SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (01/2-3-son)

05.03.2024

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 2-aprelda hisobga olindi, hisob raqami 242]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi hamda “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2024-yil 5-mart,

01/2-3-son

Kelishildi:

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2024-yil 7-fevral

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2024-yil 5-fevral

“Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi raisining oʻrinbosari B. BOBOQULOV

2024-yil 6-fevral

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 5-martdagi 01/2-3-son buyrugʻiga ILOVA

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yupqa devorli sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan qurilgan bino va inshootlarning konstruksiyalarini hisoblash va ularni loyihalashga oid talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQning talablari sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalardan quriladigan hamda minus 40°C dan kam boʻlmagan va plyus 100°C dan koʻp boʻlmagan haroratli noagressiv yoki kam agressiv muhitda foydalaniladigan, shuningdek QMQ 2.01.03-19 ga muvofiq masʼullik toifasi V boʻlgan bino yoki inshootlarni loyihalashga nisbatan tatbiq etiladi.

Mazkur SHNQda belgilangan talablar koʻprik hamda osma kranli bino va inshootlarning konstruksiyalariga, uskunadan dinamik yuklarni sezadigan yoki toliqish taʼsirlari tushadigan konstruksiyalarga, shuningdek aylana yoki toʻrtburchakli yopiq kesimning sovuq holda bukilgan profillaridan qurilgan konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari”;

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

SHNQ 2.01.07-21 “Yuklamalar va taʼsirlar”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;

QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;

GOST 9.401-2018 “Korroziya va eskirishdan himoyalashning yagona tizimi. Lok-boʻyoq qoplamalar. Iqlim omillarining taʼsiriga bardoshlilik boʻyicha umumiy talablar va tezlashtirilgan sinov usullari” (rasmiy manba: Yedinaya sistema zashiti ot korrozii i stareniya. Pokritiya lakokrasochnie. Obshiye trebovaniya i metodi uskorennix ispitaniy na stoykost k vozdeystviyu klimaticheskix faktorov);

GOST 9454-78 “Metallar. Past, xona va yuqori haroratlarda zarb egilishga sinov usuli” (rasmiy manba: Metalli. Metod ispitaniya na udarniy izgib pri ponijennix, komnatnoy i povishennix temperaturax);

GOST 7796-70 “Oltiburchak qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi V boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy umenshennoy golovkoy klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7798-70 “Oltiburchaki qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi V boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7805-70 “Oltiburchak qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi A boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy klassa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST 5915-70 “Oltiburchak aniqlik sinfi V boʻlgan gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 5927-70 “Oltiburchak aniqlik sinfi A boʻlgan gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie klassa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST ISO 4032-2014 “Normal oltiburchak gaykalar (1-tur). Aniqlik sinfi A va V” (rasmiy manba: Gaiki shestigrannie normalnie (TIP 1) Klassi tochnosti A i V);

GOST ISO 898-1-2014 “Ligerlangan va uglerodli poʻlatdan qilingan mahkamlash buyumlarining mexanik xususiyatlari. 1-qism. Mustahkamlik sinfi oʻrnatilgan mayda va yirik qadam rezbali boltlar, vintlar va shpilkalar” (rasmiy manba: Mexanicheskiye svoystva krepejnix izdeliy iz uglerodistix i legirovannix staley. Chast 1. Bolti, vinti i shpilki ustanovlennix klassov prochnosti s krupnim i melkim shagom rezbi);

ISO 15977-2002 “Tortqi oʻzakli va boʻrtib chiqqan boshchali uchi ochiq parchin mix (alyuminiy qotishmasidan qilingan tana va poʻlatdan qilingan oʻzak)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i vistupayushey golovkoy (korpus iz alyuminiyevogo splava i stalnoy serdechnik);

ISO 15979-2002 “Tortqi oʻzakli va boʻrtib chiqqan boshchali uchi ochiq parchin mix (tanasi va oʻzagi poʻlatdan qilingan)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i vistupayushey golovkoy (korpus i serdechnik iz stali);

ISO 15980-2002 “Tortqi oʻzakli va yashirin boshchali uchi ochiq parchin mix (tanasi va oʻzagi poʻlatdan qilingan)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i potaynoy golovkoy (korpus i serdechnik iz stali);

GOST 14918-2020 “Issiqlayin ruxlangan listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat listovoy goryacheotsinkovanniy. Texnicheskiye usloviya);

GOST 16523-97 “Umumiy maqsadlarga moʻljallangan oddiy va yuqori sifatli uglerodli yupqa poʻlatli listlardan yasalgan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz uglerodistoy stali kachestvennoy i obiknovennogo kachestva obshego naznacheniya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 21779-82 “Qurilishda geometrik koʻrsatkichlar aniqligini taʼminlash tizimi. Texnologik chetlashishlar” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix koʻrsatkichov v stroitelstve. Texnologicheskiye dopuski);

GOST 21780-2006 “Qurilishda geometrik aniqlikni taʼminlash tizimi. Hisob aniqligi” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix parametrov v stroitelstve. Raschet tochnosti);

GOST 23118-2019 “Qurilish poʻlat konstruksiyalari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Konstruksii stalnie stroitelnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 27751-2014 “Qurilish konstruksiyalari va asoslar ishonchliligi. Umumiy qoidalar” (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);

GOST 27772-2021 “Poʻlat qurilish konstruksiyalari uchun prokatlar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat dlya stroitelnix stalnix konstruksiy. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 34180-2017 “Uzluksiz liniyali polimerli issiq rux aralashmasi yordamida qoplangan va yupqa listli sovuq holda choʻzilgan prokatlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat stalnoy tonkolistovoy xolodnokataniy i xolodnokataniy goryacheotsinkovanniy s polimernim pokritiyem s neprerivnix liniy. Texnicheskiye usloviya).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar — qalinligi 4 mm dan oshmaydigan sovuq holda bukilib ruxlangan profillar va gofrali listlardan tayyorlangan hamda ishlab chiqarilgan konstruksiyalar;

iteratsiya — oxirgi ikki hisoblash bosqichining natijalari toʻliq yoki deyarli birlashmaguncha, oldingi hisoblash bosqichining natijalaridan foydalanishga asoslangan profil kesimi koʻrsatkichlarini ketma-ket hisoblash;

kassetali profil — profillarni bir-biriga ulash uchun moʻljallangan oraliq boʻylab tayanch qovurgʻalarni hosil qiluvchi va oraliq qovurgʻalarni ushlab turadigan, oraliqqa perpendikulyar yoʻnalishda joylashgan katta chekka egilishlari mavjud boʻlgan profilli list;

ishonchlilik — foydalanish davrida qurilish konstruksiyalarining belgilangan funksiyalarni bajarish va talab qilingan sifat taʼminlash qobiliyati;

tayanch — element kuchlarini poydevorga yoki boshqa tarkibiy elementga oʻtkazishga moʻljallangan konstruksiya tuguni;

samarali kenglik — normal va urinma kuchlanishlar yoki ularning birgalikdagi taʼsirlardan mahalliy ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kamayadigan element kesim yuzasining kengligi;

samarali yuza — element kesimining kengligi yoki qalinligi bilan aniqlanadigan, normal va urinma kuchlanishlar yoki ularning birgalikdagi taʼsirlardan mahalliy ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kamayadigan element kesim yuzasi.

3-bob. Umumiy qoidalar

1-§. Konstruksiyalarga asosiy talablar

3. Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalash GOST 27751-2014 va SHNQ 2.03.05-23da belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Ushbu SHNQnng talablari asosida bino va inshootlarni seysmik hududlarda loyihalash va qurishni QMQ 2.01.03-19 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

4. Texnik-iqtisodiy asoslantirilgan hollarda binolar va inshootlarning oraliqlari, balandligi, qavatlarini va mazkur SHNK talablari qiymatlardan yuqori boʻlgan sinch (karkas) konstruksiyalarini sovuq holda bukilgan rux qoplamali yupqa devorli poʻlat profillardan foydalanib loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

5. Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda SHNQ 2.01.02-04ga muvofiq qurilish konstruksiyalari yongʻin taʼsiridan himoyalangan boʻlishi lozim.

6. Konstruksiyalarning yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) va deformatsiyalanishi konstruksiyaning geometrik koʻrsatkichlariga, konstruktiv elementlariga, payvandlash, boltli va boshqa ulanishlarga qoʻyilgan talablarga, shuningdek ularning ish xususiyati va sharoitlariga asosan konstruksiyaning boshqa elementlari va detallari SHNQ 2.03.05-23, SHNQ 2.01.07-21 larga muvofiq taʼminlangan boʻlishi kerak.

7. Bino va inshootlar va konstruktiv elementlarning geometrik koʻrsatkichlari aniqligini hisoblash GOST 21780-2006ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

8. Konstruksiyalarning boʻt yigʻilishini taʼminlash boʻyicha loyihalash yechimlari geometrik koʻrsatkichlarning aniqligini hisoblashdan olingan maʼlumotlarga asoslangan boʻlishi kerak.

9. Loyihalash jarayonida aniqlikni hisob kitoblar asosida GOST 21779-82ga muvofiq texnologik qoʻyimlar tanlanishi lozim.

10. Karkaslarda poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillar bilan bir qatorda issiq prokatka qilingan va ulama payvandlangan elementlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

11. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda buralish hosil boʻlishini oldini olish maqsadida elementlar boʻshatilishi kerak.

Siqilgan buralishlarga yoʻl qoʻymaslik va burilishga moyilligi boʻlgan koʻndalang kesimlarning deplanatsiyalanish erkinligini cheklaydigan tugunlardan foydalanmaslik lozim.

12. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalardan tayyorlangan sinch (karkas)larni loyihalashda ularning ulanish tizimlarida SHNQ 2.03.05-23 talablariga rioya qilinishi zarur.

Ulanish tizimlarning simmetrikligi taʼminlanishi, bunda simmetrik boʻlmagan kesmali yoki bitta simmetriya oʻqli kesmali boʻshatiladigan elementlarning yuqori va pastki qirralarini boʻshatishga yoʻl qoʻyiladi.

13. Qoplama tayanchlarini tasmalar bilan boʻshatish, ikki nishabli tomning tepa elementi (konka)da ularni oʻzaro biriktiruvchi elementlar bilan birlashtirish lozim.

14. Seysmiklik darajasi 7 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda ishlatiladigan sinch (karkas)lar uchun QMQ 2.01.03-19da belgilangan talablarga amal qilish kerak.

2-§. Konstruksiya hisob kitoblariga asosiy talablar

15. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni SHNQ 2.03.05-23ga muvofiq hisoblash kerak.

Hisob kitoblarda ushbu SHNQning 14-ilovasida keltirilgan asosiy belgilardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

16. Poʻlatdan yasalgan konstruksiyalarni hisoblashni chegaraviy holat usuli hamda eksperimental tadqiqotlar maʼlumotlari asosida amalga oshirish lozim.

17. Konstruksiyalarning koʻtarib turish imkoniyatini hisoblashda profillar koʻndalang kesimlarining tashqi kuchlarga qarshiligini tafsivlovchi va ularning kuchlangan-deformatsiyalangan holatiga bogʻliq boʻlgan koʻrsatkichlarni hisobga olish kerak.

18. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar elementlarini kuchlangan-deformatsiyalangan holatiga koʻra elastik poʻlatda kesmaning siqilgan qismlarida mahalliy ustuvorlikni yoʻqotilishi kuzatiladigan maxsus sinflarga ajratish, kesimning barcha qismlarida kuchlar |σ| Ry oraligʻida qolishi, bunda barcha kesimlar elastik muhitda ishlashi lozim.

19. Profilning koʻtarib turish qobiliyatining pasayishi kesmalarning kamayishi orqali hisobga olinishi kerak.

20. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni hisoblashda, profillarning oʻziga xos xususiyatlari va quyidagi yuklamalarni hisobga olish kerak:

mahalliy ustuvorlikning oldindan yoʻqotilishi;

yuklama taʼsirida koʻndalang kesim shaklining buzilishi;

egilish burchagining koʻndalang kesimlarning geometrik xususiyatlariga taʼsiri;

ustuvorlikning yoʻqotishlarini burama yoki egilgan-buralgan shakli;

koʻndalang yuklamalar taʼsirida tokchalarning ezilishi va qiyshayishi.

21. Siqilgan buralishlarda elementlarda B bimomentning paydo boʻlishi tufayli normal kuchlanishlarning sezilarli darajada oshishi bilan bogʻliqligini poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni loyihalashda ularni buralish, siqilgan buralishlarga qarshiligining kuchsizligi hisobga olinishi kerak.

22. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlarida siqilgan buralishlarning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik lozim.

23. Buralish deformatsiyasi vujudga kelganda yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlari SHNQ 2.03.05-23ga muvofiq hisoblanishi kerak.

24. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyaning tugunlarida birlashtiruvchi elementlarini (qoʻshimchalar, plankalar, qabul qiluvchi burchaklar va boshqalar) konstruksiyalash va hisoblash lozim.

25. Tugunlarda taʼsir qiluvchi kuchlanishga ularning koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamlik) taʼminlash, shuningdek hisoblash sxemalarini tuzishda ularning aniq ish xususiyatni hisobga olish kerak.

26. Rezbali vintlardagi va uygʻunlashgan (kombinatsiya) tortuvchi parchinlardagi fasonkasiz tugunlarni konstruksiyalashda tugunlar va biriktirishdagi mumkin boʻlgan ekssentrisitetlarni taʼsirini hisobga olish lozim.

27. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni egiluvchi elementlarining koʻtarish qobiliyatini (mustahkamlik) hisoblashda siljishning kechikish taʼsiri hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

3-§. Material yuklanishi va qarshiligi boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarini hisobga olish

28. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalar va birikmalarni hisoblashda yuklar γf va material γm boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari, shuningdek ishlash sharoiti γc koeffitsiyentlari hamda inshoot va uning elementining vazifasiga koʻra γn ishonchlilik koeffitsiyenti hisobga olinishi kerak.

29. Koʻtarib turuvchi konstruksiyalarning ishonchliligini taʼminlash uchun yuk va qarshiliklarning meʼyoriy hamda hisobiy qiymatlaridan foydalanish lozim.

30. Poʻlatning hisoblangan yuki P va hisoblangan qarshiligi R yuklamalar γf va material γm boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

P = Pn ∙ γf, (1)

R = Rn / γm, (2)

bu yerda:

Pn va Rn — GOST 27751-2014, GOST 14918-2020, GOST 16523-1997, SHNQ 2.01.07-21 hamda SHNQ 2.03.05-23 boʻyicha aniqlanadigan meʼyoriy yuk va qarshilik.

4-§. Konstruksiyaning vazifasi va ishlash sharoitlari

31. Konstruktiv elementning ish xususiyatlarini hisobga olish uchun poʻlatning hisoblangan qarshiligi koʻpaytiriladigan ishlash sharoiti γc koeffitsiyenti qoʻllanishi kerak.

32. Ishlash sharoiti γc koeffitsiyenti GOST 27751-2014, SHNQ 2.03.05-23 talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.

33. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlari uchun γc mazkur SHNQning 1-ilovasining 1-jadvalida keltirilgan.

34. Qurilayotgan qurilish obyektining javobgarlik sinfini hisobga olishda, shuningdek poʻlatdan boʻlgan yupqa devorli konstruksiyalardan foydalangan holda bino va inshootlarga nisbatan javobgarlik darajasi (yuqori, normal va past boʻlgan minimal) qiymatlari GOST 27751-2014ga muvofiq holda vazifasiga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γn ni qoʻllash lozim.

35. Issiq prokat qilingan konstruksiyalar uchun qiymat SHNQ 2.03.05-23 boʻyicha hisoblanishi kerak.

5-§. Koʻtarib turuvchi sinch (karkas) elementlarining dastlabki kamchiliklarini hisobga olish

36. Konstruksiyalarni tayyorlash texnologiyalarini ishlab chiqish va montaj qilishda aniqlik sinfi loyihada koʻrsatilishi lozim.

37. Konstruksiyaning GOST 23118-2019ning 9-ilovasi 1-jadvali boʻyicha aniqlik sinfi va yaxlitlangan (nominal) oʻlchamiga bogʻliq holda konstruksiyaning maksimal boshlangʻich qiyshayish qiymati tanlanishi kerak.

38. Elementlarning mahalliy qiyshayish ogʻishlari elementlarni ustuvorlik boʻyicha koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamlik) aniqlash formulalarida hisobga olingan boʻlishi kerak.

Elementlarning ustuvorlikni yoʻqotishning tekis formasida e0/L nisbiy boshlangʻich mahalliy qiyshayish kamchiliklari mazkur SHNQning 1-ilovasi 2-jadvalida keltirilgan.

Boshlangʻich mahalliy qiyshayish kamchiliklarining hisoblash qiymatlari e0/L.

6-§. Yupqa devorli poʻlat profillardan yasalgan konstruksiya elementlarining koʻndalang kesmalari shakli

39. Mazkur SHNQning talablariga muvofiq poʻlatdan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillarning koʻndalang kesimlari shakli quyidagilarga boʻlinadi:

ushbu SHNQning 2-ilovasi 1-rasmiga muvofiq eng koʻp qoʻllaniladigan profillarga;

mazkur SHNQning 2-ilovasi 2-rasmiga asosan ochiq va yopiq kesmali ulama profillarga;

ushbu SHNQning 2-ilovasi 3-rasmiga koʻra toʻsuvchi konstruksiyalar va toʻshamalar uchun keltirilgan profillarga.

40. Profillarning plastinasimon elementlari bikrlikning boʻylama elementlari bilan mustahkamlanishi lozim.

41. Chetki yoki oraliqdagi boʻlishi mumkin boʻlgan sovuq holda bukilgan profillarning va profillangan listlarning bikrligi boʻylama elementlarining bir turdagi shakllari mazkur SHNQning 2-ilovasi 4-rasmida keltirilgan.

4-bob. Konstruksiyalar va birikma (ulanish)lar uchun materiallar

42. Issiq prokatka qilingan elementlarni qoʻllab yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalardan tayyorlangan sinchlarni (karkas) loyihalashda SHNQ 2.03.05-23 talablariga rioya qilinishi kerak.

43. Poʻlatdan rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillar GOST 14918-20 boʻyicha qalinligi 1 dan 4 mm gacha, prokatning qalinligi va kengligi boʻyicha yuqori aniqlikda, kesilgan qirrali va rux qoplamasi 275-sinfidan past boʻlmagan normal tekislikdan, poʻlatning markasi 220, 250, 280, 320, 350, 390, 420 va 450 boʻlgan uglerodli poʻlatdan yasalgan sovuq holda prokat qilingan, uzluksiz rux bilan qoplovchi agregatlarda ruxlangan listlardan tayyorlanishi lozim.

44. Kassetali profillarni ishlab chiqarish uchun qalinligi 0,75 mm dan gofrali profillar uchun — 0,6 mm boshlab poʻlatdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

45. Qoplama sinfi boʻyicha korroziyaga zarur chidamlilikni taʼminlaydigan alyumin-ruxli, rux-alyuminli, rux-alyumin-magniy qoplamali, poʻlatdan yasalgan yupqa listli prokatlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

46. Bukilgan profillarning hisobiy qarshiliklari ushbu SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak.

47. Oquvchanlik chegarasi 350 N/mm2 gacha boʻlgan prokatlar uchun 𝛾m = 1,025, va oquvchanlik chegarasi 350 N/mm2 va undan yuqori boʻlgan prokatlar uchun 𝛾m = 1,05 ga teng qabul qilinishi lozim.

48. Sovuq holda prokatka qilingan listli prokatlarni choʻzilish, siqilish va bukilishdagi meʼyoriy va hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 2-jadvalda keltirilgan.

49. Korroziyaga qarshi himoyani kuchaytirish zarur boʻlganda GOST 34180-2017ga muvofiq polimer qoplamali sovuq holda prokatka qilingan issiq ruxlangan prokatdan sovuq holda bukilgan turi va gofrali profillardan foydalanish kerak.

50. Yordamchi qismlar (fasonka, mahkamlovchi elementlar, tayanch plitalar va boshqalar) uchun GOST 27772-2021 boʻyicha mustahkamlik sinfi S255 dan kichik boʻlmagan poʻlatlardan foydalanish lozim.

51. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli profillardan konstruksiyalar elementlarining asosiy ulanishlari oʻzi rezbalanadigan va parmalanadigan vintli boltlarda, tortuvchi mixparchin va dyubellarda amalga oshirilishi kerak.

52. Metallar mazkur SHNQ va quyidagi standartlar talablariga javob berishi zarur:

ISO 15977-2022, ISO 15979-2002, ISO 15980-2002ga muvofiq tortuvchi mixparchinlar;

GOST 7796-70, GOST 7798-70, GOST 7805-70, GOST ISO 898-1-2014ga asosan boltlar va shpilkalar;

GOST 5915-70, GOST 5927-70, GOST ISO 4032-2014 ga koʻra gaykalar.

53. Isitilmaydigan bino va inshootlar, shuningdek isitiladigan bino va inshootlar uchun GOST 14918-2020 boʻyicha 220÷450 markali poʻlatdan foydalangan holda yupqa devorli profildan, hisobiy harorati minus 45°S dan past boʻlgan hududlardagi tashqi muhit bilan aloqada boʻladigan konstruksiyalardan foydalanish, bunda ushbu SHNQning 3-ilovasi 3-jadvaliga muvofiq joylashish hududi va sinovlarning hisobiy harorati bilan cheklanishi lozim.

54. Hisobiy harorat uchun berilgan joyning SHNQ 2.01.01-22 boʻyicha tashqi havo harorati jadvaliga muvofiq 0,98 taʼminlanganligi bilan oʻrnatilgan eng sovuq kunlarning oʻrtacha harorati qabul qilinishi zarur.

55. Ochiq omborxonalarda yoki issiqlik taʼminotisiz yigʻilgan holda manfiy haroratlarda saqlanadigan isitiladigan bino va inshootlar uchun konstruksiya poʻlatlari ushbu SHNQning 3-ilovasining 3-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.

56. Buzilishning aralash mexanizmi sharoitida (moʻrt va yopishqoq), namunalarning vizual kuzatuvda kam farqlanadigan siniq yuzalarini hisobga olgan holda yopishqoq tashkil etuvchining ulushini aniqlashda 10-marta va undan ortiq kattalashtirishga ega boʻlgan yoritgichli kattalashtiruvchi asboblar (lupa)lardan foydalanish zarur.

57. Bukilish zonalarida mahkamlash (biriktirish) kattaligini namunalarni tanlash va namunalarni sinovdan oʻtkazish usullari ushbu SHNQning 13-ilovasida keltirilgan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

58. Payvand ulanishlar va payvandlash materiallariga qoʻyilgan talablar SHNQ 2.03.05-23ga muvofiq boʻlishi kerak.

59. Minus 45°C dan past boʻlgan hisoblangan haroratda elektr yoyli va kontaktli payvandlab ulanishli yupqa devorli poʻlat profillardan yasalgan konstruksiyalardan isitilmaydigan xonalarda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

5-bob. Mahalliy ustuvorlikni yoʻqotilishini hisobga olgan holda yupqa devorli profillarni hisoblash

1-§. Profil kesmalariga asosiy talablar

60. Ayrim turdagi konstruksiyalarni hisoblash boʻyicha maxsus talablar ushbu SHNQning 8-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

61. Kerakli bikrlikni taʼminlash va bikrlik elementlarining ustuvorligini oldindan yoʻqotilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun uning oʻlchamlari quyidagi chegaralarda boʻlishi kerak:

0,2 ≤ c/b ≤ 0,5; (3)

0,1 ≤ d/b ≤ 0,25, (4)

bu yerda:

ushbu SHNQning 4-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq oʻlchamlar — b, c, d;

Agar s/b d/b s = 0 yoki d = 0).

Samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari sinovlar hisoblashlar bilan aniqlanganda bu cheklovlar hisobga olinmaydi.

Qayrilishning oʻlchami s tokchaga perpendikulyar oʻlchanishi lozim.

62. Sovuq holda qoliplangan elementlarning umumiy oʻlchamlarini (kengligi b, balandligi h, bukilishning ichki radiusi r va boshqa oʻlchamlari) profil yuzasi boʻylab ushbu SHNQning 4-ilovasi 1-jadvali va 1-rasmiga muvofiq oʻlchanishi kerak.

63. Bino va inshootlarning koʻtarib turuvchi konstruksiyalarini yupqa devorli poʻlat profilli konstruksiyalardan foydalangan holda loyihalash mazkur SHNQning 5-bobiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

64. Hisoblashlarda profil elementlari kesimidagi oʻqlarning belgilashlarini mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 2-rasmida keltirilganlarga muvofiq hisoblanishi kerak.

65. Profilli listlar va kassetali profillar uchun oʻqlarning quyidagi belgilashlari qoʻllaniladi:

x — x — list tekisligiga parallel oʻq;

u — u — list tekisligiga perpendikulyar oʻq.

66. Hisoblangan qalinlik t poʻlatning tuzatish (korrektirovka) qilingan tcor qalinligini hisobga olgan holda olinishi kerak.

bu yerda:

t = tcor — list qalinligining belgilangan etilgan tg ≤ 5 % chegarasida; (5)

— list qalinligining belgilangan tg>5 % chegarasida; (6)

bu yerda:

tcor = tnom — tm.p; (7)

tg — list tayyorlashda qalinlikning manfiy chegarasi, foiz;

tm.p — metall qoplamaning qalinligi;

275-sinf ruxli qoplama uchun tm.p — 0,04 mm.

67. Tuzatilgan (korrektirovka) qilingan tcor list qalinligining tavsiya etilgan qiymatlari:

0,6 mm ≤ tcor ≤ 4 mm — profillar va profillangan listlarni tayyorlash uchun;

0,6 mm ≤ tcor ≤ 4 mm — qoplama va ulanish joylari uchun.

Elementlarning yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) tajriba sinovlariga asoslangan holda hisoblash yoʻli bilan aniqlash orqali qalinroq yoki yupqaroq materialdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

2-§. Yupqa devorli profillardan yasalgan konstruksiyalarni hisoblash

68. Elementning mahalliy ustuvorligini yoʻqotish koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlarini qisqartirish (redutsirovaniye) yoʻli bilan hisob kitoblarda nazarda tutilishi lozim:

koʻndalang kesim yuzasini (Aef, bef, tef), qarshilik momentini (Wef) va inersiya momentini (Ief);

qisqartirilgan xususiyatlarni aniqlash uslubi mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafida keltirilgan.

69. Konstruktiv elementlarning har bir turi uchun birinchi va ikkinchi chegaraviy holatlar boʻyicha qisqartirilgan xususiyatlarni hisobga olgan holda koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) tekshirish ishlarini bajarish lozim.

70. Koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) markaziy siqilgan kesim misolida quyidagi formula boʻyicha amalga oshirish kerak:

bu yerda:

F — yuklama va taʼsirlarning foydasiz kesimlaridan elementdagi maksimal hisoblangan kuch omili;

Gef — yuklama va taʼsirning bu uygʻunlashgan (kombinatsiya) sterjenning koʻndalang kesimining qisqartirilgan geometrik koʻrsatkichi;

Rn — poʻlatning meʼyoriy qarshiligi, vaqtinchalik qarshilik yoki oquvchanlik chegarasi;

γm — material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti;

γc — ish sharoiti koeffitsiyenti;

F — kuch faktorini hisoblashda bino va inshootlarni vazifasiga koʻra γn — ishonchlilik koeffitsiyenti hisobga olinishi lozim.

Ikkinchi chegaraviy holat boʻyicha tekshirishni quyidagi formula boʻyicha kesimni qisqartirishni hisobga olgan holda konstruksiyaga meʼyoriy yuklamalarni taʼsiri orqali amalga oshirish kerak:

f ≤ fu , (9)

bu yerda:

f — konstruksiya elementini egilishi (bukilishi) yoki siljishi;

fu — SHNQ 2.01.07-21ga muvofiq konstruksiya elementining chegaraviy egilishi.

71. Profillar kesimlarining geometrik xususiyatlarini aniqlashda profil burchaklaridagi yaxlitlash radiuslarini hisobga olmasdan yaqinlashish usulini qoʻllash kerak.

ichki radius r ≤ 5t va r ≤ 0,10bp boʻlganda, egish burchagi radiusining kesimning koʻtarib turish qobiliyatiga (mustahkamligi) taʼsiri hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻndalang kesim burchak ostida ulangan bp ni ushbu SHNQning4-ilovasidagi 3-rasmga muvofiq barcha tekis elementlar deb hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻndalang kesim bikrligining xususiyatini aniqlashda egilish burchagining taʼsiri hisobga olinishi kerak.

72. Egilish burchaklarini hisobga olgan holda profil koʻndalang kesimlari tekis joylarining nazariy kengligi bp va balandligi hw oʻlchamlari ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 3-rasmda keltirilgandek qoʻshni burchak elementlarining oʻrta nuqtalaridan oʻlchanishi kerak.

bu yerda:

bu SHNQning 4-ilovasidagi 3-a-rasmidan aniqlanadigan plastina egilishi radiusi.

73. Egilgan zonalarning kesmaning geometrik xususiyatlariga taʼsiri quyidagi yaqinlashish formulalari yordamida burchak ostida birlashtirishlarga ega boʻlishi, ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 4-rasmga muvofiq oʻxshash kesmalar uchun hisoblangan qiymatlarni kamaytirish orqali hisobga olinishi mumkin.

Ag ≈ Ag,sh(1 — δ); (10)

𝐼g ≈ 𝐼g,sh(1-2δ); (11)

𝐼ω ≈ 𝐼ω,sh(1-4δ); (12)

(13)

bu yerda:

Ag — koʻndalang kesimning toʻliq yuzasini;

Ag,sh — oʻtkir burchakli kesimlar uchun Ag ning qiymati;

bp,i — oʻtkir burchakli kesimlardagi i-chi tekis elementning nazariy kengligi;

𝐼g — toʻliq koʻndalang kesimning inersiya momenti;

𝐼g,sh — oʻtkir burchakli kesimlar uchun 𝐼g ning qiymati;

𝐼 — toʻliq koʻndalang kesimning sektorial inersiya momenti;

𝐼ω,sh — oʻtkir burchakli kesimlar uchun 𝐼 ning qiymati;

φ — ikki tekis elementlar orasidagi burchak;

m — tekis elementlar (plastinalar) soni;

n — egri chiziqli elementlar soni (egilish burchaklari);

rj — egri chiziqli j elementning ichki radiusi.

74. Ushbu SHNQning 10 — 13-formulalari boʻyicha aniqlanadigan kichraytirilgan qiymatlar tekis elementlarning nazariy kengligi ularning oʻrta chiziqlarini kesishish nuqtasidan oʻlchanishini hisobga olgan holda Aef, Ief,x, Ief,y koʻndalang kesimning samarali xususiyatlarini hisoblash uchun ham ishlatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

75. Ichki radius r>0,04tE/Ryn, boʻlganda, profil kesimining yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) sinovlar orqali aniqlanishi lozim.

3-§. Siqilgan plastinalarning kritik holatidan tashqari ishlashini hisobga olgan holda yupqa devorli profillarni hisoblash

76. Sovuq holda bukilgan elementlarning koʻtarib turish imkoniyati va bikrligini aniqlashda mahalliy ustuvorlikni va koʻndalang kesimning siqilgan qismi shaklining ustuvorligini yoʻqotish taʼsirini hisobga olish kerak.

77. Yupqa devorli konstruktiv elementning koʻndalang kesimining qisqartirilgan yuzani mahalliy ustuvorlikni yoʻqotganidan soʻng quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Ared = ρ∙A. (14)

78. Maksimal qiyshayish profilning koʻndalang kesimi balandligining 5 foizidan kam boʻlganda keng siqilgan tokcha qiyshayishining koʻtarib turish qobiliyatiga (mustahkamlik) taʼsiri hisobga olinmaydi.

Qiyshayish kattaroq boʻlganda, koʻtarib turish qobiliyatining pasayishi (masalan, keng tokchalarning ogʻirligini kamaytirish yoki devorlarning mumkin boʻlgan egilishini hisoblash yoʻli orqali) inobatga olinishi kerak.

Koʻndalang kesim elementlari va gofrali listlar uchun, b/t ≤ 250 h/b shart bajarilganda, keng tokcha qiyshayishining taʼsiri b mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 5-rasmga muvofiq hisobga olinmaydi.

Keng tokchaning qiyshayishi neytral oʻq yoʻnalishidagi ichki qiyshayish bilan tavsiflanishiga (masalan, tokcha koʻndalang kesimning siqilgan zonasida joylashgan egilishga uchragan elementning keng tokchalarida yoki arkali toʻsinlarda roʻy berishi) yoʻl qoʻyiladi.

79. Kassetali profillar uchun keng tokchalarning qiyshayishining taʼsirini hisobga olish ushbu SHNQning 7-bobi ikkinchi paragrafida keltirilgan.

80. Yuklama qoʻyilishidan oldin toʻgʻri chiziqli boʻlgan bikrlik elementli va bikrlik elementisiz profilning siqilgan va choʻzilgan tokchasining qiyshayishiga misol mazkur SHNQning 4-ilovasi 5-rasmida keltirilgan.

81. Siqilgan tokchaning qiyshiqligi v (tokchaning neytral oʻqqa qarab ichkariga qiyshayishining deformatsiyasi) quyida keltirilgan formula yordamida hisoblanadi. Hisoblash bikrlikning boʻylama elementlari boʻlgan va boʻlmagan, siqilgan va choʻzilgan tokchalar uchun qoʻllaniladi.

(15)

arkali toʻsinlar uchun quyidagi formula,

(16)

bu yerda:

bqiysh — quti va kallakli kesim devorlari yoki tokcha svesi orasidagi masofaning yarmi;

E — elastiklik moduli (Yung moduli);

r — arkali toʻsin qiyshiqligining radiusi;

t — tokcha qalinligi;

y — qaralayotgan tokchadan neytral oʻqqacha boʻlgan masofa;

σa — toʻliq koʻndalang kesimda hisoblangan tokchadagi kuchlanish.

Agar kuchlanish samarali koʻndalang kesim uchun hisoblanganda σa samarali koʻndalang kesimdagi kuchlanishni tokchaning samarali yuzasi tokchaning toʻliq yuza nisbatiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

82. Sovuq holda bukilgan profillarning koʻtarib turish qobiliyati va bikrligini aniqlashda, mahalliy ustuvorlik va kesim formasi ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsirini hisobga olish kerak.

83. Kesim shakli ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsiri ushbu SHNQning 4-ilovasi 6 a) — d) rasmlarida koʻrsatilgan holatlar uchun hisobga olinishi, bunda kesim shakl ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsiri sonli usullar yoki qisqa ustunlarni sinash bilan ustuvorlikka chiziqli va chiziqsiz hisoblash orqali baholanishi lozim.

84. Qisqartiriladigan elementning doimiy qalinligida qisqartirish plastinkaning qalinligini oʻzgartirish bef = ρb hisobiga olib boriladi, shuningdek qisqartirishni qalinlikni tef = ρt oʻzgartirish orqali amalga oshirish mumkin.

Boʻylama ramkalarga mahkamlagichlari boʻlgan silliq siqilgan plastinalar uchun (masalan, ikkita T shaklidagi kesimning devori yoki tokcha va S shaklidagi kesim devor) qisqartirish koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:

ρ = 1,0 boʻlganda;

(17)

(18)

bu yerda (3 + ψ) ≥ 0.

Boʻylama qirraning bittasi boʻyicha mahkamlagichlar boʻlgan silliq plastinalar uchun qisqartirish koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:

ρ = 1,0 boʻlganda,

(19)

(20)

bu yerda:

(21)

85. Boʻylama qirraning ikkitasi boʻyicha mahkamlagichlari (S shaklidagi kesimning devorlari va tokchalari) yoki bitta tomondan mahkamlangan (shveller yoki burchak tokchalari) silliq siqilgan plastinalar uchun qisqartirish koeffitsiyenti plastinaning ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishiga σcr bogʻliq holda aniqlanadi:

(22)

Bu yerda:

— ushbu SHNQning 4-ilovasining 2 va 3-jadvalida chegaraviy shartlarga va plastinadagi kuchlanishlarning xususiyatiga bogʻliq koeffitsiyenti keltirilgan;

b — mos keladigan nazariy kenglikka teng keladigan plastinka kengligi (bp, bp,c, bp,d — ushbu SHNQning 4-ilovasining 3-rasmida keltirilgan);

t — plastinkaning hisoblangan qalinligi;

ν — Puasson koeffitsiyenti (poʻlat uchun ν = 0,3).

Poʻlat plastinkalar uchun quyidagi formula orqali hisoblanadi:

(23)

Bu yerda:

(24)

86. Mazkur SHNQning 85-bandiga muvofiq usulga alternativ sifatida, siqilish kuchlanishlari darajasida hisoblangan qarshilikdan past boʻlgan samarali yuzalarni aniqlash uchun quyidagi formulalardan foydalanish mumkin:

(25)

bitta tomondan mahkamlanadigan silliq siqilgan turtib chiqqan plastinalar uchun (list osilishi):

(26)

Bu yerda:

(27)

σcom — yuklanish taʼsiridagi plastinaning qisqartirilgan kesimidagi siqishning aniq kuchlanishlari (plastinadagi siqish kuchlanishining maksimal qiymati olinadi);

ψ — kichik kuchlanishning kattarogʻiga nisbati, mazkur SHNQning 4-ilovasining 2 va 3-jadvallariga muvofiq siqilish musbat (ijobiy) hisoblanadi.

87. Qisqartirilgan kesimning geometrik xususiyatlarini aniqlash uchun ushbu SHNqning 4-ilovasining 2 va 3-jadvallarida keltirilgan formulalar bilan aniqlangan samarali bef, kengligi va kσ, koeffitsiyentini aniqlash kerak.

88. Profillarning koʻndalang kesimini tashkil etuvchi plastinalarning bikrligi va koʻtarib turish qobiliyatini oshirish uchun ularni oralik va chekka bikrlik elementlari bilan kuchaytiriladi.

89. Bikrlik elementlari tomonidan plastinaga qoʻyilgan elastiklikka moyil bogʻlanishlarning bikrligi mazkur SHNQning 4-ilovasining 7-rasmida keltirilgan uzunlik boʻyicha bitta yuklamani u qoʻyilishi bilan hisobga olinishi lozim.

90. Uzunlik birligi uchun bogʻlanishlarning bikrligi K quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

K = u/δ, (28)

bu yerda:

δ — bikrllik elementi koʻndalang kesimining samarali koʻndalang kesimni ogʻirlik markazida b1 profilning uzunlik birligiga taʼsir qiladigan bikr elementining bitta yuklama u taʼsirida siljishi.

Bikrlikning chetki elementlari uchun siljish δ quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(29)

91. Chetki qayrilishning koʻndalang kesimi mazkur SHNQning 4-ilovasining 8-rasmida koʻrsatilgan s va d vertikal va gorizontal bikrlik elementidan hamda mahkamlanadigan plastinka tekis joyining bp tutashgan samarali qismidan be2 iborat boʻlishi kerak.

92. Devor, ustki va pastki tokchalardan tashkil topgan profillarning S va Z shaklidagi va oʻxshash kesimlar tokchalarining chetki qayrilishlarini hisoblash, qayrilishlar koʻrinishidagi bikrlik elementlari boʻlgan siqilgan tokchalarning samarali kengligini aniqlash bilan boshlanishi, bunda s va d koʻrsatkichlari mazkur SHNQning 5-bobi 3-paragrafi boʻyicha aniqlanishi lozim.

Siqilgan tokchaning boshlangʻich samarali kesimi chetki qayrilish tomonidan tokchaga qoʻyiladigan bikrlik K = ∞ va kuchlanish Ry ga teng deb aniqlanadi.

93. Mazkur SHNQning 4-ilovasining 7 va 8-rasmlarida keltirilgan be1 va be2 samarali kengliklarning boshlangʻich qiymatlari, yassi element (bp) ikki tomondan tiralganligi ushbu SHNQning 84 yoki 85-bandlar boʻyicha aniqlanishi lozim.

94. Mazkur SHNQning 4-ilovasining 8-rasmida keltirilgan samarali kenglikning sef boshlangʻich qiymatlari quyidagicha aniqlanishi kerak:

bir qavatli chetki qayrilishlar uchun:

cef = ρbp,c (30)

bu yerda:

ρ ustuvorlikni yoʻqotish koeffitsiyenti kσ ni hisobga olish bilan aniqlanadi:

kσ = 0,5, yoki bp,c/bp ≤ 0,35; (31)

yoki 0,35 bp,c/bp ≤ 0,60. (32)

ikki qavatli chetki qayrilishlar uchun: cef = ρbp,c ,

bunda, ρ ustuvorlikni yoʻqotish koeffitsiyenti kσ ni hisobga olish orqali ikkita qirrasida mahkamligichi boʻlgan plastinalardagidek mazkur SHNQning 84 yoki 85-bandlari boʻyicha aniqlanadi:

def = ρbp,d, (33)

Chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan koʻndalang kesimining yuzasi As quyidagi formula bilan aniqlanadi:

As = t (be2 + cef) (34)

As = t (be2 + ce1+ ce2+def). (35)

Zarurat tugʻilganida yaxlitlash hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

95. Kesma shaklining ustuvorlikni yoʻqotishi natijasidagi (bikrlikning chekka elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli) koʻtarib turish qobiliyatining χd pasayish koeffitsiyenti σcr,s qiymatiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Elastik bosqichdagi chetki qayrilishning ustuvorligini yoʻqotishdagi kritik kuchlanish σcr,s quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(36)

bu yerda:

K1 — elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

Is — a-a oʻqiga nisbatan bikrlikning chetki elementini boshlangʻich hisoblangan kesimining inersiya momenti (plastinaning unga yondosh ustuvor joylari bilan birga);

As — bikrlikning chetki elementini boshlangʻich hisoblangan kesimining yuzasi (plastinaning unga yondosh ustuvor joylari bilan birga) mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 8-rasmda keltirilgan.

96. Siqilgan tokchalar uchun bikrlikning chetki elementlari uchun bogʻlanishning bikrlik formulasi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(37)

bu yerda:

b1 — devorning markaziy oʻqidan 1-tokchadagi chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa (tokchaning ustuvor qismi be2 bilan birga) mazkur SHNQning 4-ilovasi 8-rasmda keltirilgan;

b2 — devorning markaziy oʻqidan 1-tokchadagi chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa (tokchaning ustuvor qismi bilan birga);

hw — tokchaning oʻrta chiziqlari oʻrtasidagi devor balandligi;

kf = 0 agar 2-tokcha choʻzilgan boʻlsa (x-x oʻqiga nisbatan egiluvchan element);

kf = 1 — siqilgan simmetrik kesimlarga;

kf = As2⁄As1 — agar 2-tokcha siqilgan boʻlsa (siqilgan simmetrik boʻlmagan kesimlarga);

As1 va As2 — mos ravishda 1 va 2-tokchalar uchun chegaraviy qayrilishlarning boshlangʻich hisoblangan kesimlari yuzasi mazkur SHNQning 4-ilovasi 8-rasmda keltirilgan.

Elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi aniqlanayotgan K1 tokcha 1-chi tokcha deb qabul qilinadi.

Oraliq bikr elementi uchun koʻchish δ quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(38)

97. Bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining pasayish koeffitsiyenti shartli egiluvchanlikni hisobga olgan holda quyidagicha aniqlanadi:

= 1,0, boʻlganda ≤ 0,65; (39)

= 1,47 — 0,723 , boʻlganda 0,65 < 1,38; (40)

, boʻlganda ≥ 1,38 (41)

Bu yerda:

(42)

σcr,s — elastiq bosqichdagi chetki va oraliq bikr elementlari uchun ushbu SHNQning 95 yoki 106-bandlari bilan aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi.

Bikr elementining kritik kuchlanishi sonli hisoblashlardan foydalangan holda, elastiklik bosqichidagi birinchi darajali ustuvorlikni hisoblash asosida aniqlanishi mumkin.

98. Bikr elementining kichraytirilgan (samarali) yuzasi As,red ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklini hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(43)

Bu yerda:

σcom,s — samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan bikr elementining markaziy oʻqi boʻylab siquvchi kuchlanish.

99. Samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlarini aniqlashda As,red kichraytirilgan (samarali) yuza As tarkibiga kiritilgan barcha elementlar uchun kichraytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlangan boʻlishi kerak:

(44)

boʻlganda (45)

boʻlganda (46)

100. Chetki qayrilishlar koʻrinishida bikr elementli yupqa devorli profillarning tokchalarini hisoblashning ketma-ketligi mazkur SHNQning 9-ilovasida keltirilgan.

101. Oraliq bikr elementlari ikkala boʻylama tomonlardan mahkamlangan plastinalarga oʻrnatiladi. Bikr oraliq elementi koʻndalang kesimi mazkur SHNQning 4-ilovasi 9-rasmida keltirilgan bikr elementining oʻzini hamda bp,1 va bp,2 plastinalarning unga yondosh samarali joylarini (b1,e2 i b2,e1) oʻz ichiga oladi.

102. Bikr oraliq elementini hisoblashda qattiqlik elementining hisoblangan boshlangʻich kesimi bikr elementi K = ∞ toʻliq siqilishini taʼminlashini va undagi kuchlanish Ry ga teng boʻlishini hisobga olgan holda aniqlanib, unga yondosh boʻlgan plastinaning samarali kengligidan foydalangan holda aniqlanadi.

103. Mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 9-rasmda keltirilgan b1,e2 va b2,e1 ning samarali kengligining boshlangʻich qiymatlarini bp,1 va bp,2 tekis elementlar ikki tomondan tiralgan degan faraz asosida ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 2-jadvalga muvofiq aniqlanishi kerak.

104. Bikr oraliq elementining boshlangʻich hisoblangan koʻndalang kesimi yuzasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

As = t x (b1,e2 + b2,e1 + bs), (47)

Bu yerda:

bs — bikr elementining perimetri boʻyicha oʻlchangan kengligi mazkur SHNQning 4-ilovasi 9-rasmida keltirilgan.

Zarurat boʻlganida yaxlitlash hisobga olinadi.

105. Bikr oraliq elementining ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(48)

Bu yerda:

K — elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

Is — oraliq bikr elementning boshlangʻich hisoblangan kesimining a—a oʻqiga nisbatan inersiya momenti (unga yondosh plastinaning ustuvor joylari) mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 9-rasmda keltirilgan;

As — oraliq bikr elementning boshlangʻich hisoblangan kesimi yuzasi (unga yondosh plastinaning ustuvor joylari) mazkur SHNQning 4-ilovasining 9-rasmida keltirilgan;

Oraliq bikr element uchun K koeffitsiyentning qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(49)

106. Kesim formasining ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kelib chiqqan χd koʻtarib turish qobiliyatini pasayish koeffitsiyenti (oraliq bikr elementi ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli) σcr,s ning qiymatiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 97-bandiga muvofiq aniqlanadi.

107. Kesim formasining ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kelib chiqqan bikr elementining kichraygan (samarali) yuzasi As,red mazkur SHNQning79-bandi va 43-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

108. Oraliq bikr elementning samarali koʻndalang kesimini geometrik xususiyatlarini aniqlashda As,red kichraygan (samarali) yuzasi mazkur SHNQning 99-bandi va 44 — 46-formulalarga muvofiq As kiritilgan barcha elementlari uchun kichraytirilgan qalinlikni tred hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

109. Yupqa devorli profillarning oraliq bikr elementlarini hisoblash ketma-ketligi mazkur SHNQning 9-ilovasida keltirilgan.

110. Trapetsiya koʻrinishidagi oraliq bikr elementlariga ega tokcha va devorlari boʻlgan gofrali listlari ushbu SHNQning 5-bobiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

111. Yarim dumaloq yoki uchburchak koʻrinishdagi ariqchalar bikr elementlari mazkur SHNQning 5-ilovasining 1-jadvali va 1-rasmida keltirilgan bikr elementining oʻzini hamda bp (bp,1, bp,2) tokchaning tekis joylarining unga yondosh samarali joylarini (b1,e2 va b2,e1) oʻz ichiga oladi.

112. Gofrali profil tokchasi bikrligi bitta markaziy elementida elastiklik bosqichidagi ustuvorlikning yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(50)

Bu yerda:

bp — 1-rasmda koʻrsatilgan tekis elementning nazariy kengligi;

bs — bikr elementining uning perimetri boʻyicha oʻlchangan kengligi mazkur SHNQning 5-ilovasi 1-rasmida keltirilgan;

As, 𝐼s — 1-jadvalga muvofiq koʻndalang kesim yuzasi va bikr elementi kesimining inersiya momenti.

113. Tokchaning ikkita simmetrik joylashgan bikr elementida elastiklik chegarasidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(51)

Bu yerda:

be = 2bp,1 + bp,2 + 2bs; (52)

b1 = bp,1 + 0,5br; (53)

bp,1 — chetki tekis elementning nazariy kengligi, bp,2 — oʻrtadagi tekis elementning nazariy kengligi, br — bikr elementining umumiy kengligi, As, 𝐼s mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 1-rasmda keltirilgan hamda 1-jadvalga muvofiq koʻndalang kesim yuzasi va bikr elementi kesimining inersiya momenti.

114. Tokchadagi bir nechta bikr elementlari uchun (uchta yoki undan koʻp bir xil boʻlgan) butun tokchaning samarali yuzasi Aef quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Aef = ρ x be x t (54)

Bu yerda:

ρ — elastiklik darajasidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishiga asoslangan shartli egiluvchanlikka , mos keladigan, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kamaytiruvchi koeffitsiyent;

(55)

Bu yerda:

𝐼s — bikr elementlarining a-a markaziy oʻqqa nisbatan bt.3/12 qoʻshiluvchi hisobga olinmagan jamlangan inersiya momenti;

b0 — tokchaning proyeksiyadagi kengligi mazkur SHNQning 5-ilovasining 1-rasmda keltirilgan;

be — tokchaning ochilgan kengligi (mazkur SHNQning5-ilovasining 1-rasmda keltirilgan).

ρ koeffitsiyentning qiymati ψ = 1 boʻlganida mazkur SHNQning 84-bandi va (17) — (20) formulalar yoki 85-band va (25)-(26) formulalar boʻyicha aniqlanadi.

shartli egiluvchanlikning qiymati 21 yoki 27-formula boʻyicha aniqlanadi, bunda σcr oʻrniga 50, 51 yoki 55-formulalar bilan aniqlanadigan σcr,s olinadi.

115. Shartli egiluvchanlik va bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining pasayish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 39 — 42-formulalari boʻyicha aniqlanishi kerak.

116. Koʻndalang kesim devorining siqilgan qismlari bikr elementlari bilan kuchaytirilgan (mahkamlangan) boʻlmasa, u holda siqilgan tokchalarning bikr elementlari uchun kamaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 112, 114 va 97-bandlarida keltirilgan usuli boʻyicha aniqlanadigan σcr,s, dan foydalangan holda aniqlanishi kerak.

117. Devorlarning siqilgan qismlarini bikrlik elementlari bilan kuchaytirilganda tokchalar uchun pasaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati , mazkur SHNQning 113-bandi boʻyicha aniqlanadigan modifikatsiyalangan kritik kuchlanishni hisobga olgan holda ushbu SHNQning 97-bandida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanishi lozim.

As,red tokchaning bikr elementlarining samarali yuzasi ushbu SHNQning 43-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

As,red tokchaning bikr elementlarining samarali yuzasi samarali kesimning geometrik xususiyati As kiritilgan barcha elementlar uchun tred kamaytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Bikr elementining tred kamaytirilgan qalinligi ushbu SHNQning 44 — 46-formulalari boʻyicha aniqlanadi.

118. Bikr elementining samarali koʻndalang kesimining geometrik xususiyatlarini ikkinchi guruh boʻyicha hisoblanganda t hisoblangan qalinlik orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

119. Mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan devorning samarali koʻndalang kesimi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

siqilgan tokchaga yondosh boʻlgan sef,1 kenglikdagi polosa;

devordagi soni ikkitadan koʻp boʻlmagan har bir bikr elementning As,red kichraytirilgan (samarali) yuzasini;

samarali kesimning markaziy oʻqqa yondosh boʻlgan sef,n kenglikdagi polosa;

devorning choʻzilgan qismi.devorning choʻzilgan qismi.

120. Bikr elementining boshlangʻich hisoblangan kesimining yuzasi quyidagicha aniqlanishi kerak:

bitta bikr element yoki tokchaga siqilgan eng yaqin bikr elementi uchun:

Asa = t x∙(sef,2 + sef,3 + ssa); (56)

ikkita bikr elementi uchun:

Asb = t x (sef,4 + sef,5 + ssb), (57)

Bu yerda:

sef, 1, ..., sef, n, ssa va ssb oʻlchamlar mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan.

121. Samarali neytral oʻqning boshlangʻich holati gorizontal siqilgan tokchalarning samarali kesimidan va devorlarning toʻliq koʻndalang kesimidan foydalangan holda aniqlanishi kerak.

122. Tekis va gofrali devorlarning joylarining bazaviy kengligini aniqlashni mazkur SHNQning 4-ilovasi 3-rasmi va 5-ilovasi 2-rasmiga muvofiq tekis elementlarning nazariy kengliklarini sw (bp), sa, sb, sn aniqlashdan boshlash kerak.

sef,0 devorning bazaviy samarali kengligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(58)

Bu yerda:

σcom — samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan siqilgan tokchadagi kuchlanish Ry teng deb olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

sef,1 dan sef,n gacha boʻlgan oʻlchamlar quyidagi formulalardan aniqlanadi:

sef,1 = sef,0; (59)

sef,2 = (1+ 0,5 ha/hc) x sef,0; (60)

sef,3 = [1 + 0,5(ha + hsa)/hc]sef,0; (61)

sef,4 = (1 + 0,5 hb/hc)sef,0; (62)

sef,5 = [1 + 0,5(hb + hsb)/hc]sef,0; (63)

sef,n = 1,5sef,0, (64)

bu yerda:

hs — samarali neytral oʻqdan siqilgan tokchaning markaziy chizigʻigacha boʻlgan masofa mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan.

ha, hb, hsa va hsb — mazkur SHNQning 5-ilovasining 2-rasmida keltirilgan oʻlchamlar.

sef,1, …, sef,n oʻlchamlar boshidan mazkur SHNQning 59 — 64-formulalari boʻyicha aniqlanishi, agar qaralayotgan tekis element ustuvor boʻlsa, quyidagi holatlarni hisobga olgan holda tuzatish kiritish kerak:

bikr elementisiz devorlar uchun, agar sef,1+sef,n≥sn va barcha devor ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

sef,1 = 0,4sn; (65)

sef,n = 0,6sn; (66)

bikr elementi bilan mahkamlangan devorlar uchun, agar sef,1 +sef,2≥sa va devorning sa qismi ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

(67)

(68)

bitta bikr elementli devorlar uchun, agar sef,3 + sef,n ≥ sn va devorning sn qismi ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

(69)

(70)

ikkita bikr elementli devorlar uchun:

agar sef,3 + sef,4 ≥ sb va devorning sb qismi ustuvor boʻlsa, devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

(71)

(72)

agar sef,5 + sef,n ≥ sn va devorning sn qismi ustuvor boʻlsa, devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

(73)

(74)

123. Bitta bikr element yoki ikkita bikr elementli devordagi siqilgan tokchaga yaqin bikr elementi uchun elastiklik holatidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(75)

Bu yerda:

s1 va s2 quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi:

bitta bikr element uchun

s1 = 0,9(sa + ssa + sc); (76)

ikkita bikr elementli devordagi siqilgan tokchaga yaqin bikr elementi uchun

s1 = sa + ssa + ssb + 0,5(ssb + sc); (77)

s2 = s1 — sa — 0,5ssa, (78)

bu yerda sc — mazkur SHNQning5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan oʻlcham;

124. Devor bikr elementining Asa koʻndalang kesim yuzasi va Isa inersiya momenti ushbu SHNQning 5-ilovasi 3-rasmiga muvofiq aniqlanadi.

125. Shartli egiluvchanlik va bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining (mustahkamligi) pasayish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 39 — 42-formulalari boʻyicha aniqlanishi kerak.

126. Koʻndalang kesim devorining siqilgan tokchalari bikr elementlari bilan kuchaytirilgan (mahkamlangan) boʻlganda devorning bikr elementlari uchun kamaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 78 va 93 — 95-bandlarida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanadigan σcr, sa dan foydalangan holda hisoblanishi lozim.

127. Siqilgan tokchalarni bikr elementlari bilan kuchaytirilganda pasaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 114-bandi boʻyicha aniqlanadigan modifikatsiyalangan kritik kuchlanishni hisobga olgan holda ushbu SHNQning 78-bandida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanishi kerak.

128. Devorning bittalik bikr elementi yoki Asa,red siqilgan tokchaga yaqin boʻlgan bikr elementi samarali yuzasining samarali kesimining geometrik xususiyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(79)

129. Asa,red samarali yuza samarali kesimining geometrik tavsif (xususiyat)lari Asa ga kirgan barcha elementlar uchun tred kamaytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

130. Kamaytirilgan qalinlik tred quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(σcom = Ry boʻlganda); (80)

(σcom = Ry boʻlganda) (81)

Bu yerda:

σcom — samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan siqilgan tokchadagi kuchlanish (Ry teng deb olinishi mumkin).

131. Ikkita bikr elementli devorlarda ikkinchi bikr elementi uchun Asb,red samarali yuza Asb teng deb olinishi kerak.

132. Bikr elementining samarali koʻndalang kesimining geometrik xususiyatlarini ikkinchi guruhning chegaraviy holati boʻyicha hisoblashda t qalinlikni hisobga olgan holda aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

133. Tokcha va devorlarda oraliq bikr elementlari boʻlgan gofrirovka qilingan listlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 4-rasmida keltirilgan kesim formasining (shaklining) ustuvorligini yoʻqotishi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir (tokcha va devor bikr elementlarining ustuvorligini yoʻqotishining tekis formasi) ishning elastiklik bosqichida ikkala turdagi bikr elementlari uchun quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kritik kuchlanishning aniqlashtirilgan qiymatidan σcr,mod foydalangan holda hisobga olinishi kerak:

(82)

Bu yerda:

σcr,s — tokchaning oraliq bikr elementlari uchun mazkur SHNQning 93-bandiga muvofiq bitta bikr elementi boʻlgan tokcha hamda ikkita bikr elementi boʻlgan tokcha uchun qabul qilingan elastiklik bosqichidagi kritik kuchlanish;

σcr,sa — ikkita bikr elementi boʻlgan devorning bittalik bikr elementi yoki siqilgan tokchaga yaqin boʻlgan bikr elementi uchun elastiklik bosqichidagi kritik kuchlanish ushbu SHNQning 106-bandida keltirilgan;

β = 1 — markaziy siqilgan profil uchun.

Bukiladigan profillar uchun β quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

βs = 1 — (ha + 0,5hsa)/hc. (83)

134. Gofrali profillarni hisoblashda tokcha va devorlarning bikr elementlari χd koeffitsiyentlarini σcr,sa oʻrniga σcr,mod dan foydalangan holda hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Tokcha va devorlarda bikr elementlari boʻlgan bukilishga ishlaydigan boshqa gofrali profillar uchun χd koeffitsiyentlarini σcr,sa oʻrniga σcr,mod dan foydalangan holda hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Bu yerda quyidagi shart bajarilishi lozim:

σcr,s cr,sa

135. Mazkur SHNQning 5-ilovasi 5-rasmida keltirilgan teng yonli uchburchak shaklida joylashgan dumaloq teshiklari boʻlgan perforatsiyalangan listlarni kiritish orqali perforatsiyalanmagandek hisoblab chiqishga yoʻl qoʻyiladi.

Muqobil sifatida perforatsiyalangan plastinalarning koʻtarib turish qobiliyatini sinov natijalaridan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

136. 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 sharti bajarilsa, toʻliq koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan ta,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

(84)

Bu yerda:

a — perforatsiya teshiklari markazi orasidagi masofa mazkur SHNQning 5-ilovasi 5-rasmida keltirilgan;

d — perforatsiya teshigi diametri.

137. Agar 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 sharti bajarilsa, samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafi boʻyicha t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan tb,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

(85)

138. Mahalliy koʻndalang kuch taʼsiridagi bitta devorning koʻtarib turish qobiliyati t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan tc,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

(86)

Bu yerda:

sper — devorning perforatsiyalangan qismining egilish balandligi;

sw — devorning umumiy egilish balandligi.

139. Termoprofillar deb ataladigan tirqishli perforatsiyali sortli profillar (shveller, Σ, S va Z-shaklidagi) perforatsiyalangan plastinalarning ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishiga σcr tirqishlarning taʼsirini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Oʻlchamlari va tirqishlarining joylashishi quyidagi shartni qanoatlantiruvchi plastinalar uchun ishlatilishi mumkin:

(87)

Bu yerda:

a, c, d, h, h0 — mazkur SHNQning 5-ilovasi 6-rasmida keltirilgan oʻlchamlar.

140. Tirqishli perforatsiyali va kenglik boʻylab notekis taqsimlangan kuchlanishli devor va tokchalarning plastinasi uchun elastik bosqichidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula bilan aniqlanishi mumkin:

(88)

Bu yerda:

(89)

(90)

(91)

D — plastinkaning silindrik bikrligi;

a — plastinkaning uzunligi boʻylab tirqishli teshiklarning oraligʻi;

c — tirqishli teshik uzunligi;

d — plastinka kengligi yoʻnalishi boʻyicha tirqishli teshiklar oraligʻi;

h — mazkur SHNQning 72-bandi boʻyicha aniqlanadigan plastinkaning nazariy kengligi;

h0 — tirqishli joylar kengligi;

h1 — plastinaning tirqishsiz joylarining umumiy kengligi; h1 = h — h0;

ν — Puasson koeffitsiyenti (ν = 0,3);

ψ — kichik kuchlanishning kattasiga nisbati (ishoralarni inobatga olgan holda, bunda siqilish musbat (ijobiy) deb hisoblanadi;

β — mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-jadvali boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

kritik kuchlanish boʻyicha plastinaning shartli bukiluvchanligi boʻyicha aniqlanadi, bunda mazkur SHNQning 84 yoki 85-bandiga muvofiq reduksiya koeffitsiyenti topiladi va mazkur SHNQning 4-ilovasi 2 va 3-jadvallari orqali samarali kenglik aniqlanadi.

141. Devorda teshiklari boʻlgan termoprofillarning chetki bikr elementlarining samarali koʻndalang kesimi (agar ular mavjud boʻlsa) K1 ni quyida keltirilgan formula bilan aniqlanadigan K1,t ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafiga muvofiq bajarilishi kerak.

K1,t = k2 x K1, (92)

Bu yerda:

K1 — mazkur SHNQning 37-formulasi boʻyicha aniqlanadigan elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

k2 — mazkur SHNQning 90-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

142. Termoprofilning koʻndalang kesimining koʻndalang kuchlar va boʻylama, koʻndalang kuchlarni hamda eguvchi momentlarning birgalikda taʼsiridagi koʻtarib turish qobiliyati Qw ni quyida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadigan Qw,term ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 6-bobi yettinchi va sakkizinchi paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi kerak:

(93)

Bu yerda:

Qw — yaxlit koʻndalang kesimning (tirqishlarsiz) mazkur SHNQning 177-bandiga va 43-formulasiga muvofiq aniqlanadigan koʻndalang kuchlar taʼsiridagi koʻtarib turish qobiliyati.

143. Perforatsiyalangan termoprofilli devorning tokchaga qoʻyilgan tayanch reaksiyasi yoki boshqa mahalliy koʻndalang kuch taʼsirida egilishi va ustuvorligini yoʻqotishini hisoblash, t ni quyida keltirilgan formula bilan aniqlanadigan tef ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 6-bobi toʻqqizinchi paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi kerak:

(94)

Bu yerda:

k2 — mazkur SHNQning 90-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

t — devorning hisoblangan qalinligi.

6-bob. Birinchi guruhning chegaraviy holati

1-§. Hisoblashning umumiy qoidalari

144. Koʻndalang kesimning koʻtarib turish qobiliyatini aniqlashda chegaraviy holat boʻyicha mustahkamlikka hisoblashning oʻrniga loyihalashda eksperimental tadqiqotlar natijalaridan foydalanish mumkin.

Eksperimental tadqiqotlar natijalariga asoslangan loyihalash, devorlarni qiyshayishi yoki siljish taʼsirini hisobga olgan holda bp/t nisbati yuqori boʻlgan kesimlarning koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) baholashda qoʻllanilishi kerak.

145. Elementlarning mahalliy ustuvorligini yoʻqotish taʼsirini hisoblashlarni amalga oshirishda mazkur SHNQning 6-bobi uchinchi paragrafiga muvofiq aniqlanadigan samarali kesimning geometrik xususiyatlari hisobga olinishi kerak.

2-§. Yaxlit kesim elementlarini markaziy choʻzilish va siqilishda mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash

146. Koʻndalang kesimning mustahkamlik boʻyicha N oʻq boʻylab choʻzilishdagi hisoblangan koʻtarib turish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(95)

147. Netto Aef,n profilning samarali yuzasi koʻndalang kesimning toʻliq yuzasi Ag,n nettodan kichik boʻlganda sterjenlarning markaziy siqilishidagi mustahkamlik quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(96)

148. Samarali koʻndalang kesimning ogʻirlik markazi toʻliq kesimning ogʻirlik markazi bilan ustma-ust tushmasa, x-x va u-u markaziy oʻqlarining kuchning taʼsir oʻqi holatiga nisbatan siljish momentida mazkur SHNQning 5-ilovasidagi talablar hisobga olinishi lozim.

Markaziy oʻqlarning siljishidan hosil boʻlgan Mx va Mu qoʻshimcha momentlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

∆Mx = N x ∆y (97)

∆My = N x ∆x (98)

Bu yerda:

Δy va Δx — x-x va y-y markaziy oʻqlarining oʻqdagi kuchlanishlarga nisbatan siljishi.

Quyidagi hollarda ekssentrisitetni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

agar ekssentrisitet yoʻnalishi boʻyicha kesim oʻlchamidan 1,5 foizga kamroq boʻlganda;

agar kuchlanishni aniqlashda ekssentrisitetni hisobga olish ancha yaxshi natijalarga olib kelganda.

149. Boltlar yoki metall mixlar va oquvchanlik chegarasi 380 N/mm² boʻlgan bittalik choʻzilgan burchak bilan bitta tokchaga mahkamlangan, burchak chetidan kamida 0,5b (b — burchak tokchasining kengligi) va burchak kuragidan kamida 1,2d (d — bolt uchun yaxshi joylashishini hisobga olgan holdagi teshik diametri) masofada joylashgan oʻq boʻylab bir qator qilib qoʻyilgan boltlar bilan bitta tokchaga mahkamlanadigan bittalik burchaklardan tashkil topgan choʻzilgan elementlarni mahkamlash joylaridagi kesimlarni mustahkamlikka hisoblashni quyidagi formula bilan amalga oshirish kerak:

(100)

Bu yerda:

Aef,n — netto burchagining samarali yuzasi;

An1 — teshik cheti va kuragi orasidagi mahkamlanadigan burchak tokchasi kesimining qismi;

α1, α2, β — mazkur SHNQning 5-ilovasi 3-jadvali orqali hisoblanadi;

γu — vaqtinchalik qarshilik boʻyicha hisoblashlardagi ishonchlilik koeffitsiyenti γu = 1,3.

150. Plankalar orasidagi masofaga teng boʻlgan hisoblanadigan uzunlikdagi ulama sterjenlarning tarmoqlari ustuvorlikni yoʻqotishning tekis (boʻylama buralish), buralma va egilgan-buralma shakllariga tekshirilgan boʻlishi kerak.

151. Zich qilib yoki taglik (prokladka)lar orqali ulangan burchaklar, shvellerlar, S va Σ shakllardagi profillarning ulangan kesimlarini hisoblashni, birlashtiruvchi payvand choklari yoki chetki boltlarning markazlari orasidagi joylar siqilgan elementlar uchun — 30i dan va choʻzilgan elementlar uchun — 70i dan oshmasligi sharti bilan yaxlit devor sifatida bajarilishi, bunda siqilgan ulangan kesimlarning qoʻshimcha tarmoqlarini markaziy siqilishda ustuvorlikni yoʻqotishning tekis, buralma va egilgan-buralma shakllariga tekshirish kerak.

152. Kesimda reduksiya vaqtida kesimning ogʻirlik markazini siljishidan kelib chiqadigan ∆Mx(y) qoʻshimcha momentlar tarmoqlari mavjud boʻlsa, tarmoqlarni egilgan siqilishdagi ustuvorlikni yoʻqotishga tekshirish mazkur SHNQning 192 va 193-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim.

153. Tarmoqning hisoblangan uzunligini plankalar yoki panjara tugunlari orasidagi masofaga teng deb qabul qilish kerak.

154. Siqilgan elementlarning hisoblangan uzunligini kamaytiruvchi rasporkalarni hisoblash asosiy siqilgan elementdagi shartli koʻndalang kuchga teng boʻlgan kuchlanish uchun quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(101)

Bu yerda:

N — siqilgan elementdagi toʻliq boʻylama kuchlanish;

φ — markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti.

155. Yaxlit kesimning markaziy siqilgan sterjenlarini ustuvorlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(102)

Bu yerda:

φ — siqilgan yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya profilning shartli egiluvchanligiga bogʻliq boʻlgan ustuvorlikni yoʻqotishning mos shakli uchun markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti.

Doimiy koʻndalang kesimning siqilgan elementlari uchun φ ≤ 1,0 qiymatga mos keluvchi λ shartli egiluvchanlikda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(103)

bu yerda:

bu yerda:

α — boshlangʻich kamchiliklarni hisobga oluvchi mazkur SHNQning 5-ilovasi 4-jadvali boʻyicha olinadigan koeffitsiyent.

Markaziy siqilish ostidagi egri chiziqli ustuvorlikni yoʻqotishning boshlangʻich kamchiliklarni hisobga oluvchi koeffitsiyentning tavsiya etiladigan qiymatlari.

Markaziy siqilish ostidagi (boʻylama egilishda) ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklida λ shartli egiluvchanlik quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

lef — sterjnning hisoblangan uzunligi;

i — yaxlit kesimning inersiya radiusi (brutto);

Aef — koʻndalang kesimning samarali yuzasi;

Ag — yaxlit koʻndalang kesimning yuzasi.

Ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklida (boʻylama egilish) φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyentining mos keluvchi qiymatini λ∙π ga bogʻliq holda mazkur SHNQning 10-ilovasi 1-jadvalidan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

λ ushbu SHNQning 105-formulasi boʻyicha aniqlanishi, bunda kesim turi mazkur SHNQning 5-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.

Simmetrik boʻlmagan kesim elementlari uchun samarali kesim markaziy oʻqining ekssentrisitetidan kelib chiqqan ∆Mx(y) mazkur SHNQning 5-ilovasi 7-rasmida keltirilgan qoʻshimcha momentni hisobga olish, bunda oʻqdagi kuch va momentning birgalikdagi taʼsiri ushbu SHNQning 166 va 167-bandlari boʻyicha olinishi kerak.

156. Ochiq qiyshaygan (qiyalagan) simmetrik koʻndalang kesimlarning elementlari uchun (masalan, Z shaklidagi) boʻylama egilishning ustuvorligini tekshirishdan tashqari ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli uchun bitta simmetriya oʻqli ochiq kesimlarni ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakliga hamda koʻndalang kesimi simmetrik boʻlmagan shaklli ochiq kesimlarni ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli shartlari yoki ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shakli shartidan elementning koʻtarib turish qobiliyatidan kichik boʻlishi mumkin boʻlgan ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli shartlariga tekshirish lozim.

157. Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli yoki ustuvorlikni yoʻqotishning egilish-buralish shakli shartlaridan hisoblangan yuk koʻtarib turish qobiliyati mazkur SHNQning 155 va 158 — 162-bandlariga muvofiq hamda 102-formulasi, bunda φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyenti ushbu SHNQning 106-formulasidan aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shaklidagi shartli egiluvchanlikka bogʻliq holda aniqlanishi kerak.

158. Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shakli uchun shartli egiluvchanlik quyidagi formuladan aniqlanadi:

Bu yerda:

Ncr = Ncr,T — buralish shakli uchun ustuvorlikning yoʻqolishi;

Ncr = Ncr,TF — egilish-buralish shakli uchun ustuvorlikning yoʻqolishi.

Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shaklida φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyentining mos keluvchi qiymatini πλT ga bogʻliq holda mazkur SHNQning 10-ilovasi 1-jadvali orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

λT — ushbu SHNQning 106-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

Kesim turi ushbu SHNQning 5-ilovasi 5-jadvaliga muvofiq olinadi.

159. Elastiklik bosqichidagi erkin tiralgan sterjenning ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli uchun Ncr,T kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

G — siljish moduli;

𝐼t — yaxlit kesimning erkin buralishidagi inersiya momenti;

𝐼 — yaxlit kesimning sektorial inersiya momenti;

iy — yaxlit kesimning u-u oʻqiga nisbatan inersiya raidiusi;

ix — yaxlit kesimning x-x oʻqiga nisbatan inersiya raidiusi;

lT — mazkur SHNQning 162-bandida keltirilgan buralma shakl boʻyicha ustuvorligini yoʻqotayotgan elementning hisoblangan uzunligi;

x0, u0 — yaxlit koʻndalang kesimning ogʻirlik markaziga nisbatan siljish markazining koordinatalari.

160. x-x (y0=0) oʻqiga nisbatan simmetrik boʻlgan koʻndalang kesimlar uchun elastiklik darajasida ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli uchun Ncr, TF kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

Ncr, x — yaxlit kesimning Eyler boʻyicha x-x oʻqiga nisbatan quyida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklining kritik kuchi (boʻylama egilish);

Bu yerda:

𝐼g, x — yaxlit kesimning brutto x-x oʻqiga nisbatan inersiya momenti;

lef — sterjnning hisoblangan uzunligi.

161. Ikkita oʻqiga nisbatan simmetrik boʻlgan (y0= x0= 0) kesimlar uchun elastiklik darajasida ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli uchun Ncr, TF kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

162. Buralma yoki egiluvchan-buralma shaklida ustuvorlikni yoʻqotuvchi elementlarning lT hisoblangan uzunligi LT uzunlikdagi elementning har bir uchidagi buralish va deplanatsiyadan qisilish darajasini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Ulanish turiga qarab element uchlarida lT /.LT ning quyidagi qiymatlari qabul qilinishi mumkin:

1,0 — buralish va deplanatsiyadan qisman mahkamlanishni (himoyalanish) taʼminlaydigan ulanishlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 9-a rasmida keltirilgan;

0,7 — buralish va deplanatsiyadan sezilarli mahkamlanishni (himoyalanish) taʼminlaydigan ulanishlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 9-b rasmida keltirilgan.

163. Panjaralar bilan ajratilgan (mahkamlangan) tugunlar orasidagi joylardagi tarmoqlarning shartli egiluvchanligi mazkur SHNQning 144-bandiga muvofiq 0,73 dan katta boʻlmasligi va sterjenning shartli keltirilgan egiluvchanligidan oshib ketmasligi kerak.

3-§. Markaziy choʻzilish va siqilishdagi ikki tomoni ochiq (skvoznoy) kesim elementlarini mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash

164. Markaziy choʻzilish va siqilishdagi ikki tomoni ochiq kesim elementlarini mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash mazkur SHNQning 95,96-formulalari hamda 5-ilovasi 10-rasmida keltirilgan talablar boʻyicha bajarilishi kerak.

165. Birlashtiruvchi plankali yoki panjarali ikki tomoni ochiq kesimning markaziy siqilgan sterjenlarini ustuvorlikka tekshirishda butun sterjenni va uning alohida tarmoqlarini hisoblash kabi amalga oshirilishi kerak.

166. Tarmoqlari planka yoki panjaralar bilan birlashtirilgan ikki tomoni ochiq kesimning siqilgan sterjenlarining ustuvorlikka hisoblash mazkur SHNQning 102-formulasi boʻyicha bajarilishi, bunda nisbatan erkin boʻlgan oʻqning φ koeffitsiyenti b egri chiziqli ustuvorlikni yoʻqotish mazkur SHNQning 5-ilovasi 6-jadvalidan olinishi, shuningdek ushbu SHNQning 135-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

167. Mazkur SHNQning 105-formulasi boʻyicha aniqlanadigan shartli egiluvchanlikning oʻrniga 149-bandiga muvofiq aniqlanadigan ef keltirilgan shartli egiluvchanlikning qiymati olinishi, bunda ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenlarda panellar soni oltitadan kam boʻlmasligi kerak.

168. Alohida tarmoqlarning ustuvorligi mazkur SHNQning 135-bandiga muvofiq ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shakli uchun ham va ushbu SHNQning 138-bandiga muvofiq ustuvorlikni yoʻqotishning buralma va egilma-buralma shakli uchun ham tekshirilgan boʻlishi kerak.

169. Mazkur SHNQning 136-bandiga muvofiq x-x va y-y markaziy oʻqlarining kuchlanishiga nisbatan siljishidan yuzaga kelgan ∆Mx,(y) qoʻshimcha momentlarni paydo boʻlishini hamda panjaralarni notoʻgʻri joylashishi (markazining buzilishi) natijasida yuzaga keladigan mahalliy egilish momentlarini hisobga olish kerak.

170. Ikkita tarmoqli ikki tomoni ochiq (skvoznoy) kesimlar uchun ef keltirilgan shartli egiluvchanlik mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-a rasmida keltirilgan quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi:

plankalar bilan ulashda,

Bu yerda:

panjaralar bilan ulashda,

Bu yerda:

Toʻrtta tarmoqli ikki tomoni ochiq (skvoznoy) kesimlar uchun ef keltirilgan shartli egiluvchanlik mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-b rasmida keltirilgan quyidagi formulalardan hisoblanadi:

plankalar bilan ulashda,

Bu yerda:

panjaralar bilan ulashda,

Bu yerda:

Bu yerda:

Aef — ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjen kesimining samarali yuzasi;

Ad1, Ad2 — mos ravishda x — x va y — y oʻqlariga parallel tekislikda joylashgan panjara tirgaklarining yaxlit kesimlari yuzasi (ikkita tirgakning krestsimon panjarasida);

𝐼b1 — tarmoqning yaxlit kesimining u — u ga parallel boʻlgan oʻz oʻqiga nisbatan inersiya momenti;

𝐼b2 — tarmoqning yaxlit kesimining x — x ga parallel boʻlgan oʻz oʻqiga nisbatan inersiya momenti;

𝐼s — eng katta bikr tekisligidagi bitta planka kesimining inersiya momenti;

𝐼s1, 𝐼s2 — mos ravishda x — x va y — y oʻqlariga parallel planka kesimlarining ularning eng katta bikr tekisligidagi inersiya momenti;

b (b1, b2) — tarmoqlarning ogʻirlik markazlari orasidagi masofalar mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-rasmida keltirilgan;

𝑙b, d — mazkur SHNQning 5-ilovasi 10-rasmida keltirilgan boʻyicha oʻlchamlar;

— mazkur SHNQning 105-formulasidan aniqlanadigan u — u ga parallel boʻlgan tarmoqning oʻz oʻqiga nisbatan shartli egiluvchanligi;

— mazkur SHNQning 105-formulasidan aniqlanadigan x — x ga parallel boʻlgan tarmoqning oʻz oʻqiga nisbatan shartli egiluvchanligi;

— ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenning u — u mazkur SHNQning 5-ilovasining 11-rasmida keltirilgan oʻqiga nisbatan 105-formulasidan aniqlanadigan shartli egiluvchanligi;

— ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenning x — x yoki y — y oʻqlariga nisbatan mazkur SHNQning 105-formulasidan aniqlanadigan shartli egiluvchanliklarining eng kattasi.

171. Plankali ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenlarda plankalarni mahkamlaydigan payvandlash choklari yoki chetki boltlari orasidagi joyda alohida tarmoqlarning shartli egiluvchanligi 0,37 dan kam boʻlmasligi kerak.

172. Panjarali ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenlarda panjara tugunlari orasidagi alohida tarmoqlarning shartli egiluvchanligi 0,73 dan katta boʻlmasligi hamda sterjenning λef shartli keltirilgan egiluvchanligidan oshib ketmasligi lozim.

173. Ikki tomoni ochiq (skvoznoy) siqilgan sterjenlarning ulovchi plankalari va panjaralar elementlarini hisoblash sterjenning butun uzunligi boʻylab doimiy deb olinadigan va ushbu SHNQning 101-formulasidan aniqlanadigan Qfic shartli koʻndalang kuchga bajarilishi kerak.

Bu yerda:

N — ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjendagi toʻliq boʻylama kuchlanish;

φ — ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenni planka yoki panjara tekisligida hisoblashda qabul qilinadigan markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti.

174. Shartli koʻndalang kuchlar Qfic ustuvorlikka tekshirilayotgan oʻqqa perpendikulyar boʻlgan tekislikda yotgan panjaralar va plankalar orasida teng taqsimlanishi kerak.

175. Birlashtiruvchi plankalar va ularni biriktiruvchilar mazkur SHNQning 5-ilovasi 10-d rasmida keltirilgan tirgovichsiz fermalarning elementlarini qiymati quyida keltirilgan formuladan aniqlanadigan kamaytiruvchi plankaning Fs kuchi va oʻz tekisligida plankani Ms eguvchi momentining birgalikdagi taʼsiriga hisoblash kabi bajarilishi kerak.

(115)

(116)

Bu yerda Qs — plankaning bitta qirrasiga tushadigan shartli koʻndalang kuch.

176. Ulangan sterjenlarning birlashtiruvchi panjara elementlarini hisoblash tekis ferma panjaralari elementlari kabi bajarilishi kerak.

177. Panjara tirgaklarini mazkur SHNQning 5-ilovasi 10-a, v rasmlarida keltirilgan hisoblashda tirgakdagi kuchlanishni quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(117)

Bu yerda αd — mazkur SHNQning 5-ilovasi 10-a va 10-b rasmlardagi panjaralar uchun 1,0 ga va ushbu ilovaning 10-v rasmdagi panjaralar uchun 0,5 ga teng deb qabul qilingan koeffitsiyent;

Qs — panjaraning bitta tekisligiga tushadigan shartli koʻndalang kuch;

b, d — mazkur SHNQning 5-ilovasi 10-rasmidagi oʻlchamlar.

Tirgakli krestsimon panjaraning tirgaklarini hisoblashda tarmoqlarni siqilishidan har bir tirgakda paydo boʻladigan va quyidagi formuladan aniqlanadigan qoʻshimcha kuchlanishni Nad hisobga olish kerak:

(118)

Bu yerda:

Ab, Ad — bitta tarmoqning va mos ravishda bitta tirgak kesimining toʻliq yuzasi;

Nb — sterjenning bitta tarmogʻidagi kuchlanish;

178. Siqilgan elementlarning hisoblangan uzunligini kamaytirishga moʻljallangan sterjenlarni hisoblashni mazkur SHNQning 154-bandiga muvofiq bajarish kerak.

4-§. Egilishdagi yaxlit kesim elementini mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash

179. Mx(y) asosiy oʻqlardan biriga nisbatan eguvchi momentning taʼsiridagi koʻndalang kesimni ustuvorlik boʻyicha hisoblashni quyidagicha amalga oshirish kerak:

agar Wef,x(y),min samarali kesimning qarshilik momenti Wg,x(y),min toʻliq elastik kesimning qarshilik momentidan kichik boʻlganda,

(119)

agar Wef,x(y),min samarali kesimning qarshilik momenti Wg,x(y),min toʻliq elastik kesimning qarshilik momentiga teng boʻlganda,

(120)

Ikkita asosiy tekislikda egilishida:

(121)

Bu yerda:

Wef,x(y) — x-x yoki y-y oʻqlariga nisbatan samarali kesimning tegishli nuqtasi uchun hisoblangan qarshilik momenti.

180. Mazkur SHNQning 121-formulasidagi kesmadagi maksimal kuchlanishni topish uchun koʻndalang kesimning tegishli nuqtalarida Mx va My eguvchi momentlar keltirib chiqaradigan kuchlanishlarning ishoralarini hisobga olish lozim.

181. Ushbu SHNQning 119 — 121-formulalari quyidagi shartlarga amal qilinganida qoʻllaniladi:

eguvchi momentlar koʻndalang kesimning faqat asosiy oʻqlariga nisbatan harakat qiladi (taʼsir qiladi);

konstruktiv element ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egilishli-buralma shakliga yoki egilishning ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakliga yoki kesim shakli ustuvorligini yoʻqotishga uchramaydi;

profil devori va tokchasi orasidagi burchak 60° dan katta.

182. Ikkita asosiy tekislikda elementni egilishidagi qarshilikning Wef,x(y) samarali momentlarini alohida, yaʼni faqat qarshilik momenti hisoblanayotgan asosiy oʻqqa nisbatan egilishga mos keladigan samarali koʻndalang kesim asosida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Agar reduksiyani topishda unda koʻp koʻrsatkichli kuchlanganlik holatida uning elementlarida kuchlanishlarni aniq taqsimlanishi hisobga olingan boʻlsa, xuddi shu bitta samarali kesim uchun Wef,x(y) qarshlik momentlarini hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

183. Devorning samarali joylarini topishda ishlatiladigan Wef, hisoblashda ψ = σ2/ σ1 munosabatni siqilgan tokchaning samarali yuzasi va devorning toʻliq yuzasidan iborat boʻlgan kesimdan foydalangan holda hisoblash tavsiya etiladi.

184. Egilish momentining harakat tekisligidan ajratilmagan doimiy kesim toʻsinlari egilishning tekis shaklini ustuvorlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(122)

Bu yerda:

— egilishning tekis shakli ustuvorligini yoʻqotishdagi kamaytiruvchi koeffitsiyent;

Wef,x — chetki siqilgan tola uchun hisoblangan samarali koʻndalang kesim yuzasining qarshilik momenti.

Wef,x ni aniqlashda balka uchidagi teshikni hisobga olmaslik kerak.

185. Doimiy koʻndalang kesimning egiluvchan elementlari uchun χLT ≤ 1,0 qiymat mos keluvchi λLT shartli egiluvchanlikda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(123)

Bu yerda:

(124)

bu yerda:

αLT — mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 8-jadvalga muvofiq qabul qilingan dastlabki kamchiliklarni hisobga oluvchi koeffitsiyent.

Egilishning tekis shaklini ustuvorligini yoʻqotishda shartli egiluvchanlik quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(125)

Bu yerda:

Mcr — elastiklik bosqichidagi tekis egilish shaklining ustuvorligini yoʻqotishning kritik momenti boʻlib, Mcr ni aniqlash mazkur SHNQning 12-ilovasida keltirilgan;

Wef,x — chetki siqilgan tola uchun hisoblangan samarali koʻndalang kesim yuzasining qarshilik momenti.

χLT ning qiymatini 125-formula orqali aniqlanadigan πλLT ga bogʻlik holda ushbu SHNQning 10-ilovasidagi 1-jadvalga muvofiq aniqlanadigan φ koeffitsiyenti qiymatiga teng deb qabul qilish, λLT mazkur SHNQning 125-formulasidan aniqlanadi.

Yassi egilish shaklining ustuvorligini yoʻqotish egri chiziqlari uchun dastlabki kamchiliklarni hisobga oladigan koeffitsiyentlarning tavsiya etilgan qiymatlari mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 4-jadval orqali aniqlanadi.

Mcr ni aniqlashda toʻliq koʻndalang kesim bruttoni geometrik xususiyatlari olinadi va yuklanish shartlari, momentning aniq taqsimlanishi va egilish momentining harakat tekisligidan ajratish hisobga olinadi.

Yon tomondagi mustahkamlovchi elementlari orasidagi toʻsinda egiluvchi momentning oʻzgarishini hisobga olish uchun kamaytiruvchi koeffitsiyentni quyidagicha tuzatish (korrektirovka) qilish mumkin:

(126)

(127)

Bu yerda:

kc — mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 7-jadvaldan olinadigan tuzatuvchi koeffitsiyent.

186. Siqilgan kamarni gorizontal tekislikda mahkamlash aniq yoki shartli koʻndalang kuchga moʻljallangan boʻlishi, bunda shartli koʻndalang kuchni SHNQ 2.03.05-23 va ushbu SHNQning 34 va 35-formulalariga muvofiq aniqlanishi kerak.

5-§. Egilish va boʻylama kuchni mustahkamlik va ustuvorlikka birgalikdagi taʼsirida yaxlit kesimning elementlarini hisoblash

187. Eguvchi moment va boʻylama siquvchi kuchning birgaliqdagi taʼsirida va koʻndalang kuch mavjud boʻlmaganida mustahkamlikning quyidagi shartlari bajarilishi kerak:

(128)

Bu yerda:

Aef — bir xil siqilish taʼsiridagi koʻndalang kesimning samarali yuzasi;

Wef,x(y) — x-x yoki u-u oʻqiga nisbatan samarali koʻndalang kesimning mos nuqtasi uchun hisoblangan qarshilik momenti kesimdagi normal kuchlanishlarning maksimal qiymatlarini topish uchun koʻndalang kesimning mos nuqtalarida Mx va My eguvchi momentlar keltirib chiqaradigan kuchlanish ishoralarini hisobga olish lozim;

ΔMx(y) — kuch taʼsiridagi oʻqning holatiga nisbatan x-x va u-u mazkur SHNQning 148-bandiga muvofiq markaziy oʻqlarining siljishidan kelib chiqadigan qoʻshimcha eguvchi momentlar.

188. Tarmoqlari bir-biri bilan toʻgʻridan-toʻgʻri devorlar yoki taglik (prokladka)lar orqali ulangan mazkur SHNQning 5-ilovasi 13-rasmida keltirilgan ulama (ulangan) kesimning markazdan tashqari siqilgan sterjenlarning ustuvorlikka tekshirishda butun sterjenni uning alohida tarmoqlarini hisoblashni amalga oshirish kerak.

Elementning butun uzunligi boʻyicha tarmoqlarni bir-biri bilan uzluksiz ulanishida alohida tarmoqlarni ustuvorlikka tekshirish talab qilinmaydi.

189. Cheklangan burilish boʻlmaslik sharti bilan bir yoki ikkita simmetriya oʻqli siqilgan-egiluvchan elementlarning (markazdan tashqari siqilgan) ustuvorligini yoʻqotishga tekshirish mazkur SHNQning 3-bobi toʻrtinchi paragrafida keltirilgan boshlangʻich kamchiliklarni hisobga oladigan 192 va 193-bandlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

190. Tekshirish elementlarning mos keladigan hisoblangan uzunliklarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi, bunda quyidagilarga ajratish kerak:

burilish deformatsiyasiga uchramaydigan elementlar (masalan, yopiq kesimlar yoki burilishdan mustahkamlangan kesimlar);

burilish deformatsiyasiga uchraydigan elementlar (masalan, burilishdan mustahkamlanmagan ochiq kesim elementlari).

191. Konstruktiv tizimlar elementlarining koʻtarib turish qobiliyatini tekshirishni tizimdan kesib olingan bir oraliqli alohida elementlar uchun kabi bajarishga yoʻl qoʻyiladi.

192. Bir yoki ikkita simmetriya oʻqli doimiy kesimning siqilgan-egiluvchan elementlari uchun umumiy ustuvorlikning quyidagi shartlari bajarilishi kerak:

(129)

(130)

Bu yerda:

N, Mx, va My — siquvchi kuchlar va maksimal mamentlarning mos ravishda x-x va y-y oʻqlariga nisbatan hisoblangan qiymatlari (bitta simmetriya oʻqli elementlar uchun Mx,p — kesimning simmetriya tekisligidagi moment);

ΔMx, ΔMy — ogʻirlik markazining x-x va y-y oʻqlariga nisbatan siljishi momenti;

Wef,x(y) — chetki siqilgan tola uchun hisoblangan samarali koʻndalang kesimning x-x va y-y oʻqlariga nisbatan qarshilik momenti;

φx va φy — markaziy siqilishdagi ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shakli uchun kamaytiruvchi koeffitsiyent;

χLT — egilishning tekis shakli ustuvorligini tekshirishdagi kamaytiruvchi koeffitsiyent mazkur SHNQning 185-bandiga muvofiq aniqlanadi. Burilish deformatsiyasiga taʼsirchan boʻlmagan elementlar uchun χLT = 1,0;

kxx, kxy, kyx, kyy — mazkur SHNQning 11-ilovasiga muvofiq oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti.

193. Mx momentining harakat tekisligi kesim simmetriya tekisligi bilan mos kelgan siqilgan-egiluvchi elementlarning ustuvorligini tekshirish uchun soddalashtirilgan formuladan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

(131)

Bu yerda:

φ — buralma yoki egilma-buralma shakliga mos keladigan qiymatlarning eng kam qiymatida qabul qilingan markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti;

χLT — mazkur SHNQning 185-bandi boʻyicha egilishning tekis shakli ustuvorligini tekshirishda pasaytiruvchi koeffitsiyenti, burilish deformatsiyasiga taʼsirchan boʻlmagan elementlar uchun χLT = 1,0.

6-§. Egilish va boʻylama kuchning birgalikdagi harakatida ikki tomoni ochiq kesim elementlarini mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash

194. Eguvchi moment va boʻylama kuchning birgalikdagi harakatida va koʻndalang kuch mavjud boʻlmaganida ikki tomoni ochiq kesim elementlarini mustahkamlik hisoblash mazkur SHNQning 128-formulasiga muvofiq bajarilishi kerak.

Koʻndalang kuch mavjud boʻlganda, ikkinchisining taʼsiri mazkur SHNQning 6-bobi yetinchi paragrafiga muvofiq hisobga olinishi kerak.

195. Markazdan tashqari siqilgan (siqilgan-egiluvchan) ikki tomoni ochiq birlashtiruvchi plankali yoki panjarali sterjenlarni ustuvorlikka tekshirishni ham butun sterjen uchun ham uning alohida tarmoqlari uchun hisoblashni bajarish lozim.

196. Planka va panjaralar momentning harakat tekisligiga parallel boʻlgan tekislikda joylashganida (y-y) erkin oʻqqa nisbatan sterjenni hisoblash mazkur SHNQning 131-formulasi boʻyicha amalga oshirilishi zarur.

Ustuvorlikni egri chiziqli yoʻqotilishi uchun φ koeffitsiyenti ushbu SHNQning 155-bandiga muvofiq aniqlanishi, bunda 105-formula boʻyicha aniqlanadigan λ shartli egiluvchanlik oʻrniga mazkur SHNQning 170-bandiga muvofiq aniqlanadigan λef keltirilgan shartli egiluvchanlikning qiymati olinadi.

Ikki tomoni ochiq sterjenlarda panellar soni oltitadan kam boʻlmasligi kerak.

197. Ikki tomoni ochiq sterjenlar 131, 129, 132-formulalarni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

198. Panjarali ikki tomoni ochiq sterjenlarning alohida tarmoqlarini hisoblashda har bir tarmoqdagi boʻylama kuchni Nad momentning qoʻshimcha kuchlanishini hisobga olgan holda aniqlash kerak. Bu kuchlanishning qiymati quyidagi formulalardan hisoblanishi kerak:

(132)

toʻrt tarmoqli sterjenlar uchun:

(133)

toʻrt tarmoqli sterjenlar uchun, x-x oʻqiga perpendikulyar tekislikda sterjenlarni egilishida mazkur SHNQning 5-ilovasi 5-b rasmida keltirilgan:

(134)

bunda b, b1, b2 — 5-ilovaning 11-rasmida koʻrsatilgan oʻlchamlar.

Toʻrt tarmoqli ikki tomoni ochiq sterjenning ikkita tekislikda egilganida Nad kuchlanish quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(135)

199. Plankali ikki tomoni ochiq sterjenlarning alohida tarmoqlarini hisoblashda M momentning Nad qoʻshimcha kuchlanishlarni va tarmoqlarni aniq yoki shartli koʻndalang kesim kuchi tufayli mahalliy egilishini hisobga olish lozim.

200. x — x oʻqiga nisbatan simmetrik, ikkita parallel tekislikda panjaralari ikkita asosiy tekislikda siqilish va egilgan ikkita yaxlit devorli tarmoqlardan tashkil topgan ikki tomoni ochiq sterjenlarning ustuvorlikka hisoblashni quyidagilar uchun bajarish kerak:

panjaralarga parallel boʻlgan tekislikdagi sterjen uchun mazkur SHNQning 196-bandi talablariga muvofiq ikki tomoni ochiq kesimning x — x oʻqiga nisbatan yuklama qoʻyilishining ekssentriteti qabul qilinganida ex = 0 boʻladi ushbu SHNQning 5-ilovasi 14-rasmida keltirilgan;

alohida tarmoqlar uchun mazkur SHNQning 192 va 193-bandlariga muvofiq har bir tarmoqdagi boʻylama kuchni My hamda 198-bandga asosan momentning qoʻshimcha kuchlanishini hisobga olgan holda aniqlash, Mx momentni esa, tarmoqlar orasida xuddi Mxb = Nbex kabi taqsimlash lozim.

Agar Mx moment biror bir tarmoq tekisligida harakat qilsa, u xolda uni shu tarmoqqa toʻliq oʻtuvchi deb hisoblash kerak.

Tarmoqlarni panjaralar tekisligida hisoblashda ularning aniqlangan uzunligini panjaralar orasidagi maksimal masofa boʻyicha, panjaralar tekisligidagi tarmoqlarni hisoblashda ularning hisoblangan uzunligini SHNQ 2.03.05-23ga muvofiq ularning uchlarini mahkamlash shartlariga bogʻliq holda doimiy kesimning ustunlari kabi aniqlash lozim.

201. Markazdan tashqari siqilgan (siqilgan-egiluvchan) ikki tomoni ochiq sterjenlarning birlashtiruvchi plankalari yoki panjaralarini hisoblash mazkur SHNQning 175-bandiga muvofiq bajarilishi kerak.

Aniq koʻndalang kuch shartli koʻndalang kuchdan katta boʻlgan holda markazdan tashqari siqilgan ikki tomoni ochiq elementlarni panjaralar bilan birlashtirish lozim.

202. Markazdan tashqari siqilgan elementlarning hisoblangan uzunligini kamaytirish uchun moʻljallangan sterjenlarni hisoblash ushbu SHNQning 154-bandiga muvofiq bajarilishi kerak.

7-§. Koʻndalang kuch taʼsirida mustahkamlikka hisoblash

203. Toʻsinli konstruksiyalarni koʻndalang kuch taʼsiriga hisoblash chetki tayanchlar va tayanchlar oraligʻi ustidagi zonalarda bajariladi (koʻndalang kuchlar toʻsin devorlarining koʻtarib turish qobiliyatiga (mustahkamligiga) sezilarli taʼsir koʻrsatadigan kesilmagan (uzluksiz) toʻsinli tizimlarda, maksimal koʻndalang kuch Qw katta egiluvchan moment bilan mos keladigan va alohida hollarda boʻylama kuch bilan birga (ayniqsa tayanch oraligʻi zonalarida)

(136)

Bu yerda:

Rs — devorning koʻtarib turish qobiliyatini yoʻqotishini hisobga oluvchi, mazkur SHNQning 5-ilovasining 8-jadvalida keltirilgan siljishdagi hisoblangan qarshilik;

hw — tokchalar oʻrta tekisliklari orasidagi devor balandligi;

α — devorning tokchaga nisbatan ogʻish burchagi;

Rs — siljishdagi hisoblangan qarshilik.

204. Devorning shartli egiluvchanligi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

devorlarsiz boʻylama bikr elementlari uchun

(137)

devorlar mavjud boʻylama bikr elementlari boʻlgan uchun

(138)

(139)

Is — devor tekisligiga parallel qirra kesimining ogʻirlik markazidan oʻtuvchi a — a oʻqiga nisbatan aniqlangan bikrning alohida boʻylama elementi kesimining inersiya momenti mazkur SHNQning 5-ilovasi 9-rasmida keltirilgan;

sd — devorning umumiy ogʻish balandligi (ogʻish mavjud boʻlganida), oʻq chizigʻi boʻyicha boʻylama qirraning perimetrini qoʻshib hisoblaganda mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 15-rasmda keltirilgan;

sw — devorning ogʻish balandligi;

sp — devorning tekis joysining eng katta ogʻish balandligi.

205. Quyidagi musbatli bikr elementi boʻlmagan devorlar uchun siljish (koʻndalang kuch boʻyicha) natijasida ustuvorlikni yoʻqotishni tekshirmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

(140)

Bu yerda:

ogʻgan (egilgan) devor uchun vertikal devor balandligi;

η = 1,20 — mustahkamlik sinfi 450 gacha boʻlgan poʻlatlar uchun.

η = 1,0 — mustahkamlik sinfi ancha yuqori boʻlgan poʻlat uchun qoʻllash tavsiya etiladi;

ε — 24-formula boʻyicha aniqlanadi.

8-§. Boʻylama, koʻndalang kuch va egilish momentlarining kombinatsiyalangan taʼsirini hisoblash

206. Koʻndalang kesim uchun oʻq kuchi N, egilish momenti M va koʻndalang kuch Q ning birgalikdagi harakati Q > 0,5Qw boʻlganda, ikkinchisining taʼsiri hisobga olinmaydi.

Bu yerda:

Qw — mazkur SHNQning 6-bobi yettinchi paragrafidigi talablar orqali hisoblanadi.

Q > 0,5 Qw da, oʻq kuchi N, egilish momenti M va koʻndalang kuch Q ning birgalikdagi harakati bilan kesimning yuk koʻtarish qobiliyatining hisoblangan qiymati mazkur SHNQning 6-bobi toʻrtinchi paragrafiga muvofiq formula bilan aniqlangan hisoblangan qarshilik Ry ning pasaytirilgan qiymati bilan aniqlanishi kerak.

(1-ρQ)Ry, (141)

Bu yerda:

(142)

9-§. Mahalliy yuklama natijasida devorning ustuvorligini yoʻqotishni hisoblash

207. Tayanch reaksiyasi yoki tokchaga qoʻyilgan mahalliy koʻndalang kuch taʼsirida profil devorini ezilish va ustuvorligini yoʻqotishga hisoblash, quyidagi shartni bajarilishi, bunda devordagi mahalliy yuklamaning Qr qiymatidan kelib chiqqan holda amalga oshirilishi kerak:

(143)

Bu yerda:

Qw,p — mahalliy koʻndalang taʼsirdagi devorning koʻtarib turish qobiliyati.

208. Bitta devori bikr elementisiz boʻlgan koʻndalang kesim quyidagilarga mos kelishi kerak:

hw/t ≤ 220; r/t ≤ 6; 45° ≤ φ ≤ 90°

Bu yerda:

hw — tokchalarning oʻrta tekisliklari orasidagi devor balandligi;

r — burchaklarning ichki radiusi;

φ — devorning tokchaga nisbatan ogʻish burchagi (gradusda).

209. Tayanch reaksiyasi yoki mahalliy yuklama shaklidagi koʻndalang taʼsiri Qw,p ostidagi bitta silliq devorning koʻtarib turish qobiliyati (mustahkamligi) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(144)

Bu yerda:

S — mazkur SHNQning 5-ilovasining 7 — 11-jadvallaridagi koeffitsiyent;

t — devor qalinligi;

φ — devor tekisligi va tayanch yuzasi tekisligi orasidagi burchak;

r — egilishning ichki radiusi;

Sr — mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 7 — 11-jadvallardan devorning egiluvchanligini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

b — tayanch qismi yoki mahalliy taqsimlangan yuklamaning uzunligi;

Cb — mazkur SHNQning 5-ilovasining 7 — 11-jadvallaridan tayanch yoki oraliqda mahalliy yuklamani qoʻyilish uzunligini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

h — profil devorining tekis qismining balandligi;

Sh — mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 7 — 11-jadvallaridan devorning balandligini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

Ikkita va undan ortiq devorlardan tashkil topgan konstruktiv elementlar uchun Qw,p qiymati har bir devor profili uchun hisoblanadi va qoʻshib chiqiladi (jamlanadi).

Elementning erkin chetidan tayanch reatsiyasini yoki mahalliy yuklamani oxirgi qoʻyilishi 1,5 hw dan kam yoki unga teng boʻlishi kerak.

Elementning ikkita tokchasiga qoʻyilgan ikkita mahalliy qarama-qarshi yoʻnalgan yuklamalarning qoʻyilishi 1,5 hw dan kam yoki unga teng boʻlishi lozim.

Elementning bitta tokchasiga qoʻyilgan ikkita mahalliy qarama-qarshi yoʻnalgan yuklamalarning qoʻyilishi 1,5 hw dan kam yoki unga teng boʻlishi zarur.

210. Ikki yoki undan ortiq devorli kesmalar, shuningdek gofrirovka qilingan choyshablar bikr boʻlmagan va yuklangan qismdan erkin chetiga masofa kamida 40 mm boʻlishi kerak.

Kesimlarning oʻlchamlari quyidagi nisbatlarga javob berishi kerak:

hw/t ≤ 220;

r/t ≤ 10;

45° ≤ φ ≤ 90°.

211. Tayanch reaksiya yoki mahalliy yuklama shaklidagi koʻndalang taʼsir ostidagi gofrali profillar, Qw,p kassetali va profillarning bitta silliq devorining yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 144-formulasi boʻyicha aniqlanishi kerak.

Profillangan toʻshamalar uchun C, Cr, Cb, Ch koeffitsiyentlarning qiymatlari mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 12-jadvalda hamda bittalik kassetali va shlyapali profillar uchun ushbu ilovaning 11-jadvalida keltirilgan.

212. Mahalliy koʻndalang taʼsir ostidagi boʻylama bikr elementlari bilan mustahkamlangan devorning yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) devor va tokchaning kesishish nuqtalarini birlashtiruvchi chiziqqa nisbatan qarama-qarshi tomonlarga devorning ikki marta egilishi natijasida hosil boʻlgan bikrning boʻylama elementlari boʻlgan koʻndalang kesimlar uchun quyida keltirilgan shart bajarilgan holda ushbu SHNQning 213-bandi boʻyicha aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

(145)

Bu yerda:

emax — devor uchlarini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqqa nisbatan devorning egilish nuqtalarining katta ekssentrisiteti mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 12-rasmda keltirilgan.

213. Mahalliy koʻndalang va boʻylama bikr elementlari bilan mustahkamlangan devorlari boʻlgan kesmalar uchun devorning yuk koʻtarish qobiliyati ushbu SHNQning 209 yoki 211-bandlarida keltirilgan bikr elementi boʻlmagan devorlar uchun uning mos keladigan qiymatlarini ka,s koeffitsiyentga koʻpaytirish orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

(146)

Bu yerda:

bd — yuklama ostidagi tokchaning ochilgan eni mazkur SHNQning 5-ilovasining 18-rasmida keltirilgan;

emin — devor uchlarini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqqa nisbatan devorning egilish nuqtalarining katta ekssentrisiteti;

spF — tashqi tokchaga yaqin boʻlgan devorning tekis joyining egilish balandligi.

214. Mr eguvchi moment va mahalliy yuklamaning yoki Qr tayanch reaksiyasining birgalikdagi taʼsiri ostida koʻndalang kesim quyidagi shartlarni qanoatlantirishi lozim:

Mp/MR ≤ 1; (147)

Qr/Qw,p ≤ 1; (148)

(149)

Bu yerda:

Mp — oraliq tayanchdagi profil kesimidagi eguvchi moment;

MR — kesim uchun MR = Ryγc ∙ Wef,x,min formula boʻyicha aniqlanadigan chegaraviy eguvchi moment;

Qr — profilning bitta devori uchun tayanch reaksiyasi yoki mahalliy yuklama;

Qw,p — ushbu SHNQning 183-bandiga muvofiq mahalliy koʻndalang taʼsir ostidagi devorning yuk koʻtarish qobiliyati.

215. Mazkur SHNQning 149-formulasida keltirilgan egilish momenti Mp tayanch chetiga hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

10-§. Buralishda mustahkamlikka hisoblash

216. Ekssentrisitet tomonidan yuklama koʻndalang kesimning markaziy siljishiga nisbatan qoʻyilgan boʻlganda buralishning taʼsirini hisobga olish zarur.

217. Buralish momentining taʼsirini aniqlashda markaziy oʻqning va egilish markazining holati toʻliq koʻndalang kesimda olinadi.

218. N oʻq boʻylab yoʻnalgan kuch va Mx, My egilish momentlaridan kelib chiqadigan normal kuchlanish mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafi boʻyicha mos samarali koʻndalang kesimlar yordamida aniqlanishi kerak.

Koʻndalang kuchlar, erkin buralishlardan kelib chiqadigan urunma kuchlanish, tabiiy buralishdan kelib chiqadigan normal va urunma kuchlanishlar toʻliq kesimning geometrik xususiyatlari yordamida aniqlanadi.

219. Buralishga uchragan koʻndalang kesimlarda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

σt ≤ Ryγc; (150)

τt ≤ Rsγc; (151)

(152)

Bu yerda:

σt — koʻrib chiqilayotgan mos samarali kesim uchun hisoblangan umumiy (jamlangan) normal kuchlanish;

τt — toʻliq koʻndalang kesim uchun hisoblangan umumiy (jamlangan) urunma kuchlanish.

Hisoblangan σt umumiy (jamlangan) normal kuchlanish va hisoblangan τt umumiy (jamlangan) urunma kuchlanish quyidagi formulalar yordamida hisoblanadi:

σt = σN + σMx + σMy + σw; (153)

τt = τQx + τQy + τtor + τw, (154)

bu yerda:

σN — N oʻq boʻylab yoʻnalgan kuchdan kelib chiqadigan normal kuchlanish (samarali koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

σMx — Mx egilish momentidan kelib chiqadigan normal kuchlanish (samarali koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

σMy — My eguvchi momentdan kelib chiqadigan normal kuchlanish (samarali koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

σw — deplanatsiyadan kelib chiqadigan normal kuchlanish (toʻliq koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

τQx — Qx koʻndalang kuchdan kelib chiqadigan siljituvchi kuchlanish (toʻliq koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

τQy — Qy koʻndalang kuchdan kelib chiqadigan siljituvchi kuchlanish (toʻliq koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

τtor — erkin buralishdan kelib chiqadigan urunma kuchlanish (toʻliq koʻndalang kesim uchun aniqlanadi);

τw — deplanatsiyadan kelib chiqadigan urunma kuchlanish (toʻliq koʻndalang kesim uchun aniqlanadi).

7-bob. Gofrali listlar bilan mustahkamlangan kassetali profillar

1-§. Asosiy talablar

220. Devorning ingichka qayrilishlari gofrali poʻlat listlar tekislikda mahkamlanishi kerak.

221. Kesish va mahalliy koʻndalang yuklamani oʻzlashtirishga kassetali profillar devorlarining yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlash mazkur SHNQning 6-bobi oltinchi va sakkizinchi paragraflariga muvofiq hamda Ms ning qiymatini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Kassetali profillar uchun chegaraviy moment quyidagi talablarni hisobga olgan holda aniqlanadi:

geometrik oʻlchamlari mazkur SHNQning 5-ilovasining 1-jadvalida keltirilgan diapozonlar orqali;

hu keng tokchadagi gofrirovkalarning balandligi h/8 orqali;

bu yerda:

h — kasetali profilning umumiy balandligi.

Agar yangi hisoblanayotgan profilning koʻrsatkichlari yuqorida keltirilgan talablardan farq qilsa, bunda uning yuk koʻtarish qobiliyati eksperiment orqali aniqlanishi lozim.

222. Muqobil sifatida tashqi ekspluatatsiya yuklamasidan kelib chiqadigan, kassetali profil tomonidan oʻzlashtiriladigan chegaraviy moment sinovlar orqali aniqlanishi, bunda sinov uskunasi kassetali profilning kesim elementida va devorlarida mahalliy yuklamani hosil qilmasligi kerak.

2-§. Eguvchi moment taʼsiridagi yuk koʻtarish qobiliyati

223. Siqilgan keng tokchali kassetali profil tomonidan oʻzlashtirilishi mumkin boʻlgan chegaraviy momenti mazkur SHNQning 6-ilovasidagi 2-rasmda keltirilgan ikkita bosqich yordamida profilning siqilgan elementlari tomonidan mahalliy ustuvorlikni yoʻqotish imkoniyatini hisobga olgan holda aniqlanadi.

1-bosqichda siqilgan tokchalarning samarali kengligidan yordamida, shuningdek devorning toʻliq yuzasida olingan ψ = σ2⁄σ1 kuchlanish nisbatiga asoslangan holda koʻndalang kesimning barcha siqilgan qismlarining samarali yuzasi aniqlanadi.

Devorlardagi mayda gofralarning mavjudligi eʼtiborga olinmaydi va devor silliq deb qabul qilinadi.

2-bosqichda samarali koʻndalang kesimning ogʻirlik markazi topiladi va quyidagi formuladan Ms chegaraviy moment aniqlanadi:

Mc = 0,8Wef, minRy. (155)

Bu yerda:

Wef,min = 𝐼x,ef/yc, lekin Wef,min≤𝐼x,ef/yt. (156)

224. Choʻzilgan keng tokchali kassetali profillar uchun chegaraviy moment ushbu SHNQning 6-ilovasidagi 3-rasmda keltirilgan jarayon yordamida aniqlanadi.

225. Kassetali profilning koʻndalang kesim koʻrsatkichlarini aniqlashda, egilish paytida choʻzilgan keng tokcha profil kesimining neytral oʻqiga tomon qiyshayishi hisobga olinadi.

Choʻzilgan keng tokchaning qiyshayishini hisobga olgan holda samarali kengligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(157)

Bu yerda:

bu — keng tokchaning toʻliq eni;

e0 — toʻliq koʻndalang kesimning markaziy oʻqidan ensiz tokchaning markaziy oʻqigacha boʻlgan masofa;

h — kasetali profilning umumiy balandligi;

L — kassetali profil oraligʻi;

teq — keng tokchaning quyidagi formula bilan aniqlanadigan ekvivalent qalinligi.

(158)

Bu yerda:

𝐼a — keng tokcha kesimining xususiy inersiya momenti mazkur SHNQning 6-ilovasining 1 — rasmida keltirilgan;

tokchalarning samarali enidan foydalangan holda hamda devorlarning toʻliq yuzasida olingan ψ= σ2⁄σ1 kuchlanishlar munosabatiga asoslanib barcha siqilgan qisimlarning samarali yuzasi aniqlanadi;

samarali koʻndalang kesimning ogʻirlik markazi topiladi va quyidagi formulalardan foydalanib, egilishning tekis shaklining ustuvorligini yoʻqotishi shartlaridan Mb yuk koʻtarish qobiliyati aniqlanadi:

Mb = 0,8βbWefRy, lekin Mb ≤ 0,8Wef,tRy, (159)

Bu yerda:

Wef = 𝐼ef,x/yc; Wef,t = 𝐼ef,x⁄yt;

βb — quyidagicha qabul qilinadigan tuzatish koeffitsiyenti:

βb — s1 ≤300 mm boʻlganida

βb = 1,15 — s1/2000; 300 mm ≤ s1 ≤ 1000 mm boʻlganida

s1 — gofrali listlarni profilning ensiz tokchalariga mahkamlovchi va ensiz tokchalarni tekislikdan boʻshatuvchi metall buyumlar orasidagi masofa (qadam) mazkur SHNQning 6-ilovasining 1-rasmida keltirilgan.

226. Egilishlarni aniqlashda keng tokchaning qiyshayganligi hisobga olinmaydi.

227. Amaliy hisoblashlarni soddalashtirish uchun bikr elementisiz keng tokchali kassetali profillar tomonidan qabul qilinadigan moment choʻzilgan keng tokcha kesimining samarali yuzasini ikkita siqilgan ensiz tokchalar kesimining yuzasiga taxminan teng deb olib aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Egilishlarni aniqlash uchun samarali koʻndalang kesim mazkur SHNQning 5-bobi birinchi va ikkinchi paragraflariga asosan Ry ni Ry /1,50 ga boʻlish orqali hisoblanadi.

8-bob. Konstruksiyalarning deformatsiyasi boʻyicha chegaraviy holat

229. Konstruksiyalarning deformatsiyasi boʻyicha chegaraviy holatni hisoblashning SHNQ 2.01.07-21 keltirilgan qoidasi yupqa devorli sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan poʻlat konstruksiyalar uchun qoʻllaniladi.

230. Sovuq holda deformatsiyalangan profillarni ikkinchi chegaraviy holat boʻyicha hisoblashda siqilgan qisimlarining reduksiyasini hisobga olgan holda samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlaridan foydalanish kerak.

231. Sovuq holda deformatsiyalangan profillarni ikkinchi chegaraviy holat boʻyicha hisoblashda egilishlarni aniqlashdagi inersiya momenti toʻla va samarali koʻndalang kesimning interpolyatsiyasidan foydalanib quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi mumkin:

(160)

Bu yerda:

Ig — toʻliq koʻndalang kesimning inersiya momenti;

σg — toʻliq koʻndalang kesimga asoslangan chegaraviy holatning ikkinchi guruh boʻyicha hisoblashda egilish natijasida kelib chiqadigan maksimal siquvchi kuchlanish (absolyut qiymati boʻyicha);

σ — koʻrib chiqilayotgan hisoblangan uzunlik doirasida samarali koʻndalang kesimdagi maksimal kuchlanish (absolyut qiymat boʻyicha eng kattasi);

Ief — mahalliy ustuvorlikni yoʻqotilishini hisobga olgan holda samarali koʻndalang kesimning σ ≥ σg maksimal kuchlanishda hisoblangan inersiya momenti.

232. Samarali kesimning inersiya momenti Ief (yoki If) oraliq boʻylab oʻzgaruvchan deb olinishi, bunda hisoblashda yuklamadan kelib chiqadigan maksimal absolyut momentdan olingan inersiya momentining doimiy qiymatidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

9-bob. Ulanishlarni hisoblash

1-§. Metall buyumlardagi ulanishlarda elementlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash

233. Yupqa devorli bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni ulashda quyidagi turdagi ulanishlar qoʻllaniladi:

vint qalpoqchasi ostidagi shayba va gaykali normal aniqlikdagi boltlarda;

rezba boʻyicha vint sterjenining diametridan kichik boʻlgan, 0,5 — 0,8 mm diametrli avvaldan teshilgan teshiklarga oʻrnatilgan oʻzi oʻyadigan vintlarda;

oldindan teshilgan teshiklarsiz oʻrnatilgan oʻzi oʻyadigan, oʻzi teshadigan vintlarda;

poʻlat korpusli tortuvchi mixparchin (zaklyopka)da;

qalinligi kamida 3 mm boʻlgan yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlarini ulash uchun oʻq orqali montaj qiluvchi toʻpponcha yordamida oʻrnatilgan dyubellarda.

234. Tortuvchi mixparchinda oʻzi oʻyadigan vintlarda va dyubellarda ulangan ulanishlarning yuk koʻtarish qobiliyati Fθn metallarning yuk koʻtarish qobiliyatining sinovlar natijalaridan olingan meʼyoriy qiymatlari asosida aniqlanishi, bunda bitta metallning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(161)

Bu yerda:

Fθn — ishlab chiqaruvchi standarti boʻyicha belgilangan yoki sinovlar natijasida olingan ulanishning ishlash sharoitlaridan biri boʻyicha metallning meʼyoriy yuk koʻtarish qobiliyati;

γm2 — mazkur SHNQning 245-bandiga muvofiq qabul qilinadigan ulanishning ishonchlilik koeffitsiyenti.

Siljishga ishlaydigan ulanishlardagi tortib turuvchi mixparchinlarning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi shartlar boʻyicha aniqlanadi:

ulanadigan elemenlarning ezilish shartidan bitta mixparchinning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

Fb = α x Run x d x t/γm2, (162)

Fb ≤ Run x e1 x t/(1,2 x γm2), (163)

Bu yerda:

α — mazkur SHNQning 7-ilovasining 1-jadvalidan olinadi;

Run — mazkur SHNQning 3-ilovasining 2-jadvali boʻyicha olinadigan ulanadigan elementlarning poʻlatining vaqtinchalik qarshiligi;

d — mixparchin diametri;

t — ulanayotgan elementlardan eng ingichkasining diametri;

e1 — mazkur SHNQning 7-ilovasining 1-rasmidagi element chetidan teshik markazigacha boʻlgan masofa;

α — koeffitsiyentining qiymati;

mixparchinlar uchun teshiklarning zaiflashishini hisobga olgan holda ulanayotgan elementning uzilishga mustahkamlik shartiga koʻra, mixparchinli ulanishning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formuladan aniqlanishi kerak:

Fn = Anet x Ryn/γm2, (164)

Bu yerda:

Anet — elementga ulanayotgan eng ingichka elementning netto kesim yuzasi;

mixparchinning tanasini kesish shartiga koʻra, bitta mixparchinning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

Fv = Fvn / 𝛾m2, (165)

Bu yerda:

Fvn — sinovlar natijasida olingan mixparchinning yuk koʻtarish qobiliyati.

235. Ulanishlardagi choʻzilishga ishlaydigan tortuvchi mixparchinlarning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati, Ft mixparchin tanasini uzilishi yoki ulanadigan Fp eng ingichka elementning mumkin boʻlgan uzilishini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 234-bandiga muvofiq sinovlar natijalari asosida aniqlanishi kerak.

236. Ulanayotgan elementlarning ezilishi shartiga asosan Fb bitta vintning yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 162-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

Bu yerda:

d — vintning yaxlitlangan (nominal) diametri;

oʻzi oʻyadigan vintlar uchun teshiklar bilan zaiflanishini hisobga olgan holda ulanayotgan elementning uzilishga mustahkamlik shartiga koʻra, Fn ulanishlarning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 164-formulasi boʻyicha aniqlanadi;

mixparchinning tanasini kesish shartiga koʻra bitta Fv vintning yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 165-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

237. Ulanayotgan elementning press-shayba orqali uzilishga mustahkamlik shartidan statik yuklamalar taʼsiridagi bitta vintning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formuladan aniqlanadi:

Fp = dw x t x Run/γm2; (166)

Ulanayotgan elementning press-shayba orqali uzilishga mustahkamlik shartidan, shamol natijasidagi yuklamalarining statik yuklamalar bilan birgalikdagi va ularsiz taʼsiri ostidagi bitta vintning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Fp = 0,5 x dw x t x Run/γm2; (167)

Bu yerda:

dw — press-shayba yoki vint qalpoqchasining diametri;

t — press-shayba orqali yulib olinayotganligini his qilayotgan element qalinligi;

bazaviy elementdan (asosiy metallning) vintni yulib olish shartiga koʻra bitta vintning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formulalardan aniqlanadi:

F0 = 0,45 x d x tsup x Run,sup/γm2, agar tsup /S (168)

yoki

F0 = 0,65 x d x tsup x Run,sup/γm2, agar tsup /S ≥ 1; (169)

Bu yerda:

tsup — vint mahkamlanadigan asos elementning qalinligi (asosiy metallning);

d — vintning yaxlitlangan (nominal) diametri;

Run,sup — metall poʻlatining vaqtinchalik qarshiligi;

S — vint rezbasining qadami;

Ft — vint tanasining uzilishi shartiga koʻra oʻzi oʻyadigan bitta vintning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati sinov natijalariga koʻra ushbu SHNQning 234-bandiga muvofiq aniqlanadi.

238. Otiladigan dyubellardagi ulanishlarda Rokvell boʻyicha bikrligi 55 dan kam boʻlmagan dyubellar poʻlatlarning choʻzilishdagi vaqtinchalik qarshiligi 200 MPa dan kam boʻlmasligi kerak.

239. Ulanayotgan elementlarning ezilishi shartiga asosan bitta dyubelning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Fb = 3,2 x Run x d x t/γm2, (170)

bu yerda:

d — dyubelning yaxlitlangan (nominal) diametri;

t — ulanayotgan elementlardan eng ingichka elementning qalinligi;

ulanayotgan elementning uzilishga mustahkamlik shartiga koʻra, dyubellar uchun teshiklar bilan zaiflanishini hisobga olgan holda, Fn ulanishlarning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati ushbu SHNQning 164-formulasi boʻyicha;

dyubelning tanasini kesish shartiga koʻra bitta Fv dyubelning yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 165-formulasi boʻyicha.

240. Ulanayotgan elementlarning dyubel qalpoqchasi orqali yulib olishga (uzilishga) mustahkamlik shartidan Fp bitta dyubelning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagicha aniqlanadi:

statik yuklamalar taʼsirida — mazkur SHNQning 166-formulasi boʻyicha;

shamol natijasidagi yuklamalarining statik yuklamalar bilan birgalikdagi va ularsiz taʼsiri ostida mazkur SHNQning 167-formulasi boʻyicha, bunda dw — dyubel qalpoqchasi diametri;

bazaviy elementdan bitta dyubelni yulib olish shartiga koʻra bitta F0 ning hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati.

241. Ulanishlarning ogʻirlik markazidan oʻtuvchi N kuch taʼsiridagi ulanishga kerakli boʻlgan dyubellar soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

agar N kuch ulanishlarni siljishiga olib kelsa

ns ≥ N / Fmin, (171)

bu yerda:

Fmin — Fb yoki Fv ning mazkur SHNQning 239-bandiga muvofiq hisoblangan eng kichik qiymati;

agar N kuch ulanishlarni choʻzilishiga olib kelganda:

nr ≥ (N / Fmin) x α1, (172)

bu yerda:

Fmin — Fp, F0 yoki Ft ning mazkur SHNQning 241-bandiga muvofiq hisoblangan eng kichik qiymati;

α1 = 1,1 — yuklamaning takrorlangan taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

242. Bitta boltli ulanishlarning yuk koʻtarish qobiliyati kuchlanganlik holatining turiga qarab quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

kesilganda:

Fv = Rbs x Ab x ns x γb x γc (173)

ezilganda:

Fb = Rbp x db x ∑t x γb x γc (174)

choʻzilganida:

Ft = Rbt x Abn x γc (175)

Bu yerda:

Rbs, Rbt — SHNQ 2.03.05-23 ning E.11 jadvaliga muvofiq bitta boltli ulanishlarning kesilish va choʻzilshdagi hisoblangan qarshiligi;

Rb — bitta boltli ulanishlarning SHNQ 2.03.05-23 ning E.11-jadvaliga muvofiq olinadigan ezilishdagi hisoblangan qarshiligi;

Ab, Abn — mos ravishda brutto bolt sterjeni kesimining va netto rezbali qismining yuzasi;

ns — bitta boltning hisoblangan kesimlari soni;

db — bolt sterjenining tashqi diametri;

∑t — bitta yoʻnalishda siljiydigan ulanadigan elementlarning eng kichik umumiy qalinligi;

γb — SHNQ 2.03.05-23 ning F2 jadvaliga muvofiq aniqlanadigan ulanishning ishlash sharti (sharoiti) koeffitsiyenti;

γc — ishlash sharti (sharoiti) koeffitsiyenti.

243. Ulanishlarning ogʻirlik markazidan oʻtuvchi N kuch taʼsiridagi boltli ulanishlarda bu kuchning boltlar orasidagi taqsimlanishi bir xil deb qabul qilinishi, bunda ulanishdagi boltlar soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

nf ≥ N/Fmin, (176)

bunda, Fmin — Fv, Fb yoki Ft ning 216-bandga muvofiq hisoblangan eng kichik qiymati;

244. Nc siljish va Nr choʻzilishni metallga bir vaqtning oʻzida taʼsir qilishda, agar Nc va Nr hisoblashlar orqali aniqlangan boʻlsa, eng koʻp kuchlangan metall quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(177)

Bunda, metallning yuk koʻtarish qobiliyati ulanayotgan elementlarning eng ingichkasining metall qalpoqchasidan bir vaqtning oʻzida ezilishi va yulib olinishi qoʻshimcha ravishda quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak:

(178)

245. Vintli, mixparchinli va dyubelli ulanishlar uchun γm2 koeffitsiyentning qiymati ularning ishlarining xususiyatiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 7-ilovasining 2-jadvalida keltirilgan.

Oʻzi oʻyadigan vintlar, tortuvchi mixparchinlar va dyubellar bilan ulanishlardagi ish sharoitining koeffitsiyenti.

246. Oʻzi oʻyadigan va oʻzi teshadigan vintlar, tortuvchi mixparchinlar va dyubellar bilan ulanishlarni qoʻllashda mazkur SHNQning 7-ilovasining 3-jadvalida keltirilgan shartlar bajarilishi kerak.

247. Metallarning taxminiy xizmat qilish muddati karkasning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining xizmat qilish muddatidan kam boʻlmasligi kerak.

2-§. Ulanishlarda metall buyumlarni joylashtirishga qoʻyiladigan talablar

248. Metallar orasidagi va ularning oʻqlaridan ulanayotgan elementlarning chetlarigacha boʻlgan yoʻl qoʻyilgan minimal masofa mazkur SHNQning 7-ilovasining 1-rasmida keltirilgan va ushbu ilovaning 4-jadvalga muvofiq qabul qilinadi.

249. Vintlar uchun teshiklarning diametri quyidagi mezonlarga asoslangan boʻlishi kerak:

burash momenti ulanayotgan elementda rezba kesish uchun talab qilingan momentdan koʻproq boʻlishi;

burash momenti rezba yoki metall qalpoqchasini kesishga olib keladigan momentdan kam boʻlishi;

burash momenti metall qalpoqchasini kesadigan momentning 2/3 qismidan kam boʻlishi;

mixparchinning buralgan qalpoqchasi, shuningdek, oʻzi oʻyadigan vintlar va dyubellarning qalpoqchasi ulanayotgan listlarning ancha ingichkasi ustida joylashgan boʻlishi;

tortib turuvchi mixparchinlarni hisoblash uchun yuqorida keltirilgan qoidalar faqat teshik diametri mixparchin diametridan 0,1 mm dan oshmagan hollarda qoʻllanishi.

3-§. Nuqtali payvandlash yoʻli bilan bajarilgan ulanishlarni loyihalashga talablar va qoidalar

250. Kontakt yoki eritish usuli bilan bajariladigan nuqtali payvandlash, agar eng ingichka ulanayotgan qismining qalinligi 3,0 dan oshmasa qalinligi 4,0 mm gacha boʻlgan prokatli yoki rux bilan qoplangan prokat uchun qoʻllanilishi kerak.

251. Payvandlash nuqtalarining hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyida keltirilgan formulalar yordamida hisoblanadi:

agar t ≤ t1 ≤ 2,5t

(179)

agar t1 > 2,5t, u holda Ftb qiymatlarning eng kichigiga teng qilib olinadi:

(180)

(181)

Bu yerda:

t — eng ingichka ulangan elementning yoki listning qalinligi, mm;

t1 — eng qalin ulangan elementning yoki listning qalinligi;

ds — elektr mixparchinning ichki diametri quyidagiga teng:

eritish yoʻli bilan payvandlashda ds = 0,5t + 5 mm;

qarshilik bilan payvandlashda

γm2 — ulanishning ishonchlilik koeffitsiyent mazkur SHNQning 252-bandiga muvofiq olinadi.

Element chetini Fe uzilishga yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Fe = 1,4te1Run⁄γm2. (182)

Ulanishning Fn netto kesim boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyati mazkur SHNQning 164-formulasi boʻyicha hisoblanadi.

Fv kesik boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(183)

Ulanishlarda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

Fv ≥ 1,25Ftb; Fv ≥ 1,25Fe i ∑ Fv ≥ 1,25Fn.

Ulanishlardagi payvandlash nuqtalarining joylashishi 2ds ≤ e1 ≤ 6ds; 3ds ≤ p1 ≤ 8ds; e2 ≤ 4ds; 3ds ≤ p2 ≤ 6ds ga teng deb olinadi.

252. Payvandlash nuqtalarining yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlashda ulanishning ishonchlilik koeffitsiyenti γm2 = 1,25 teng qilib olinadi.

253. Real sharoitlarda payvandlash nuqtasining ds oʻlchamini bittalik mahkamlagichli rejalashtirilgan namunalardan foydalanib kesish sinovlari yordamida tekshirish kerak.

Namunaning ulanayotgan elementlarining qalinligi har bir alohida holatda amalga oshirilganlariga teng boʻlishi lozim.

4-§. Burchak chokli payvandlab ulanishlarni loyihalashga qoʻyiladigan talablar

254. Payvandlash choklarining oʻlchamlari shunday tanlanishi kerakki, ulanishlarning mustahkamligi payvandlash choklari bilan emas, balki ulanayotgan elementlarning yoki listning qalinligi bilan aniqlanishi kerak.

255. Payvandlash chokining kesimi ulanayotgan elementning yoki listning qalinligidan kam boʻlmaganda mazkur SHNQning 254-bandi talablari bajarilgan deb taxmin qilinadi.

256. Fw burchakli payvandlash chokining hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagicha aniqlanishi kerak:

yon tomondagi chok uchun:

(184)

(185)

ixtiyoriy chok uchun:

(186)

bu yerda:

b — ulanayotgan qismning yoki listning eni;

Lw,s — yon tomondagi chokning hisoblangan uzunligi;

Lw,e — ixtiyoriy chokning hisoblangan uzunligi;

γm2 — burchak chokli payvandlash uchun teng deb qabul qilingan ulanishlarning ishonchlilik koeffitsiyenti γm2 = 1,25.

257. Bitta ulanishda ixtiyoriy va yon tomondagi burchak choklarining kombinatsiyalari ishlatilsa, payvandlab ulanishning umumiy yuk koʻtarish qobiliyati ixtiyoriy va yon tomondagi burchak choklarining yuk koʻtarish qobiliyatining yigʻindisi sifatida aniqlanishi, bunda ogʻirlik markazining joyi kuchlanishning mos taqsimlanishini hisobga olishi kerak.

258. Samarali uzunligi 8t dan kam boʻlgan burchak choklari (t — ulanayotgan elementlardan eng ingichkasining qalinligi) hisoblangan ulanishlarda yoʻl qoʻyilmaydi.

5-§. Elektr yoyi yordamida nuqtali payvandlash

259. Elektr yoyi yordamida nuqtali payvandlash siljishga ishlaydigan ulanishlarda qoʻllanilishi hamda Σt umumiy qalinligi 4 mm dan oshmaydigan elementlar va listlarni ulash uchun ishlatilmasligi kerak.

260. Elektr yoyi yordamida nuqtali payvandlashda ds ichki diametr kamida 10 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

261. Ulanayotgan element yoki listning qalinligi 0,7 mm dan kam boʻlganda payvandlash shaybasini ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

262. Dumaloq yoyli payvandlash nuqtasi markazidan qoʻshni payvandlash nuqtasining eng yaqin chetigacha yoki kesish kuchi boʻylab ulanayotgan elementning oxirigacha boʻlgan minimal masofa quyidagi formulalar yordamida hisoblanadi:

(187)

(188)

Bu yerda:

γm2 — elektr yoyli nuqtali payvandlash uchun teng deb qabul qilingan ulanishlarning ishonchlilik koeffitsiyenti γm2 = 1,25.

263. Dumaloq yoyli payvandlash nuqtasi markazidan ixtiyoriy yoʻnalishdagi kuchlanishda ulanayotgan elementning chetigacha boʻlgan mimnimal masofa 1,5dw kam boʻlmasligi kerak.

Bu yerda:

dw — payvandlash nuqtasining diametri mazkur SHNQning 7-ilovasining 5-rasmida keltirilgan.

264. Fw dumaloq payvandlash nuqtasining kesimga hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(189)

Bu yerda:

Rwf — SHNQ 2.03.05-23 ning E.9 jadvaliga muvofiq olinadigan payvandlash nuqtasining material boʻyicha hisoblangan qarshiligi;

ds — payvandlash nuqtasining quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan ichki diametri

ds = 0,7dw — 1,5 ∑ t, lekin ds ≥ 0,55dw (190)

Bu yerda:

dw — yoyli payvandlash nuqtasining koʻzga koʻrinadigan diametri.

Fw quyidagi shartlardan aniqlanadigan qiymatlardan oshmasligi kerak:

(191)

(192)

(193)

Bu yerda:

dp — payvandlash nuqtasining quyidagicha aniqlanadigan samarali tashqi diametri:

bittalik listni yoki t qalinlikdagi elementlarni ulash uchun:

dp = dw — t, (194)

bir nechta listlarni yoki umumiy qalinligi ∑t boʻlgan elementlarni ulash uchun:

dp = dw — 2∑t. (195)

265. Fw oval payvandlash nuqtasining kesimga hisoblangan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(196)

ammo, Fw quyidagi formula bilan aniqlanadigan qiymatlardan oshmasligi kerak:

Fw = (0,5Lw + 1,67dp) ∑tRun /γm2, (197)

Bu yerda:

Lw — oval payvandlash nuqtasining uzunligi.

10-bob. Korroziyaga chidamlilikni taʼminlash boʻyicha talablar

266. Yupqa devorli poʻlatdan yasalgan rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan iborat qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilishni loyihalash QMQ 2.03.11-96 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

267. Yangi qurilish uchun korroziyadan himoya qilishni loyihalashda quyidagilar boshlangʻich maʼlumotlar hisoblanadi:

SHNQ 2.01.01-22 boʻyicha hududning iqlim sharoiti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

gazli agressiv muhitning xususiyatlari (gazlar, aerozollar);

agressiv moddaning turi va konsentratsiyasini, shamolning ustun keladigan yoʻnalishini, shuningdek, qurilish konstruksiyalarini ekspluatatsiya qilish davrida muhit xususiyatlarining mumkin boʻlgan oʻzgarishlarini hisobga olgan holda bino (inshoot) hamda tashqaridagi muhitning harorati va namligi.

qurilish konstruksiyalariga mexanik, termik va biologik taʼsirlar.

268. Bino va inshootlarning konstruksiyalarini davriy diagnostika (toʻgʻridan-toʻgʻri yoki masofaviy diagnostika) qilishga, shikastlangan konstruksiyalarni taʼmirlash yoki amlmashtirishga imkoniyat boʻlishi kerak.

Mazkur talablarni bajarish imkoniyati boʻlmasa, konstruksiyalar dastlab butun foydalanish davri uchun korroziyadan himoyalangan boʻlishi kerak.

269. Oʻrta va kuchli agressiv taʼsir koʻrsatadigan muhitlarda yuqori va normal javobgarlik darajasidagi bino hamda inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

270. Gazlarning V guruhi boʻyicha oltingugurt angidridi yoki vodorod sulfidini oʻz ichiga olgan agressivligi pastroq boʻlgan muhitda joylashgan bino va inshootlar uchun 09G2 va 14G2 poʻlatdan yasalgan poʻlat konstruksiyalarni loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

271. Agressiv muhitda foydalaniladigan turli xil metallardan yasalgan konstruksiyalarni loyihalashda turli xil metallarning kontakt zonasida kontakt korroziyasini oldini olish choralarini koʻrish kerak.

272. Metall konstruksiyalarga zararli taʼsir qilish darajasi QMQ 2.03.11-96ga muvofiq olinishi kerak.

11-bob. Yongʻin xavfsizligi va talablari

273. Yupqa devorli sovuq holda bukilgan rux qoplamali konstruksiyalarni qoʻllagan holda rux qoplamali profillardan yasalgan inshootlardan foydalangan holda binolar, inshootlar va yongʻin boʻlinmalarining olovbardoshlilik darajasi SHNQ 2.01.02-04 talablariga muvofiq oʻrnatilishi kerak.

274. Yupqa devorli sovuq holda rux qoplamali poʻlat profillardan yasalgan konstruksiyalarning yongʻinga chidamliligi strukturaviy elementlarning yongʻinga chidamli qoplamalari yoki yongʻinga chidamli plastinka materiallaridan yasalgan qoplamalar koʻrinishidagi maxsus choralar bilan taʼminlanishi, ularning qatlamlarining soni maxsus yongʻinga qarshi talablar uchun tanlanishi kerak.

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA

1-rasm. Sovuq holda bukilgan yupqa devorli profilllardan yuk koʻtaruvchi profillarning tipik shakllari va konstruksiya elementlarning ulama kesimlari

2-rasm. Sovuq holda bukilgan yupqa devorli profillardan konstruksiya elementlarining ochiq va yopiq kesimlari

3-rasm. Profilli varaqlar va kassetali profillarni kesim shakllari

a) qayrilishlar i bukilishlar, b) bukilgan yoki dumaloq qilingan bikr oraliq elementi, v) boltga birlashtirilgan bikr burchagi, g) bittalik chetki qayrilishlar, d) ikkitalik chetki qayrilishlar.

4-rasm. Sovuq holda bukilgan profillarning bikr elementlarini tipik shakllari

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 3-ILOVA

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 4-ILOVA

a) burchak yoki egilish burchagining oʻrta nuqtasi, b) tokchalarning tekis qismlarining nazariy eni bp , v) bp devorning tekis qismi nazariy eni (bp — qiya (egilgan) balandlik sw), g) devordagi bikr elementi bilan yonma-yon boʻlgan tekis qismlarning nazariy eni bp, d) tokchadagi bikr elementi bilan yonma-yon boʻlgan tekis qismlarning nazariy eni bp, X — tekis joylarning oʻrta chiziqlarining kesishish nuqtasi, R koʻndalang kesimning oʻrta chizigʻi bilan φ burchagi bissektrisasining kesishish nuqtasi.

Bitta qirrasidan mahkamlangan plastinalar uchun k koeffitsiyentlarining qiymatlari

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 5-ILOVA

Bikr elementlari

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 6-ILOVA

Kassetali profillar

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 7-ILOVA

Payvandlash nuqtalari

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 8-ILOVA

Konstruksiyalar uchun maxsus talablar

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 9-ILOVA

Bikr siqilgan elementlarning samarali kengligini aniqlash. Chekka bukma (otgib)lar bilan siqilgan tokchalarning samarali kengligini aniqlash tartibi

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 10-ILOVA

Markaziy siqilgan elementlarning barqarorligini hisoblash koeffitsiyentlari

Izoh. Jadvaldagi koeffitsiyentlarning qiymatlari 1000 marta oshirilgan.

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 11-ILOVA

Buralish deformatsiyasiga taʼsir boʻlgan va boʻlmagan kesimlar uchun kuchlanishlarning birgalikdagi taʼsirini hisobga oladigan oʻzaro taʼsir koeffitsiyentlari

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 12-ILOVA

Elastik bosqichda egilishning yassi shakli barqarorligini yoʻqotishning kritik momentini aniqlash

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 13-ILOVA

Manfiy haroratlarda qalinligi 4,0 mm gacha boʻlgan yupqa listli elementlarning zarba egiluvchanligini aniqlash usuli

1. Namunalarni tayyorlashda yarim mahsulot (zagotovka)larni kesib olish usuli, konsentrator oʻqining yoʻnalishi, yarim mahsulot (zagotovka)larni kesib olish texnologiyasi va namunalarni ishlab chiqarish GOST 9454-78 ga muvofiq amalga oshirish lozim.

2. Namunalarning yarim mahsulot (zagotovka)larini kesishda metallning xususiyatlarini oʻzgartiradigan perchinlash (naklyop) istishga yoʻl qoʻymilmaydi.

3. Oʻlchamlari GOST 9454-78 ga muvofiq 4 yoki 14 turdagi namunalar talablariga javob beradigan ishlov berilmagan sirtlar bilan namunalardan foydalanish lozim.

4. Qalinligi kamida 3,0 mm boʻlgan namunalardan qalinligi 2,5 mm gacha boʻlgan paket tayyorlanishi, bunda paket namunasini tayyorlashda bir xil qalinlikdagi bir turdagi profil qoʻllanilishi lozim.

5. Yassi yarim mahsulot (zagotovka)lar 55x8 mm oʻlchamdagi umumiy qalinligi kamida 3,0 mm boʻlgan paketda yigʻiladi.

6. Paket namunasi yassi yarim mahsulot (zagotovka)larning oʻzaro siljishidan qisqichlar (strubsinalar) bilan mahkamlanadi.

7. Kesikning oʻqidan 17,5±0,1 mm masofada ikkita teshik belgilab qoʻyiladi.

8. Paket namunasi diametri 2,2 mm boʻlgan burgʻilash uchi bilan burgʻulanadi. Paketdagi yassi yarim mahsulot (zagotovka)lar diametri 2,0 mm boʻlgan vintlar bilan mahkamlanadi.

9. Paket namunasida kopraning zarba mexanizmi harakatiga qarama-qarshi tomondan V yoki U shaklidagi kesma (nadrez) qilinadi. Kesmaning geometriyasi va aniqligiga qoʻyiladigan talablar GOST 9454 ga muvofiq bajariladi.

10. Paket namunasining sinov oʻtkazilayotganda uning barqarorligini saqlab qolish uchun bolgʻa zarbasi tomonidan yon tomon (torets)ning sirti mexanik ravishda tozalanadi.

11. Paket namunasining zarba egilish sinovlari 300J (30,0 kgm) tebrangich (mayatnik)ning yaxlitlangan (nominal) potensial energiyasi bilan kopra yordamida amalga oshirish kerak.

12. Kopraning konstruktiv xususiyatlari GOST 9454-78 ga muvofiq qabul qilinadi. GOST 9454-78 ga muvofiq namunalarni sovutish usullari va termometrlardan foydalanish lozim.

13. Paket namunalarining sinish yuzalarini vizual kuzatish uchun 10 — dan 40 — gacha kattalashtiradigan optik asboblardan foydalanish kerak.

14. Sinovlarni tayyorlash va oʻtkazish GOST 9454-78 ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

15. Paket namunasining umumiy zarba ishi tebragich (mayatnik)li kopra shkalasi boʻyicha aniqlash kerak.

16. Paket namunasi ikki qismga boʻlingan boʻlsa, sinovlar muvaffaqiyatli deb topiladi. Zarba ishi sinov natijasi deb qabul qilinadi.

17. Paket namunasi bir qatlamining yassi yarim mahsulot natija sifatida sinovdan oʻtkazish barcha qatlamlar yassi yarim mahsulot bitta mexanizm boʻyicha (yopishqoq yoki moʻrt) buzilgan sharti bilan paket namunasini buzilishning zarba ishini paketdagi qatlamlar soniga boʻlinmasi qabul qilinadi.

18. Paket namunasida turli xil parchalanish mexanizmiga ega qatlamlar paydo boʻlganda, moʻrt kristalli sinish tuzilishi boʻlgan qatlamning qattiqligi nolga teng deb qabul qilish kerak. Qolgan qatlamlarning qattiqligini ushbu ilovaning 19-bandiga muvofiq oʻrnatish kerak.

19. Paket namunada aralash sinish mexanizmi (moʻrt + yopishqoq, yaʼni chuqurchali va/yoki plastik siljish) paydo boʻlganda, sinish turi boʻyicha sinov haroratini (10°C dan 20°C gacha) oʻzgartirgan holda sinish mexanizmi (yopishqoq yoki moʻrt) sinish turi boʻyicha shartni aniqlash lozim.

20. Qalinligi 4,0 mm gacha boʻlgan yupqa devorli poʻlatlarning moʻrtlashuvining kritik harorati zarba kuchi meʼyoriy (mezon) qiymatga yetadigan haroratni qabul qilish kerak.

21. GOST 14918-2020 ga muvofiq 220 — 450 markali yupqa devorli sovuq holda bukilgan poʻlat profillarning kritik moʻrtlik harorati poʻlatning zarba kuchi 34 J/cm2 boʻlgan haroratni olish lozim.

22. Agar sinishning yopishqoq tarkibiy qismning ulushi kamida 85% boʻlsa, Sharpi namunalarida sinovdan oʻtgan (GOST 9454 ga muvofiq 14-toifa) qalinligi 2,5 mm va undan kam boʻlgan profillar uchun kritik moʻrtlik harorati uchun 24 J/sm2 yopishqoq zarbani meʼyoriy qiymatini olish kerak.

23. Oʻlchov natijalari sinovlar bayoniga kiritish lozim.

SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalariga 14-ILOVA

Asosiy belgilar

Mazkur meʼyorda miqdorlarning quyidagi asosiy harf belgilari qoʻllanilgan:

A0 — mahalliy barqarorlikni yoʻqotgan sterjenining koʻndalang kesim yuzasi Aef = A — A0;

Ab — bolt sterjenining kesim yuzasi, brutto;

Abn — bolt sterjenining kesim yuzasi, netto;

Ac — koʻndalang kesimning siqilgan yuzasi;

Ayef — koʻndalang kesimning samarali yuzasi;

Af — tokchaning kesim yuzasi;

Ag — koʻndalang kesimning toʻla yuzasi;

Agn — Ag ning zaiflashishni hisobga olgan holda kesim yuzasi, netto;

Ared — koʻndalang kesimning alohida siqilgan qismlarining samarali (redutsiyalashgan — kamaytirilgan) yuzasi;

As — bikr elementning dastlabki hisobiy kesim yuzasi;

Asa — siqilgan tokchaga eng yaqin gofrali profil devorining bikr elementning dastlabki hisobiy kesimning yuzasi;

Asb — gofrali profil devorining bikr elementining siqilgan tokchasidan ikkinchisining dastlabki hisobiy kesimining yuzasi;

As, red — bikr elementining qisqartirilgan (samarali) kesim yuzasi;

Aw — devorning kesim yuzasi;

Cθ — plastinkani burilishdan mahkamlaydigan egri chiziqli shartli prujinaning bikrligi;

CD — burchak ulanishining bikrligi;

D — plastinaning silindrsimon bikrligi;

E — elastiklik modul;

F — yuklar va taʼsirlarning noqulay birikmalaridan elementdagi maksimal hisobiy kuch;

Fθ — hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Fθn — meʼyoriy yuk koʻtarish qobiliyati;

F0 — burama vintning asosiy elementidan uni chiqib ketish sharti hisobga olgan holda hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Fb — metall buyumlarning ulanadigan elementlarning ezilish sharti hisobga olgan holda hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Fn — metall buyumlarlar uchun teshiklarning zaiflashishini hisobga olgan holda, ulangan elementlarning uzilishdagi hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Fp — metall buyumlarning kalla orqali ulangan elementlarni uzish uchun metall buyumlarning hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Ft — metall buyumlarning choʻzilishdagi yuk koʻtarish qobiliyati;

Fv — metall buyumlarning kesish shartni hisobga olgan holda hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati;

Fvn — ulanishning meʼyoriy yuk koʻtarish qobiliyati;

G — siljish moduli;

𝐼ω — inersiya sektorial momenti;

𝐼yef — inersiya samarali momenti;

𝐼g — toʻliq koʻndalang kesimning inersiya momenti;

𝐼w — devorning inersiya momenti;

K — elastik bogʻlanishning chiziqli bikrligi;

M — egilish momenti;

ΔM — siqilgan qismning mahalliy barqarorligini yoʻqotganda, ogʻirlik markazining siljishidan kesimda qoʻshimcha egilish momenti;

Mp — oraliq tayanchdagi egilish momenti;

MR — chegaraviy egilish momenti;

Mcr — elastik bosqichda tekis egilish shaklining barqarorligini yoʻqotishning keskin (kritik) momenti;

N — boʻylama kuch;

Ncr — elastik bosqichda barqarorlikni yoʻqotishning keskin (kritik) kuchi;

P — hisobiy yuk;

Pn — SHNQ 2.01.07-21 va SHNQ 2.03.05-23 ga muvofiq meʼyoriy yuk;

Q — koʻndalang kuch, siljish kuchi;

Qfic — ulanadigan elementlar uchun shartli koʻndalang kuch;

Qr — profilning bitta devoriga tayanch reaksiya yoki taalluqli boʻlgan yuk;

Qs — bitta tekislikda joylashgan plankalar tizimidagi shartli koʻndalang kuch;

Q w — koʻndalang kuch taʼsiridan profil devorining yuk koʻtarish qobiliyati;

Q w,p — profil devorining mahalliy koʻndalang taʼsirda yuk koʻtarish qobiliyati;

Rbp — ezilishda bitta boltli ulanishning hisoblangan ulanishi;

Rbs — kesishda bitta boltli ulanishning hisoblangan ulanishi;

Rbt — choʻzishda bitta boltli ulanishning hisoblangan ulanishi;

Rlp — silindrsimon sharnirlarda (sapfalarda) mahalliy ezilishga zich urinish nuqtasida hisoblangan ulanish;

Rs — poʻlatning siljishdagi hisobiy qarshiligi;

Ru — poʻlatning vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha choʻzilishga, siqilishga, egilishga hisoblangan qarshiligi;

Run — minimal kuchlanish σv qiymatiga teng boʻlgan poʻlatning vaqtinchalik qarshiligi;

Run,sup — poʻlat metall buyumlarning vaqtinchalik qarshiligi;

Ry — poʻlatning oquvchanlik chegarasi boʻyicha choʻzilishga, siqilishga, egilishga hisoblangan qarshiligi;

Ryn — σt oquvchanlik chegarasi qiymatiga teng boʻlgan poʻlatning oquvchanlik chegarasi;

Wyef — samarali elastik kesimning qarshilik momenti;

byef — siqilgan tokcha, devor, kamarning hisobiy (samarali) eni;

bp — plastinkaning nazariy eni;

br — bikr elementining umumiy eni;

bs — perimetri boʻylab oʻlchanadigan bikr elementining eni;

d — metall buyumlarning yaxlitlangan (nominal) diametri;

db — bolt tayoqchasi (sterjeni) ning tashqi diametri;

dw — press-shaybaning yoki vint kallasining diametri;

ε — poʻlat sinfining taʼsirini hisobga oladigan koeffitsiyent;

f — konstruksiya elementining egilishi (bukilishi) yoki siljishi;

fu — konstruksiya elementining chegaraviy egilishi (bukilishi) yoki siljishi;

hyef — siqilgan devorning hisoblangan (samarali) balandligi;

hw — tokchalarning markaziy chiziqlari orasidagi profil devorining balandligi;

— burilish yoki egilish-burilish shaklidagi barqarorlikni yoʻqotish uchun shartli moslashuvchanlik;

— bikr elementining shartli moslashuvchanligi;

— plastinkaning shartli moslashuvchanligi;

— profil devorining shartli moslashuvchanligi;

r — profil koʻndalang kesimida egilishning ichki radiusi;

t — poʻlat listning, metall va organik qoplamalarni hisobga olmagan holda hisobiy qalinligi;

tcor — list, rux va boshqa metall qoplamalarni hisobga olmagan holda yaxlitlangan (nominal) qalinligi;

tyeq — kassetali profilning keng tokchasining ekvivalent qalinligi;

tf — kamar qalinligi;

tnom — organik qoplamalarni hisobga olmasdan, rux va boshqa metall qoplamalarni oʻz ichiga olgan, sovuq holda shakllanganidan keyin listning yaxlitlangan (nominal) qalinligi;

tred — bikr elementning samarali qalinligi;

tsup — vint biriktiriladigan asosiy (baza) elementning qalinligi;

tw — devorning hisobiy qalinligi;

γb — boltli ulanishning ish sharoiti koeffitsiyenti;

γc — ish sharoiti koeffitsiyenti;

γf — yukning ishonchliligi koeffitsiyenti;

γm — ashyo (material) boʻyicha ishonchliligi koeffitsiyenti;

γm2 — tortib olinadigan mixparchinlarda, burama vintlarda yoki dyubellarda ulanishning ishonchliligi koeffitsiyenti;

γn — inshootning masʼullik boʻyicha ishonchliligi koeffitsiyenti;

δ — profil kesimida mahalliy siljish;

ρ — elastik bosqichda barqarorlikni yoʻqotish kuchlanishiga asoslangan plastinaning shartli moslashuvchanligiga mos keladigan pasaytirish koeffitsiyenti (kamaytirish (reduksiya) koeffitsiyenti);

χd — kesim shaklining barqarorligini yoʻqotishidan yuk koʻtarish qobiliyatining pasayishi koeffitsiyenti (bikr elementining barqarorligini yoʻqotishning yassi shakli);

χlT — yassi egilish shaklining barqarorligini yoʻqotganda pasayish koeffitsiyenti;

σcom — kesimdagi aniq (faktik) kuchlanish;

σcom,s — bikr elementning markaziy oʻqi boʻylab aniq (faktik) kuchlanish;

σcr — plastina barqarorligini yoʻqotishning kritik kuchlanishi;

σcr,s — siqilgan tayoqcha (sterjen) turi boʻyicha bikr elementining barqarorligini yoʻqotishning elastik kritik kuchlanishi;

σmax — hisobiy yuklarning noqulay kombinatsiyasidan konstruktiv elementlardagi eng katta (maksimal) normal kuchlanish;

τmax — hisobiy yuklarining noqulay kombinatsiyasidan konstruktiv elementlardagi eng katta (maksimal) urinma kuchlanishi;

φ — markaziy siqilishda barqarorlik koeffitsiyenti.