarini uskunalarning loyihaviy parametrlari chegaralarida ushlab turish;

g) turgʻunlik mezoni:

statik turgʻunlik mezoni — uzatish tizimini mazkur Qoidalarda belgilangan ruxsat etilgan chegaralarda ekspluatatsiya (kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlari) xavfsizligini taʼminlaydigan darajada rejalashtirish;

dinamik turgʻunlik mezoni — oʻtkinchi jarayonlarida uzatish tizimining barqarorligi;

d) tarmoqqa yetkazib beriladigan elektr energiyasining sifati:

kuchlanish barqarorligi mezoni — bu uzatish tarmogʻining uzatish tizimidagi kuchlanish diapazonlarini III va XI boʻlimlarida oldindan belgilangan qiymatlar va vaqt chegaralarida ushlab turish imkoniyati;

kuchlanishning sinusoidasi shakllari sifati mezoni (garmonika va flikerlar) — garmonika va flikerlarning taʼsirini hisobga olgan holda uzatish tizimida kuchlanishni talab etilgan sifatini taʼminlash.

16. Rejalashtirishning alohida talablari va mezonlaridan foydalanilishi va ularning taʼsiri Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimining strategik maqsadlariga bogʻliq holda oʻzgarishi mumkin.

2-bob. Rivojlantirish rejalari va prognozlar

1-§. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish tartibi

17. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi har yili yangilab borish tartibida oʻn yil muddatga ishlab chiqiladi. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi kelgusi oʻn yillik davr uchun har yili 31-dekabrga qadar ishlab chiqiladi (yangilanadi).

18. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini vaqt meʼyorlari mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq ishlab chiqiladi.

19. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va uni yangilash jarayonida Vazirlik quyidagilar uchun javobgar hisoblanadi:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va yangilash jarayonini doimiy monitoringi;

elektr energetika sohasini rivojlantirishning makroiqtisodiy koʻrsatkichlari va strategik rivojlantirish rejalari boʻyicha zarur dastlabki maʼlumotlarni taqdim qilinishi;

taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi boʻyicha ichki jamoatchilik maslahatlashuvlarini oʻtkazish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining qabul qilinishi.

20. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Uzatish tizimi operatori quyidagilar uchun javobgardir:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi ishlab chiqish jarayonini umumiy muvofiqlashtirishga;

Uzatish tizimi operatori tomonidan ushbu faoliyat uchun vakolat berilgan loyiha tashkiloti va Tizim operatori bilan uzviy hamkorlikda tadqiqot modellari va ssenariylarini ishlab chiqish va uygʻunlashtirish;

Tegishli tizim operatorlari, Tizim operatori va Vazirlikdan olingan dastlabki maʼlumotlarni umumlashtirish, tekshirish va qayta ishlash;

oʻz resurslari hamda Foydalanuvchilardan dastlabki zarur maʼlumotlarni yigʻish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy loyihasini tayyorlash uchun zarur hisob-kitoblarni amalga oshirish;

elektr energetika sektorida ichki muhokamalarni oʻtkazish va taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qoʻyish;

Vazirlik va Regulatorga taqdim etish uchun Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy takliflarini tayyorlash.

21. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Foydalanuvchilar oʻzlariga tegishli qurilmalarning haqiqiy va rejadagi parametrlari boʻyicha dastlabki maʼlumotlarni taqdim etish uchun javobgardirlar.

22. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi quyidagilardan iborat tarkibda shakllantiriladi:

a) rejalashtirish talablari va mezonlari, shu jumladan rejalashtirishdagi taxminlar;

b) uzatish tizimidagi mavjud aktivlar, ularning holati va oʻrtacha yoshining dastlabki tahlili;

v) talab (isteʼmol) prognozi — oʻtgan davr (tarixiy) maʼlumotlari, elektr energetika tizimidagi mavjud va yangi Foydalanuvchilar tomonidan kiritilayotgan resurslar hamda energiya samaradorligini oshirish boʻyicha amalga oshirilishi rejalashtirilgan chora-tadbirlarning strategik rejalari;

g) generatsiya prognozi — generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasiga muvofiq mavjud va rejalashtirilgan obyektlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

d) elektr energetika tizimi balansini baholash natijalari;

e) quyidagilarni oʻz ichiga olgan uzatish tizimining barqarorligini baholash:

rejalashtirilgan davrdagi uzatish tizimining mavjud holati va zarur koʻrsatkichlarning texnik-iqtisodiy tahlili asosida aniqlangan uzatish tizimini optimal rivojlantirish varianti;

uzatish tizimining asosiy obyektlarini xatlovdan oʻtkazish natijasi — qurilishi, rekonstruksiya qilinishi/taʼmirlanishi yoki ekspluatatsiyadan chiqarilishi lozim boʻlgan asosiy obyektlarning ustuvorligiga qarab guruhlangan va rejalashtirilgan tadbirlarni yakunlanish yillari koʻrsatilgan roʻyxat;

uzatish tizimining yordamchi uskunalari infratuzilmasini rivojlantirish rejasi (telekommunikatsiya tizimi, maʼlumotlarni boshqarish tizimi, SCADA/EMS, oʻlchash tizimi, axborot texnologiyalarini qoʻllab-quvvatlash va boshqa tizimlar);

j) uzatish tizimining (birlamchi, ikkilamchi va yordamchi uskunalar) yangi, rekonstruksiya qilinadigan (taʼmirlanadigan) va ekspluatatsiyadan chiqariladigan (demontaj qilinadigan) obyektlari koʻrsatilgan uzatish tizimini rivojlantirish boʻyicha kichik loyihalarning roʻyxati va ularning asosiy parametrlari;

z) rivojlantirish boʻyicha rejalashtirilgan asosiy kichik loyihalarining xarajat va foydasi tahlili;

i) uzatish tizimining investitsiya rejasi kelgusi uch yilga ishlab chiqiladi, har yili yangilanib boriladi hamda taqsimlash tizimining investitsiya rejalari bilan uygʻunlashtiriladi. Uzatish tizimining investitsiya rejasi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

investitsiya qoidalari, nomlanishi, turi va rejalashtirilgan faoliyatning qisqacha tavsifi;

tegishli generatsiya, isteʼmol yoki taqsimlash obyektlari bilan investitsiyalar, ishlar boʻyicha oʻzaro munosabatlar;

uskunalar, xizmatlar va ishlarning narxi;

investitsiya rejasini moliyalashtirishni amalga oshirish grafigi;

alohida investitsiyalarni amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar;

joriy investitsiya loyihalarini borishi toʻgʻrisida maʼlumotlar.

23. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining jamoatchilik muhokamalariga qoʻyilgan va tasdiqlangan loyihalari Uzatish tizimi operatori, Vazirlik va Regulatorning rasmiy veb-saytlarida eʼlon qilinadi.

24. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi Qoidalarga 2-ilovaga muvofiq tamoyillar va yondashuvlar asosida ishlab chiqiladi.

25. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asosiy maʼlumotlar Vazirlik, Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladi.

Boshqa manbalardan olingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ular Uzatish tizimi operatori tomonidan aniqlik va ishonchlilik jihatlaridan tekshirilgan boʻlishi lozim.

26. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori soʻrovi asosida Qoidalar talablariga muvofiq rejalashtirish maʼlumotlarini taqdim etishlari shart.

Uzatish tizimiga ulanishdagi cheklovlar yoki uning kechiktirilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yangi isteʼmol quvvatini yoki generatsiya quvvatini aniqlashdagi har qanday kechikish yoki jiddiy xatoliklarga yoʻl qoʻyilmaydi.

27. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini tayyorlash maqsadida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan soʻnggi besh yil uchun quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi:

elektr energiyasi isteʼmoli (soatlik elektr energiyasi isteʼmol talabi va tigʻiz vaqtlardagi eng yuqori quvvat);

kelgusi oʻn yilga isteʼmolning shaxsiy prognozi;

Foydalanuvchilar isteʼmol prognozining umumiy maʼlumotlari;

elektr uzatish tarmoqlarining yuklanishlari;

kuch transformatorlari va kuchlanish profillarini koʻrsatish bilan xarakterli rejimlar uchun uzatish tizimining rejim sxemalari;

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi maʼlumotlari;

elektr energetika tizimining simulyatsiya modellarini ishlab chiqish uchun zarur boʻlgan Foydalanuvchilarning maʼlumotlari;

quvvat taqsimoti rejimlarini hisoblari boʻyicha takliflar va hokazolar.

28. Vazirlik Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagilarni taqdim etadi:

Oʻzbekiston Respublikasi boʻyicha makroiqtisodiy maʼlumotlar;

energetika sektori uchun ahamiyatli boʻlgan strategik rivojlanish maʼlumotlari;

mavjud yoqilgʻi resurslari hajmi va ulardan foydalanish strategiyasi bilan bogʻliq maʼlumotlar;

elektr energiyasi eksporti/importining uzoq muddatli strategiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

energetik balansning uzoq muddatli prognozlari va boshqa maʼlumotlar.

29. Foydalanuvchilar uzatish tizimini rejalashtirish jarayoni doirasida mazkur Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq maʼlumotlarni taqdim etadilar.

30. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlarni taqdim etuvchi barcha Tomonlar, oʻzlari tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarning maxfiylik maqomini koʻrsatishlari shart.

Uzatish tizimi operatori tomonidan rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun vakolat berilgan tashkilot (kompaniya) ushbu maʼlumotlardan foydalanishda maxfiylik shartlariga amal qilishi kerak.

2-§. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish tartibi

31. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimi operatori tomonidan muntazam har yili yangilab borish asnosida kelgusi oʻn yil davrga ishlab chiqiladi.

32. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumot mavjud operatorlar va Oʻzbekiston Respublikasining elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar operatorlari tomonidan, shuningdek kelgusidagi yangi generatsiyalovchi obyektlarni rivojlantirishni rejalashtirayotgan davlat yoki investorlar hamda davlat darajasida amalga oshirilayotgan harakatlarning strategik rejalari Vazirlik tomonidan taqdim etiladi.

33. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlar ushbu Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq taqdim etiladi.

34. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 4-ilovaga muvofiq yondashuv va uslubiyotning asosiy elementlari asosida ishlab chiqiladi.

35. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining muddatlariga muvofiqlashtirish maqsadida har yili 1-iyulga qadar ishlab chiqiladi. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 5-ilovada bayon etilgan harakatlar va belgilangan muddatlarda ishlab chiqiladi.

3-§. Uzatish tizimi mosligining uzoq muddatli prognozini ishlab chiqish tartibi

36. Uzatish tizimini rivojlantirish va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejalari asosida uzatish tizimi tizimining uzoq muddatli moslik prognozini (keyingi oʻrinlarda — LT-SAF) har yili yangilab borish asosida kelgusi oʻn yilga ishlab chiqiladi.

LT-SAF elektr energetika tizimining quvvat balansini doimiy ushlab turish va uzilishlarsiz yoki minimal uzilishlar bilan oxirgi isteʼmolchilar elektr taʼminoti xavfsizligini taʼminlash qobiliyatining prognozidir.

Tizim operatori LT-SAF ishlab chiqilishi va doimiy yangilab borilishi uchun uchun masʼul hisoblanadi.

37. LT-SAF ni baholash talab (isteʼmol) prognozi, Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi, Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi, yoqilgʻi mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, elektr energetika tizimini barqaror boshqarish zaxirasi talablari, elektr energiyasi bozorining prognozlari, tizimlararo bogʻlanishlarning ishlash qobiliyatlari va boshqa maʼlumotlarga asoslangan.

38. LT-SAF asosiy komponentlari quyidagilardan iborat:

a) uzatish tizimining mosligi — bu uzatish tizimining oldindan belgilangan, rejalashtirilgan qiymatlar chegarasida uzatish tizimining ekspluatatsiya parametrlarini ushlab turish va uzatish tizimida quvvatning uzatilishini taʼminlash qobiliyati boʻlib, quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzatish — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, generatsiyalovchi obyektlar tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini toʻliq hajmda oʻtkazish qobiliyati;

isteʼmolchilarni va taqsimlash tarmoqlarining elektr taʼminoti — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, uzatish tizimiga ulangan barcha isteʼmolchilar va taqsimlash tarmoqlarini elektr taʼminoti uchun yetarli darajadagi oʻtkazish qobiliyati;

tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish qobiliyatini qoʻllab-quvvatlash — uzatish tizimi, elektr energiyasi eksporti (importi) uchun qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan tizimlararo bogʻlanishlarni qoʻllab turish va (yoki) kelgusida kengaytirish imkoniyatining mavjudligi;

b) generatsiyaning mosligi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida import bilan birgalikda talabni toʻliq qondirish va generatsiyalovchi quvvatlarning yetarliligini taʼminlash imkoniyati:

quvvat balansi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida generatsiya va import bilan isteʼmol talabi va eksport oʻrtasidagi muvozanatini taʼminlash;

yagona elektr energetika tizimini muvozanatlash — yagona elektr energetika tizimida quvvat balansini taʼminlash va tizimlararo bogʻlanishlardagi chastotani rostlashni ushlab turish uchun muvozanatlash zaxiralarining zaruriy hajmini taʼminlash.

39. Uzatish tizimi mosligining prognozini ishlab chiqishda mazkur Qoidalarga 6-ilovaga muvofiq mezon asosida ishonchlilik boʻyicha energetik balansdan yuqori zaxiraning va yagona elektr energetika tizimida boshqariladigan zaxiralarni, berilgan hajmning istalgan darajasini doimiy ravishda taʼminlagan holda, elektr energetika tizimidagi yuklama (maksimal quvvat va elektr energiyasi isteʼmoli talabi) mahalliy generatsiya va import hisobiga toʻliq qoplanadi.

40. LT-SAF Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasidan farqli ravishda, uzatish tizimi mosligi tahlili bilan bir vaqtda Oʻzbekiston Respublikasining energetika sektorida generatsiya va isteʼmolni rivojlantirish rejalarini amalga oshirish dinamikasining tahlilini ham oʻz ichiga oladi.

41. LT-SAF uchun asosiy dastlabki maʼlumotlar quyidagilar:

isteʼmol prognozi (umumiy elektr energiyasi isteʼmoli, yuklamaning namunaviy grafiklari va kunlik maksimal isteʼmol);

yangi generatsiyaning prognoz koʻrsatkichlari (oʻrnatilgan quvvat, quvvat koeffitsiyenti va ekspluatatsiyaga kiritish sanasi);

elektr energetika tizimida mavjud generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari.

42. Uzatish tizimining moslik meʼyori elektr energetika tizimi ishining eng muhim parametrlari boʻyicha belgilangan meʼyorlarini saqlagan holda, yakuniy isteʼmolchilarning elektr taʼminotidagi xavfsizlik darajasi hisoblanadi.

Elektr taʼminotining xavfsizlik darajasini aniqlashda foydalaniladigan hajmiy koʻrsatkichlar elektr taʼminotining uzluksizligi bilan bogʻliq va elektr energetika tizimining ishlay olmasligi tufayli yakuniy isteʼmolchilarga yetkazib berilmagan elektr energiyasining umumiy hajmini belgilovchi “ENS” (yetkazib berilmagan energiya) bilan belgilanadi.

III boʻlim. Ulanish qoidalari

1-bob. Ulanish qoidalarining maqsadi

43. Ulanish qoidalari barcha Foydalanuvchilarni uzatish tizimiga ulash, jumladan ularning oldin ulangan elektr qurilmalarini ulanish nuqtalari oʻzgarganda, mavjud qurilmalarning quvvatlari ortishi yoki yangi ishga tushiriladigan quvvatlarini uzatish tizimiga ulash tartibi va texnik talablarini belgilaydi. Qoidalar Foydalanuvchilar qurilmalarini tarmoqdan uzish va qayta ulash tartibini ham oʻz ichiga oladi.

44. Ulanish qoidalarning asosiy maqsadi — bu uzatish tizimiga ulanish uchun aniq va batafsil maʼlumotlar toʻplamini taqdim etish va elektr stansiyalari uchun taqsimlash tarmoqlariga ulanish, uzatish tizimiga yoki taqsimlash tarmoqlariga, barcha ulangan Tomonlar tarafidan uzatish tizimining belgilangan talablariga toʻliq rioya qilgan holda, diskriminatsiyasiz kira olishini taʼminlashdir.

45. Mazkur Qoidalar va undan keyingi ulanish boʻyicha barcha tartib va uslubiyotlar yagona elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar, elektr energiyasini saqlash tizimlari va Isteʼmolchilar infratuzilmalarini rivojlantirish uchun investitsiyalar jalb etish maqsadida Uzatish tizimi operatori tomonidan eʼlon qilinib boriladi va ommaviy foydalanishda boʻladi. Ularda uzatish tizimiga ulanish tartiboti, texnik talablar va xarajatlar keltiriladi.

46. Ulanish shartlari talablari quyidagi guruhlarga boʻlinadi:

a) barcha Foydalanuvchilar uchun ulanishning umumiy shartlari;

b) generatsiyalovchi modullarni ulash shartlari:

barcha ishlab chiqaruvchilarga tegishli ulanish shartlari,

faqat sinxron generatorlar uchun ulanish shartlari,

faqat qayta tiklanuvchi energiya manbalariga tegishli ulanish shartlari;

v) Isteʼmolchilarga tegishli ulanish shartlari;

g) Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari.

47. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha (avvaldan ulangan va kapital taʼmirlash yoki mavjud ulanish infratuzilmasini kengaytirishdan keyin ulanishni, ulanish nuqtalarini oʻzgartirish yoki quvvatlarini oʻzgartirishni rejalashtirgan) Tomonlarga hamda kelgusida uzatish tizimiga ulanishni rejalashtirayotgan barcha Foydalanuvchilarga qoʻllaniladi.

48. Barcha Tomonlar Qoidalarning mazkur boʻlimi talablari va shartlarni sifatli hamda belgilangan muddatlarda bajarishlari hamda uni samarali amalga oshirilishini taʼminlashlari shart.

2-bob. Uzatish tizimiga ulanishning umumiy tartibi

1-§. Uzatish tizimiga ulanishning umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari

49. Ulanish tartibi Foydalanuvchining qurilmalarini uzatish tizimiga ulash jarayonini belgilaydi. Quyidagilar uzatish tizimiga ulanish umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari hisoblanadi:

ulanishga talabnoma kiritish;

ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish;

Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ulanish boʻyicha tadqiqot (loyiha)ning texnik yechimini kelishish;

ulanishni maʼqullash;

ulanish toʻgʻrisida shartnoma;

ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi;

sinashlar va ekspluatatsiyaga kiritish;

kuchlanish berish.

2-§. Uzatish tizimiga ulanish uchun talabnoma kiritish

50. Foydalanuvchi, Uzatish tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishga yoki mavjud ulanishni oʻzgartirish uchun ulanish tartibining birinchi qadami sifatida soʻrov (talabnoma) yuboradi.

51. Talabnoma, soʻralayotgan ulanishni baholash uchun Uzatish tizimi operatoriga zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi va uning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan shaklda taqdim etilishi lozim.

52. Oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan katta boʻlgan Foydalanuvchi tomonidan kiritilgan talabnomani Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori besh kun davomida koʻrib chiqadi va Foydalanuvchiga oʻzlarining birgalikdagi xulosasi bilan birga loyiha tashkiloti tomonidan ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish ishlarini boshlashga rozilik beradi.

Foydalanuvchi taqsimlash tizimiga ulanmoqchi boʻlsa, talabnoma Taqsimlash tizimi operatoriga kiritiladi. Taqsimlash tizimi operatori besh kun davomida talabnomani qayta ishlaydi va oʻz xulosasi bilan birga Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kiritadi.

3-§. Uzatish tizimiga ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish

53. Foydalanuvchilar uchun tarmoqqa ulanishning potensial yechimlari hamda koʻrib chiqilgan har bir yechim uchun texnik shartlar mazkur Qoidalar va tarmoqqa ulanish tadqiqoti asosida ishlab chiqiladi.

54. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga tegishli vakolat berilgan loyiha tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi. Loyiha tashkilotlari roʻyxati Tizim operatori bilan kelishilgan holda Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi va uning rasmiy veb-saytida eʼlon qilib boriladi.

55. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish boʻyicha barcha xarajatlar talabnoma kiritgan Foydalanuvchi tomonidan qoplanadi.

56. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti soʻralayotgan ulanishni tarmoqning ishonchliligiga taʼsirini baholashni oʻz ichiga oladi va tanlangan texnik yechim obyektni tarmoqqa ulashga kelishish uchun qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlaydi.

57. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan dastlabki maʼlumotlar mazkur Qoidalarga 7-ilovaga muvofiq taqdim etiladi. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Foydalanuvchidan tarmoqqa ulanish talabnomasida keltirilgan maʼlumotlardan tashqari Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni ham soʻrashi mumkin.

58. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash Foydalanuvchi tomonidan barcha soʻralgan maʼlumotlar taqdim etilganidan keyin bir yuz yigirma kundan oshmaydi.

59. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tarmoqqa ulanish uchun texnik yechimlar tahlili;

tarmoqqa ulanish nuqtasi infratuzilmasining texnik xarakteristikalari;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan texnik talablar;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan ekspluatatsiya talablari;

tarmoqqa ulanish infratuzilmasini qurilishi xarajatlarini baholash va boshqalar.

60. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini amalga oshiruvchi tarmoq loyiha kompaniyasi barcha zaruriy tahlillarni (elektr energiyasi oqimlari, xavfsizlik, reaktiv quvvatni boshqarish, qisqa tutashuv toklari, statik va dinamik turgʻunlik, elektr energiyasi sifati) oʻtkazadi.

Bunda uzatish tizimiga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan, obyektning normal ishiga zarar yetkazmasdan, avval oʻrnatilgan chegaralar doirasida, obyektning ulanishi va ekspluatatsiyasini taʼminlash uchun uzatish yoki taqsimlash tizimining ekspluatatsiya parametrlari tekshiriladi.

61. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida ulanish boʻyicha taklif etilgan variantlar tasdiqlangan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan uygʻunlashtiriladi.

62. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida uzatish yoki taqsimlash tizimiga ulash uchun loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish vaqtida ulanadigan uskunalar (qurilma) va ishlar koʻrsatiladi.

63. Loyiha tashkiloti ishlab chiqilgan texnik yechimlarni Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kelishish uchun kiritadi.

64. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Tarmoqqa ulanish tadqiqotini koʻrib chiqish natijalari boʻyicha rejalashtirilayotgan ulanish tizimining chegaraviy parametrlarini yoki Foydalanuvchining elektr qurilmalarni ulashga sarflanadigan xarajatlar ortishini taqozo etsa, ular mazkur sabablarni koʻrsatgan holda elektr energetika tizimiga ulanishni rad etishga haqli.

65. Loyiha tashkiloti keltirilgan sabablarni inobatga olib tegishli tuzatishlarni kiritib yoki muqobil yechimlarni ishlab chiqib, kelishish uchun qayta kiritadi. Bunda qayta kiritish muddati oʻttiz kundan oshmaydi.

66. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori qayta kiritilgan Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini oʻn kun ichida kelishib beradi. Kelishilgan texnik yechimlar Foydalanuvchiga keyingi bosqichlarni amalga oshirish uchun taqdim etiladi.

67. Podstansiyalar, elektr uzatish tarmoqlari va (yoki) transformatorlarning yuklanish darajasi maksimal qiymatiga yetgan boʻlsa Texnik shart berish toʻxtatiladi.

Foydalanuvchi oʻz hisobidan transformator yoki elektr uzatish tarmoqlarini oʻzgartirish taklifini berishi mumkin.

Bu holatda Tarmoqqa ulanish izlanishi transformatorni oʻzgartirishni oʻz ichiga olishi kerak boʻladi.

4-§. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ulanish uchun texnik yechimni kelishish va texnik shart berish

68. Foydalanuvchi Tarmoqqa ulanish tadqiqotida keltirilgan texnik yechimlardan oʻziga eng maʼqul boʻlganini tanlaydi va ushbu yechim boʻyicha Texnik shart olish uchun Uzatish tizimi operatoriga soʻrov yuboradi.

69. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchidan murojaat kelib tushgandan soʻng Tizim operatori bilan birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va ulanishni Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan mutanosibligini koʻrib chiqadi.

Koʻrib chiqish natijalari koʻra Foydalanuvchining qurilmalarini tarmoqqa ulash boʻyicha Texnik shart loyihasini tayyorlaydi va uni Tizim operatori bilan kelishadi.

Texnik shart berish muddati Foydalanuvchidan ariza kelib tushganidan boshlab oʻn besh ish kunidan oshmasligi shart, bunda Tizim operatori tomonidan Texnik shartni kelishib berish uzogʻi bilan uch ish kunida amalga oshiriladi.

Koʻrib chiqish natijalariga koʻra avval qayd etilmagan uzatish tizimining chegaraviy parametrlarini oʻzgarishiga yoki uning xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadigan sabablar aniqlangan taqdirda Uzatish tizimi operatori ushbu sabablarni koʻrsatgan holda Texnik shart berishni orqaga surishi mumkin.

70. Uzatish tizimi operatori tomonidan ulanishga texnik shartlarni berish rad etilishi yuzasidan Foydalanuvchi mazkur Qoidalar va amaldagi qonunchilik hujjatlariga asosan shikoyat kiritishi mumkin.

71. Isteʼmol quvvati 10 MW dan yuqori boʻlgan Isteʼmolchilar qurilmalarini uzatish tizimiga ulash uchun beriladigan Texnik shartlar Vazirlik bilan kelishiladi.

72. Texnik shart quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

yangi ulanadigan yoki avvaldan ulangan Foydalanuvchiga qoʻshimcha ravishda ruxsat etilgan (ishlab chiqarish/isteʼmol) nominal quvvat miqdori va quvvat koeffitsiyentini;

tarmoqqa ulanish nuqtasi (nuqtalari);

quvvat uzatish yoki tashqi elektr taʼminoti sxemasi;

qisqa tutashuv toklarining hisoblangan qiymatlari;

releli himoyasi va avariyaga qarshi avtomatika tizimlariga talablar;

monitoring/nazorat va aloqa vositalariga talablar;

oʻlchashlar va oʻlchash vositalariga talablar;

elektr energiyasining sifat koʻrsatkichlariga qoʻyilgan talablar;

dispetcherlik boshqaruvi iyerarxiyasi (dispetcherlik talablari);

avtomatik ulanish/oʻchirish/qayta ulanish shartlarini, ularni interfeyslarini, Foydalanuvchi Tizim operatorining avtomatika boʻyicha talablari bajarilishini taʼminlash uchun uskunalarni (qurilma) oʻrnatish joylari va ularning interfeyslari uchun talablar;

stabillashtiruvchi va elektr energiyasi sifatini nazorat qilish qurilmalarini oʻrnatishga talablar;

avariya vaziyatlarida elektr qurilmalarni himoya avtomatikasiga yoki ularni oʻchirishga boʻlgan talablar;

ekspluatatsiya talablari (aktiv quvvat, chastota va kuchlanishni rostlash);

loyihalashtirish va belgilangan ishlarni bajarishda texnik shartning amal qilish muddati.

5-§. Elektr tarmogʻiga ulanishni kelishish

73. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Foydalanuvchi birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalariga koʻra Texnik shartda berilgan texnik yechimga asosan quyidagilarni kelishadi:

tarmoqqa ulanish uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

ulanishni amalga oshirish uchun majburiy shart sifatida bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash yuzasidan bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

tarmoqqa ulanayotgan quvvat;

ulanishga texnik shartda yuqorida koʻrsatilgan texnik talablar;

Foydalanuvchining obyektiga boʻlgan ekspluatatsiya talablari.

74. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish va Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida tadqiqot (loyihalash) boʻyicha texnik yechimlarni muvofiqlashtirish natijasida Uzatish tizimi operatori Texnik shart berilgan kundan boshlab oʻn besh ish kuni ichida tegishli Foydalanuvchining uskunalarini (qurilma) tarmoqqa ulanishi kelishilganligi toʻgʻrisidagi qaror qabul qiladi.

75. Tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va tanlangan texnik yechim;

ulanish infratuzilmasini qurish va bogʻlangan tizimlardagi belgilangan ishlarni amalga oshirish hamda qurilmalarga qoʻyiladigan texnik talablar;

tarmoqdan foydalanish shartlari;

ulanish (belgilangan ishlarni amalga oshirish uchun sarflanadigan) xarajatlarini baholash.

76. Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisida qaror qabul qilmasa yoki qabul qilingan qaror mazkur Qoidalarga muvofiq boʻlmasa, Foydalanuvchi Vazirlikka murojaat qilishga haqli.

77. Tarmoqqa ulanish infratuzilmasining qurilishi ruxsat berilgan sanadan boshlab ikki yil davomida yoki texnik shartda boshqa muddat belgilangan boʻlsa ushbu belgilangan muddatda boshlanmagan boʻlsa, texnik shart va tarmoqqa ulashni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz kuchini yoʻqotadi.

6-§. Ulanish shartnomasi

78. Ulanish shartnomasi Uzatish tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida imzolanadi hamda uzatish tizimiga yakka tartibda ulanishda texnik, yuridik va iqtisodiy talablarni tartibga soladi.

79. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi ulanish shartnomasini tuzishda taqdim etiladigan xizmatlarining miqdori va sifati mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlaydi.

80. Barcha Foydalanuvchilar ulanish boʻyicha bir xil talablarga amal qiladilar va ulanish shartnomasini tuzishda oʻzlarining uskunalari (qurilma) mazkur Qoidalarda belgilangan qoidalarga, texnik talablarga, tartiblarga, texnik spetsifikatsiyalarga rioya etilishini tasdiqlashlari shart.

81. Ulanish shartnomasi yagona elektr energetika tizimiga ulanish infratuzilmasini qurish va undan foydalanishning quyidagi jarayonlarini qamrab oladi:

texnik loyiha hujjatlarini tayyorlash;

qurilish jarayoni;

tarmoq ulanish infratuzilmani qurilishi;

sinashlar, ekspluatatsiyaga kiritish va nazorat (inspeksiya);

ulanish infratuzilmasidan foydalanishga ruxsatnoma;

ulanish va aloqa infratuzilmasini ekspluatatsiya qilish tartibi.

82. Ulanish shartnomasi quyidagilarni belgilaydi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalari va uzatish tizimiga ulanish boʻyicha kelishuvga muvofiq Foydalanuvchini ulash uchun tarmoq infratuzilmasini;

Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi obyektlari oʻrtasida asosiy mansublik chegaralarini;

Foydalanuvchining elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasini qurish boʻyicha majburiyatlarini;

loyiha hujjatlarini tasdiqlash tartibi,

ulanish infratuzilmasi xarajatlarini toʻlash boʻyicha shartlar;

Tomonlarning boshqa oʻzaro huquq va majburiyatlari.

83. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchiga, tarmoqqa ulanishni kelishish haqida qaror qabul qilingandan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmagan holda ulanish shartnomasini taklif qilishi shart.

84. Foydalanuvchi uchun loyihalashtirish, qurilish-montaj, sinash-sozlash va kelishilgan oʻrnatmalarni ekspluatatsiyaga kiritishda texnik shart talablariga rioya etish majburiydir.

7-§. Tarmoqqa ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi

85. Foydalanuvchi tomonidan ulanish shartnomasiga muvofiq berilgan soʻrovga asosan Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga vakolat berilgan loyihalashtirish tashkiloti tasdiqlangan texnik shartga muvofiq uzatish tizimiga ulash loyihasini ishlab chiqadi.

86. Loyihalashtirish tashkiloti tarmoqqa ulash loyihasini Foydalanuvchi bilan kelishganidan soʻng, Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori hamda Nazorat qiluvchi organga koʻrib chiqish uchun kiritiladi.

Loyiha hujjatlari yuqoridagi barcha organlar tomonidan kelishilgandan soʻng tasdiqlash uchun Uzatish tizimi operatoriga qayta kiritiladi.

87. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Nazorat qiluvchi organ ulanish loyihasini oʻttiz kun muddatda koʻrib chiqadi va shu muddat ichida kelishadi yoki asoslarni keltirgan holda rad etadi.

88. Ulanish loyihasini rad etilishi uchun quyidagilar asos boʻladi:

ulanish loyihasini mazkur Qoidalar talablariga javob bermasligi;

Uzatish tizimi operatori tomonidan berilgan texnik shartdan chetlashishlar aniqlanganda;

loyihaning amaldagi texnik reglamentlar va qoidalarga yoki Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq emasligi.

89. Boshqa sabablar boʻyicha Ulanish loyihasini kelishishni rad etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

90. Ulanish loyihasini rad etish uchun asos boʻlib xizmat qilgan sabablar loyihalash tashkiloti tomonidan bartaraf etilganidan soʻng, kelishish uchun qayta kiritiladi.

Takroran koʻrib chiqish ulanishning qayta koʻrib chiqilgan loyihasi olingan kundan boshlab oʻn besh kundan oshmaydi.

91. Ulanish loyihasi, barcha tomonlar bilan kelishilganidan soʻng uch kun ichida, Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi.

92. Ulanish nuqtasiga bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar Foydalanuvchi mablagʻlari hisobidan, Uzatish tizimi operatori tomonidan vakolat berilgan pudrat tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi.

93. Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilishi ulanish shartnomasida koʻrsatilgan muddatlarda yakunlanishi shart.

94. Vakolatli nazorat organi tomonidan ishlar tugatilganligi toʻgʻrisida Dalolatnoma rasmiylashtirilgandan soʻng Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilish ishlari yakunlangan hisoblanadi.

8-§. Sinash-sozlash va ishga tushirish

95. Elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasining qurilishi yakunlangandan soʻng mazkur Qoidalarning IX va X boʻlimlari talablariga muvofiq sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari amalga oshiriladi.

96. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Foydalanuvchining xodimlari tomonidan Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillarining ishtirokida ixtisoslashgan kompaniyalar tomonidan bajariladi.

97. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillari tomonidan natijalar tasdiqlangan va sinashlar va ishga kiritish sozlash ishlari boʻyicha bayonnomalar tasdiqlanganidan soʻng yakunlanadi.

9-§. Elektr taʼminotini berish

98. Qurilish-montaj, sinash-sozlash ishlari yakunlangandan soʻng Foydalanuvchi Nazorat qiluvchi organga va Tegishli tizim operatoriga uzatish tizimiga ulanish uchun tayyorligini tekshirish boʻyicha murojaat qiladi.

99. Nazorat qiluvchi organ va Tegishli tizim operatorining vakillari murojaat qilingan kundan boshlab oʻn kun ichida Foydalanuvchi bilan birgalikda texnik shartning bajarilishi, yangi qurilgan va rekonstruksiya qilingan obyektlarini qurilish-montaj va ekspluatatsiyaga kiritishda tegishli meʼyor va qoidalar talablarining bajarilganligi, qurilmalarni ekspluatatsiya qilish uchun tegishli xodimlarning va ekspluatatsiya hujjatlarning mavjudligini tekshiradi.

100. Tekshirish oʻtkazish kuni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan namunaviy shakldagi qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari hamda elektr qurilmalarini texnik koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha dalolatnoma tuziladi, bir nusxasi Foydalanuvchiga yana bir nusxasi Tizim operatoriga yuboriladi.

101. Tekshirish dalolatnomasida eʼtirozlar yoki kamchiliklar mavjud boʻlmaganida besh ish kuni ichida Tegishli tizim operatori Foydalanuvchining qurilmalariga Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beradi.

102. Foydalanuvchi tomonidan mazkur Qoidalar va boshqa texnik hujjatlar talablarga rioya etilmasligi, qurilish-montaj va sinash-sozlash ishlarini amalga oshirishda tegishli meʼyorlar va qoidalarga amal qilinmaganligi yoki ulardan chetlashishi, tayyorgarlikdan oʻtgan xodimlarning va ularga qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda zarur boʻlgan asbob-uskunalarning mavjud emasligi, ekspluatatsiyaga oid zarur hujjatlarning yetarli boʻlmaganda elektr qurilmalariga elektr taʼminotini berish rad etiladi.

103. Mazkur Qoidalarning 102-bandida keltirilmagan sabablar boʻyicha Foydalanuvchi qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berishni rad etish taqiqlanadi.

104. Rad etishga asos boʻlgan sabablar bartaraf etilgandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun ikkinchi bor murojaat etilgan kundan uch ish kuni ichida tegishli Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beriladi.

105. Qayta koʻrib chiqish jarayonida birinchi bor rad etishda koʻrsatilmagan sabablarni keltirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

106. Foydalanuvchining qurilmalari ekspluatatsiyasi uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi Foydalanuvchiga berilgan kuni yuboriladi.

107. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi olingandan soʻng Foydalanuvchi oʻzining qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun Tegishli tizim operatori va Tizim operatoriga tasdiqlangan ishga tushirish sxemasi bilan birga ishga tushirish dasturini kelishish va tasdiqlash uchun kiritadi.

3-bob. Tarmoqdan uzish (uzilish), oʻchirish va qayta ulash

1-§. Ixtiyoriy uzilish

108. Foydalanuvchilar oʻz ixtiyoriga koʻra uskunalarining uzatish tizimidan chegaralanmagan vaqtga uzilishini talab qilishga haqli.

109. Foydalanuvchilar oʻzlarining ixtiyoriy uzilish qarorlari toʻgʻrisida yozma ravishda Tegishli tizim operatori va Tizim operatorini uzilishdan kamida olti oy oldin xabardor qilishi shart.

110. Ixtiyoriy uzilishni soʻrayotgan Foydalanuvchi, uzilish va ekspluatatsiyadan chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz zimmasiga oladi.

111. Uzatish tizimi operatori va Tegishli tizim operatori ekspluatatsiyadan chiqarish tadbirlarini oʻtkazadi va uzilish tadbirlari taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

2-§. Majburiy ravishda uzish yoki ajratish

112. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Foydalanuvchi obyektlarini uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish qarorini qabul qiladi:

Vazirlik yoki Nazorat qiluvchi organning uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish toʻgʻrisidagi buyrugʻi;

Tizim operatorining koʻrsatmasi;

favqulodda vaziyat va holatlarda (vaqtincha);

ulanish shartnomasi talablariga muvofiq;

uzatish tizimi obyektining oʻchishiga olib kelgan ushbu tizim miqyosidagi avariya vaziyatida (vaqtincha).

113. Uzatish tizimi operatori uzilish va ajratishlarning barcha holatlarida tekshiruv oʻtkazishi va shundan soʻng tegishli Foydalanuvchiga yuqoridagi harakatlarga majbur qiluvchi holatlar toʻgʻrisida hisobot taqdim etishi shart.

114. Foydalanuvchilarga oldindan xabardor qilmasdan yoki ogohlantirmasdan, majburiy ravishdagi quyidagi uzilishlar uchun kompensatsiya toʻlanmaydi:

inson salomatligi va obyektlarning xavfsizligiga zarar yetkazilishi muqarrar boʻlgan vaziyatning oldini olishda;

elektr stansiyalari yoki tarmoqqa ulangan obyektlarda roʻy bergan avariyalarda;

Elektr stansiyalari operatorlari tomonidan Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatorining topshiriqlarini bajarmaslik holatlarida;

elektr energiyasi taʼminotchisidan koʻrsatmalar olinganda;

Tegishli tizim operatoriga bogʻliq boʻlmagan va Uzatish tizimi operatorining biron bir qasddan qilinmagan harakatlarini yoki qoida buzilishi natijasi hisoblanmaydigan boshqa holatlarda.

115. Uzatish tizimi operatori Vazirlik va Regulator tomonidan keyingi harakatlar toʻgʻrisida zarur qarorlarni qabul qilish uchun tegishli hisobotni shakllantiradi va ularga taqdim etadi.

116. Isteʼmolchilar elektr energetika tizimining himoyasiga taalluqli boʻlgan quyidagi talablarga rioya qilishlari shart:

yuklamani majburiy oʻchirish;

chastotaning pasayishida yuklamani oʻchirish.

3-§. Elektr taʼminotini tiklash boʻyicha majburiyatlar

117. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Tizim operatori bilan kelishgan holda maqbul narxlarda va imkon qadar qisqa muddatlarda Foydalanuvchining elektr taʼminotini tiklaydi:

Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchining manbadan uzilishiga sabab boʻlgan avariya vaziyati bartaraf etilganda va bu Tizim operatori tomonidan tasdiqlansa;

Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar, qonunchilik hujjatlari yoki ulanish shartnomasiga muvofiq manbadan uzish uchun sabablar amalda mavjud emasligiga asoslangan dalilga ega boʻlsa;

Taʼminotchi ulanishni tiklash toʻgʻrisida koʻrsatma bersa.

4-bob. Barcha Foydalanuvchilar uchun umumiy ulanish shartlari

1-§. Chastota boʻyicha talablar. Chastotaning ogʻishidagi turgʻunlik

118. Oʻzbekiston Respublikasining uzatish tizimida chastotaning ogʻishi normal ishlash rejimlarida ± 0,2 Nz, maksimal ruxsat etilgan ogʻishi ± 0,4 Nz gacha chegaralarda qolishi shart.

119. Barcha Foydalanuvchilar chastotaning 47,0 Nz — 52,0 Nz diapazonida tarmoqqa ulangan holda qolish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

120. Chastotaning ogʻish darajasiga bogʻliq holda barcha Foydalanuvchilar quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

47,0 Nz ≤ f < 48,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 15 daqiqa;

48,0 Nz ≤ f < 49,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa;

49,0 Nz ≤ f < 51,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, cheklanmagan;

51,0 Nz ≤ f ≤ 52,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa.

121. Uzatish tizimida chastota 47,0 Nz dan pasayganda yoki 52,0 Nz dan koʻtarilganda barcha Foydalanuvchilar 0,3 soniyadan ortiq boʻlmagan vaqt davomida tarmoqdan uzilishi zarur.

2-§. Kuchlanishga talablar. Kuchlanishning ogʻishlaridagi barqarorlik.

122. Barcha Foydalanuvchilar 220 kV va undan past kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

85% Unom nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

90% Unom nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

110% Unom nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

123. Barcha Foydalanuvchilar 500 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

90% Unom nom, kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

95% Unom nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

105% Unom nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

124. Mazkur Qoidalarning 122 va 123-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan talablar uzatish tizimining istalgan ulanish nuqtasida har qanday Foydalanuvchi tomonidan bajarilishi shart boʻlgan talablar hisoblanadi.

Tizim operatori kuchlanish tebranishlari yuqori yoki davomiyligi uzoq boʻlgan ulanish nuqtasida boshqa, yanada qatʼiy talablarni oʻrnatishga haqli.

125. Qisqa tutashuv natijasida uzatish tizimida yuzaga kelgan kuchlanishning pasayib ketishida Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

ulanish nuqtasida kuchlanish 0 V gacha tushsa, qurilma 0,15 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymatdan minimum darajadan pasaysa, uskuna 1,5 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish minimum daraja teng yoki undan yuqori boʻlsa, qurilma nosozlik bartaraf qilingunga qadar ulangan holda qolishi kerak;

kuchlanishning qiymatlarining 0 foizdan 90 foizgacha nominal kattaliklari uchun vaqt Qoidalarga 8-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.

126. Uzatish tizimidagi kuchlanish yuqori boʻlgan holatda Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

50 millisoniyagacha vaqt davomida, ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymat 120 foizga teng yoki undan past boʻlsa, uskuna ish holatida saqlanadi;

50 millisoniyadan 1000 millisoniyagacha vaqt davomida, mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya asosida aniqlanuvchi qiymatdan past yoki unga teng boʻlgan kuchlanishda uskuna ish holatida qoladi.

3-§. Qisqa tutashuvlarni bartaraf etish

127. Uzatish tizimida, kuchlanishning barcha darajalari uchun qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanadi va Tizim operatori bilan kelishiladi.

Uzatish tizimining faqat shikastlanish yuz bergan oʻsha elementinigina selektiv oʻchirilishini taʼminlash uchun, himoyaning ishga tushish vaqti uskunaning ishga kiritish vaqtida oʻrnatiladi.

128. Himoyaning birinchi pogʻonasi ishlashi bilan uzilishi lozim boʻlgan elektr uzatish tarmoqlarida uzoq muddatli qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti (qisqa tutashuvning oʻtish qarshiligiga katta yuqori taʼsiri bundan mustasno) quyidagilardan yuqori boʻlmasligi kerak:

500 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

220 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

110 kV kuchlanishli elektr tizimida 150 ms.

129. Uzatish tizimida uzoqdagi yoki qoʻshni shinadagi shikastlanishlar masofaviy himoyaning ikkinchi pogʻonasi bilan oʻchirilishi kerak.

130. Asosiy himoya chiqarilgan holatda masofaviy himoyada tezlashtirish kiritilganda oʻchirish vaqti quyidagilardan yuqori boʻlmasligi lozim:

500 kV elektr uzatish tizimida 350 millisoniya;

220 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

110 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

131. Kuch transformatorlaridagi shikastlanishlar 100 millisoniyadan kech boʻlmagan vaqtda, ichki shikastlanishlardan himoyani ishga tushirish bilan bartaraf etilishi lozim (differensial himoya, yerga tutashuvdan himoya yoki transformatorning gaz himoyasi).

132. Elektr energetika tizimining barqarorligini va uskunalarning xavfsizligini taʼminlash uchun kuchlanish darajasi 110 kV va undan yuqori boʻlgan shinalar tizimlari uchun nosozliklarni (shikastlanish) tezda bartaraf etish uchun maxsus himoya tizimlari oʻrnatiladi.

Shinalardagi nosozliklarni bartaraf etish vaqti bir xil kuchlanishli elektr tarmoqlarida nosozliklarni (shikastlanishlarni) bartaraf etish vaqtidan oshmasligi shart.

4-§. Elektr energiyasi sifatiga qoʻyiladigan talablar

133. Foydalanuvchining qurilmalarini loyihalashtirish va joylashtirish ularni ekspluatatsiya qilish vaqtida uchinchi shaxslarning elektr energiyasi sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi hamda maʼlumot va signallarni uzatilishiga taʼsir qilmasligi kerak.

Foydalanuvchi ulanish nuqtasida kuchlanish flikerlarini hosil boʻlishini minimumga olib kelishi shart.

134. Tizim operatorining asoslangan tahliliga koʻra, uzatish tizimining ishi uchun xavf tugʻdiruvchi hamda barqaror boʻlmagan (uzlukli) isteʼmol yoki generatsiya qiluvchi qurilmalarga ega boʻlgan Foydalanuvchilar flikerlar egri chizigʻini qurishlari va kelishishlari shart.

Qisqa muddatli flikerlarning rejalashtirilgan taʼsir darajasi 0,8 dan oshmasligi, uzoq muddatli flikerlar rejalashtirilgan taʼsir davomiyligi 0,6 dan oshmasligi kerak.

135. Foydalanuvchi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralarini qoniqtirishi lozim.

136. Elektr tarmogʻiga ulanish nuqtasidagi nominal kuchlanishga va Foydalanuvchining nominal quvvatiga bogʻliq ravishda yuqori garmonikalarni generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilanadi.

137. Tarmoqqa ulangandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalari tomonidan yuqori garmonikalar boʻyicha oʻrnatilgan mezonlarning bajarilishi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

Foydalanuvchi uskunalari generatsiyalayotgan yuqori garmonikalarning belgilangan chegaralarga muvofiqligi, vakolatli sinash laboratoriyasining sinash bayonnomasi orqali tasdiqlanadi. Uskunalar elektromagnit mosligi boʻyicha Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan texnik vositalarning elektromagnit mosligi toʻgʻrisidagi texnik reglament talablariga javob berishi lozim.

138. Elektr stansiyasining qurilishi yakunlanganidan soʻng tok va kuchlanish yuqori garmonikalarining ruxsat etilmagan darajalari hali ham mavjud boʻlsa, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori, Foydalanuvchidan yuqori garmonikalarni tarmoqqa generatsiyasini kamaytirish boʻyicha amaliy choralar koʻrishni talab etishga haqli.

139. Alohida garmonikalarning maksimal darajasi Tegishli tizim operatori tomonidan, kuchlanishning har bir darajasi uchun belgilanadi.

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan talablarga koʻra, bir hafta davomida normal ekspluatatsiya sharoitlarida ulanish nuqtasidagi kuchlanishning har bir alohida garmonikasining 10 daqiqalik samarali qiymatlarining 95 foizi Qoidalarga 10-ilovada keltirilgan qiymatlardan kichik yoki teng boʻlishi kerak. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida yuqori kuchlanishli uzatish tizimidagi umumiy garmonik buzilish 3 foizdan oshmasligi shart.

140. Normal ish rejimida uzatish tizimi fazalarining teskari ketma-ketlik kuchlanishini maksimal tashkil etuvchisi 2 foizdan past darajada qolishi kerak. Rejali oʻchirishlar sharoitida 4 foiz maksimal qiymat bilan qisqa muddatli faza boʻyicha siljishga yoʻl qoʻyiladi.

5-§. Himoyaga boʻlgan talablar

141. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori Foydalanuvchi obyektlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda tarmoqni himoyalash uchun zarur himoya sxemasi va oʻrnatmalarini (sozlamalarini) koʻrsatadi.

142. Foydalanuvchi, ishlab chiqaruvchining talablariga va tavsiyalariga muvofiq oʻzining generatsiyalovchi moduli/uskunalarini himoyalash bilan bogʻliq boʻlgan himoya sxemalarini mustaqil ravishda ishlab chiqadi.

143. Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari va elektr tarmogʻini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida koordinatsiya qilinishi va kelishilishi lozim.

144. Ichki shikastlanishlardan himoyalash sxemalari va oʻrnatmalari (sozlamalari) Foydalanuvchining faoliyatini tahdid ostiga qoʻymasligi zarur.

145. Foydalanuvchining elektr himoyasi uzatish tizimi xavfsizligini, Foydalanuvchi va Uzatish tizimi operatori xodimlarining sogʻligʻiga, jamoatchilikka hamda Foydalanuvchi obyektlariga zararni kamaytirishni eʼtiborga olgan holda ekspluatatsiyaviy boshqaruvdan ustuvorlikka ega boʻlishi lozim.

146. Himoyalash sxemalari elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda koʻrsatib oʻtilgan Tegishli tizim operatori va Tizim operatorining talablariga muvofiq tashkillashtiriladi va quyidagi jihatlarni qamrab olishi mumkin:

tashqi va ichki qisqa tutashuv;

nosimmetrik yuklama (fazalarning teskari ketma-ketligi);

ulanish nuqtasidagi koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

generatorning klemmalarida koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

tizimlararo tebranishlar;

ishga tushirish toki;

elektr uzatish tarmogʻi himoyasi;

blok transformatorning himoyasi;

asosiy himoyaning nosozligi va taqsimlovchi qurilmaning ulanmalarini noselektiv ishlab ketishi, oʻchmay qolishi holatida zaxira himoyasi;

chastota oʻzgarishining tezligi.

147. Foydalanuvchi quyidagi ustuvorlikda (eng yuqoridan eng pastgacha) oʻzining himoyalash va boshqarish qurilmalarini tashkillashtiradi:

Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash;

tarmoqni himoyalash;

avariyaga qarshi avtomatika tizimi bilan kelishtirilganlik;

chiqish aktiv quvvatini rostlash (faqat generatorlar uchun).

148. 110 kV kuchlanishli tarmoqlarga Foydalanuvchining obyektlarini ulashda himoyaga boʻlgan namunaviy talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan ishlab chiqiladi va rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi. 220 kV va 500 kV kuchlanishli tarmoqlarga ulanishda himoyaga boʻlgan talablar har bir holat uchun alohida korreksiya qilinadi.

6-§. Real vaqt rejimidagi aloqa va maʼlumotlar almashinuviga talablar

149. Uzatish tizimi operatorining talablariga muvofiq, barcha Foydalanuvchilar real vaqt rejimidagi oʻlchash vositalariga ega boʻlishi kerak. Real vaqtdagi oʻlchashlarga taalluqli talablar muayyan Foydalanuvchi uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tarmoqqa ulanish shartnomasida belgilab beriladi.

150. Muayyan turdagi Foydalanuvchilar avariyalarni qayd etish va oʻz tizimlarini dinamikada oʻzini tutishini monitoring qilish qurilmalariga ega boʻlishi lozim. Ushbu obyekt quyidagi parametrlarni qayd etishi kerak:

kuchlanish;

elektr toki;

aktiv va reaktiv quvvat;

chastota;

tok va kuchlanish vektor kattaliklarning qiymati va faza burchaklari;

energetika tizimi quvvat stabilizatori va kuchlanishni avtomatik rostlagichi uskunalari monitoringi va ishlash statistikasi;

kuch transformatorida kuchlanishni avtomatik rostlagichining holati;

taqsimlovchi qurilmalarning va avariya signallarining holati.

151. Barcha Foydalanuvchilar aktiv va reaktiv quvvat hisoblagichlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu hisoblagichlarning aniqligiga texnik talablar vakolatli tashkilotlar tomonidan belgilanadi, ammo ular 0,2 dan past sinfda boʻlmasligi kerak.

7-§. Masofadan boshqarish markazi va monitoringga talablar

152. Uzatish tizimi operatori Tizim operatorining talabiga koʻra Elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda Foydalanuvchidan oʻzining dispetcherlik boshqaruvi markazini belgilashga soʻrov berishi mumkin.

Foydalanuvchining boshqaruv markazi uzluksiz ish rejimida boʻlishi lozim. Masofadan boshqarishga taalluqli ravishda, Foydalanuvchini obyektlarining har bir boshqaruv markazi Tizim operatorining tegishli hududiy, mintaqaviy dispetcherlik boshqaruvi markaziga boʻysunishi kerak.

153. Foydalanuvchi, oʻzining boshqaruv markazidan quyidagilarni masofadan boshqarishni taʼminlashi lozim:

35 — 500 kV kuchlanishli avtomatik oʻchirgichlarni, ajratkichlarni hamda transformatorlarning kuchlanish rostlagichlari;

transformatorning past kuchlanish tomonidagi avtomatik oʻchirgichlar.

154. Foydalanuvchining boshqaruv markazi quyidagilar bilan yetarlicha jihozlangan (ulanishni kelishishda belgilanadi) boʻlishi kerak:

aloqa vositalari (xususiy yoki ijaraga olingan liniyalar, optik tolali kabel, radioreleli, yuqori chastotali aloqa, GSM, elektron pochta va hokazo);

maʼlumotlarni masofadan uzatish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

himoya qurilmalarini oʻqish va parametrlarini oʻzgartirish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

kuzatuv, nazorat va dispetcherlash qurilmalariga (tizimlariga) funksional talablar.

155. 110 kV dan quyi kuchlanishli, oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan generatsiyalovchi modullarga ulangan taqsimlash yoki Berk taqsimlash tizimi operatorlari boshqaruv markazlari va (yoki) obyektni boshqarish markazi Tizim operatorining boshqaruv markaziga umumiy generatsiya haqida maʼlumot uzatish uchun zarur qurilmalarga ega boʻlishi kerak.

156. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchi va Tizim operatori belgilagan boshqaruv markazi oʻrtasidagi masofadan boshqarish va monitoring tizimi boʻyicha talablarni texnik shart berish/ulanishni kelishish jarayonida belgilab beradi.

157. Barcha Foydalanuvchilar eng kamida quyidagi parametrlarni masofadan boshqarish va monitoring qilishga imkoniyat berishlari kerak:

ulanish nuqtasidagi tok kuchi, kuchlanish va chastotasi;

aktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

reaktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

yuqori kuchlanishli oʻchirgichlar va ajratgichlarning holati.

Real vaqt rejimida uzatilishi shart boʻlgan maʼlumotlarga qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarga 11-ilovada batafsil bayon etilgan. Ushbu talablar tarmoqqa ulanish vaqtida Uzatish tizimi operatori tomonidan oʻzgartirilishi mumkin.

5-bob. Elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar uchun ulanish shartlari

1-§. Barcha ishlab chiqaruvchilarga qoʻyiladigan talablar

158. Generatsiyalovchi modullar chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s yoki undan kamroqni tashkil etganda tizimiga ulangan holda qolishga imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s dan ortgan holatlarda generatsiyalovchi modullar 1,25 soniyadan keyin tarmoqdan uzilishi mumkin.

159. Tarmoqda kuchlanish va chastotaning turgʻun rejimdagi ogʻishlarida, generatsiyalovchi modullar Qoidalarga 12-ilovada keltirilgan ulanish nuqtalarida kuchlanish darajalari boʻyicha ajratilgan qiymatlarga mos keladigan aktiv quvvatni generatsiya qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

160. Generatsiyalovchi modullar har qanday ish rejimida va har qanday ishchi nuqtadan Tizim operatori talab qilgan chegaraviy qiymatgacha chiqishdagi aktiv quvvatni cheklash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Talab etilgan qiymat Tizim operatori tomonidan ulanish nuqtasi uchun berilishi va ayni vaqtda ishda mavjud boʻlgan tegishli generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatning foiz qiymatiga mos kelishi lozim.

Chiqishdagi aktiv quvvatni chegaraviy qiymatgacha cheklash, generatsiyalovchi modulni tarmoqdan uzmasdan, generatsiyalovchi modulning bir daqiqadagi oʻrnatilgan quvvatidan eng kichik 10 foizli qadamlar bilan amalga oshirilishi kerak.

161. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, elektr stansiyalar parkidagi ishlab chiqarish modullari chastotaning ortishi bilan cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimga (LFSM-O), mazkur Qoidalarga 13-ilovaga muvofiq chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi vaqtida chiqishdagi aktiv quvvatni kamaytirish (pasaytirish)ga qodir boʻlishi kerak. Chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

s — statizm;

∆f — Chastotaning ogʻishi;

∆fp — yuqori darajali tartibga solishni faollashtirish chastotasi, yaʼni past chastotada;

∆P — aktiv quvvatni oʻzgarishi;

Pn — sinxron generatsiyalovchi modulning aktiv quvvati, yaʼni quvvat parki modullari uchun ulanish nuqtasidagi joriy aktiv quvvat.

2-§. Sinxron generatorlarga qoʻllaniluvchi ulanish shartlari

162. Yuklamani oʻzgarish tezligi, turbogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 4% Pnom dan va gidrogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 30% Pnom dan kamni tashkil etmasligi kerak.

Ushbu oʻzgarishlar vaqtida aktiv quvvatning chiqishdagi barqaror qiymati texnik minimum va nominal quvvat oʻrtasidagi barcha ishchi nuqtalarda taʼminlanishi kerak.

3-§. Birlamchi rostlashga talablar

163. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi kombinatsiyalashgan elektr stansiyalardan tashqari, nominal oʻrnatilgan quvvati 50 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul, birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

164. Nominal aktiv quvvati 50 MW dan kam boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul Tizim operatori bilan kelishuvga muvofiq birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi mumkin.

165. Birlamchi rostlash qoʻllaniladigan barcha generatsiyalovchi modullarga quyidagi talablar qoʻllaniladi:

birlamchi rostlanuvchi diapazon nominal aktiv quvvatning ±2 foizdan kam boʻlmasligi kerak;

aktiv quvvat xarakteristikasi — birlamchi boshqarish qurilmasining chastotasi 4 — 6 foiz diapazonda rostlanishi kerak;

birlamchi rostlashning ishga tushish vaqti — tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng, 2 soniyagacha birlamchi rostlashga buyruq beruvchi, tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng maksimum 15 soniyada birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foiz yoki kamroq quvvatni jalb qilishga buyruq beruvchi, birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foizdan 100 foizgacha quvvatni jalb qilishni talab etuvchi tashqi taʼsirlarda birlamchi rostlashni ishga tushirish vaqti 15 dan 30 soniyagacha diapazonda chiziqli bogʻliqlikdan aniqlanadi;

ekspluatatsiyaviy sozlama — chastota darajasini kvaziturgʻun rejimdan ± 200 mNz ga ogʻishlarida birlamchi zaxira toʻliq jalb qilinishi kerak;

birlamchi zaxirani jalb qilish davomiyligi 15 daqiqadan kam boʻlmasligi lozim;

chastota rostlagichning sezmaslik zonasi ± 10 mNz dan oshmasligi kerak;

oʻlchash aniqligi 10 mNz dan past yoki teng boʻlishi lozim;

birlamchi rostlashning sezmaslik (oʻlik) zonasi 0 dan ± 20 mNz gacha chegaralarda boʻlishi kerak;

birlamchi rostlash generatorining aylanish chastotasini oʻlchash davri 0,1 soniyadan oshmasligi lozim;

kuzatish davriyligi 1 soniyani (tavsiya etiladi), maksimal 10 soniyani tashkil etishi kerak.

166. Generatsiyalovchi modul birlamchi rostlash rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlsa, u birlamchi rostlashda (yoqish/oʻchirish) ishtirok etish uchun, uning holati haqida Uzatish tizimi operatorining dispetcherlik boshqaruvi va maʼlumotlarni yigʻish dasturiy-apparat kompleksi (SCADA) tizimida signal yuborish uchun tegishli qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi va birlamchi rostlashni faollashtirish va faolsizlantirish uchun Uzatish tizimi operatoridan boshqaruvchi signal olishi lozim.

4-§. Ikkilamchi rostlashga talablar

167. Nominal quvvati 20 MW ga teng yoki undan katta (Pnom ≥ 20 MW) boʻlgan har bir gidrogeneratsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi va nominal quvvatining 30 foiz miqdorida (0,3 Pnom) rostlashning minimal diapazonini taʼminlashi kerak.

168. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarishga moʻljallangan generatsiyalovchi modullardan tashqari nominal quvvati 150 MW ga teng yoki undan katta (Pnom ≥ 150 MW) boʻlgan har bir turbogeneratorli modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak, rostlashning minimal hajmi koʻmirda ishlovchi turbogeneratorlar uchun nominal quvvatining 15 foiz (0,15 Pnom) ni va gaz yoki boshqa yoqilgʻida ishlovchi turbogeneratorlar uchun 25 foiz (0,25 Pnom) ni tashkil etishi kerak.

169. Ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimiga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etadi:

ikkilamchi rostlashni amalga oshirishda generatsiyalovchi modulning maksimal va minimal quvvat;

ikkilamchi rostlash ishga tushishida aktiv quvvat tebranishining oʻzgarishi;

generatsiyalovchi modulning bazaviy quvvati;

generatsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash qurilmasi holati (yoniq/oʻchiq);

generator ishtirokining ikkilamchi rostlashdagi ulushini hisoblash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar.

170. Ikkilamchi rostlashda ishtirok etadigan generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimi Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyati ega boʻlishi kerak:

ikkilamchi rostlash buyrugʻining holati (ikkilamchi rostlash yoniq/oʻchiq), ikkilamchi rostlash uchun joriy talab etiladigan quvvat;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimidagi taqsimlash qurilmalarining holati;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimi qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

5-§. Uchlamchi rostlashga talablar

171. Barcha gidrogeneratorli modullarning uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

172. Qaytariluvchi sikllar bilan suvni nasos rejimida koʻtarish va tushirish orqali generator rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlgan gidro elektr stansiyalar, yaʼni gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar agregatlarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti (ikkala ishlash rejimi uchun ham) 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

173. Bugʻ-gaz qurilmalarining barcha generatsiyalovchi modullarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 30 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

174. Har bir generatsiyalovchi modul aktiv quvvatni chegaralangan (kamaytirilgan) ishlab chiqarish rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Texnik minimum deb nomlanuvchi, generatorning barqaror ishlashi kafolatlangan generatsiyaning minimal darajasi quyidagi qiymatlarga mos kelishi lozim:

gidrogeneratorlar uchun — Pmin ≤ 0,45 Pnom;

koʻmirda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — Pmin ≤ 0,7 Pnom;

gaz yoki mazutda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — Pmin ≤ 0,4 Pnom;

aralash siklli generatorlar uchun:

gaz turbinasi uchun — Pmin ≤ 0,4 Pnom,

bugʻ turbinasi uchun — Pmin ≤ 0,8 Pnom;

boshqa turdagi generatorlar uchun Pmin ≤ 0,8 Pnom.

6-§. Kuchlanishni rostlashga talablar

175. Generatsiyalovchi modul mazkur Qoidalarga 14-ilovaga muvofiq diapazonlarda kuchlanishni rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi shart. Generatsiyalovchi modul birlamchi yoki ikkilamchi rostlashda ishtirokidan qatʼiy nazar, kuchlanishining normal qiymatlari chegarasida uzluksiz, kuchlanishning normal qiymatlari diapazonidan tashqarida boʻlganda vaqtinchalik kuchlanishni rostlash imkoniga ega boʻlishi kerak.

176. Kuchlanish normal ishchi kuchlanish diapazonidan pasayganda generator kuchlanishni normal ishchi diapazoni chegarasidan pasaygan har bir foizi uchun qoʻzgʻatish tokini kamida 2 foizga koʻtarishi bunda qoʻzgʻatish tokini maksimal 200 foiz kattalikkacha oshirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Qoʻzgʻatish tokining oshirilishi kuchlanish pasayib ketganidan soʻng 20 millisoniyadan kechikmasdan boshlanishi va kuchlanish normal ishchi diapazoniga qaytganidan soʻng kamida 500 millisoniya davom etishi, lekin kuchlanish tushib ketgan vaqtdan boshlab 10 soniyadan oshmasligi kerak.

7-§. Uzatish tarmoqlaridagi qisqa tutashuvlarda dinamik turgʻunlik

177. Kuchaytiruvchi transformatorning yuqori kuchlanish tomonidagi qisqa tutashuvning quvvati generatorning nominal quvvatidan olti barobar yoki undan koʻproq boʻlsa, turgʻunlikning buzilishi natijasida generatsiyalovchi modulni oʻchib qolishini oldini olish uchun uzatish tizimidagi himoya tizimi qisqa tutashuvlardan 150 millisoniyadan kechikmasdan oʻchirilishini taʼminlashi kerak. Ushbu vaziyatda generatorning oʻz ehtiyojlari boshqa manbaga oʻtkazilmaydi deb taxmin qilinadi.

8-§. Kichik taʼsirlardagi dinamik turgʻunlik

178. Uzatish tizimida kichik taʼsirlardagi aktiv quvvat oqimlarining tebranishlari generatorni tarmoqdan oʻchishiga yoki himoya qurilmalari ishlab aktiv quvvat generatsiyasini pasayishiga olib kelmasligi kerak.

9-§. Generatorni oʻz ehtiyojlarni taʼminlashga oʻtkazish

179. Nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorli modul hamda oʻrnatilgan quvvatidan qatʼiy nazar barcha gidrogeneratorlar chastota yoki kuchlanishni ruxsat etilgan chegaralardan ogʻishida quyidagi imkoniyatlarga ega boʻlishi kerak:

oʻz ehtiyojlarini taʼminlash rejimiga qayta ulanishga;

kuchlanish yoki chastotaning ogʻishi sababli vujudga kelgan oʻchishdan soʻng 15 daqiqa davomida tarmoqqa qayta ulanishga.

180. Generatsiyalovchi modulni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga qayta ulash imkoni, himoyani ishlab ketish sxemasiga muvofiq uzatish tizimining ishini buzilishi holatida ham taʼminlanishi kerak.

181. Energoblokni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga oʻtkazilgandan keyin turbogeneratorli modul mazkur rejimda kamida 60 daqiqa ishlash qobiliyatini saqlashi lozim.

10-§. Noldan ishga tushirish qobiliyati

182. Toʻliq oʻchishdan soʻng oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan uzilgan generatsiyalovchi modulning tashqi elektr taʼminot manbaisiz maxsus zaxira energiya manbai vositasida qayta ishga tushishi hamda kuchlanish va chastotani ushlab turishi, yaʼni noldan ishga tushirish qobiliyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishiladi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinadi.

183. Generatsiyalovchi modulni noldan ishga tushirishni qobiliyati elektr energetika tizimining qisman yoki toʻliq oʻchganidan keyin uni tiklash uchun Tizim operatorining soʻroviga boʻyicha taʼminlanishi lozim.

184. Generatsiyalovchi modulni ushbu rejimda ishlashi kamida 15 daqiqa davomida taʼminlanishi kerak.

11-§. Alohida ishlash imkoniyati

185. Generatsiyalovchi modulni alohida ishlash imkoniyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishilishi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinishi kerak.

186. Generatsiyalovchi modulning alohida ishlash imkoniyati, elektr energiyasi qisman yoki toʻliq oʻchgandan keyin elektr energetika tizimini tiklash uchun Tizim operatorining talabi boʻyicha taʼminlanishi lozim.

187. Alohida ishlash imkoniyati bor generatsiyalovchi modul, oʻz ehtiyoji quvvatidan yuqori va ushbu generatsiyalovchi modulning nominal quvvatidan past quvvat ishlab chiqarish bilan ihotalangan tarmoqda sinxron ishlashi lozim. Alohida ishlash rejimi kamida olti soatni tashkil etishi shart.

188. Generatsiyalovchi modul alohida ishlash rejimida boʻlsa, u nominal qiymatning 10 foiz darajasigacha generatsiyani tez oʻzgartirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

12-§. Generatorlarning turgʻunligi

189. Quvvati 200 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorlar hamda nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan gidrogeneratorlar energetika tizimi stabilizatori (PSS) bilan jihozlanishi kerak.

190. Tizim operatori quyidagilarni inobatga olib, elektr energetika tizimining quvvat stabilizatori uchun sozlamalarni belgilaydi:

qurilma tebranishlarga olib kelmaydigan oʻzgarishlarga javob bermaydi;

quvvat stabilizatori qurilmasining chiqish signali kuchlanishni rostlagichining kirish signalini ±10 foiz diapazonini chegarasidan oshmaydi;

boshqa generatsiyalovchi modullarda aylanma tebranishlarni olib kelmaydi.

6-bob. Qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qoʻllaniladigan ulanish shartlari

1-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining turlari

191. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida generatsiyalovchi modullarni ulash uchun texnik talablar qayta tiklanuvchi energiya manbalarining umumiy nominal quvvatiga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi:

“A” turi — oʻrnatilgan quvvati 1 kW dan 50 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“B” turi — oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan 500 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“C” turi — oʻrnatilgan quvvati 500 kW dan 20 MW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“D” turi — oʻrnatilgan quvvati 20 MW dan yuqori boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari.

2-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari aktiv quvvatini rostlashga talablar

192. Past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar ulash nuqtasida, oʻrta va yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar har bir blok transformatorining past kuchlanish tomonida oʻchish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

193. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini toʻgʻridan-toʻgʻri yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti va ulanish shartnomasiga muvofiq faqat mavjud yoki yangi podstansiya yoxud taqsimlash qurilmalarini qurish orqali ulanishga ruxsat etiladi.

194. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan avtomatik tarzda uziladi va qayta ulanadi.

195. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalar oʻzlari ulangan tarmoq operatori yoki Tizim operatori tomonidan istalgan vaqtda masofadan oʻchirilishi yoki ularning chiqishdagi aktiv quvvatini cheklash imkoniyatini beruvchi vositalarga ega boʻlishi shart.

196. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirgan/oʻchirilgan boʻlsa, u normal ekspluatatsiya sharoitlari tiklangandan keyin 5 daqiqadan ortmagan davr davomida tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin. Ulanishni kechiktiruvchi vaqt relelarini oʻrnatilishi va ularning sozlamalari Tegishli tizim operatori bilan kelishiladi.

197. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirilgan boʻlsa, unda qayta tiklanuvchi energiya manbalari faqat Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorining ruxsati bilan tarmoqqa qayta ulanishi mumkin.

198. Tashqi sabablar taʼsirida (tabiat hodisalari, ob-havo) oʻchgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari ushbu sabab bartaraf etilgandan soʻng Tizim operatoriga xabar bergan holda tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin.

199. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan tashqi sabab taʼsirida yoki tarmoqda avariya vaziyati sodir boʻlgunga qadar tashqi taʼsir boʻyicha oʻchgan boʻlib, yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya sharoitlari normal holatga qaytgan boʻlsa ham ushbu qurilmalarni avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin emas. Ularning qayta ulanishiga faqat Tizim operatori koʻrsatmasi berilganidan soʻng ruxsat etiladi.

200. “A” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan ichki nosozlik sababli uzilgan (oʻchirilgan) boʻlsa, nosozliklar bartaraf etilgandan keyin Tegishli tizim operatori bilan kelishilmasdan qayta ulanishi mumkin.

201. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari Qoidalarga 15-ilova va 161-bandida koʻrsatilgan formula bilan aniqlangan statik maʼlumotlarga muvofiq past chastotada aktiv quvvatni oshirish imkoniyatini beradigan darajada jihozlanadi.

202. Elektr energetika tizimini muvozanatlash uchun yetarli zaxirani yaratish maqsadida Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda oʻrnatilgan quvvati 10 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga oʻrnatilgan quvvatning 30 foiz miqdorida elektr energiyasini saqlash tizimlarini oʻrnatishni talab qilish huquqiga ega.

203. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari bir daqiqada nominal aktiv quvvatini umumiy oʻrnatilgan quvvatining 25 foizga pasaytirish imkoniga ega boʻlishi shart.

204. Generatsiyalovchi modullar aktiv quvvatni oshirishni faollashtirish uchun statik chegara va chastotaning ogʻishi tizimlararo ishlash shartlariga muvofiq 2-12 foizgacha, yaʼni 49,8 Nz dan 49,5 Nz gacha oraliqda ishlash imkoniyatini beradigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Tizim operatori chastota ogʻishining oʻrnatilgan statik chegarasini aniqlaydi va bu qiymat vaqt oʻtishi bilan oʻzgartirilishi mumkin.

205. Generatsiyalovchi moduli past chastotali rejimlarda oʻzining ishlab chiqarishining texnik maksimal darajasiga qadar barqaror rostlashni taʼminlashi kerak. Ushbu rostlashda ishlash davomida generatsiyalovchi modul birlamchi va ikkilamchi rostlashga jalb etilmaydi va ushbu funksiya uchun javob bermaydi.

206. Elektr stansiyasi operatori yuqori chastotali rejimlarda rostlashga reaksiyaning haqiqiy tezligi toʻgʻrisida Tizim operatorini xabardor qilishi kerak.

Bu reaksiya vaqti 2 soniyadan sekinroq boʻlsa, Elektr stansiyasi operatori Tizim operatoriga texnik jihatdan reaksiya vaqti bundan tezroq boʻlishi mumkin emasligini isbotlashi kerak boʻladi.

207. Chastota 49 Nz dan pasayganda aktiv quvvatning kamayishi chastotaning har 1 Nz qisqarishi uchun toʻla quvvatning (chastota 50 Nz boʻlgandagi toʻliq quvvat) 2 foizdan oshmaydi.

208. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Tizim operatori va uning hududiy boʻlinmalariga chiqishdagi aktiv quvvatni cheklashni masofadan boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.

209. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari chastotani rostlash uchun ikkilamchi rostlash va pastga qarab tez uchlamchi rostlashda ishtirok etish uchun jihozlangan boʻlishi shart.

Ular Tizim operatorining dispetcherlik boshqaruvi markaziga barcha zarur maʼlumotlarni uzatish va boshqaruv signallarini almashishning barcha zarur vositalarini oʻrnatishlari kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tomonidan ushbu yordamchi xizmatlarning koʻrsatilishi Uzatish tizimi operatori bilan tuziladigan shartnoma asosida amalga oshiriladi va ushbu shartnoma bilan tartibga solinadi.

3-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun kuchlanishni rostlash talablari

210. Tegishli tizim operatorining talabi boʻyicha “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 quvvat koeffitsiyentini rostlash diapazonini taʼminlash imkoniyatiga ega boʻlishi talab etiladi.

211. Elektr tarmoqlariga ulangan “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishini rostlash, ulanish nuqtasidagi ishchi kuchlanishni Tegishli tizim operatori tomonidan belgilanadigan oʻrnatmalardan foydalanib taʼminlanadi. Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun ishchi kuchlanish oʻrnatmasi quyidagilar orqali tanlanadi:

oʻrnatma qiymatini kelishish;

kuchlanishning tegishli reja-grafigini tuzish;

oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berish.

212. Oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berilganda, ishchi kuchlanish oʻrnatmasi uchun tegishli yangi talablar ulanish nuqtasida bir daqiqa davomida oʻrnatilishi kerak.

213. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni ushlab turish, reaktiv quvvatni ushlab turish rejimlarida yoki quvvat koeffitsiyentini saqlash rejimida reaktiv quvvatni avtomatik rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

214. Barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatori generatsiyalovchi modulning xususiyatlari bilan mutanosib ravishda (rostlash diapazoni va qadami) kuchlanish rostlagichlari bilan jihozlangan boʻlishi shart. “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatorlari kuchlanishni yuklama ostida kuchlanish rostlagichi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

215. Isteʼmolchi qurilmalarining tarkibiga kiruvchi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, isteʼmolchilar uchun Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari yoki ihotalangan tarmoqlar uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlangan qoidalarga muvofiq kuchlanish boʻyicha talablarni qondirishi lozim.

216. “A” turdagilaridan tashqari barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishni rostlash imkoniyati ekspluatatsiya sxemalarining texnik holati bilan chegaralanadi.

217. Kuchlanishni ushlab turish rejimida ishlash uchun “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari 0,01 n.b.dan ortiq boʻlmagan qadam bilan, 0,95 — 1,05 n.b diapazonda, 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadamda, 2 — 7 foiz eng kichik oʻzgarish qiyaligi bilan tarmoq bilan reaktiv quvvat almashish orqali ulanish nuqtasidagi kuchlanishni saqlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Ulanish nuqtasida kuchlanish qiymati uning berilgan qiymatiga teng boʻlganida, generatsiyalovchi modulning chiqishidagi reaktiv quvvati nolga teng boʻlishi kerak.

218. Oʻrnatma 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan tarmoqning oʻrnatilgan kuchlanishidan 1 n.b. da noldan ±5 foizgacha diapazonda tanlanadigan sezmaslik zonasi bilan yoki usiz ishlashi mumkin.

219. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, kuchlanishning pogʻonali oʻzgarishlaridan soʻng, 30 soniya davomida chiqishdagi reaktiv quvvatni oʻzgartirishni 90 foizga yetkazish va 60 soniya davomida maksimal reaktiv quvvatdan 5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan oʻzgarish qiyaligiga muvofiq qiymatlargacha tiklanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

220. Reaktiv quvvatni ushlab turish rejimida, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari istalgan diapazonda, reaktiv quvvatni, toʻla reaktiv quvvatdan ± 5 MVar yoki ± 5 foiz (qaysi koʻrsatkichdan foydalanilishiga qarab) qadamlarda, ulanish nuqtasidagi reaktiv quvvatni toʻla reaktiv quvvatdan 5 MVar yoki 5 foiz aniqlik chegaralari bilan (qaysi koʻrsatkich kichikligiga qarab) nazorat qilgan holda, reaktiv quvvatni berilgan qiymatini chiqarib berishga qodir boʻlishi kerak.

221. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilgan diapazon chegaralarida, 0,01 dan oshmagan qadam bilan quvvat koeffitsiyentini ushlab turish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Chiqishdagi aktiv quvvat toʻsatdan oʻzgargandan keyin Tizim operatori, talab qilingan quvvat koeffitsiyentiga erishish uchun vaqt oraligʻini va quvvat koeffitsiyentini yoʻl qoʻyilgan qiymatini koʻrsatishi kerak. Yoʻl qoʻyilgan quvvat koeffitsiyentining ogʻishi, unga mos keluvchi reaktiv quvvatning yoʻl qoʻyilgan qiymati bilan ifodalanadi.

Yoʻl qoʻyilgan reaktiv quvvat yoki mutlaq qiymat bilan yoki “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining maksimal reaktiv quvvatiga nisbatan foizda ifodalanishi kerak.

222. Tizim operatori reaktiv quvvatni rostlash rejimlarining yuqoridagi uchta variantidan va ular bilan bogʻliq oʻrnatmalardan qaysi biri qayta tiklanuvchi energiya manbalarining tegishli generatsiyalovchi moduliga qoʻllanilishi kerakligini hamda tegishli oʻrnatmani masofadan turib berish uchun qanday qoʻshimcha uskuna zarurligini koʻrsatishi kerak.

4-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun reaktiv quvvat boʻyicha talablar

223. Ushbu qoidalarning 14, 16 va 17-ilovalarida keltirilgan diagrammalar “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni/reaktiv quvvatni ushlab turish uchun minimal texnik imkoniyatlarini xarakterlaydi.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati va uni rostlash qobiliyati toʻliq foydalanilishi lozim.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati elektr energetika tizimining kuchlanishini rostlash ehtiyojlarini qondira olmasa, qayta tiklanuvchi energiya manbalarida markazlashtirilgan reaktiv quvvatni kompensatsiya qiluvchi qurilmalar oʻrnatilishi kerak va zarur boʻlsa reaktiv quvvatni dinamik kompensatsiyasi qiluvchi qurilmalari oʻrnatilishi kerak.

Ushbu qurilmalar oʻrganish natijalari asosida va tegishli Foydalanuvchining tarmoqqa ulanishi uchun texnik shartlarga muvofiq oʻrnatilishi kerak.

224. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilganidek, reaktiv quvvatning maksimal quvvatga + 0,4 dan — 0,4 gacha boʻlgan diapazonini xarakterlovchi reaktiv quvvat kattaligini taʼminlagan holda, maksimal qiymatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Maksimal quvvatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlashda (P max) “S” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/Pmax xarakteristikasining istalgan ishchi nuqtasida reaktiv quvvatni taʼminlashlari shart.

Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalarining barcha bloklari texnik jihatdan foydalanishda boʻlsa (ular texnik xizmat koʻrsatish yoki nosozligi sababli ishdan chiqarilmagan boʻlsa), aks holda texnik imkoniyatlarni hisobga olgan holda reaktiv quvvat kamroq boʻlishi mumkin.

225. “C” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/Pmax tavsifi chegaralarida, Tegishli tizim operatoridan olingan va ulanish shartnomasida koʻrsatilgan vaqtinchalik talablarga muvofiq, istalgan ishchi nuqtada talab etilgan qiymatlargacha oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

5-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun qisqa tutashuv toklari boʻyicha talablar

226. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining nosinxron generatsiyalovchi modullari kuchlanishi pasayib ketgan vaqtda elektr tarmogʻi kuchlanishini qoʻshimcha reaktiv tok bilan qoʻllab turishi lozim. Buning uchun elektr tarmogʻi kuchlanish qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modulining kuchlanishining amaldagi qiymatidan 10 foizdan koʻproq pasayib ketganida, kuchlanish rostlagichi mazkur Qoidalarga 17-ilovadagi grafikda koʻrsatilganidek sozlanishi kerak.

Yagona elektr energetika tizimida turli turdagi generatsiyalovchi texnologiyalardan foydalanilishini inobatga olgan holda, Tizim operatori nosinxron qayta tiklanuvchi energiya manbalariga har bir alohida ulanish nuqtasi uchun reaktiv tok oqimini ushlab turish toʻgʻrisida koʻrsatma beradi.

227. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqda tashqi taʼsirlar sodir boʻlgandan soʻng 40 millisoniyadan kechikmay (ishga tushirish vaqti) zarur reaktiv quvvatni yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim.

Bu qayta tiklanuvchi energiya manbalari ichidagi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi uskunalarning klemmalaridagi kuchlanishni oʻlchash imkonini beradi.

Zarurat boʻlganida qayta tiklanuvchi energiya manbalari nominal tokning 100 foizdan kam boʻlmagan miqdorda reaktiv quvvat chiqarish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

228. Kuchlanish ruxsat etilgan diapazon chegaralarida tiklanganidan soʻng berilgan xarakteristikaga muvofiq yana 500 millisoniya davomida kuchlanishni ushlab turishi lozim.

Kuchlanish tiklanganidan soʻng oʻtish tiklanish jarayonlari 300 millisoniyadan soʻng yakunlanishi kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modullari ulanish nuqtasidan nisbatan uzoqda joylashib, bu kuchlanishni ushlab turishda samarasiz boʻlsa, Tizim operatori ulanish nuqtasidagi kuchlanish pasayishini oʻlchashni hamda ulanish nuqtasidagi kuchlanishni oʻlchangan koʻrsatkichga bogʻlik holatda qoʻllab turilishini soʻraydi.

6-§. Shamol elektr stansiyalari uchun maxsus talablar

229. Shamol generatsiyalovchi moduli Tizim operatoriga operativ rejimda quyidagi qoʻshimcha maʼlumotni taqdim etishi kerak:

amalda ishlayotgan shamol generatorlarining soni;

ishlamayotgan shamol generatorlarining soni va sababini (shamolning kuchli (kuchsiz) tezligi, buzilishi, taʼmirlash).

230. Shamol generatsiyalovchi moduli, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining texnik boshqaruv tizimlariga quyidagi meteorologik maʼlumotlarni operativ rejimida uzatish imkoniyatiga ega holda jihozlangan boʻlishi lozim:

oʻrnatilgan balandlikdagi shamolning tezligi va yoʻnalishi;

havo harorati va atmosfera bosimi, 735 — 1060 mbar diapazonda.

7-bob. Isteʼmolchilar uchun ulanish shartlari

231. Uzatish tizimiga ulangan uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizim operatorlari qurilmalardagi haqiqiy yuklama toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni Tizim operatoriga taqdim etish boʻyicha texnik imkoniyatga ega boʻlishlari kerak.

232. Uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari Uzatish tizimi operatorining SCADA tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatiga ega boʻlishlari kerak:

yuklamani oʻchirish uchun buyruq holati (yoqish/oʻchirish buyrugʻi);

oʻchirishning talab etilgan hajmi (rostlash sxemasida boshqaruvchi signal);

Isteʼmolchi obyektiga ulangan taqsimlash qurilmasining ulanish holati;

Isteʼmolchi obyektiga ulangan uzatish qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

233. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatorining masofaviy harakati yoki talabiga muvofiq tarmoqdan uzilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanish shartnomasida avtomatik oʻchirish uskunalari uchun talablarni belgilashi mumkin.

234. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar past chastotali rejimlarda yuklamani tushirish (pasaytirish) orqali elektr energetika tizimini himoya qilish maqsadida oʻz isteʼmolning bir qismini avtomatik tarzda “past chastotali” uzib qoʻyish imkoniyatini taʼminlab berishi lozim.

Tizim operatori past chastota va chastotaning oʻzgarish tezligi kombinatsiyasiga asoslangan oʻchirish impulsini belgilashi mumkin.

235. Uzatish va (yoki) taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatori bilan oʻzlarining obyektlari uchun himoya sxemalari va sozlamalarini kelishib olishlari kerak.

Himoyaga qoʻyiladigan minimal talablar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tashqi va ichki qisqa tutashuv toklaridan himoya qilish;

uzatish tizimiga ulanish nuqtasida oʻta kuchlanish va kuchlanishning tushishidan himoya qilish;

oʻta yuklanish va chastota tushishdan himoya qilish;

kommutatsiya uskunalaridagi nosozliklardan himoya qilish;

zaxira himoyasi.

236. Isteʼmolchilar uzatish tizimiga ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 chegaralarida quvvat koeffitsiyenti ushlab turilishini taʼminlashi lozim.

8-bob. Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari

1-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining ulanishi uchun umumiy shartlar

237. Ushbu bobda keltirilgan talablar yagona elektr energetika tizimiga ulangan, oʻrnatilgan quvvati 500 kW va undan yuqori boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun qoʻllaniladi.

238. Qoidalarning III boʻlim 4-bobida keltirilgan umumiy talablar elektr energiyasini saqlash tizimi uchun ham qoʻllaniladi.

239. Sinxron generator tarmoqlari orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun sinxron generatsiyalovchi modullarga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

240. Nosinxron generatsiyalovchi modul (qayta tiklanuvchi energiya manbalari) yoki elektrotexnika qurilmalari (invertorlar) orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlariga qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi isteʼmol rejimi (quvvat isteʼmol qilish)da ishlayotgan vaqtida va past chastotali isteʼmoldan avtomatik tarzda oʻchirish sxemasining ishga tushishidan avval injeksiya (quvvat ishlab chiqarish) rejimiga avtomatik oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Tizim operatori ushbu imkoniyatning tavsiflaridan kelib chiqib, elektr energiyasini saqlash tizimining avtomatik tarzda isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga oʻtishi uchun zarur boʻlgan vaqtni belgilaydi.

241. Elektr energiyasini saqlash tizimi uchun optimal ish maydoni mazkur Qoidalarga 18-ilovaga muvofiq boʻlishi shart.

242. Elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 19-ilovaga muvofiq ulanish nuqtasida uzilishsiz kuchlanish pasayishiga bardosh berishi kerak.

243. Chastota oʻta ortishida sodir boʻlganda, isteʼmol rejimida ishlayotgan (aktiv quvvatni yutuvchi) elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur Qoidalarga 20-ilovaga muvofiq chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim (LFSM-O) xarakteristikasiga asosan isteʼmol quvvatini oshirishi kerak.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi qoʻshimcha ravishda Tizim operatori koʻrsatmasiga asosan qabul qilinayotgan (isteʼmol) aktiv quvvatni tez toʻxtatish imkonini beruvchi kirish portiga ega boʻlishi kerak.

244. Chastota pasayganida elektr energiyasini saqlash tizimining reaksiyasi mazkur Qoidalarga 21-ilovaga muvofiq holda chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimi (LFSM-U) xarakteristikasiga mos kelishi kerak.

Tizim operatori elektr energiyasini saqlash tizimining ayrim texnologiyalari uchun isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga yoki aksincha oʻtish uchun zarur boʻlgan vaqtni, isteʼmol va ishlab chiqarish rejimidagi quvvatni pasaytirish imkoniyatini hisobga oladi.

245. Aktiv quvvatni maksimal darajada ishlab chiqarish va isteʼmol qilishda elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 22-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va uni isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

246. Elektr energiyasini saqlash tizimlari maksimal aktiv quvvat ishlab chiqarishda mazkur Qoidalarga 23-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

2-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida reaktiv quvvat boshqaruvi

247. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarda belgilangan darajadagi reaktiv quvvat bilan taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Reaktiv quvvatni rostlash quyidagicha amalga oshiriladi:

belgilangan oʻrnatmani oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olinganidan soʻng 2 soniya qoʻllaniladi;

belgilangan oʻrnatmani yangi qiymatga oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida boshlanadi;

yangi oʻrnatmani oʻrnatish 30 soniya ichida yakunlanadi.

248. Reaktiv quvvat boshqaruvi quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning 5 foizdan oshmasligi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik nominal reaktiv quvvatning 5 foizga teng yoki undan yuqori boʻladi.

3-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida quvvat koeffitsiyenti nazoratiga talablar

249. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida aktiv va reaktiv quvvatni quvvat koeffitsiyenti boʻyicha taʼminlashi va qabul qilish (quvvat koeffitsiyentini boshqarish) imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat koeffitsiyentini rostlash quyidagilarga javob berishi kerak:

belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olinganidan soʻng 2 soniya ichida oʻzgartirish buyrugʻini bajarish;

yangi oʻrnatmaga sozlashda belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida sozlashni boshlash;

yangi oʻrnatmaga sozlash boʻyicha belgilangan qiymatni oʻzgartirish yuzasidan buyruq olgandan soʻng 30 soniya ichida yakunlash.

250. Quvvat koeffitsiyentini boshqarish quyidagilar bilan rostlanadi:

maksimal xatolik elektr energiyasini saqlash tizimlarining nominal reaktiv quvvat qiymatining ± 2 foizni tashkil qilishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik 0,01 teng yoki undan yuqori boʻlishi kerak.

4-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida kuchlanish nazorati

251. Elektr energiyasini saqlash tizimlari reaktiv quvvat taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi va shu bilan ulanish nuqtasida barqaror va doimiy kuchlanishni saqlab turishi kerak.

Kuchlanishni rostlash belgilangan qiymatning 90 foizni 1 soniya ichida va qolgan 10 foizni belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olgandan keyin 5 soniya ichida bajarishga qodir boʻlishi kerak.

Kuchlanishni rostlash quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning ±5 foizini tashkil etishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi.

0,5 foiz yoki undan yuqori pasayish uchun ruxsat etiladi. Bunda pasayishni 2 — 7 foiz oraligʻida sozlash imkoniyati boʻlishi kerak.

sezmaslik zonasi uchun qadam oʻlchami, 220/400 kV kuchlanish uchun 0,25 foiz va 132/150 kV kuchlanish uchun 0,5 foizdan oshmasligi kerak boʻlgan Uref ning ±5 foiz oraligʻida oʻrnatilishi va belgilangan kuchlanishni rostlash nuqtasiga nisbatan nosimmetrik boʻlishi kerak.

normal ish kuchlanish diapazonida Tegishli tizimi operatori tomonidan belgilangan sozlama.

5-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining boshqaruv qobiliyati

252. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatini Tegishli tizim operatori tomonidan ekspluatatsiyaga kiritishda oldindan belgilangan qiymatlarga rostlashga imkon beruvchi boshqarish va himoya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

253. Himoya tizimi Tegishli tizim operatoridan olingan koʻrsatmaga javoban ishlab chiqarish va isteʼmol rejimlarida elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvatini bir yoki bir nechta oldindan belgilangan nuqtalarga rostlashi kerak.

Elektr energiyasini saqlash tizimlari ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida kamida beshta sozlanishli boshqaruv darajasiga ega boʻlishi kerak, ular quyidagi darajalarga oʻrnatiladi, Tegishli tizim operatori tomonidan boshqasi nazarda tutilmagan boʻlsa:

nominal quvvatning 70 foiz;

nominal quvvatning 50 foiz;

nominal quvvatning 40 foiz;

nominal quvvatning 10 foiz;

uzilmagan holda, nominal quvvatning 0 foiz.

254. Mazkur Qoidalarning 253-bandga muvofiq boshqarish imkoniyati 1 soniya ichida boshlanishi va 10 soniya ichida toʻliq amalga oshirilishi kerak.

255. Tugallangan yoki uzluksiz sozlashning aniqligi 1 daqiqa davomida oʻlchangan belgilangan qiymatdan 1 foizdan koʻp chetga chiqmasligi kerak.

256. Elektr energiyasini saqlash tizimlari yoki ushbu tizimlar boshqa obyektning bir qismi boʻlgandagi himoyaga qoʻyiladigan talablar va tegishli sozlamalar tarmoqqa ulanish nuqtasida butun obyekt uchun belgilanadi.

Uzatish tizimi operatori va (yoki) Taqsimlash tizimi operatori Elektr energiyasini saqlash tizimlari operatori bilan kelishilgan holda turli xil himoya sozlamalariga ruxsat berishi mumkin.

257. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida himoya va boshqarish funksiyalariga quyidagi tartibda ustunlik berilishi kerak:

tarmoq va elektr energiyasini saqlash tizimlarini himoya qilish;

tegishli hollarda sintetik inersiya;

chastotali boshqarish (aktiv quvvatni rostlash);

quvvatni cheklash;

quvvat gradiyentining cheklanishi.

258. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining qurilmalari quvvat tebranishini dempfirlashni amalga oshirishga imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat tebranishini dempfirlash quyidagi talablarga javob berishi kerak:

a) elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan generatsiyalanuvchi aktiv quvvatning tebranishi 0,1 Nz dan 50Nz gacha boʻlgan chastotalarda joriy elektr energiyasi ishlab chiqarishning ± 0,5 foizdan yoki isteʼmolning ± 0,25 foizdan oshmasligi lozim;

b) mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan chegaradan oshib ketadigan quvvat tebranishlari chegaradan oshib ketgandan keyin 180 soniya ichida chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak;

v) quvvat tebranishlarini dempfirlash xususiyati kuchlanish va chastotalar uchun normal ishchi diapazondagi hamda vaqt bilan cheklangan ishchi kuchlanish diapazonidagi barcha kuchlanishlarga taalluqlidir;

g) talablar ulanish nuqtasida va elektr energiyasini saqlash tizimlaridan tashqarida sodir boʻlgan ayrim hodisalardan keyin normal, barqaror sharoitlar uchun qoʻllaniladi va tekshiriladi.

Elektr energetika tizimida takroriy hodisalar sodir boʻlganda, elektr energetika tizimidagi oxirgi hodisadan keyin 180 soniya ichida quvvat tebranishlarini chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak.

259. Quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari birlamchi rostlash, ikkilamchi rostlash, tez uchinchi darajali rostlash va noldan ishga tushirish xizmatlarini taqdim etishi shart.

260. Qoʻshimcha xizmatlarni taqdim etishda ishtirok etadigan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari mantiqiy interfeys (kirish porti) bilan jihozlangan boʻlishi kerak, shunda u kirish porti orqali olingan koʻrsatmalarga javob bera oladi.

Tegishli tizim operatori ushbu funksiyani masofadan boshqarish uchun uskuna/qurilmalarga talablarni belgilashga haqli.

261. Elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori va Tizim operatorining boshqaruv markaziga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi kerak:

tarmoqqa ulanishning avtomatik oʻchirgichi — holati;

elektr energiyasini saqlash tizimlari avtomatik oʻchirgichi — holati;

aktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan/oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

reaktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

quvvat koeffitsiyentini oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida rejalashtirilgan aktiv quvvat;

ulanish nuqtasida oʻlchangan kuchlanish;

kuchlanishni boshqarish (yoqilgan/oʻchirilgan), boshqarishni pasayishi;

himoya tizimlari maʼlumotlari;

toʻxtatish/ushlab turish signali.

IV boʻlim. Operativ rejalashtirish

1-bob. Operativ rejalashtirishning maqsadi va qoʻllash doirasi

262. Uzatish tizimida operativ rejalashtirish — Tizim operatori tomonidan barcha operatorlar va Foydalanuvchilar bilan oʻzaro hamkorlikda amalga oshiriladigan, bir kundan bir yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan, real vaqt rejimidagi operativ tadbirlarga tayyorgarlik jarayonidir. Ushbu jarayonning vaqt oraligʻi yil, mavsum, oy, hafta va kundan iborat.

263. Operativ rejalashtirish turli vaqt oraligʻida yagona elektr energetika tizimining operativ xavfsizligi, xodimlar va jihozlarning xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha holatlarni oldindan baholash orqali real vaqt rejimida uzatish tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini taʼminlash.

264. Operativ rejalashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilar:

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori ishonchliligini taʼminlash;

mavjud resurslarni optimallashtirish hamda yagona elektr energetika tizimi va Foydalanuvchilarga tegishli obyektlarni samarali ishlashini tashkil etish.

265. Operativ rejalashtirish quyidagi tadbirlarni oʻz ichiga oladi:

oʻchirishlar (tanaffuslar)ni rejalashtirish;

xavfsizlikni baholash (isteʼmol va ishlab chiqarish prognozi, quvvat zaxirasini baholash va uzatish tizimining muvofiqligini baholash);

rejalashtirish (kundalik ish rejalari, grafiklar ishlab chiqish).

2-bob. Uzatish tizimidagi oʻchirishlarni boshqarish

1-§. Oʻchirishlarni boshqarishdagi umumiy shartlar

266. Uzatish tizimidagi oʻchirishlarni boshqarishni rejalashtirish, Tizim operatori tomonidan uzatish tizimining barcha obyektlarida rejali oʻchirishlarni muvofiqlashtirish, rejalashtirilmagan oʻchirishlarni amalga oshirish va majburiy oʻchirishlar bilan bogʻliq vaziyatlarni hal etishni oʻz ichiga oladi.

267. Oʻchirish va taʼmirlash ishlarini tashkil etish uskunalarni ishlab chiqaruvchilarining tavsiyalari, shuningdek alohida turdagi uskunalar uchun ichki qoidalarga muvofiq amalga oshirilib, quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

oʻchirish va texnik xizmat koʻrsatish hujjatlarini ishlab chiqish;

oʻchirish tadbirlarini rejalashtirish va unga tayyorlash;

rejalashtirilgan ishlarni bajarish va ekspluatatsiyaga kiritish;

uskunalarni taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatish ishlarining sifatini baholash;

qabul qilish tadbirlari.

268. Barcha turdagi texnik xizmat koʻrsatish va (yoki) taʼmirlash ishlarining muddati va davomiyligi ishlab chiqaruvchilarning tavsiyalari, uskunaning foydalanganlik muddati va haqiqiy texnik holatini va oʻzgarib turuvchi ish sharoitlarini hisobga olgan holda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq ularni soz va ishga yaroqli holatda saqlash zarurati bilan belgilanadi.

Muayyan turdagi uskunalar uchun Taʼmirlash qoidalarida qoʻshimcha talablar belgilanadi.

2-§. Rejali oʻchirishlar

269. Rejali oʻchirishlar uzatish tizimidagi obyektlarning (elektr uzatish tarmoqlari, kabel liniyalari, podstansiyalar, kuch transformatorlari) taʼmirlash va (yoki) texnik xizmat koʻrsatish ishlarini olib borish uchun tashkil etiladi.

270. Uzatish tizimidagi barcha rejali oʻchirishlar ishlab chiqarish quvvatlari va taqsimlash tarmoqlaridagi oʻchirishlar bilan maksimal tarzda muvofiqlashtirilishi kerak.

Oʻchirishlarni muvofiqlashtirishdan asosiy maqsad yakuniy isteʼmolchilarni elektr taʼminotida uzilishlar muddatini qisqartirish, yetkazib berilayotgan elektr energiyasi sifat koʻrsatkichlarini saqlab qolgan holda bajariladigan tadbirlarning samaradorligini taʼminlash.

271. Uzatish tizimidagi har qanday ishlarni bajarishda, jumladan uzatish obyektlarini oʻchirishda normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq barcha xavfsizlik choralari koʻrilishi shart.

272. Texnik xizmat koʻrsatish/taʼmirlash ishlarini bajarish va ekspluatatsiyaga kiritish uchun uskuna va obyektlarni oʻchirish tegishli oʻchirish rejasida belgilangan muddatlarda va uzatish tarmoqlarining mansublik darajasi boʻyicha masʼul dispetcherlik xizmati bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

273. Oʻchirishlarni rejalashtirish, amalga oshirish, taʼmirlash, texnik xizmat koʻrsatish Tizim operatorining “Uzatish tizimida oʻchirishlarni boshqarish tartibi” hujjatiga binoan amalga oshiriladi.

274. Oʻchirishlarni rejalashtirishni muvofiqlashtirish yillik, oylik va kunlik oraliqlarda amalga oshiriladi.

275. Elektr energetika tizimi obyektlarining yillik oʻchirish rejasi (keyinchalik matnda — Yillik oʻchirish rejasi) joriy yilda keyingi kalendar yilining 1-yanvardan 31-dekabrgacha boʻlgan muddatlarda, choraklik, oylik va haftalik davrlar kesimida zarur boʻlgan oʻchirishlar uchun tuziladi.

276. Yillik oʻchirish rejasi uzatish tizimidagi quyidagi oʻchirish rejalari asosida ishlab chiqiladi:

tizimlararo elektr uzatish tarmoqlarining oʻchirish rejasi — ushbu reja qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari bilan kelishilgan boʻlishi lozim;

uzatish tizimiga ulangan generatsiya obyektlari qurilmalarining oʻchirish rejasi — generatsiya obyektlari operatorlari oʻzlarining oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etadilar;

uzatish tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlarining oʻchirish rejalari;

toʻgʻridan-toʻgʻri uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar qurilmalarining oʻchirish rejasi — Isteʼmolchilar obyektlari operatorlari oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etadilar;

taqsimlash elektr tarmoqlaridagi oʻchirish rejasi — Taqsimlash tizimi operatorlari uzatish tizimi bilan chegaralardagi oʻz uskunalarining oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etishlari talab etiladi.

Barcha Foydalanuvchilar Yillik oʻchirish rejasini Tizim operatoriga yilning 15-sentabr sanasigacha taqdim etishlari shart.

277. Tizim operatori Yillik oʻchirish rejasini ishlab chiqadi. Yillik oʻchirishlarning taklif etilayotgan rejasini ishlab chiqishda Tizimi operatori Foydalanuvchilarning tegishli takliflarini inobatga oladi hamda uzatish tizimi obyektlarida oʻchirishlarni samarali tashkil etish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soladi.

Yillik oʻchirish rejasining dastlabki loyihasini joriy yilning 1-oktabr sanasiga qadar Foydalanuvchilarga yuboradi.

278. Foydalanuvchilar joriy yilning 1-noyabr sanasigacha kiritilgan Yillik oʻchirish rejasi loyihasi yuzasidan Tizim operatoriga oʻz taklif va mulohazalarini taqdim etadilar.

279. Tizim operatori Yillik oʻchirish rejasi boʻyicha Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etilgan taklif va mulohazalarni oʻrganib chiqadi va imkon qadar inobatga oladi. Zaruratga koʻra qulay yechim topish maqsadida Foydalanuvchilar bilan muzokaralar oʻtkazadi.

Muzokaralar jarayonida umumiy kelishuvga erishilmagan masalalar boʻyicha yakuniy qarorni Tizimi operatori qabul qiladi. Tomonlar bilan kelishilgan Yillik oʻchirish rejasi Tizim operatori tomonidan joriy yilning 1-dekabr sanasigacha qabul qilinadi.

280. Tizim operatori Yillik oʻchirishlar rejasini barcha operatorlar va Foydalanuvchilarga ishda qoʻllash uchun, Vazirlik va Nazorat qiluvchi organga maʼlumot uchun taqdim etadi.

281. Yillik oʻchirish rejasi qabul qilinganidan keyin unga oʻzgartirish va qoʻshimchalar ushbu rejani qabul qilishda qoʻllanilgan tartib asosida kiritiladi.

282. Foydalanuvchilar Yillik oʻchirish rejasiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish yuzasidan takliflarini Tizim operatoriga oʻzgartirish kiritish muddatidan oʻttiz kun avval taqdim etishlari lozim.

283. Yilning birinchi oyi uchun oylik oʻchirish rejasi Yillik oʻchirish rejasi bilan baravar ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

284. Kelgusi oylik oʻchirishlar rejalari Yillik oʻchirish rejasiga asosan va Tizim operatori tomonidan qabul qilingan rejaga oʻzgartirish kiritish zarurati hamda Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etilgan soʻrovlar asosida ishlab chiqiladi.

285. Oylik oʻchirish rejalari kunlik oʻchirish rejalari kesimida tuziladi.

286. Foydalanuvchilarning oylik oʻchirish rejasi boʻyicha takliflari Tizim operatoriga tegishli oy boshlanishidan kamida qirq besh kun oldin yuborilishi kerak, takliflar Yillik oʻchirish rejasi bilan birga taqdim etiladigan yilning birinchi oyi uchun oʻchirish rejasi bundan mustasno.

287. Oylik oʻchirish rejasi tegishli oy boshlanishidan kamida oʻttiz kun oldin tuziladi.

Tizim operatori oylik oʻchirish rejasini ushbu tadbirlarni amalga oshirish boshlanishidan kamida yigirma besh kun oldin Foydalanuvchilarga taqdim etadi.

288. Oylik oʻchirish rejalari, Tizim operatori tomonidan asosli sabablar mavjudligida va ushbu jarayonlarda ishtirok etuvchi barcha Tomonlar va Foydalanuvchilarning talabiga binoan yoki ularning roziligi bilan oʻzgartirilishi mumkin.

Oʻzgartirishlar, oʻzgartirish kiritish uchun sabab boʻlgan holat yuzaga kelgan vaqtdan boshlab, oʻchirish rejasi qabul qilingan oyning oxirigacha boʻlgan davrga taalluqli hisoblanadi.

289. Foydalanuvchilar kelgusi oy boshlanishidan kamida 2 hafta oldin Tizim operatoriga oylik oʻchirish rejasiga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida murojaat yuborishlari mumkin.

290. Kunlik oʻchirish rejalari oylik oʻchirish rejalari asosida tuziladi va soatlik oʻchirishlar rejalari kesimida taqdim etiladi.

291. Oylik oʻchirish rejalariga muvofiq belgilangan oʻchirishlar rejalari boshlangan oʻchirishlar muddatini uzaytirish boʻyicha yoki oʻchirishlarni kechiktirish boʻyicha tasdiqlangan talabnomalar, Tizim operatori dispetcherlik xizmatining oʻzgartirishlar yuzasidan talabnomalari, shuningdek avariya tiklash ishlarini olib borish yuzasidan talabnomalari asosida qayta koʻrib chiqilishi mumkin.

292. Asosli sabablarga koʻra elektr uzatish tizimining maʼlum obyektida rejalashtirilgan ishlar kunlik oʻchirish rejasida belgilangan muddatda bajarilmagan yoki yakunlanmagan boʻlsa, Foydalanuvchi Tizim operatoriga yangi oʻchirish muddatini maʼlum qilishi kerak.

Yangi oʻchirish muddati qabul qilingan oʻchirish rejalariga zid kelmasligi kerak.

Oʻchirishlarning kechiktirilgan yoki uzaytirilganlari boʻyicha yangi muddatlarini belgilash masʼuliyati Tizim operatori va Foydalanuvchining zimmasiga yuklatiladi.

293. Uzatish tizimi obyektining rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlarini bajarish uchun Tizim operatori muvofiqlashtirish va tasdiqlash boʻyicha ichki tartiblarga amal qiladi.

Tizim operatori oʻchirishdan kamida uch kun oldin rejalashtirilgan tadbirlar natijasida tizimida oʻzgarish kutilayotgan Foydalanuvchilarni oʻchirish boshlanishi va davomiyligi toʻgʻrisida xabardor qiladi.

294. Rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlarini bajarish maqsadida Foydalanuvchilar Tizim operatoriga belgilangan shakldagi oʻchirish talabnomasini yuborishlari lozim.

295. Foydalanuvchilar kelgusi haftaga rejalashtirilgan oʻchirishlar toʻgʻrisidagi xabarnomani joriy haftaning chorshanba kuni soat 10:00 gacha Tizim operatoriga yuborishlari kerak.

Favqulodda vaziyat sodir boʻlgan holda, rejadan tashqari oʻchirish boʻyicha shoshilinch tadbirlarni bajarish uchun Foydalanuvchi zudlik bilan Tizim operatoriga xabar berishi lozim.

296. Kelgusi haftaga rejalashtirilgan oʻchirishlarni bajarish uchun ruxsat Tizim operatori tomonidan Foydalanuvchilarga, joriy haftaning payshanba kuni soat 15:00 gacha, rejadan tashqari (avariya) ishlar uchun zudlik bilan, xabar olinganidan keyin 60 daqiqadan kechiktirmasdan berilishi kerak.

297. Rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlari yakunlanganidan soʻng, obyektni ekspluatatsiyaga kiritishdan oldin, Tizim operatori oʻchirish natijasida elektr taʼminoti rejimiga taʼsir qiladigan barcha Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

298. Oʻchirishlar uchun rejalashtirilgan ishlar yakunlanganidan soʻng Foydalanuvchining obyektini ekspluatatsiyaga kiritish Tizim operatorining dispetcheri bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

3-§. Rejadan tashqari oʻchirish

299. Rejadan tashqari oʻchirish — bu rejali oʻchirishlar rejalarida koʻrsatilmagan, favqulodda vujudga kelgan vaziyat sababli bajarilishi lozim boʻlgan va navbatdagi oʻchirish rejasida belgilangan muddatda bajarishga kechiktirilishi mumkin boʻlmagan oʻchirishlar.

300. Uzatish tizimidagi Tomonlardan biri rejadan tashqari oʻchirishga ruxsat soʻrayotgan boʻlsa va bu oʻchirish boshqa rejali oʻchirishlarga yoki Foydalanuvchilarga taʼsir etmasa, Tizim operatori soʻralayotgan oʻchirishni Oʻchirishlar rejasiga kiritadi.

301. Soʻralayotgan rejadan tashqari oʻchirish boshqa rejali oʻchirishlar yoki Foydalanuvchilarning elektr taʼminoti rejimiga taʼsir etsa, Tizim operatori, ushbu oʻchirishni amalga oshirishini osonlashtirish maqsadida ushbu Foydalanuvchilar bilan muzokaralar oʻtkazadi.

302. Foydalanuvchining obyekti rejadan tashqari oʻchirishni talab qilgan taqdirda, tegishli Foydalanuvchi zudlik bilan Tizim operatoriga oʻchirish sababini, rejalashtirilgan sanasi va boshlanish vaqtini, shuningdek oʻchirish davomiyligini koʻrsatib, rejadan tashqari oʻchirishga talabnoma yuborishi kerak.

303. Tizim operatori rejadan tashqari oʻchirish toʻgʻrisidagi talabnomani olganidan soʻng zudlik bilan uni koʻrib chiqadi, mazkur holatning uzatish tizimiga va boshqa Foydalanuvchilarga boʻlgan taʼsirini tahlil qiladi hamda talabnoma yuborgan Tomonga mazkur rejadan tashqari oʻchirishni bajarish uchun eng maqbul yechim toʻgʻrisida xabar beradi.

4-§. Majburiy oʻchirish

304. Majburiy oʻchirish — bir zumda yoki juda qisqa vaqt ichida sodir boʻladigan, Tizim operatori nazoratidan tashqarida sodir boʻladigan oʻchish.

305. Majburiy oʻchirish Foydalanuvchi obyektiga taʼsir koʻrsatgan holda Tizim operatori, hodisa hamda zarur tafsilotlar bilan birga, oʻchirishning kutilayotgan davomiyligi haqida zudlik bilan xabardor qilishi shart.

306. Majburiy oʻchirish uzatish tizimi obyektlariga taʼsir koʻrsatsa, Tizim operatori, hodisa toʻgʻrisida zarur tafsilotlar bilan birga, oʻchirishning kutilayotgan davomiyligi haqida tegishli Foydalanuvchilarni zudlik bilan xabardor qilishi kerak.

307. Uzatish tizimi obyektlarining majburiy oʻchirilishi taqsimlash tizimi yoki bevosita ulangan Foydalanuvchining elektr taʼminotidagi cheklanishiga yoki generatsiyalovchi obyektdan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzata olmaslikka olib kelsa, Tizim operatori tegishli Foydalanuvchi (Foydalanuvchilar)ni majburan oʻchirish sabablari toʻgʻrisida va oʻchirish davomiyligi toʻgʻrisida zudlik bilan xabardor qilishi lozim.

308. Majburiy oʻchirishga olib kelgan vaziyatlar bartaraf etilgandan soʻng va ajratish taʼsir qilgan qurilmalarning ishlash qobiliyati tiklangandan keyin Foydalanuvchi uskunasini ekspluatatsiyaga kiritish jarayoni faqat Tizim operatorining vakolatli dispetcherlik markazi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

309. Foydalanuvchi uskunasini majburiy oʻchirishga olib kelgan sabablar bartaraf etilgandan soʻng va oʻchirishlar taʼsir qilgan qurilmalarning ishlash qobiliyati tiklangandan keyin Tizim operatori oʻchirishlar elektr taʼminoti rejimiga taʼsir etgan Foydalanuvchilarni uzatish tizimlari tegishli qurilma va uskunalarining ulanishi yuzasidan xabardor qiladi.

3-bob. Elektr energetika tizimi ishonchliligini baholash

1-§. Elektr energetika tizimi ishonchliligini baholashning umumiy shartlari

310. Elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladigan faoliyat boʻlib, u elektr energetika tizimining muhim parametrlarini baholashni taʼminlaydi va baholash amalga oshiriladigan vaqt oraligʻida elektr energetika tizimi faoliyatining muvofiqligi tahlilini taqdim etadi.

311. Operativ rejalashtirish doirasida elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash, kunlik yangilab borish bilan, mavsumiy asosda muntazam ravishda oʻtkaziladi. Istisno tariqasida (qattiq qurgʻoqchilik, yoqilgʻi taʼminotida uzilishlar, ekstremal ob-havo sharoitlari va b.) elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash qisqaroq vaqt davomida amalga oshirilishi mumkin.

312. Elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash natijalari (yil, mavsum, oy, maʼlum vaqt oraliqlari uchun) Tizim operatori tomonidan eʼlon qilinuvchi, uzatish tizimi muvofiqligining prognozi hisoblanadi.

2-§. Isteʼmol prognozi

313. Operativ rejalashtirish nuqtai nazaridan isteʼmol prognozi elektr energetika tizimining yillik, oylik va kunlik elektr energiyasiga boʻlgan talabi prognozini oʻz ichiga oladi.

Isteʼmol prognozi shuningdek, aktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmolining, reaktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmolining prognozini hamda namunaviy yuklama grafiklarini, jumladan: mavsumiy, oylik, haftalik, ishchi, dam olish va bayram kunlari hamda isteʼmol darajasi yuqori yoki past boʻlgan kunlarni oʻz ichiga oladi.

314. Isteʼmol prognozi Foydalanuvchilar maʼlumotlari va isteʼmol bilan bogʻliq oʻtgan davr maʼlumoti asosida ishlab chiqiladi.

315. Foydalanuvchilarning quyidagi toifalari isteʼmol prognozi maʼlumotlari (kunlik/soatlik isteʼmol, aktiv va reaktiv quvvat, eng yuqori quvvat, yuklama grafiklari)ni Tizim operatoriga taqdim etishlari shart:

elektr uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan isteʼmolchilar;

taqsimlash tarmogʻining uzatish tizimiga ulanishining barcha nuqtalaridagi umumiy isteʼmoli uchun har bir Taqsimlash tizimi operatori;

berk taqsimlash tarmogʻining uzatish tizimiga ulanishida energiya (quvvat) balansi uchun har bir Berk taqsimlash tizimi operatori;

uzatish tizimidan oʻz isteʼmolini qisman qoplash uchun Foydalanuvchi Elektr stansiyalari operatorlari;

elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari.

316. Barcha Foydalanuvchilar Tizim operatoriga oʻz elektr energiyasi isteʼmolining prognozlarini quyidagi muddatlarda taqdim etishlari lozim:

oylik isteʼmol prognozi — kelgusi oy uchun har oyning 20-sanasigacha;

har haftalik isteʼmol prognozi — kelgusi hafta uchun har haftaning toʻrtinchi kuni soat 12:00 gacha;

kundalik isteʼmol prognozi — keyingi kun uchun har bir ish kunida soat 09:00 gacha;

dam olish (bayram) kunlarida — barcha dam olish (bayram) kunlari va keyingi birinchi ish kunigacha;

elektr energiyasining nazarda tutilmagan tanqisligi, fors-major holatlar, ekstremal iqlim sharoitlari, yoqilgʻi yetkazib berishdagi muammolar boʻlgan taqdirda, Tizim operatorining soʻrovi boʻyicha, belgilangan muddatda.

317. Barcha Foydalanuvchilar yillik isteʼmol prognozlarini tegishli hujjatlar bilan vakolat berilgan organga yillik va koʻp yillik prognozlarni kelgusi yil uchun har yili 1-oktabrgacha taqdim etadi.

318. Foydalanuvchilarning yillik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy yillik isteʼmolining oylar kesimidagi taqsimoti (kW·h);

kutilayotgan har oylik aktiv quvvatning minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvat isteʼmoli miqdori (kVar).

319. Foydalanuvchilarning oylik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy har oylik isteʼmolining kunlik taqsimoti (kW·h);

haftalik va kunlik aktiv quvvatning minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvatni soatlik isteʼmoli miqdori (kVar).

320. Foydalanuvchilarning haftalik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy haftalik isteʼmolini har soatlik taqsimoti (kW·h);

aktiv quvvatning prognoz qilingan minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvatni soatlik isteʼmoli miqdori (kVar).

321. Foydalanuvchilarning kunlik elektr energiyasi isteʼmolining prognozlari haftalik prognozlar maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi, bunda maʼlumotlar faqat maʼlum bir kun uchun yangilanadi.

322. Mazkur boʻlimda koʻrsatilgan elektr energiyasi isteʼmolining prognozlari har bir Foydalanuvchi uchun elektr energiyasining umumiy isteʼmoli, shuningdek tegishli Foydalanuvchining uzatish tizimiga ulangan har bir nuqtasi boʻyicha umumiy isteʼmoli sifatida keltirilishi lozim.

323. Har bir Foydalanuvchi oʻzining elektr energiyasi isteʼmoli prognozida prognoz qilinadigan davrda amalga oshiriladigan yangi (joriy yoki rejalashtirilayotgan) rivojlanish loyihalari bilan bogʻliq elektr energiyasi isteʼmoli miqdorining oʻzgarishini hisobga olishi kerak.

324. Tizimi operatori elektr energiyasi isteʼmoli prognozlarini olishda, taqdim etilgan prognozni asossiz deb hisoblasa, ushbu Foydalanuvchini xabardor qilgan holda, u tomondan taqdim etilgan prognozni rad etishi mumkin.

325. Foydalanuvchilar Tizimi operatorining eʼtirozlarini qabul qilishlari, elektr energiyasi isteʼmolining qayta koʻrib chiqilgan prognozini taqdim etishlari yoki asoslantirilgan holda eʼtirozni rad etishlari, shuningdek oʻzlarining dastlabki elektr energiyasi isteʼmoli prognozini tasdiqlashlari mumkin.

326. Foydalanuvchilar elektr energiyasi isteʼmoli prognozlarini oʻzgartirishlari va ushbu prognozning oʻzgartirilgan variantini belgilangan muddatlardan avval taqdim etishlari mumkin.

3-§. Generatsiya (ishlab chiqarish) prognozi

327. Generatsiya (ishlab chiqarish) prognozi operativ rejalashtirish nuqtai nazaridan yillik, oylik va kunlik elektr energiyasi ishlab chiqarish prognozini oʻz ichiga oladi, mavjud maksimal va minimal aktiv quvvat ishlab chiqarish prognozini, reaktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmoli, uzatilishi hamda aktiv quvvat ishlab chiqarilishining: mavsumiy, oylik, haftalik va kunlik namunaviy grafiklarini yaratishni koʻzda tutadi.

328. Generatsiya prognozi Uzatish tizimi operatori tomonidan, Foydalanuvchilar maʼlumotlari, ishlab chiqarishning oʻtgan davr maʼlumotlari va rejalashtirilgan oʻchirishlarga muvofiq generatsiyalovchi modullarning mavjudligi va majburiy oʻchirishlarning oʻtgan davr maʼlumotlari asosida ishlab chiqiladi.

329. Elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilari va elektr energiyasini saqlash tizimlari quyidagi muddatlarda barcha generatsiyalovchi modullar boʻyicha generatsiya va mavjud quvvat prognozlarini taqdim etishlari kerak:

generatsiyaning yillik prognozi — kelgusi yil uchun har yili 1-oktabrgacha;

generatsiyaning oylik prognozi — kelgusi oy uchun har oyning 20-sanasigacha;

generatsiyaning haftalik prognozi — kelgusi hafta uchun har hafta payshanba kuni soat 12:00 gacha;

generatsiyaning kunlik prognozi — keyingi kun uchun har bir ish kunida soat 09:00 gacha;

dam olish (bayram) kunlarida — barcha dam olish (bayram) kunlari va keyingi birinchi ish kuni uchun.

330. Generatsiya va mavjud quvvatning yillik prognozi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

har bir generatsiyalovchi moduli va elektr energiyasini saqlash tizimining, oʻchirish grafiklari va majburiy oʻchirishlarining oʻtgan davr koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda rejalashtirilgan maksimal va minimal quvvati (kW);

elektr stansiyalari va har bir generatsiyalovchi modul boʻyicha hamda elektr energiyasini saqlash tizimlarining oylik rejalashtirilgan elektr energiyasining ishlab chiqarishi (kW·h);

har bir generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimining reaktiv quvvat (kVar) ishlab chiqarish imkoniyati.

331. Generatsiya va mavjud operativ quvvatning oylik prognozlari quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

har bir generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimining ishdan toʻxtatish grafiklari va majburiy oʻchirishlarining oʻtgan davr koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda rejalashtiriladigan haftalik va kunlik maksimal hamda minimal quvvati (kW);

elektr stansiyalari va har bir generatsiyalovchi modul boʻyicha kunlik rejalashtirilgan elektr energiyasini ishlab chiqarilishi (kW·h);

ish kunlari va dam olish kunlari uchun generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimlarining namunaviy kundalik ishlab chiqarish jadvali (kW).

332. Generatsiya va mavjud quvvatining haftalik prognozlari oylik prognoz kabi bir xil faqat kun kesimidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

333. Generatsiya va mavjud quvvatining har kunlik prognozlari haftalik prognoz kabi faqat muayyan kun uchun yangilangan maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

334. Taqsimlash tizimi operatorlari, Berk taqsimlash tizimi operatorlari va uzatish tizimiga bevosita ulangan Isteʼmolchilar Uzatish tizimi operatoriga oʻzlarining tizimlariga ulangan yoki ularning hududida joylashgan taqsimlangan generatsiya va (yoki) elektr energiyasini saqlashning rejalashtirilayotgan jami va quvvati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishlari lozim.

335. Ishlab chiqarish va mavjud operativ quvvatning prognozlari har bir Foydalanuvchi boʻyicha elektr energiyasini umumiy ishlab chiqarish va mavjud quvvati, shuningdek tegishli Foydalanuvchining uzatish tizimiga ulangan har bir nuqtasi boʻyicha jami elektr energiyasini ishlab chiqarish va mavjud quvvati sifatida koʻrsatilishi kerak.

336. Har bir Foydalanuvchi oʻzining ishlab chiqarish va mavjud quvvati prognozida yangi (joriy yoki rejalashtirilayotgan) ishlab chiqarish va elektr energiyasini saqlash tizimlarini rivojlantirish loyihalari yoki prognoz davrida amalga oshiriladigan ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari bilan bogʻliq elektr energiyasini ishlab chiqarish va amaldagi mavjud quvvatidagi oʻzgarishlarni hisobga oladi.

337. Elektr energiyasi ishlab chiqarish va mavjud quvvat prognozlarini olishda Tizim operatori elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvat prognozlarini olishda, taqdim etilgan prognoz asossiz deb hisoblasa, mazkur prognozni taqdim etgan Foydalanuvchini xabardor qilgan holda, ushbu prognozni rad etishga haqli.

338. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatorining eʼtirozlarini qabul qilishlari hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvatning qayta koʻrib chiqilgan prognozini taqdim etishlari yoki eʼtirozni asoslangan holda rad etishlari, oʻzlarining dastlabki elektr energiyasi isteʼmoli prognozini tasdiqlashlari mumkin.

339. Foydalanuvchilarga elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvat prognozlarini oʻzgartirishga va ushbu prognozning oʻzgartirilgan variantini belgilangan muddatlardan avval taqdim etishga ruxsat beriladi.

4-§. Tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish qobiliyatini aniqlash

340. Tizim operatori qoʻshni elektr energetika tizimlar bilan transchegaraviy elektr uzatish imkoniyatini aniqlashga haqli va masʼul hisoblanadi. Bu imkoniyat yagona elektr energetika tizimida elektr energiyasining eksporti va importini hamda Oʻzbekiston Respublikasining uzatish tizimlari orqali qoʻshni elektr energetika tizimlariga yetkazib berilgan elektr energiyasini hisobini yuritishga xizmat qiladi.

341. Elektr uzatish tarmoqlarining oʻtkazuvchanlik imkoniyatini aniqlash Tizim operatori qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari bilan oʻzaro hamkorlikda har bir tizimlararo elektr uzatish tarmoqlari va qoʻshni energetika tizimlarini bogʻlovchi tizimlararo barcha bogʻlovchi nuqtalari uchun quyidagi qiymatlarni aniqlaydi:

uzatiladigan quvvat chegarasi (UQCH) — hisoblash yoʻli bilan aniqlanadigan tizimlararo tarmoqlarning (tarmoqlar kesimida) oʻtkazish qobiliyatini maksimal qiymati boʻlib, ushbu qiymatdan ortib ketishish natijasida turgʻunlikning buzilishiga olib keladi, odatda ushbu qiymat termik chegaralardan kam boʻladi;

uzatishning ishonchlilik zaxirasi (UIZ) — bu Tizim operatori va boshqa qoʻshni tizimlar operatorlari tomonidan zarur favqulodda yordam koʻrsatish uchun foydalanishga moʻljallangan uzatiladigan quvvat chegarasining bir qismi;

maksimal ruxsat etilgan oʻtkazish qobiliyati (MREOʻQ) quyidagicha hisoblanadi: MREOʻQ = UQCH — UIZ:

mavjud oʻtkazish qobiliyati (MOʻQ) — qoʻshni elektr energetika tizimlarning tizim operatorlari oʻrtasidagi kelishuvlarga binoan hamda turli texnik va maʼmuriy shartlar asosida foydalanilishi mumkin boʻlgan transchegaraviy oʻtkazish qobiliyati.

342. Davlatlararo quvvat oʻtkazish qobiliyati — tizimlararo tarmoqlar yoki tizimlararo tarmoqlar toʻplami orqali real vaqt rejimdagi aktiv quvvat oqimlarini chegaraviy oʻtkazish qobiliyatidir, u vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turishi mumkin.

343. Transchegaraviy quvvat oʻtkazish qobiliyati quyidagi davrlar: mavsum, oy, hafta va kun uchun soatlar boʻyicha qiymatlar orqali belgilanadi.

344. Elektr uzatish tarmoqlarining transchegaraviy oʻtkazish qobiliyatiga quyidagi omillar asosiy taʼsir koʻrsatadi:

ichki uzatish tarmoqlarining oʻtkazish qobiliyati;

uzatish tizimi qurilmalarining ishchi holati;

qoʻshni elektr energetika tizimlari oʻrtasidagi elektr energiyasi tranzit oqimlarining hajmlari;

uzatish tizimi ishining xavfsizlik (n-1) mezoni;

uzatish quvvatlarining nosozliklari, ishdan toʻxtab qolishi, ob-havo sharoitlari va hokazolar bilan bogʻliq oʻtkazish qobiliyatining cheklovlari.

345. Tizim operatori transchegaraviy uzatish quvvatini aniqlash uchun yagona elektr energetika tizimida operativ rejalashtirishning prognoz va haqiqiy maʼlumotlariga asoslanadi.

Zaruratga koʻra tegishli yoʻnalishda va maʼlum vaqt davrida transchegaraviy oʻtkazish qobiliyatini aniqlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim etish yuzasidan Foydalanuvchilarga va boshqalarga murojaat qilishi mumkin.

346. Uzatish tizimi operatori oʻzining veb-saytida qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan alohida chegaralar orqali tizimlararo oʻtkazish imkoniyati toʻgʻrisidagi haqiqiy maʼlumotlarni hamda elektr energiyasi eksport-import operatsiyalarini amalga oshirish uchun tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish imkoniyatidan foydalanish qoidalarini eʼlon qiladi.

5-§. Xavfsizlikni baholash

347. Tizim operatori elektr energetika sohasidagi nazorat organi bilan birgalikda muntazam ravishda ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini oʻtkazishi va elektr energetika tizimining ekspluatatsiyasi ishonchliligini talab etilgan darajada ushlab turish uchun zarur saʼy-harakatlarni amalga oshirishi shart.

348. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda uzatish tizimining namunaviy modellarini ishlab chiqadi.

Mazkur namunaviy modellar yagona elektr energetika tizimi obyektlari boʻyicha tuzilmaviy axborot va maʼlumotlarni, jumladan boshqa tarmoqlar bilan bogʻlanishlarni va ulangan Foydalanuvchilarni oʻz ichiga olishi kerak.

Modellashtirish uchun maʼlumotlar muntazam ravishda yangilab borilishi lozim.

Tizim operatori maʼlumotlarni Foydalanuvchilardan soʻrab olishga haqli va tarmoqning oʻzaro bogʻlanish nuqtalarini koʻrib chiqishda uzatish tizimidagi boshqa operatorlar bilan hamkorlik qiladi.

349. Uzatish tizimining modellari SCADA tizimidan olingan maʼlumotlardan foydalanib, xavfsizlikni baholash mezonlari aniqlanadigan belgilangan vaqt oraliqlari uchun sozlanadi.

350. Maʼlumotlar Foydalanuvchilar va Tizim operatori tomonidan uzatish tizimi obyektlari uchun eng kamida umumiy isteʼmolning quyidagi rejimlari uchun (kun/vaqt) taqdim etilishi kerak:

qishki maksimum va minimum;

bahorgi maksimum va minimum;

yozgi maksimum va minimum;

kuzgi maksimum va minimum.

351. Ushbu Qoidalarning 349-bandida keltirilgan kelgusi yil uchun tahlil oʻtkazish rejimlari quyidagi asosiy maʼlumotlarga asoslangan boʻlishi kerak:

elektr energiyasiga boʻlgan talab, anʼanaviy generatsiyaning mavjudligi;

qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan kutilayotgan ishlab chiqarish (jumladan, taqsimlangan ishlab chiqarish boʻyicha jami qiymatlari);

elektr energiyasini saqlash tizimlarining mavjudligi va ularning rejalashtirish maʼlumotlari;

import-eksportning rejalashtirilayotgan hajmlari (ikkala yoʻnalishda ham chegaralararo oʻtkazish qobiliyati bilan taqdim etilgan);

uzatish tarmoqlariga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha rejalashtirilgan ishlar va tegishli rejadagi yilda yangi obyektlarning ekspluatatsiyaga kiritilishi.

352. Xavfsizlik tahlilini oʻtkazishda uzatish tizimining aniq modellari shuningdek, tarmoq tuzilmalari yoki operativ rejimlardagi oʻzgarishlar, himoya tizimlari oʻrnatmalari, avariyaga qarshi avtomatika sxemasi, transformatorlarning yuklama ostida kuchlanishni rostlagichlari, podstansiyalar sxemalari va ish rejimlaridagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida aniq maʼlumotlarga asoslaniladi.

353. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili Tizim operatori tomonidan quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi:

yillik tahlil — kelgusi yil uchun har yili oktabr oyi oxirigacha;

mavsumiy tahlil — har bir mavsum boshlanishidan bir oy oldin “bahor-yoz” mavsumi uchun 1-martgacha va “kuz-qish” mavsumi uchun 1-sentabrgacha;

oylik tahlil — kelgusi oy uchun har bir oyning 25 sanasigacha;

haftalik tahlil — kelgusi haftaning payshanba kuni;

kundalik tahlil — kelgusi kun uchun, har bir ish kuni soat 18:00 gacha, bayram va dam olish kunlari uchun — barcha kelgusi bayram kunlari va keyingi birinchi ish kuni.

354. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun Tizim operatori toʻliq sxema uchun Qoidalarning 1090-bandiga binoan belgilangan ekspluatatsiya sharoitlarini (kritik va turgʻun boʻlmagan) modellashtiradi va mazkur Qoidalarning XI boʻlim 2-bobiga muvofiq belgilangan ekspluatatsiyaviy xavfsizlik chegaralari (n-1) uchun muvofiqligini tekshiradi.

355. Uzatish tizimining asosiy elementlarini rejalashtirilgan oʻchirishlaridan oldin Tizim operatori tarmoqning umumiy modelidan foydalanib ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini oʻtkazadi.

356. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili natijalariga binoan qoʻshni elektr energetika tizimlar operatorlarining tarmoqlari taʼsirga uchrashi kuzatilgan holda Tizim operatori ular bilan ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlili natijalarini muhokama qiladi.

357. Yuzaga kelishi mumkin boʻlgan vaziyatlarni aniqlash maqsadida Tizim operatori tomonidan yillik, oylik va haftalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili oʻtkazilishi kerak. Bunda quyidagi holatlar boʻyicha tahlillar oʻtkaziladi:

yagona elektr energetika tizimining nomutanosibligi va elektr energetika tizimi muvozanatini taʼminlash uchun zaxiraning mavjud emasligi;

ekspluatatsiyaviy xavfsizlik chegaralardan ortib ketadigan quvvat, oʻta yuklanishlar boʻyicha;

elektr uzatish tizimining tugunlaridagi yuqori/past kuchlanish;

elektr uzatish tizimida barqarorlik boʻyicha chegaralarning buzilishi;

qisqa tutashuv toklarining chegaraviy qiymatlari oʻzgarishi.

358. Potensial cheklovlar aniqlanganda, Tizim operatori ushbu Qoidalarning V boʻlim 3-bobi 4-paragrafiga muvofiq korreksiyalovchi tadbirlarni ishlab chiqadi.

359. Tizim operatori potensial cheklovlarni aniqlash hamda qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari va Foydalanuvchilar bilan birgalikda korreksiyalovchi tadbirlarni amalga oshirish uchun bir kun oldin va joriy kun davomida ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazadi.

Tizim operatori elektr energiyasining haqiqiy isteʼmoli va ishlab chiqarilishi monitoringini oʻtkazishi va sezilarli farqlar (ogʻish) boʻlsa, ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini yangilashi lozim. Ekspluatatsiyaning real vaqt rejimiga yaqinlanilganda elektr energetika tizimi holatini baholash qoʻllanilishi lozim.

360. Tizim operatori ekspluatatsiyaning barcha bosqichlarida baholash va ekspluatatsiyaviy xavfsizlikni tiklash uchun hisoblanadi.

Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uzatish tarmoqlarining konfiguratsiyasi va elektr energetika tizimining barqarorligi hamda dinamik turgʻunligini hisobga olishi kerak.

361. Ekspluatatsiya xavfsizligini tahlil qilishda Tizim operatori operativ rejalashtirish jarayonining quyidagi maʼlumotlaridan foydalanishi lozim:

elektr energiyasi isteʼmoli va ishlab chiqarilishi prognozi maʼlumotlari;

oʻchirishlarni rejalashtirish maʼlumotlari;

uzatish tizimini boshqarish uchun aktiv quvvat zaxirasining prognozi;

elektr energetika tizimining ishi toʻgʻrisida oʻtgan davr maʼlumotlari;

elektr energiyasini davlatlararo oqimining hisoblangan hajmlari;

elektr energetika tizimining xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan avariya vaziyatlari haqida xabarlar;

elektr energiyasini isteʼmoli va ishlab chiqarilishi prognoziga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan elektr energetika tizimidagi cheklovlar;

yoqilgʻi taʼminoti shartlari;

meteorologik holat prognozlari;

elektr energetika tizimining barqarorligi va xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan holatlar yuzasidan ommaviy axborot vositalari materiallari.

362. Tizim operatori, zaruratga koʻra, Foydalanuvchidan tegishli muddat uchun ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun yangilangan axborot taqdim etishi yoki avval taqdim etilgan axborotni tasdiqlashini talab etishi mumkin.

363. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili Tizim operatori tomonidan orttirilgan tajriba va oʻtgan davrdagi maʼlumotlarga asosan tanlab olingan, lekin quyidagilardan kam boʻlmagan holda, maʼlum ish soatlari uchun oʻtkazilishi kerak:

yillik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — har bir oyning bir haftasidagi bir kunining bir soati;

mavsumi ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — mavsum davomida har haftaning bir kunining bir soati;

oylik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — oyning bir kunining bir soati;

haftalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — har bir kunning tanlab olingan olti soati;

kundalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — kelgusi kunning har bir soati.

364. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilining natijalari boʻyicha Tizim operatori tomonidan tayyorlanadigan maʼlumotlar har bir tegishli davr (yil/oy/hafta/kun/soatlar) kesimida quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

elektr energiyasini tarmoqdagi va elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi obyektlardagi oʻz ehtiyojlari uchun yoʻqotishlarini hisobga olgan holda isteʼmol qilish prognozlari;

mavjud aktiv quvvat ishlab chiqarish prognozlari;

elektr energetika tizimining ekspluatatsiya xavfsizligi chegaralari buzilishi mumkin boʻlgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

aktiv quvvat zaxiralarining yetarlicha taʼminlanmayotgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

yagona elektr energetika tizimining birlamchi va ikkilamchi zaxirasining yetarlicha taʼminlanayotgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

avariya vaziyatlari roʻyxatidagi avariya vaziyatlari sodir boʻlishi ehtimoli;

avariya vaziyatlari roʻyxatidagi avariyalar oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha tadbirlar;

Tizim operatorining xulosasiga koʻra elektr energetika tizimi va elektr taʼminoti xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan boshqa zarur maʼlumotlar.

365. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilining natijalariga koʻra, Tizim operatori barcha prognoz qilingan rejimlar uchun tegishli davrdagi energobloklarning aktiv quvvati zaxiralari hajmlarini, chastotani rostlash (chastotani ushlab turish, tiklash va qoʻllab turish uchun zaxiralar) boʻyicha yordamchi xizmatlar hajmlarini, shuningdek, oʻzaro ulanish shartnomalariga muvofiq davlatlararo oqimlar boʻyicha kelishilgan ogʻishlarni saqlab qolish boʻyicha boshqa yordamchi xizmatlarning hajmlarini ham belgilaydi.

6-§. Tizimining operatsion barqarorligi prognozi (O-SAF)

366. Tizim operatori respublikadagi umumiy isteʼmolni qondirish va eksport-import majburiyatlarini bajarish uchun turli operativ rejimlarda aktiv quvvatning zarur zaxirasini taʼminlaydi va respublika yagona elektr energetika tizimida umumiy elektr energiyasini ishlab chiqarish imkoniyatini baholash orqali elektr energetika tizimi barqarorligi tahlilini oʻtkazadi.

367. Elektr energetika tizimi barqarorligini tahlil qilish va uzatish tizimining muvofiqligi prognozi Tizim operatori tomonidan turli prognozlarning natijalari, xususan yillik oʻchirish rejasi, isteʼmol prognozi, ishlab chiqarish prognozi, tizimlararo uzatish quvvatini aniqlash va elektr energetika tizimi barqarorligini baholash natijalari (O-SAF) asosida ishlab chiqiladi.

368. Ushbu Qoidalarning 367-bandida keltirilgan maʼlumotlarni hisobga olgan holda, Tizim operatori moslikning ehtimoli, uning boʻlmasligi muddati hamda oqibatda yetkazib berilmaydigan elektr energiyasining kutilayotgan hajmini baholaydi.

369. Tizim operatori yiliga ikki marta elektr energetika tizimi xavfsizligining mavsumiy tahliliga mos keladigan rejimlarni hisobga olgan holda, kelgusi yoz va qish mavsumi uchun barqarorlik prognozi (O-SAF)ni amalga oshirishi lozim. Olingan natijalar yagona elektr energetika tizimining qishki va yozgi barqarorlik prognozi (O-SAF)da taqdim etiladi.

Hisobotlar Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining rasmiy veb-saytlarida eʼlon qilinadi va Foydalanuvchilar oʻz ishlarini rejalashtirishlarida qoʻllanma sifatida foydalaniladi.

370. Tizim operatori generatsiyalovchi modullarning faoliyatida, yuklamalarda, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining koʻrsatkichlarida yoki tizimlararo uzatish quvvatlarida kutilayotgan barqarorlikka sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni aniqlaganda oʻzining barqarorlik prognozi (O-SAF) hisobotlarini yangilashga haqli.

371. Tizim operatori quyidagilarga asoslangan holda, kunlik vaqt oraligʻida elektr energetika tizimi barqarorligi tahlilini oʻtkazadi:

yuklama prognozi;

anʼanaviy va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan generatsiya prognozi;

rejalashtirilgan oʻchirishlar roʻyxati;

mavjud aktiv quvvat zaxiralari;

tizimlararo chegaralardagi quvvatga mos elektr energiyasi importi va eksporti;

generatsiyalovchi modullar imkoniyatlari va ularning tayyorlik holati;

Foydalanuvchi obyektlarining isteʼmolini, ularning holati va mavjudligini hisobga olgan holda boshqarish imkoniyatlari.

372. Ushbu Qoidalarning 371-bandiga muvofiq oʻtkazilgan tahlillar natijasida Tizim operatori barqarorlik buzilganligi va ushbu holatning davomiyligi natijasida yetkazib berilmagan elektr energiyasi hajmini aniqlaydi.

Barqarorlik buzilgan va tiklanmagan boʻlsa, Tizim operatori Vazirlikni xabardor qiladi, barqarorlik buzilishi sabablarining tahlili, ushbu holatni bartaraf etish boʻyicha choralar yuzasidan oʻz takliflarini yuboradi.

4-bob. Kundalik ish jadvallari

1-§. Foydalanuvchilarning kunlik ish jadvallari

373. Tizim operatori respublika boʻyicha uzatish tizimidagi ishlarni rejalashtirish uchun javobgardir. Barcha Foydalanuvchilar Tizim operatorining mazkur boʻlimda belgilangan talablariga rioya qilishlari shart.

374. Tizim operatori uzatish tizimidagi ishlarni rejalashtirishni tegishliligi boʻyicha “Energiya” koordinatsion dispetcherlik markazining (keyingi oʻrinlarda — “Energiya” KDM) mintaqaviy boshqaruv markazi bilan bevosita hamkorlikda amalga oshiradi.

375. Uzatish tizimidagi kunlik ish jadvallari quyidagilar:

Foydalanuvchilarning kunlik ish jadval (grafik)lari;

Foydalanuvchilarning soatlik ish jadval (grafik)lari;

uzatish tizimining kunlik ish jadval (grafik)lari.

376. Barcha Foydalanuvchilar oʻzlarining kunlik ish jadval (grafik)larini Tizim operatoriga taqdim etishlari shart.

377. Foydalanuvchilarning kunlik ish jadvallari — alohida Foydalanuvchiga tegishli boʻlgan yoki uning tasarrufidagi obyektlar uchun elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, elektr energiyasini saqlash tizimlarini zaryadlash va razryadlash, ichki va tashqi savdoning (eksport va import) soatlik rejasini oʻz ichiga oladi.

378. Kunlik ish jadvallari uzatish tizimiga ulanish nuqtasidan qatʼiy nazar butun uzatish tizimi uchun umumlashtiriladi. Transchegaraviy oqimlar qoʻshni energotizimlar operatorlari (“Energiya” KDM bilan bevosita hamkorlikda) bilan kelishiladi.

379. Tizim operatori kunlik ish jadvallarini taqdim etish shaklini belgilaydi va ularni taqdim etish tartibini (formati) oʻrnatadi. Kunlik ish jadvallarini taqdim etish shakli va uslubi, shuningdek boshqa zarur koʻrsatma va yoʻriqnomalar Tizim operatorining veb-saytida eʼlon qilinadi.

380. Tizim operatori kunlik ish jadvallarini taqdim etish uchun ixtisoslashtirilgan IT-platforma va Tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ajratilgan aloqa kanallaridan foydalanishi kerak.

Kunlik ish jadvallarini taqdim etish uchun zaxira manbai sifatida internetdan foydalangan holda elektron pochta orqali yuborilishi mumkin boʻladi.

381. Tizim operatori odatiy sharoitlarda, shuningdek axborot tizimi mavjud boʻlmagan holatlarda kunlik ish jadvallarini taqdim etish, tekshirish va tasdiqlash tartibini ishlab chiqadi va uni oʻzining rasmiy veb-saytida eʼlon qiladi.

382. Kunlik ish jadvallarida asosiy vaqt oraligʻi bir soatni tashkil etadi.

383. Foydalanuvchilar keyingi kun uchun kunlik ish jadvallarini bir kun oldin soat 10:00 dan kechiktirmay Tizim operatoriga taqdim etadi.

384. Tizim operatori soat 10:30 ga qadar barcha kunlik ish jadvallari oladi va ularni oʻrnatilgan shaklga va talabga muvofiq taqdim etilganligi yuzasidan tekshiradi.

Foydalanuvchi kunlik ish jadvallarini oʻz vaqtida taqdim etmagan yoki notoʻgʻri taqdim etgan holda Tizim operatori tegishli Foydalanuvchi uchun namunaviy kunlik ish jadvallarini belgilaydi va unga ogohlantirish beradi.

Foydalanuvchi keyinchalik ham kunlik ish jadvallarini oʻz vaqtida taqdim etmasa yoki notoʻgʻri taqdim etsa, Tizim operatori Regulatorga shikoyat kiritishi va tegishli chora-tadbirlarni qoʻllashi mumkin.

385. Yagona elektr energetika tizimi boʻyicha barcha kunlik ish jadvallari oʻzaro mutanosib boʻlishi, yaʼni barcha kunlik ish jadvallarining yigʻindisi (ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, eksport va import) nolga teng boʻlishi kerak. Soat 13:30 ga qadar Tizim operatori yondosh energotizimlar operatorlari bilan elektr energiyasi oqimlari saldosini va barcha kunlik ish jadvallari mutanosibligini tekshiradi.

386. Uzatish tizimidagi barcha kunlik ish jadvallari mutanosib boʻlgan holda, rejalashtirish grafiklarni tuzish jarayoni yakunlanadi. Tizim operatori kunlik ish jadvallarida maʼlum nomutanosibliklarni aniqlasa, tegishli Foydalanuvchilarga oʻz jadvallariga soat 14-00 gacha mos ravishda tuzatishlar kiritish yuzasidan tavsiya beradi. Qayta koʻrib chiqilgan kunlik ish jadvallari Tizim operatoriga belgilangan shakl va tartibda yuboriladi.

387. Qayta koʻrib chiqilgan kunlik ish jadvallarining mutanosibligi Tizim operatori tomonidan qayta tekshiriladi va natija qoniqarli boʻlsa, rejalashtirilayotgan kun uchun kunlik ish jadvallari tuzish jarayoni yakunlanadi. Kunlik ish jadvallarida kamchiliklar boʻlsa, ular rad etiladi.

388. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW ga teng va undan katta boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul uchun elektr energiyasini ishlab chiqarishning kunlik ish jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

har bir elektr stansiyaning jami va uning har bir generatsiyalovchi moduli uchun alohida aktiv quvvat;

har bir generatsiyalovchi modul uchun maksimal va minimal aktiv quvvat;

har bir generatsiyalovchi va gidroakkumulyatsiyalovchi (rostlovchi) elektr stansiyalar/qurilmalarning mavjudligi;

uzatish tizimidagi yakuniy isteʼmol;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi oqimlari.

389. Foydalanuvchilar va Taqsimlash tizimi operatorlarining (jumladan Berk taqsimlash tizim operatorlari) kunlik isteʼmol jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

jami aktiv quvvat isteʼmoli;

anʼanaviy generatsiyalovchi modullarning jami aktiv quvvat ishlab chiqarishi;

qayta tiklanuvchan energiya manbalari qurilmalarining jami aktiv quvvat ishlab chiqarishi;

boshqariladigan yuklamalarning jami aktiv quvvat isteʼmoli;

boshqariladigan yuklamalarning mavjudligi;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi savdosi.

390. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining kundalik ish jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

jami aktiv quvvat isteʼmoli;

jami aktiv quvvat ishlab chiqarish;

boshqariladigan yuklamalarning aktiv quvvat isteʼmoli;

elektr energiyasini saqlash tizimlarining mavjudligi;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi savdosi.

391. Elektr energiyasi treyderlari oʻzlarining kundalik ish jadvallarida elektr energiyasining barcha ichki va tashqi savdolari toʻgʻrisida batafsil maʼlumotlarni taqdim etadi.

2-§. Foydalanuvchilarning kun ichidagi ish jadvallari

392. Foydalanuvchilarining kun ichidagi ish jadvallari — elektr energiyasi bozoridagi operatsiyalar yoki ularning qurilmalari mavjudligidagi oʻzgarishlar natijasida kundalik ish jadvallariga kiritiladigan oʻzgarishlardir.

Kun ichidagi ish jadvallari — elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol, saqlash hamda ichki va tashqi savdosi boʻyicha kunda taqdim etilgan va tasdiqlangan ish jadvallaridagi oʻzgarishlardir.

393. Kun ichidagi jadvallar Tizim operatoriga rejalashtirish kuni, operatsiyalardan kamida ikki soat oldin taqdim etilishi kerak. Foydalanuvchilar kun ichidagi ish jadvallarini maxsus elektron platforma orqali ham yuborishlari mumkin.

394. Kun ichidagi ish jadvallari Tizim operatori tomonidan kunlik ish jadvallari kabi yondashuv asosida, taʼsir doirasidagi barcha operatsiyalar hamda ichki va tashqi ish jadvallarini muvozanatga keltirgan holda tasdiqlaydi.

3-§. Uzatish tizimining kundalik ish jadvallari

395. Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda, uzatish tizimining Foydalanuvchilari va transchegaraviy oqimlarning tasdiqlangan kunlik va kun ichidagi ish jadvallari asosida, tegishli qoʻshni energotizimlar operatorlari bilan kelishilgan holda, Uzatish tizimining kundalik ish jadvallarini ishlab chiqadi.

396. Tasdiqlangan kundalik ish jadvallardan foydalanib Tizim operatori yagona elektr energetika tizimida chastotani rostlash boʻyicha zaxiralarning mavjudligini va qoʻshni elektr energetika tizimlarining har biri bilan transchegaraviy oqimlar hajmini hisoblaydi.

397. Uzatish tizimining kundalik ish jadvallari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

quvvati 5 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan barcha generatsiyalovchi modullari va quvvati 0,5 MW ga teng yoki undan katta boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvat ishlab chiqarish jadvali va ularning mavjudligi, bunda anʼanaviy va qayta tiklanuvchi energiya manbalarining generatsiyasi boʻyicha alohida jadval shakllantiriladi;

quvvati 5 MW gacha boʻlgan generatsiyalovchi modullar boʻyicha aktiv quvvat ishlab chiqarilishining umumlashtirilgan jadvali;

jami aktiv quvvat isteʼmoli jadvali;

boshqariladigan isteʼmol talabi va uning mavjudligi;

elektr stansiyalar va generatsiyalovchi modullar kesimida elektr energetika tizimidagi zaxiralarning mavjudligi;

qoʻshni elektr energetika tizimlar bilan transchegaraviy oqimlar;

har bir chegaralar aro bogʻlanishlarda ishonchlilik zaxirasi darajasi;

uzatish tizimidagi isroflarni baholash.

398. Tizim operatori kundalik xavfsizlikni baholash uchun uzatish tizimining kunlik rejasidan foydalanadi. Xavfsizlik tahlili taqdim etilgan kundalik ish jadvallari barqaror ishlash sharoitlarni taʼminlamasligini koʻrsatsa, Tizim operatori tegishli choralarni koʻradi.

5-bob. Oʻta yuklanishlar prognozi

399. Elektr energetika tizimidagi rejalashtirish tadbirlari tugatilganidan soʻng, lekin elektr energiyasi oqimlari jadvallari tasdiqlanishidan oldin, Tizim operatori uzatish tizimida elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmoli va tranzitining rejali hajmlarini taʼminlay olishga qodirligini tekshirish uchun oʻta yuklanishlar prognozi boʻyicha hisob-kitoblarni oʻtkazadi.

Hisob-kitoblar oʻtkazishdan maqsad — rejalashtirilgan kundagi ekspluatatsiya qilish davomida uzatish tizimining ayrim elementlari oʻta yuklanishi xavfini tekshirishdir.

Baholash, barqaror ish rejimi va “n-1” rejimlar uchun uzatish tizimining ayrim muhim elementlari yoʻqotilishi ehtimolidan kelib chiqib oʻtkaziladi.

400. Oʻta yuklanish prognozi hisob-kitoblari natijasi boʻyicha uzatish tizimida barqaror ish rejimlarida oʻta yuklanishlar kuzatilgan holda Tizim operatori uzatish tizimida yuz berishi mumkin boʻlgan oʻta yuklanishlarni bartaraf etish maqsadida taqdim etilgan va tasdiqlangan grafiklarga oʻzgartirishlar kiritishni talab qilishi mumkin. Foydalanuvchilar Tizim operatorining talabi boʻyicha oʻz jadvallariga tegishli oʻzgartirishlar kiritishlari shart.

401. Tasdiqlangan jadvallarga oʻzgartirishlar kiritish imkoni boʻlmagan holda Tizim operatori dispetcherlarga barqaror ish rejimlarida oʻta yuklanishlar prognoz qilingan vaqt oraligʻida elektr energetika tizimining zaxiralarini ishga tushirishga koʻrsatma beradi.

402. Oʻta yuklanish prognozi boʻyicha hisoblashlar natijasiga koʻra uzatish tizimida “n-1” rejimlarida oʻta yuklanishlar aniqlansa, Tizim operatori dispetcherlarga, “n-1” operativ rejimi sodir boʻlish holatiga nisbatan zarur tadbirlarni rejalashtirish koʻrsatmasini beradi.

Standart choralar quyidagilardan iborat: generatsiyani va elektr energiyasini saqlash tizimlarini takroran dispetcherlash, eksport yoki import uzatmalarni qisqartirish, hamda yagona elektr energetika tizimi zaxiralarini ishga solish.

V boʻlim. Elektr rejimlarini boshqarish

1-bob. Elektr rejimlarini boshqarishning maqsadi va qoʻllash doirasi

403. Elektr rejimlarini boshqarish jarayoni uzatish tizimida asosiy faoliyat turlaridan biri boʻlib, faoliyatning qolgan turlari uning samarali ishlashiga xizmat qiladi va unga uzviy bogʻliqdir. Bu faoliyat operativ rejimda yoki ushbu rejimga juda yaqin vaqt oraligʻida, har qanday holatda operativ kun davomida bajariladi.

Elektr rejimlarini boshqarish, iyerarxik tartibda tashkil etilgan Tizim operatori va uning mintaqaviy hamda hududiy boʻlinmalari rahbarligi ostida, yagona elektr energetika tizimidagi elektr stansiyalar va podstansiyalarning tezkor xodimlari tomonidan, kunlik va kundalik ish sharoitida amalga oshiriladi.

404. Elektr rejimlarini boshqarishning asosiy maqsadi elektr energetika tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini hamda jalb qilingan xodimlar va uskunalarning maksimal xavfsizligini taʼminlash bilan bir vaqtda yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining uzluksizligini taʼminlashdir.

405. Elektr rejimlarini boshqarishning vazifalari yagona elektr energetika tizimi ish samaradorligini taʼminlash, elektr energiyasi bozori faoliyatini yengillashtirish, qoʻshni mamlakatlar elektr energetika tizimlari bilan barqaror integratsiyani taʼminlash va parallel ish rejimlarini boshqarishdan iborat.

406. Qoidalarning mazkur boʻlimi Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori, barcha ishlab chiqaruvchilar, Isteʼmolchilar, elektr energiyasini saqlash tizimlari hamda taqsimlash va Berk taqsimlash tizimi operatorlari va uzatish tizimiga ulangan boshqa Foydalanuvchilarga taalluqli.

407. Mazkur boʻlim taalluqli boʻlgan barcha Tomonlar uning muvaffaqiyatli va samarali qoʻllanilishi uchun faol yordam berishlari shart.

2-bob. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi

1-§. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvining maqsadi va qoʻllash doirasi

408. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini iyerarxik va markazlashtirilgan tartibda operativ boshqarish faoliyati boʻlib, asosiy maqsadi yagona elektr energetika tizimidagi yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining uzluksizligi, ishonchliligi va sifatini taʼminlashdan iborat.

409. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi jarayoni operativ (real vaqt rejimida) yoki real vaqtga yaqin rejimda elektr energetika tizimining xavfsiz ishlashini taʼminlash maqsadida Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi. Tizim operatori tezkor-dispetcherlik boshqaruvi jarayonida muvofiqlashtiruvchi dispetcherlik markazi “Energiya” KDM va boshqa qoʻshni tizim operatorlari bilan birgalikda quyidagi faoliyatni amalga oshiradi:

elektr energiyasining rejalashtirilgan oʻzaro almashinuvlarini operativ rejimda monitoring qilish;

elektr energiyasining davlatlararo va ichki mintaqalararo oqimlarini nazorat qilish;

Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyalari operatori bilan birgalikda yagona elektr energetika tizimi obyektlariga texnik xizmat koʻrsatish dasturini amalga oshirish;

Foydalanuvchilarga aktiv/reaktiv quvvatni rostlash va (yoki) boshqa tizim xizmatlari uchun koʻrsatmalar berish;

Isteʼmolchilarga isteʼmolni rostlashga oid koʻrsatmalar berish;

Tegishli tizim operatorlari bilan birgalikda tarmoqlardagi oʻta yuklanishlar muammosini hal etish;

operativ ishonchlilikning tegishli darajasini saqlab turish;

kutilmagan, favqulodda yoki rejalashtirilmagan vaziyatlarning sodir boʻlishi bilan bogʻliq masalalar yechimini topish.

410. Dispetcherlik jarayoni toʻliq Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi. Tizim operatori elektr energetika tizimini funksional iyerarxiyasi doirasida alohida Tomonlarning huquq va majburiyatlarini belgilab beruvchi, dispetcherlik boshqaruvi jarayoni uchun operativ reglamentlar majmuasini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi hamda unga rioya qiladi.

411. Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimida dispetcherlik boshqaruvi markazlashtirilgan tartibda Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi.

Mintaqaviy dispetcherlik boshqarmalari mintaqaviy uzatish tarmoqlarining va oʻzining masʼullik zonalarida ulangan, Tizim operatorining boshqaruvi ostida boʻlgan va toʻliq boʻysunuvidagi Foydalanuvchilarining ishini muvofiqlashtiradi.

2-§. Dispetcher koʻrsatmalari

412. Dispetcher koʻrsatmalari bu Tizim operatorining operativ xodimlari tomonidan turli Foydalanuvchilarga beriladigan operativ koʻrsatmalaridir.

413. Berish usuliga koʻra dispetcher koʻrsatmalari quyidagicha boʻlishi mumkin:

avtomatik — SCADA/EMS va (yoki) chastotani va quvvatni avtomatik boshqarish tizimi orqali beriladi;

qoʻlda — operativ, dispetcherlar tomonidan aloqa vositalari orqali beriladi.

414. Boshqaruv taʼsiri turiga koʻra dispetcher koʻrsatmalari quyidagicha boʻlishi mumkin:

bevosita (toʻgʻridan-toʻgʻri) — masofadan boshqariladigan vositalardan foydalangan holda yoki avtomatik yoki qoʻlda;

bilvosita — boshqaruvning masofadagi uchastkasida navbatchi operatorlar orqali.

415. Uzatish tarmoqlaridagi uskunalarga bogʻliq holda koʻrsatmalar quyidagi tarzda berilishi mumkin:

elektron — maʼlumotlar almashish va aloqa uchun IT-vositalardan foydalangan holda;

yozma — faks yoki elektron pochta orqali;

ogʻzaki — telefon, radio va boshqa aloqa vositalari yordamida.

3-§. Dispetcherlik koʻrsatmalarini berish va qabul qilish tartibi

416. Koʻrsatmalar mazkur Qoidalarga muvofiq beriladi.

417. Qaror qabul qilish va koʻrsatma berishda Tizim operatori quyidagi omillarni hisobga olishi kerak:

elektr energiyasining rejadagi va haqiqiy isteʼmoli oʻrtasidagi farq;

aktiv quvvatlarning transchegaraviy oqimlarining reja grafiklari va haqiqiy koʻrsatkichlari oʻrtasidagi farq;

balanslovchi xizmat koʻrsatuvchilaridan olingan balanslovchi quvvat va elektr energiyasi mavjudligi toʻgʻrisidagi rasmiy xabarnomalar;

generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining deklaratsiya qilingan quvvatidagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimi konfiguratsiyasidagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimiga ulanish nuqtalariga taʼsir koʻrsatuvchi taqsimlash tarmoqlari topologiyasi (mavjud uskuna/qurilmalarning joylashuvi)dagi oʻzgarishlar;

parallel ishlash, isteʼmolchilarga elektr energiyasi yetkazib berish ishonchliligi va sifatini taʼminlovchi generatsiyalovchi quvvatlar zaxiralarining tegishli toifalari mavjudligi;

elektr stansiyalari yoki uzatish tarmoqlari podstansiyalarining shinalaridagi kuchlanish grafiklariga rioya etilishi;

aktiv quvvatning zarur zaxirasini taʼminlash maqsadida uzatish tizimiga ulangan elektr stansiyalari shinalari yoki uzatish tizimi podstansiyalari shinalaridagi kuchlanish grafiklarini oʻzgartirish zarurati;

issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun aralash sikldan ishlovchi generatorlarning ish grafiklaridagi oʻzgarishlar;

elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun qayta tiklanuvchan energiya manbalaridan foydalanadigan generatsiyalovchi modullarning ish grafiklaridagi oʻzgarishlar;

elektr energiyasini tizimlar oʻrtasidagi almashuvlarning reja grafiklaridagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlarining zaryadlash/razryadlash jadvallarining oʻzgarishi;

elektr energetika tizimida avariya holatlarining sodir boʻlishi;

ekspluatatsiyaga taalluqli reglament va hujjatlar jumladan, xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnomalar asosida beriladigan koʻrsatmalar;

isteʼmolchilarga yetkazib beriladigan elektr energiyasi taʼminotidagi uzilish xavfining ehtimoli;

elektr energetika tizimi ishining sifatiga va ishonchliligiga taʼsir etuvchi boshqa omillar.

418. Ekspluatatsiyaning normal sharoitlarida beriladigan koʻrsatmalar generatsiyalovchi modullarning bayon qilingan texnik xarakteristikalariga muvofiq boʻlishi kerak.

419. Elektr energetika tizimining ishonchliligi va parallel ishlash sifatining pasayishiga olib keladigan holatlar (avariyalar) sodir boʻlganda yoki avariya sodir boʻlish ehtimoli yuzaga kelganda, Tizim operatori quyidagi vakolatga ega:

elektr energiyasi bozori ishini toʻxtatish va (yoki) toʻxtatib turish uchun koʻrsatma berish (elektr energiyasi sotish yoki sotib olish boʻyicha savdo);

yagona elektr energetika tizimining barqarorligi, ishonchliligi xavf ostida ekanligini, shuningdek yetkazib berilayotgan elektr energiyasining sifat koʻrsatkichlari pasayishi mumkinligi kutilayotganligini aniqlasa, elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, saqlash tizimlarini zaryadlash (razryadlash) va elektr energiyasini almashishning rejadagi hajmlarini oʻzgartirish yoki cheklovlar kiritish.

420. Tizim operatori mazkur Qoidalarning 419-bandida koʻrsatilgan harakatlarni amalga oshirsa, u holda Tizim operatori audit oʻtkazilishi uchun oʻz harakatlari tafsilotlari va sabablarini qayd etib boradi.

421. Tizim operatori istalgan Foydalanuvchi yoki Regulatorning asoslangan soʻroviga koʻra yozma ravishda hisobot taqdim etishi shart.

422. Koʻrsatmalar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

sinxronlash/qayta sinxronlash boʻyicha koʻrsatmalar;

tizim xizmatlarini faollashtirish;

taʼmirga/taʼmirdan chiqarish uchun oʻchirib-ulash amallarini bajarish;

zaxira rejimi yoki ish rejimiga oʻtkazish;

aktiv/reaktiv quvvat boʻyicha koʻrsatmalar berish;

elektr energetikasi obyektlari (stansiyalar) va uzatish tarmoqlari podstansiyalari uchun kuchlanishlar grafiklari;

uzatish tizimiga ulanish nuqtalari bilan bogʻliq taʼmirlash ishlarini oʻtkazish va ekspluatatsiya davomida xavfsizlikni taʼminlash qoidalari;

avariyani bartaraf etish boʻyicha tezkor tadbirlar;

elektr energetika tizimini operativ boshqarish bilan bogʻliq boshqa tadbirlar.

423. Koʻrsatmalar, tushunmovchiliklar va xatoliklar ehtimolini kamaytirish maqsadida, aniq va loʻnda berilishi shart.

424. Tizim operatori koʻrsatmalarning avtomatik yozib olinishi va foydalanish uchun qulay boʻlgan elektron shaklda saqlanishini taʼminlaydi.

Koʻrsatmalar kamida ikki yil saqlanishi shart.

Istalgan Foydalanuvchi va (yoki) elektr energiyasi ulgurji bozorining ishtirokchisi ushbu maʼlumotning kerakli qismidan foydalanish maqsadida soʻrab olishga haqli.

Maʼlumotdan foydalanishga ruxsat, Tizim operatorining roziligi bilan, Regulator yoki Vazirlik koʻrsatmasiga binoan taqdim etiladi.

425. Koʻrsatmalarning muvaffaqiyatli qabul qilinganligi darhol tasdiqlanishi shart.

426. Koʻrsatma bergan shaxs uning toʻgʻri qabul qilganligini tasdiqlashi lozim. Koʻrsatmalarni bajarish faqat tasdiqlash qoniqarli baholangandan soʻnggina boshlanadi.

427. Aloqa boʻlmagan hollarda harakatlar Tizim operatori tomonidan ishlab chiqilgan maxsus yoʻriqnomaga asosan amalga oshiriladi. Bunda:

manfaatdor tomonlar aloqani tiklash boʻyicha zarur choralarni koʻradi;

generatsiyalovchi modullar aktiv quvvat, kuchlanish va chastotaning qiymatlarini amaldagi soʻnggi grafiklarga muvofiq ushlab turishlari lozim;

zaruratga koʻra yangi aloqa kanallari tashkil etiladi, bu haqda manfaatdor Tomonlar oʻzaro xabardor qilinadi.

4-§. Dispetcher koʻrsatmalariga rioya etish

428. Dispetcher koʻrsatmalari quyidagi hollarda asoslangan hisoblanadi:

koʻrsatmalar berilgan Tomonning texnik jihatdan chegaralanganligiga muvofiq boʻlsa;

mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga zid boʻlmasa;

oʻrnatilgan tartib, shuningdek berish va qabul qilish tartib-qoidalari asosida ishlab chiqilgan boʻlsa;

tegishli vaqt davriga muvofiq boʻlsa.

429. Barcha Foydalanuvchilar Dispetcher koʻrsatmalariga belgilangan muddatda, aniq javob berishlari hamda oʻz majburiyatlarini mazkur Qoidalarning V boʻlimi 3-bob 2-paragrafiga muvofiq bajarishlari shart.

430. Elektr stansiyalari operatorlari Tizim operatorining koʻrsatmalariga amal qilishlari shart.

Koʻrsatmalarning bajarilishi insonlarning (xodimlarning) sogʻligʻi va hayoti yoki uskunalarning xavfsizligiga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, generatsiyalovchi modullarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar zudlik bilan Tizim operatoriga bunday sharoitlar mavjudligi toʻgʻrisida xabar berishlari kerak.

Bunday holatda Tizim operatori koʻrsatmani bekor qilishi yoki unga oʻzgartirish kiritishi lozim.

431. Istalgan vaqtda va qandaydir sababga koʻra Foydalanuvchining Tizim operatori tomonidan berilgan joriy koʻrsatmani bajarish imkoniyati boʻlmasa, Foydalanuvchi bu haqda Tizim operatorini darhol xabardor qilishi shart.

432. Foydalanuvchi koʻrsatmalarga rioya etish imkoniyatiga ega emasligi toʻgʻrisida Tizim operatorini xabardor qilmagan holatda va shu vaqtda Tizim operatori Foydalanuvchi tomonidan koʻrsatmalarning bajarilmayotganligini qayd etsa, Tizim operatori elektr energetika tizimi ishi va xavfsizligiga salbiy taʼsirlarni oldini olish va (yoki) kamaytirish yuzasidan barcha zarur choralarni qoʻllashga haqli.

433. Tizim operatori tomonidan Foydalanuvchining koʻrsatmalarga rioya etmayotganligi aniqlangan taqdirda ushbu Foydalanuvchi darhol xabardor qilinadi va unga koʻrsatmalarni zudlik bilan bajarish yuzasidan farmoyish yuboriladi.

434. Foydalanuvchi tomonidan bir operativ kun davomida 1 ta koʻrsatma toʻliq bajarilmagan taqdirda, koʻrsatmalar bajarilmagan deb hisoblanadi va Tizim operatori tomonidan rasmiy ogohlantirish beriladi hamda koʻrsatmani bajarmaslik sabablari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot taqdim etish boʻyicha soʻrov yuboriladi.

435. Rasmiy ogohlantirish olgan Foydalanuvchi Tizim operatori dispetcherining barcha kelgusi koʻrsatmalarini bajarish majburiyatini oladi.

436. Foydalanuvchi texnik sabablarga koʻra Tizim operatori dispetcherining koʻrsatmalarini bajarish imkoniyatiga ega boʻlmasa, u yozma ravishda murojaat etishi hamda koʻrsatma koʻrsatkichlarini oʻzgartirish va mos ravishda koʻrsatmaga tuzatishlar kiritishni talab qilishi kerak.

437. Foydalanuvchi bir kalendar yili ichida ikki marta koʻrsatmalarga rioya etmaganligi toʻgʻrisidagi rasmiy ogohlantirish olsa, Tizim operatori bu haqda Vazirlik va Regulatorni xabardor qilishi hamda tegishli choralar koʻrishni talab qilishi kerak.

5-§. Tizim operatorining vazifa va majburiyatlari

438. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimining ishonchli, barqaror va xavfsiz ishlashini taʼminlash hamda uning ruxsat etilgan chegaralar doirasida ishlash samaradorligi uchun javobgardir.

439. Tizim operatori ushbu Qoidalarning 438-bandida koʻrsatilgan talablarning va yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi, xavfsizligi hamda sifati boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga rioya etish majburiyati oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlashi lozim.

440. Tizim operatori barcha holatlarda, ushbu Qoidalarning 438 va 439-bandlari talablarini bajarish maqsadida, zarur harakatlarni amalga oshirishga haqli, biroq, asosli soʻrov berilganda ushbu harakatlari borasida tushuntirish berishga majbur. Tizim operatori har qanday holatni oldindan baholagan holda oqilona va ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi shart.

441. Elektr energetika tizimida elektr taʼminotining ishonchliligi, barqarorligi, xavfsizligi va sifati texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablarini faqat istisno holatlaridagina xavf ostiga qoʻyilishi mumkin.

Tizim operatori talablarga rioya etilmaganligi yoki chetga chiqishlarga olib kelgan holatlarni batafsil tushuntirishi shart.

Bunday istisnolarga, boshqa vaziyatlar bilan bir qatorda, quyidagilar kiradi va bu bilan cheklanmaydi:

favqulodda vaziyatdan soʻng — elektr energiyasi taʼminoti toʻliq uzilgandan keyingi tiklash jarayoni;

yirik avariyadan soʻng — yagona elektr energetika tizimini yirik avariyadan soʻng tiklash jarayonining dastlabki 30 daqiqasi davomida.

3-bob. Barqaror rejimlarda tezkor-dispetcherlik boshqaruvini tashkillashtirish

1-§. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvini tashkillashtirishning umumiy shartlari

442. Real vaqt (operativ) rejimlarida yagona elektr energetika tizimida muvozanatni taʼminlash kunlik grafiklar asosida amalga oshiriladi. Generatsiyalovchi modullar operatorlari normal ish rejimlarida generatsiya va aylanuvchi zaxiraning belgilangan kunlik grafiklariga rioya qilishlari kerak.

443. Elektr energiyasi va quvvati isteʼmolchilariga aktiv quvvat isteʼmolining belgilangan soatlik grafigidan ortishiga ruxsat etilmaydi.

444. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatni isteʼmol qilish va ishlab chiqarishda belgilangan (soatlik) grafiklardan tashqariga chiqmasligi (ortishi yeki kamayishi) kerak.

445. Parallel ishlash rejimlarini boshqarish kunlik grafik bilan belgilanadigan elektr energiyasi va quvvatning davlatlararo oqimlari balansini taʼminlash asnosida amalga oshiriladi.

2-§. Mustaqil nazorat

446. Generatsiyalovchi modullar va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari elektr energiyasi yetkazib berish shartnomalariga asosan aktiv va reaktiv quvvat ishlab chiqarish hamda qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha kunlik grafikka muvofiq oʻz miqdoriy majburiyatlari bajarilishini mustaqil nazorat qiladilar.

447. Generatsiyalovchi modullar va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimlari elektr energetika tizimiga meʼyoriy hujjatlar va elektr energiyasi yetkazib berish boʻyicha tuzilgan shartnomalar talablariga javob beruvchi sifatdagi elektr energiyasi va quvvat yetkazib berilishini mustaqil nazorat qilishlari shart.

448. Elektr energiyasi isteʼmolchilari va elektr energiyasini saqlash tizimlari tasdiqlangan kunlik grafiklarga muvofiq oʻz majburiyatlarini bajarilishini, shuningdek, quvvat va elektr energiyasi isteʼmoli boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarilishini mustaqil ravishda nazorat etib borishlari kerak.

449. Qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilar, qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalar shartlariga rioya etilishini mustaqil nazorat qilishlari lozim.

450. Muvozanatlash bozori ishtirokchilari oʻzlariga tegishli obyektlarning ishini qayd etilgan texnik parametrlarga muvofiq ishlashini mustaqil nazorat qiladilar.

3-§. Muvozanatlash mexanizmlari

451. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimida generatsiya va isteʼmol oʻrtasidagi balansni taʼminlash uchun doimo mavjud generatsiya quvvatlaridan foydalanishi kerak.

Tizim operatori qoʻshni tizimlararo quvvat oqimlarining kelishilgan grafiklarga rioya qilgan holda saqlab turilishini taʼminlashi lozim.

452. Qoʻshni tizimlar bilan transchegaraviy quvvat oqimlarining kelishilgan grafiklaridan chetga chiqish miqdorlaridan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimida quvvat ogʻishining ruxsat etilgan diapazoni ± 50 MW ni tashkil etadi.

Bu diapazon xalqaro shartnomalarga muvofiq oʻzgartirilishi mumkin. Aktiv quvvat balansini taʼminlash boʻyicha koʻrilayotgan choralarga qaramay elektr energetika tizimida quvvatning jami ogʻishi belgilangan qiymatdan ortiq boʻlsa, Tizim operatori transchegaraviy quvvat oqimlarini grafik boʻyicha kelishilgan qiymatlargacha tiklash boʻyicha zarur choralarni koʻradi.

453. Tizim operatori mazkur Qoidalarning 452-bandida belgilangan ruxsat etilgan chegara doirasida, qoʻshni tizimlar bilan quvvat almashinuvini rejadagi qiymatlardan oshmasligini taʼminlash bilan bir qatorda, qoʻshni mamlakatlar energetika tizimlari operatorlari bilan ikki tomonlama imzolangan shartnomalarga muvofiq eksport-import qiymatlarini belgilangan chegaralardan oshirmaslik majburiyatini oladi.

Ushbu chegaralardan biri buzilgan holatlarda Tizim operatori quvvat oqimlarini grafik boʻyicha kelishilgan koʻrsatkichlargacha qaytarish uchun zarur choralarni koʻrishi, jumladan yuklamani yoki generatsiyalovchi modullarni avtomatik oʻchirishdan foydalanishi kerak.

454. Tizim operatori oʻz vazifalarini dispetcherlik koʻrsatmalarini berish orqali bajaradi, bunda uning avtomatik boshqaruv tizimidan chiquvchi boshqarish signallaridan tarkib topgan quyida keltirilgan maqsaddagi koʻrsatmalar berish orqali bajaradi:

mazkur Qoidalarning 452-bandida belgilangan quvvat ogʻishlari va 453-bandida belgilangan qoʻshni tizimlar oʻrtasidagi quvvat oqimlariga ruxsat etilgan chegaralari doirasida aktiv quvvat balansini taʼminlash;

generatsiyani avtomatik boshqarish tizimiga ulangan generatsiyalovchi modullar uchun aktiv quvvat boʻyicha oʻrnatmalarni tasdiqlash;

aktiv quvvatni rostlash zaxiralarini faollashtirish;

oldindan belgilangan Foydalanuvchilarni oʻchirish.

4-§. Oʻta yuklanishlarni boshqarish. Uzatish tizimining oʻtkazish qobiliyati boʻyicha cheklovlari

455. Oʻta yuklanishlarni boshqarishdan maqsad Foydalanuvchilarga elektr energiyasini uzatishda belgilangan oʻtkazuvchanlik qobiliyati boʻyicha shartlarga maksimal darajada rioya qilgan holda elektr energetika tizimining ishonchli ishlashini taʼminlash hisoblanadi.

456. Elektr energetika tizimi ish rejimlarini real vaqtda operativ boshqarish jarayonida Tizim operatori tizimlararo va ichki elektr uzatish tarmoqlarining maksimal oʻtkazish qobiliyatiga nisbatan haqiqiy yuklanishlarini kuzatishi kerak.

Bunda Tegishli tizim operatorlari tomonidan elektr uzatish tarmoqlarining maksimal oʻtkazish qobiliyati toʻgʻrisida maʼlumotlar Tizim operatoriga taqdim etiladi.

457. Uzatish tizimining oʻtkazish qobiliyatini pasayishiga olib keluvchi oʻta yuklanish fakti aniqlanishi yoki sodir boʻlish xavfi qayd etilishi bilan Tizim operatori Tegishli tizim operatorlari bilan birgalikda ushbu holatni bartaraf etish va uzatish tizimining oʻtkazuvchanlik qobiliyatini toʻliq qayta tiklash uchun barcha zarur choralarni koʻradi.

458. Uzatish tizimida oʻta yuklanishlar quyida keltirilgan bir yoki bir nechta sabablarga koʻra sodir boʻlishi mumkin:

Foydalanuvchilar oʻrtasida rejali quvvat almashinuvlarini kelishish jarayonida uzatish tizimining maksimal quvvat uzatish chegaraviy parametrlariga rioya etmaslik natijasida;

uzatish tizimi elementining avariyaviy oʻchishida;

uzatish tizimidagi generatsiyalovchi modulning avariyaviy oʻchishida;

uzatish tizimida yuklamaning avariyaviy oʻchishida;

qoʻshni davlat elektr energetika tizimida yoki tizimlar oʻrtasidagi bogʻlanishlarda nosozliklar sodir boʻlganda.

459. Kunning har qanday vaqtida uzatish tizimida oʻta yuklanishlar yuzaga kelishi ehtimoli aniqlangan holda Tizim operatori tomonidan ushbu holatni bartaraf etish boʻyicha barcha zarur choralar koʻriladi.

460. Oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha koʻriladigan tadbirlar Tizim operatori tomonidan ularning samaradorlik darajasiga koʻra belgilanishi va uzatish tizimida avariyalar sodir boʻlishi xavfini kamaytirish maqsadida zudlik bilan bajarilishi shart. Bu tadbirlarga quyidagilar kirishi mumkin:

uzatish tizimida elementlarni qayta ulash;

uzatish tizimining konfiguratsiyasini oʻzgartirish;

qayta dispetcherlashni amalga oshirish;

kelishuvlarini oʻtkazish;

nasos rejimda ishlayotgan gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalarni oʻchirish;

qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisidagi kelishuvga asosan isteʼmolchilar yuklamasini pasaytirish;

zaxiradagi generatsiya quvvatlarini yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarini kiritish;

Foydalanuvchilar oʻrtasida rejalashtirilgan elektr energiyasi almashuvlarini qisqartirish yoki toʻliq bekor qilish.

461. Foydalanuvchilar oʻrtasida rejalashtirilgan elektr energiyasi almashuvlarini qisqartirish yoki toʻliq bekor qilish boshqa samarali qayta tiklash tadbirlarini bajarish mumkin boʻlmagan hollarda qoʻllanishi mumkin.

462. Tizim operatori barcha Foydalanuvchilarga maksimal imkon darajasida teng munosabatda boʻlishi va toʻla shaffoflikni taʼminlagan holda oʻta yuklanishlar bartaraf etilguncha elektr energiyasining rejali almashuvlarini quyidagi tartibda qisqartirishi yoki toʻliq bekor qilishi kerak:

birinchi navbatda oʻta yuklanishlarni bartaraf etishga sezilarli taʼsir etuvchi elektr energiyasining rejali almashuvlari;

oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha oʻzaro teng taʼsirga ega Foydalanuvchilar oʻrtasidagi mutanosib ravishda elektr energiyasining rejali almashuvlarini qisqartish.

463. Transchegaraviy quvvat oqimlarini qisqartirish yordamida oʻta yuklanishlarni bartaraf etish tadbiri oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha qolgan barcha tadbirlar samara bermagan hollarda yagona elektr energetika tizimining xavfsizligini taʼminlash maqsadida qoʻllaniladi.

464. Oʻta yuklanishlarni boshqarish boʻyicha tadbirlar elektr energetika tizimidagi qoʻshimcha xizmatlar hisoblanadi. Tizim operatori oʻta yuklanishlarni bartaraf etishda oʻziga yoki Uzatish tizimi operatoriga tegishli boʻlmagan resurslarni jalb etsa, bu tadbirlarni qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha shartnoma asosida va bozor qoidalarida koʻzda tutilgan xaridlar tartibiga muvofiq amalga oshirishi kerak.

https://neolex.uz/uz/laws/law-7000893