Chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarni iqtisodiy sudlar tomonidan koʻrishda qonunchilik hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari haqida (27-son)
20.11.2023
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Har kimning, shu jumladan, xalqaro iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining sud orqali himoyalanish huquqi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (24, 55, 139-moddalari), qonunchilik hujjatlari, xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va tamoyillari hamda xalqaro shartnomalar bilan tan olinadi va kafolatlanadi.
Iqtisodiy sudlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi)ning chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarni yuritishni tartibga soluvchi normalarini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
I bob. Umumiy masalalar va ishda ishtirok etuvchi shaxsning huquqiy maqomini aniqlash
1. Iqtisodiy sudlar tomonidan chet el tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar, chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar (bundan buyon matnda chet ellik shaxslar deb yuritiladi) ishtirokidagi ishlarni koʻrishda, shu jumladan, chet el davlat sudi yoki arbitraj qarorini tan olish va ijroga qaratish, shuningdek, chet el davlat sudining topshirigʻini bajarish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Nyu-York shahrida 1958-yil 10-iyunda imzolangan “Chet el mamlakatlari hakamlik qarorlarini eʼtirof etish va ijro etish toʻgʻrisidagi”gi Konvensiya (bundan buyon matnda Nyu-York Konvensiyasi deb yuritiladi), Kiyev shahrida 1992-yil 20-martda imzolangan “Xoʻjalik faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq nizolarni hal etish tartibi toʻgʻrisida”gi Bitim (bundan buyon matnda Kiyev Bitimi deb yuritiladi), Minsk shahrida 1993-yil 22-yanvarda imzolangan “Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar boʻyicha huquqiy munosabatlar va huquqiy yordam toʻgʻrisida”gi Konvensiya (bundan buyon — Minsk Konvensiyasi deb yuritiladi), Kishinev shahrida 2002-yil 7-oktabrda imzolangan “Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar boʻyicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar toʻgʻrisida”gi Konvensiya (bundan buyon — Kishinev Konvensiyasi deb yuritiladi), Gaaga shahrida 1954-yil 1-martda imzolangan “Fuqarolik protsessi masalalariga doir” Konvensiya, huquqiy yordam berish haqidagi Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonunchilik hujjatlari, xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan tamoyillariga amal qilishlari lozim.
2. Iqtisodiy sud nizo boʻyicha ishtirok etuvchi shaxslarning huquqiy maqomini aniqlash yuzasidan choralar koʻradi. Ishda ishtirok etuvchi shaxsning huquqiy maqomi chet ellik shaxs sifatida tasdiqlanishi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) 1158-moddasi asosida chet el huquqini qoʻllanilishiga sabab boʻlishi mumkinligini eʼtiborga olish lozim.
3. Chet ellik yuridik shaxsning huquqiy maqomi mazkur yuridik shaxs taʼsis etilgan davlatning huquqi bilan belgilanadi (roʻyxatdan oʻtgan yoki oʻzining asosiy joylashgan joyi boʻlsa).
4. Chet el huquqi boʻyicha yuridik shaxs boʻlmagan xorijiy tashkilotlarning fuqarolik huquqiy maqomi tashkilot taʼsis etilgan davlat huquqi bilan belgilanadi.
Chet ellik jismoniy shaxsning huquqiy maqomi u fuqarosi boʻlgan yoki doimiy yashaydigan (fuqaroligi boʻlmagan shaxs) davlatning huquqi bilan belgilanadi.
Chet ellik shaxs — tadbirkorning huquqiy maqomi u tadbirkor sifatida roʻyxatidan oʻtgan davlat qonunchiligiga muvofiq belgilanadi.
5. Chet ellik yuridik shaxsning huquqiy maqomi, qoida tariqasida, kelib chiqqan davlatning savdo reyestridan (registridan) tegishli tartibda tasdiqlangan koʻchirma yoki muassasa oʻsha davlat qonunchiligida tan olingan huquqiy maqomning boshqa ekvivalent dalillari bilan tasdiqlanadi.
6. Sudlar taqdim etilgan hujjatlarni baholashda, savdo reyestridan (registridan) koʻchirmada rahbar sifatida yoki imzo qoʻyish huquqiga ega boʻlgan shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning daʼvoni, arizani, shikoyatni imzolagan yoki ishonchnoma bergan shaxsning rekvizitlariga muvofiqligiga eʼtibor qaratishlari lozim.
7. Sudlar inobatga olishlari lozimki, daʼvo ariza yuridik shaxsning oʻziga emas, balki alohida boʻlinmasiga (filial, vakolatxona)ga nisbatan taqdim etilgan boʻlsa, IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan daʼvo arizasini qabul qilish rad etiladi. Agar bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish yuritish IPK 110-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq tugatilishi lozim.
8. Chet ellik shaxsning doimiy muassasasi orqali Oʻzbekiston Respublikasida olib borayotgan faoliyati bilan bogʻliq nizolar boʻyicha daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, undiriladigan summa chet ellik shaxsning Oʻzbekiston Respublikasida “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi 2019-yil 22-oktabrdagi OʻRQ-573-sonli Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 13-moddasi asosida ochilgan hisobraqamlaridan undirilishiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
8.1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonunchilik hujjatlariga muvofiq oldindan davlat boji toʻlashdan ozod qilingan chet ellik shaxs sudga daʼvo arizasi, ariza va shikoyat bilan murojaat qilganda, ularning daʼvo arizasi, ariza va shikoyatini qanoatlantirish rad etilganda, ulardan undirilishi lozim boʻlgan davlat boji va boshqa sud xarajatlari chet ellik shaxsning Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat olib borayotgan doimiy muassasasining hisobraqamlaridan undiriladi.
8.2. “Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 17-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq Palataga aʼzolik tadbirkorlik faoliyati subyekti yoki tadbirkorlik faoliyati subyektlarining birlashmasi yoxud tadbirkorlik faoliyatini qoʻllab-quvvatlash uchun tashkil etilgan boshqa tashkilot, chet el kompaniyalarining vakolatxonalari va Palata oʻrtasida shartnoma tuzish yoʻli bilan rasmiylashtirilishini eʼtiborga olgan holda, sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Palata unga aʼzo hisoblangan chet ellik shaxslar manfaatida ham sudlarga daʼvo arizalari bilan bir qatorda shikoyatlar, arizalar berishi mumkin.
II bob. Iqtisodiy sudlarning chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlar boʻyicha vakolatlari
9. Iqtisodiy sudlarning chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlar boʻyicha vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari va IPK 31-bobiga asosan belgilanadi.
10. IPK 239-moddasining birinchi qismida Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlari chet ellik shaxslar ishtirokida iqtisodiyot sohasida yuzaga keladigan nizolar boʻyicha ishlarni koʻrib chiqishi mumkin boʻlgan asoslar (holatlar) roʻyxati, IPK 240-moddasining birinchi qismida esa Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlarining mutlaq vakolatlariga kiritilgan chet ellik shaxslar ishtirokidagi nizolar boʻyicha ishlar roʻyxati keltirilgan.
11. Agar taraflardan hech boʻlmaganda biri chet ellik shaxs boʻlib, ular oʻzlarining iqtisodiyot sohasida amalga oshirgan faoliyati bilan bogʻliq yuzaga kelgan yoki yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizoni koʻrish boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudi vakolatiga ega deb belgilangan bitimni tuzsalar, basharti, bunday bitim chet davlat sudining mutlaq vakolatlarini oʻzgartirmasa, Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudi ushbu nizoni koʻrish boʻyicha mutlaq vakolatga ega boʻladi.
12. Iqtisodiy sudlarning vakolatlarini belgilash toʻgʻrisidagi bitim yozma shaklda tuzilishi kerak.
Mazkur bitim shartnomaning tarkibiy qismi boʻlgan shartnoma shartida yoki alohida bitim tarzida rasmiylashtirilishi mumkin.
Agar bitim taraflarning xohish-irodasi ular tomonidan imzolangan hujjatda ifodalangan boʻlsa yoki bunday bitimni qayd etishni taʼminlovchi elektron yoxud boshqa aloqa vositalaridan foydalanilgan holda xatlar yoki xabarlar almashish yoʻli bilan tuzilgan boʻlsa, bunday bitim yozma shaklda tuzilgan hisoblanadi.
13. Taraflar oʻrtasida tuzilgan bitimda ular oʻrtasida kelib chiqishi mumkin boʻlgan iqtisodiy nizolarni Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlarida koʻrish belgilangan boʻlib, biroq nizo aynan qaysi iqtisodiy sudda koʻrilishi belgilanmagan boʻlsa, nizoni koʻrish lozim boʻlgan iqtisodiy sudni va nizoni sudlovga tegishliligini aniqlashda IPK normalari qoʻllaniladi (5 bob, 2 paragraf).
14. Taraflar oʻrtasida nizolarni xalqaro arbitraj yoki hakamlik sudiga topshirish haqidagi kelishuvning mavjudligi bitim tarafining iqtisodiy sudga daʼvo taqdim qilishiga va iqtisodiy sud tomonidan ish qoʻzgʻatilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
15. Sudlar inobatga olishlari lozimki, agar taraflarning nizoni xalqaro arbitraj yoki hakamlik sudiga koʻrish uchun topshirish toʻgʻrisidagi kelishuvi mavjud boʻlib, hakamlik sudiga murojaat qilish imkoniyati boy berilmagan va ishning iqtisodiy sudda koʻrilishiga qarshi boʻlgan javobgar oʻzining nizoning mazmuni boʻyicha birinchi arizasidan kechiktirmay nizoni hakamlik sudining yoki arbitrajning hal qiluviga oʻtkazish toʻgʻrisida iltimosnoma bersa, iqtisodiy sud IPK 107-moddasining 2-bandiga asosan daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirishi lozim.
Agar javobgar sudga shu mazmundagi ariza yoki iltimosnomani koʻrsatilgan muddatda taqdim qilmagan yoki javobgar nizoni iqtisodiy sudda koʻrilishiga roziligidan guvohlik beruvchi protsessual harakatlarni sodir etgan taqdirda (masalan, nizo yuzasidan fikrnoma taqdim qilish, biror protsessual xususiyatdagi iltimosnoma yoki ariza taqdim etish va boshqalar), u ishni xalqaro arbitraj yoki hakamlik sudiga topshirishni talab qilish huquqidan mahrum boʻladi.
16. Agar nizoni chet davlat sudi sudloviga topshirish toʻgʻrisidagi bitim Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudining mutlaq vakolatini oʻzgartirmasa, sud daʼvo arizasini (arizani) IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos ravishda qabul qilishni rad etadi, agar daʼvo arizasi (ariza) ish yurituviga qabul qilingan boʻlsa, IPK 110-moddasining 1-bandiga mos ravishda ish yuritish tugatiladi.
17. Agar taraflarning nizoni xalqaro arbitraj yoki hakamlik sudiga koʻrish uchun topshirish toʻgʻrisidagi kelishuvi mavjud boʻlsa, ushbu bitimni oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan yoki oʻz kuchini yoʻqotgan yoxud ijro etib boʻlmaydigan bitim deb hisoblagan taqdirda, sud nizoni mazmunan koʻrib chiqadi (Nyu-York Konvensiyasi 2-moddasining uchinchi bandi). Bunda, iqtisodiy sud kelishuvning haqiqiyligini, xususan, bitimning yozma shakliga rioya etilganligi, taraflarning muomala va huquq layoqatiga hamda shartnoma tuzish erkinligiga rioya etilganligi, kelishuvning oʻz kuchini yoʻqotgan yoki yoʻqotmaganligi (iqtisodiy sudda ayni bir nizo predmeti boʻyicha nizo yuzasidan ish koʻrilmaganligi), shuningdek, nizoni xalqaro arbitraj yoki hakamlik sudi hal qiladigan nizolar jumlasiga kirish yoki kirmasligiga baho berishi lozim.
17.1. Nizoni xalqaro arbitrajga koʻrish uchun topshirish toʻgʻrisidagi kelishuv mavjud boʻlsa, sudlar kelishuvda koʻrsatilgan sud haqiqatda mavjudligini tekshirishlari lozim.
III bob. Chet elga mansub hujjatlarga qoʻyiladigan talablar
18. IPK 246-moddasining birinchi qismiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida joylashgan chet davlatlar muassasalari, tashkilotlari va fuqarolari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi muassasalari, tashkilotlari va fuqarolariga yoki chet ellik shaxslarga nisbatan chet el huquqi normalari boʻyicha belgilangan shakl boʻyicha berilgan, tuzilgan yoki tasdiqlangan hujjatlar, agar Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlarida yoki Oʻzbekiston Respublikasi hamda bu hujjatlar kelib chiqqan muassasalar va tashkilotlarning davlati ishtirokchi boʻlgan xalqaro shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, ushbu hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlari tomonidan faqat konsullik legallashtiruvi mavjud boʻlganda yoxud ularga apostil qoʻyilgan boʻlsa, qabul qilinadi.
19. Chet davlat hududida tuzilgan va iqtisodiy sudga taqdim qilingan rasmiy hujjatlarni legallashtirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 20-noyabrdagi 610-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasida hamda xorijda hujjatlar va dalolatnomalarni konsullik legallashtirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
20. Nizoni iqtisodiy sudda koʻrib chiqishda chet davlat hududida rasmiylashtirilgan hujjatlarni legallashtirilishi dalillar manbaini tasdiqlash uchun lozim, biroq hujjatdagi maʼlumotlarning mazmunan toʻgʻriligini aniqlash maqsadida sud tomonidan tekshiruv oʻtkazilishini istisno qilmaydi.
21. Sudlarga tushuntirilsinki, Gaaga shahrida 1961-yil 5-oktabrda imzolangan “Xorijiy rasmiy hujjatlarni legallashtirish talabini bekor qiluvchi” Konvensiya (bundan buyon matnda Gaaga Konvensiyasi deb yuritiladi) ishtirokchisi boʻlgan chet davlatning rasmiy hujjatlari Konvensiyada nazarda tutilgan hollarda konsullik legallashtiruvisiz qabul qilinadi.
Gaaga Konvensiyasi 1-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, chet davlatning rasmiy hujjatlari deb oʻz mohiyatiga koʻra quyidagilar tushuniladi:
chet davlat vakolatli organlari va mansabdor shaxslarining hujjatlari, shu jumladan, prokuratura, sud kotibiyati yoki sud ijrochilarining hujjatlari;
maʼmuriy hujjatlar;
notarial idoralar hujjatlari;
rasmiy qaydlar, roʻyxatdan oʻtkazilganligi haqidagi qaydlar, muayyan sanani tasdiqlovchi vizalar, notariusda tasdiqlanmagan hujjatdagi imzoni tasdiqlash kabi qaydlar.
Shu bilan birga, sudlarning eʼtibori Gaaga Konvensiyasi talablari diplomatik yoki konsullik agentlari tomonidan bajarilgan hujjatlar hamda tadbirkorlik yoki bojxona operatsiyalari bilan bevosita bogʻliq boʻlgan maʼmuriy hujjatlarga tatbiq etilmasligiga qaratilsin.
22. Gaaga Konvensiyasiga muvofiq bir davlatning vakolatli organlari tomonidan tayyorlangan va boshqa davlat hududida foydalanishga moʻljallangan hujjatlarga maxsus shtamp — “apostil” qoʻyiladi.
Apostil bilan tasdiqlangan rasmiy hujjatni keyinchalik legallashtirish talab etilmaydi va rasmiy hujjatdan Gaaga Konvensiyasiga aʼzo barcha ishtirokchi davlatlarda foydalanish mumkin.
23. Agar xalqaro shartnomada boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, chet davlat rezidentlari tomonidan uning vakiliga berilgan ishonchnomalar apostil bilan tasdiqlanishi lozim.
24. Sudlarning eʼtibori FKning 1182-moddasiga muvofiq, ishonchnomaning shakli va amal qilish muddati ishonchnoma berilgan mamlakatning huquqi boʻyicha belgilanishiga, agar Oʻzbekiston Respublikasi huquqi talablariga rioya etilgan boʻlsa, ishonchnoma shakliga rioya etilmaganligi tufayli haqiqiy emas deb topilishi mumkin emasligiga qaratilsin.
25. Sudlar Gaaga Konvensiyasida daʼvo arizalar, arizalar, shikoyatlar, shartnomalar (kontraktlar), bojxona va toʻlov hujjatlariga apostil qoʻyilishi nazarda tutilmaganligini inobatga olishlari lozim.
26. Sudlar inobatga olishlari lozimki, sudga daʼvo arizasi, ariza, shikoyat bilan murojaat etishda, apostil qoʻyilishi talab etiladigan hujjatlarga apostil daʼvo arizasi sudga topshirilgan sanaga qadar qoʻyilgan boʻlishi lozim.
27. Sudlar Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan tuzilgan huquqiy yordam toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomalarda belgilangan tartibga koʻra, shartnoma tarafi boʻlgan chet davlatlarning rasmiy hujjatlarini legallashtirilmagan va apostil qoʻyilmagan holda ish yuritishga qabul qilishga haqli.
Bunda chet davlat tomonidan rasmiy hujjat sifatida tan olingan hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasi hududida xuddi shunday huquqiy ahamiyatga ega boʻlgan rasmiy hujjat sifatida tan olinishi lozim.
28. IPK 246-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, chet tilida tuzilgan hujjatlarni Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudiga taqdim etishda, ushbu hujjatlarga ularning davlat tilidagi yoki iqtisodiy sud ishlari yuritilayotgan tildagi tegishli tarzda tasdiqlangan tarjimasi qoʻshib topshirilishi kerak.
Mazkur tartibga rioya qilinmagan holda taqdim qilingan hujjatlar iqtisodiy sud tomonidan ish yurituviga qabul qilinmaydi va daʼvo arizasi IPK 155-moddasi birinchi qismining 1-bandiga mos holda qaytariladi.
Agar daʼvogar (arizachi) tomonidan daʼvo ariza (arizani) sudga taqdim etishda IPK 246-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan talablarga rioya etilmaganligi sud tomonidan daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish mazmunan koʻrib chiqiladi.
IV bob. Chet ellik shaxslar ishtirokidagi iqtisodiy ishlarni koʻrib chiqish tartibi
29. Agar xalqaro shartnomalarda boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, iqtisodiy sudlar chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarni qonunchilikda belgilangan muddatlarda koʻrib, hal etishga eʼtibor qaratish lozim.
Ishni koʻrish muddatini belgilashda sudlarning eʼtibori ishning murakkabligi, chet ellik shaxsning huquqiy maqomi, qoʻllanilishi lozim boʻlgan huquqni aniqlash va sharhlash yuzasidan soʻrovnomalar yuborish, taraflarni sud majlisi vaqti va joyi haqida tegishli tartibda xabardor qilish, sud topshiriqlarini yuborish va boshqa holatlar inobatga olinishiga qaratilsin.
30. Iqtisodiy sudlar IPKning 239-240-moddalarida nazarda tutilgan chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarni koʻrishda ularning sud majlisi vaqti va joyi haqida belgilangan tartibda xabardor qilinishi hamda protsessual va boshqa hujjatlarni tarjima qilinishini inobatga olgan holda IPKning 244-moddasida belgilangan maxsus protsessual muddatlarga rioya qilishlari lozim.
31. Chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlar, agar bu shaxslar yoki ularning filiallari, vakolatxonalari, doimiy muassasalari, yoxud ularning ish yuritishga vakolatli boʻlgan vakillari Oʻzbekiston Respublikasi hududida turgan yoki yashayotgan boʻlsa, IPKning 164-moddasida belgilangan muddatda koʻriladi.
Agar chet ellik shaxslarning ish yuritishga vakolatli boʻlgan vakillari Oʻzbekiston Respublikasi hududidan chiqib ketganligi aniqlansa yoki ularning filiallari, vakolatxonalarining Oʻzbekiston Respublikasida faoliyati tugatilgan boʻlsa, ish IPKning 244-moddasida belgilangan maxsus protsessual muddatlarda koʻrib chiqiladi.
32. Ishda ishtirok etuvchi chet ellik shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida belgilangan tartibda xabardor qilingan hollarda, ishni koʻrish muddati sud topshiriqlarini yuborish uchun Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida belgilangan muddatda, shartnomada bunday muddat belgilanmagan yoki shartnoma mavjud boʻlmagan taqdirda, olti oydan ortiq boʻlmagan muddatga uzaytiriladi.
33. Agar iqtisodiy sudlar tomonidan ishda ishtirok etuvchi shaxslarni tegishli ravishda xabardor qilish uchun belgilangan tartibda xorijiy davlatlarning vakolatli organlariga sud topshiriqlari yuborilgan boʻlsa, sudlar IPK 102-moddasining 4-bandiga muvofiq iqtisodiy ish boʻyicha ish yuritishni toʻxtatib turishlari mumkinligini inobatga olish lozim.
34. Chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlar apellyatsiya yoki kassatsiya va taftish instansiyasida IPKda belgilangan muddatlarda tegishli tartibda koʻrib chiqiladi.
35. Sud ishlari yuritiladigan til prinsipiga muvofiq iqtisodiy sudlarning sud topshiriqlari Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi organlariga xalqaro shartnomalarda boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, yuborilayotgan davlatning davlat tili yoki ish yuritilayotgan tildagi tegishli tarzda tasdiqlangan tarjimasi qoʻshib taqdim etiladi.
36. Nizolashayotgan tomonlar chet elga topshiriladigan hujjatlarning tegishli tartibda tasdiqlangan tarjimalarini iqtisodiy sudga topshirishlari mumkin.
37. Sud topshirigʻi va hujjatlar chet davlat tiliga tarjima qilish uchun iqtisodiy sud tomonidan IPKda belgilangan tartibda sud ishlarini yuritish bilan shugʻullanuvchi tarjimonga yoki ixtisoslashgan tashkilotga yuborilishi mumkin (tarjima byurosi, Savdo-sanoat palatasi va boshqalar).
Sudlarga tushuntirilsinki, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar va ularni toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 28-oktabrdagi 570-sonli “Jabrlanuvchilar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va xolislarga toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlarni hisoblash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori bilan belgilangan.
38. Sudlar hujjatlarni chet tiliga tarjima qilish uchun taraflar roziligi bilan tarjimonni ishga jalb qilish mumkinligini inobatga olishlari lozim.
Xalqaro shartnomalarda nazarda tutilgan hollarda, chet tiliga tarjima qilingan sud hujjatlari va unga ilova qilinayotgan hujjatlarning tarjima qilgan tarjimonning imzosi notarial tasdiqlanishi lozim.
39. Chet elga topshiriladigan hujjatlarning chet tiliga tarjima qilish xarajatlarini taqsimlash IPKda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
40. Tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summa tegishli iltimosnoma bilan murojaat qilgan ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan, shuningdek, sud topshirigʻiga ilova qilinadigan hujjatlarni daʼvogar (arizachi) tomonidan sudning depozit hisobvaragʻiga oldindan oʻtkaziladi.
Agar tarjima qilinishi lozim boʻlgan hujjatlar ikkala tarafga tegishli boʻlsa, talab qilinadigan summani ular teng boʻlib sudning depozit hisobvaragʻiga oʻtkazadi.
Agar hujjatlar sudning tashabbusi bilan tarjima uchun berilgan boʻlsa, toʻlanishi lozim boʻlgan summa sudning depozit hisobvaragʻidan toʻlanadi.
Keyinchalik, mazkur summa ishda ishtirok etuvchi shaxslardan IPKning 118-moddasiga muvofiq undirilib, sudning depozit hisobvaragʻiga oʻtkaziladi.
41. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, baʼzi xalqaro shartnomalarga muvofiq, sud topshiriqlari va unga ilova qilinadigan hujjatlar xalqaro shartnomada koʻrsatilgan tilda rasmiylashtirilishi mumkin. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi oʻrtasida fuqarolik va jinoiy ishlar boʻyicha huquqiy yordam toʻgʻrisidagi shartnoma (Pekin, 1997-yil 11-dekabr) 4-moddasining ikkinchi bandida huquqiy yordam koʻrsatish haqidagi iltimosnoma va taqdim etiladigan hujjatlar soʻralayotgan ahdlashuvchi tomonning rasmiy tilida tuziladi va unga soʻralayotgan ahdlashuvchi tomonning rasmiy tiliga yoki ingliz yoxud rus tiliga tarjimasi ilova qilinishi nazarda tutilgan.
V bob. Chet ellik shaxslar ishtirokida iqtisodiy nizolarni koʻrib chiqishda sud tomonidan qoʻllaniladigan huquqni aniqlash
42. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 15-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan prinsip va normalari bilan bir qatorda Oʻzbekiston Respublikasi huquqiy tizimining tarkibiy qismidir.
43. Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining qonunida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasi qoidalari qoʻllaniladi.
44. Iqtisodiy sudlar tomonidan xalqaro shartnomalarni qoʻllash va ularni talqin qilish 1969-yil 23-mayda Vena shahrida imzolangan “Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisida”gi Konvensiyasi (bundan buyon matnda Vena Konvensiyasi deb yuritiladi) hamda “Oʻzbekiston Respublikasining Xalqaro shartnomalari toʻgʻrisida”gi 2019-yil 6-fevraldagi OʻRQ-518-sonli Qonuni hisobga olingan holda amalga oshiriladi.
45. Kiyev Bitimi ishtirokchisi boʻlgan Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi mamlakatlaridagi chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarni koʻrib chiqishda iqtisodiy sudlar ushbu Bitim normalarining maxsus xususiyatlarini inobatga olishlari lozim.
46. Agar huquqiy munosabatlar Kiyev Bitimi bilan tartibga solinmagan boʻlsa, ishlarni koʻrishda Kishinev Konvensiyasi normalari qoʻllaniladi. Kishinev konvensiyasi ishtirokchilari boʻlmagan MDH davlatlari bilan munosabatlarda Minsk Konvensiyasi qoʻllaniladi.
47. Oʻzbekiston Respublikasi bilan huquqiy yordam toʻgʻrisida ikki tomonlama xalqaro shartnomalar tuzgan davlatlarning chet ellik shaxslari ishtirokidagi ishlarni koʻrishda ushbu shartnomalarning qoidalari qoʻllaniladi.
48. Boshqa davlatlarning chet el shaxslari ishtirokidagi ishlarni koʻrib chiqishda universal koʻp tomonlama shartnomalar qoʻllaniladi, xususan, “Fuqarolik protsessi masalalariga doir” Gaaga shahrida 1954-yil 1-martda imzolangan Konvensiya, Gaaga Konvensiyasi.
49. Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarini qoʻllashda, sudlar xalqaro shartnoma majburiy boʻlishiga roziligini bildirgan va ular uchun kuchga kirgan davlatlarning tarkibiga eʼtibor qaratishlari lozim.
Shu bilan birga, shuni inobatga olish kerakki, agar shartnomaning kuchga kirish tartibida yakuniy imzolashdan boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlsa, xalqaro shartnoma uni tuzishda ishtirok etgan va imzolagan davlat shartnomani majburiy boʻlishiga rozilik bildirmagan boʻlsa, xalqaro shartnoma oʻsha davlat uchun qoʻllanilmaydi. Xususan, Kiyev Bitimi uni imzolagan, biroq ratifikatsiya qilmagan Moldova Respublikasi bilan munosabatlarda qoʻllanilmaydi.
50. Shuningdek, chet ellik shaxslar ishtirokidagi ishlarda Oʻzbekiston Respublikasi qoʻshilgan maxsus koʻp tomonlama xalqaro shartnomalar normalari qoʻllaniladi. Xususan, Vena shahrida 1980-yil 11-aprelda imzolangan “Xalqaro tovarlar oldi-sotdi shartnomalari toʻgʻrisida”gi Konvensiya, unga qoʻshilgan davlatlarning tadbirkorlik subyektlari oʻrtasida mahsulot yetkazib berish shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan, Ottava shahrida 1988-yil 28-mayda imzolangan “Xalqaro moliyaviy lizing toʻgʻrisida”gi UNIDRUA Konvensiyasi, unga qoʻshilgan davlatlarning tadbirkorlik subyektlari oʻrtasida moliyaviy lizing shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan, Jeneva shahrida 1956-yil 19-mayda imzolangan “Yuklarni xalqaro yoʻllarda tashish shartnomasi toʻgʻrisida”gi (YUYTK) Konvensiya, unga qoʻshilgan davlatlarning tadbirkorlik subyektlari oʻrtasida yuklarni xalqaro yoʻllarda tashish shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan qoʻllaniladi.
51. Iqtisodiy sud nizoni hal qilishda, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga zid boʻlmagan va taraflar shartnomada toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatgan hollarda xalqaro ish odatlarini, shuningdek, Xalqaro savdo terminlarini sharhlash Qoidalari (Inkoterms) va Xalqaro tijorat shartnomalari prinsiplari (UNIDRUA)ni qoʻllashi mumkin.
52. Chet davlat huquqi normalarini qoʻllashda iqtisodiy sud ushbu normalarning mazmunini ularning tegishli chet davlatda sharhlanishiga va amalda qoʻllanilishiga muvofiq holda aniqlaydi.
53. Sudlarning eʼtibori nizoni har qanday instansiyada koʻrish davomida chet davlat huquqi normalari mazmunini aniqlash maqsadida koʻmaklashishni va tushuntirib berishni soʻrab Oʻzbekiston Respublikasi hamda chet davlatlarning vakolatli organlariga yoki tashkilotlariga sud topshirigʻi bilan murojaat qilishi yoxud ekspertlarni jalb etishi mumkinligiga qaratilsin.
54. Chet davlat huquqi normalari mazmunini aniqlash maqsadida koʻmaklashishni va tushuntirib berishni soʻrab, chet davlatlarning vakolatli organlariga yoki tashkilotlariga alohida protsessual harakatlarni amalga oshirish haqida sud topshirigʻi berilgan taqdirda, iqtisodiy sudlar IPK 102-moddasining 4-bandiga muvofiq iqtisodiy ish boʻyicha ish yuritishni toʻxtatishga haqli.
55. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar talablariga yoki eʼtirozlariga asos qilib keltirayotgan chet davlat huquqi normalari mazmunini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishi va ushbu normalarning mazmunini aniqlashda iqtisodiy sudga boshqacha tarzda koʻmaklashishi mumkin.
56. Agar koʻrilgan choralarga qaramay, chet davlat huquqi normalarining mazmuni aniqlanmasa, iqtisodiy sudlar Oʻzbekiston Respublikasining tegishli huquq normalarini qoʻllaydi.
VI bob. Chet davlatlar sudlarining va arbitrajlarining hal qiluv qarorlarini tan olish va ijroga qaratish hamda chet davlat sudining topshirigʻini ijro etish toʻgʻrisidagi ishlar
57. Sudlarga tushuntirilsinki, chet davlat sudi deganda, sud hokimiyatini amalga oshiruvchi davlat organi, arbitraj deganda esa, alohida har bir ish boʻyicha tayinlangan arbitraj va doimiy faoliyat koʻrsatuvchi arbitraj organi tushuniladi.
58. Iqtisodiyot sohasida vujudga keladigan nizolar va boshqa ishlar yuzasidan qabul qilingan chet davlat sudi yoki arbitrajning hal qiluv qarorlari Oʻzbekiston Respublikasida, basharti, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnoma va qonunlarida bunday qarorlarni tan olish va ijroga qaratish nazarda tutilgan boʻlsa, tan olinishi va ijroga qaratilishi mumkin.
Ishni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha qabul qilingan qonuniy kuchga kirgan sud hujjatigina tan olinishi va ijroga qaratilishi mumkin.
Chet davlat sudining iltimosi boʻyicha boshqa protsessual harakatlar (ashyoviy dalillarni tekshirish, taraflarni eshitish va boshqalar) sud topshirigʻini ijro etish jarayonida amalga oshirilishi mumkin.
59. Kiyev Bitimining 4-moddasida nazarda tutilgan vakolatli sud deganda, qarori boshqa ahdlashuvchi taraf hududida ijroga qaratilishi lozim boʻlgan, qayd etilgan Bitimning 4-moddasi qoidalariga muvofiq nizolarni koʻrib chiqish huquqiga ega boʻlgan ahdlashuvchi tarafning sudi tushuniladi. Oʻzbekiston Respublikasida esa bunday sudlar boʻlib iqtisodiy sudlar hisoblanadi.
60. Sudlar eʼtiborga olishlari lozimki, chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomani koʻrib chiqish hamda chet davlat sudining topshirigʻini ijro etish bilan bogʻliq ishlar, agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, IPK qoidalari boʻyicha koʻrib chiqiladi.
61. Chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomani koʻrib chiqishda ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida IPKning 127-moddasida belgilangan tartibda xabardor qilinadi.
Chet davlat sudi yoki arbitraj qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnoma yozma shaklda berilishi va undiruvchi yoki uning vakili tomonidan imzolangan boʻlishi kerak.
Iltimosnomada quyidagilar koʻrsatilishi shart:
1) ariza berilayotgan iqtisodiy sudning nomi;
2) chet davlat sudining yoki arbitrajining nomi va joylashgan yeri hamda uning tarkibi;
3) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning nomlari (familiyasi, ismi, otasining ismi), ularning joylashgan yeri (pochta manzili) yoki yashash joyi;
4) arizachi tan olish va ijroga qaratishni soʻrayotgan chet davlat sudining yoki arbitrajining hal qiluv qarori toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
5) arizachining chet davlat sudining yoki arbitrajining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomasi;
6) ilova qilinayotgan hujjatlarning roʻyxati.
Chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomada arizachi yoki uning vakilining telefon, faks raqamlari, elektron manzili koʻrsatilishi mumkin.
Iltimosnoma va unga ilova qilingan hujjatlar xalqaro shartnomalarda koʻrsatilgan tilda bayon etilishi kerak.
62. Sudlar eʼtiborga olishlari lozimki, iqtisodiy sud chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini mazmunan qayta koʻrishga, oʻzgartirishga yoki bekor qilishga haqli emas.
Agar chet davlat sudi yoki arbitrajning hal qiluv qarori qisman ijro etilgan boʻlsa, sud bunday holda chet davlat sudi yoki arbitraj sudining hal qiluv qarorining ijro etilmagan qismiga ijro varaqasi beradi.
Chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ishlar qarzdor joylashgan yerdagi yoki yashaydigan joydagi yoxud, agar qarzdor joylashgan yer yoki yashaydigan joy nomaʼlum boʻlganda, uning mol-mulki joylashgan joydagi iqtisodiy sud tomonidan koʻriladi.
63. Sudlar chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnoma IPK 107-moddasining 6-bandida belgilangan asoslar boʻyicha koʻrmasdan qoldirilishi mumkin emasligini inobatga olishlari lozim.
64. “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 6-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, chet el sudi yoki arbitrajining qarori asosida Oʻzbekiston Respublikasi sudi tomonidan berilgan ijro varaqasi, agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlmasa, hal qiluv qaror qonuniy kuchga kirgan vaqtdan eʼtiboran uch yil ichida majburiy ijro etish uchun topshirilishi mumkin.
Bundan kelib chiqib, sudlar chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ajrimga asosan berilgan ijro varaqasida chet davlat sudi yoki arbitraj sudi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan sanani koʻrsatishlari lozim.
Sudlarga tushuntirilsinki, IPK 255-moddasi 1-qismining 6-bandiga koʻra, chet davlat sudining hal qiluv qarorini majburiy ijroga qaratish muddati oʻtgan va ushbu muddat sud tomonidan tiklanmagan boʻlsa, chet el arbitrajining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish rad etiladi, shuningdek, IPK 256-moddasi ikkinchi qismining 3-bandiga koʻra chet el arbitrajining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish muddati oʻtgan boʻlsa, chet el arbitrajining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish rad qilinishi mumkin.
65. Chet davlat sudi yoki arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ishni koʻrish natijasi boʻyicha qabul qilingan ajrim ustidan IPKda belgilangan tartib va muddatlarda shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Chet davlat sudining sud topshirigʻini ijro etish bilan bogʻliq ishni koʻrish natijasi boʻyicha qabul qilingan ajrim ustidan shikoyat qilinmaydi (protest keltirilmaydi).
66. Arbitrajning hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ishlar iqtisodiy sudlar tomonidan Nyu-York Konvensiyasi asosida koʻrib chiqiladi.
Nyu-York Konvensiyasining 4-moddasiga koʻra, arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratishni soʻrayotgan taraf iltimosnomani berishda tegishli tartibda tasdiqlangan arbitraj hal qiluv qarori va arbitraj kelishuvining asli yoki tegishli tartibda tasdiqlangan nusxalarini taqdim etadi. Agar hakamlik qarori va kelishuvi rasmiy (oʻzbek) tilida bayon etilmagan boʻlsa, ushbu hal qiluv qarorni tan olish va ijroga qaratishni soʻrayotgan taraf bu hujjatlarning rasmiy tildagi tarjimasini taqdim qiladi. Tarjima rasmiy yoki qasamyod qilgan tarjimon, diplomatik yoxud konsullik muassasasi tomonidan tasdiqlanadi.
Sudlar eʼtiborga olishlari lozimki, arbitraj hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish Nyu-York Konvensiyasining 5-moddasida koʻrsatilgan asoslar mavjud boʻlgandagina rad etilishi mumkin.
Bunda shuni nazarda tutish kerakki, Nyu-York Konvensiyasi 5-moddasining 1-bandi asosida arbitrajning hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratishni rad etishga ushbu bandda koʻrsatilgan holatlarni isbotlovchi dalillar mavjud boʻlgan hollardagina yoʻl qoʻyiladi. Nyu-York Konvensiyasi 5-moddasining 2-bandi asosida arbitrajning hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratishni rad etishga sudga qanday dalillar taqdim etilganligidan qatʼiy nazar, yoʻl qoʻyiladi.
67. Iqtisodiy sudlarda chet davlat sudining hal qiluv qarorlarini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ishlar Kiyev Bitimi, Kishinev, Minsk Konvensiyalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi va chet davlatlar oʻrtasida tuzilgan huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalar asosida koʻrib chiqiladi. Bunda Kiyev Bitimi, Minsk, Kishinyov Konvensiyalari va Oʻzbekiston Respublikasining huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalari ularning ishtirokchisi boʻlgan davlatlarning sud hujjatlariga nisbatan qoʻllanilishi inobatga olinishi lozim.
Agar Kiyev Bitimi yoki Minsk, Kishinev Konvensiyalari ishtirokchisi boʻlmagan yoxud Oʻzbekiston Respublikasi bilan huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma tuzmagan chet davlat sudining qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisida iltimosnoma berilgan boʻlsa, bunday iltimosnomani qabul qilish IPK 154-moddasining 1-bandi asosida rad etiladi. Agar koʻrsatilgan holat iltimosnoma ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish boʻyicha IPK 110-moddasining 1-bandiga mos holda ish yuritish tugatiladi.
Agar Oʻzbekiston Respublikasi va ikki tomonlama oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma imzolagan davlat, oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi koʻp tomonlama shartnomaning ham ishtirokchilari boʻlsalar, sud chet davlat sudi qarorini tan olish va ijroga qaratish haqidagi ishni koʻrib chiqishda ikki tomonlama shartnomaning qoidalarini, u bilan tartibga solinmagan huquqiy munosabatlar qismi boʻyicha esa, oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi koʻp tomonlama shartnoma qoidalarini qoʻllaydi.
Sudlar chet davlat sudi hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomaga xalqaro shartnomalarda nazarda tutilgan hujjatlar ilova qilinishi shartligiga eʼtibor qaratishlari lozim.
Xususan, IPKning 251-moddasiga koʻra, agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, chet davlat sudining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi arizaga quyidagilar ilova qilinadi:
1) arizachi tan olish va ijroga qaratishni soʻrayotgan chet davlat sudining hal qiluv qarori yoki uning chet davlatning yoki Oʻzbekiston Respublikasining vakolatli organi tomonidan tasdiqlangan koʻchirma nusxasi;
2) agar hal qiluv qarori matnining oʻzida koʻrsatilmagan boʻlsa, hal qiluv qarorining qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi rasmiy hujjat;
3) hal qiluv qarori qisman ijro etilganligi toʻgʻrisidagi hujjat, agar u tegishli chet davlat hududida ilgari ijro etilgan boʻlsa;
4) oʻziga qarshi hal qiluv qarori qabul qilingan va sud protsessida ishtirok etmagan taraf ishni koʻrish vaqti hamda joyi toʻgʻrisida oʻz vaqtida va tegishli tartibda xabardor qilinganligini anglatuvchi hujjat;
5) vakilning vakolatlarini tasdiqlovchi ishonchnoma yoki boshqa hujjat;
6) chet davlat sudining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi arizaning koʻchirma nusxasi qarzdorga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjat;
7) agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji hamda pochta xarajatlari toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjatlar;
8) agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, ushbu moddaning 1 — 5-bandlarida koʻrsatilgan hujjatlarning belgilangan tartibda tasdiqlangan davlat tilidagi tarjimasi.
Agar chet davlat sudi hal qiluv qarorining tan olinishi va ijroga qaratilishi Kiyev Bitimi yoki Minsk, Kishinev Konvensiyalari asosida soʻralayotgan boʻlsa, iltimosnomaga ilova qilinayotgan hujjatlar davlat tili yoki rus tiliga qilingan tarjimasi bilan birga tasdiqlangan holda taqdim etiladi.
Agar chet davlat sudi hal qiluv qarorining tan olinishi va ijroga qaratilishi Oʻzbekiston Respublikasining ikki tomonlama huquqiy yordam koʻrsatish haqidagi shartnomasi asosida soʻralayotgan boʻlsa, iltimosnomaga ilova qilinayotgan hujjatlar ushbu shartnomada belgilangan tilda bayon etilishi lozim.
Sudlarning eʼtibori, chet davlat sudining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish haqidagi iltimosnomani qanoatlantirish Kiyev Bitimining 9-moddasida, Minsk Konvensiyasining 55-moddasida, Kishinev Konvensiyasining 59-moddasida hamda Oʻzbekiston Respublikasining ikki tomonlama shartnomalarida koʻrsatilgan asoslar mavjud boʻlgandagina rad etilishi mumkinligiga qaratilsin. Bunda xalqaro shartnomalarda koʻrsatilgan chet davlat sudining qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanishi inobatga olinishi lozim.
Agar chet davlat sudi hal qiluv qarorining tan olinishi va ijroga qaratilishi Oʻzbekiston Respublikasining ikki tomonlama huquqiy yordam koʻrsatish haqidagi xalqaro shartnomasi asosida soʻralayotgan boʻlsa, qarorni tan olish va ijroga qaratish mazkur shartnomada nazarda tutilgan asoslar boʻyicha rad etiladi.
Chet davlat sudining ajrimini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi iltimosnoma qarorni tan olish va ijroga qaratish uchun nazarda tutilgan tartibda koʻriladi.
68. Iqtisodiy sudlar chet davlat sudlari topshirigʻini ijro etish haqidagi ishlarni Kiyev Bitimi, Minsk, Kishinev va Gaaga Konvensiyalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi va chet davlatlar oʻrtasida tuzilgan oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalar asosida koʻrib chiqadi.
Sudlarga tushuntirilsinki, Kiyev Bitimining 5-moddasiga asosan huquqiy yordam koʻrsatishda yordam soʻralayotgan vakolatli sudlar va boshqa organlar bunday ishlarni koʻrishda oʻz davlatining qonunchilik hujjatlarini qoʻllaydilar. Shundan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudiga huquqiy yordam koʻrsatish haqidagi iltimosnoma bilan murojaat qilinganda, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari qoʻllaniladi.
Iqtisodiy sud tomonidan ayrim protsessual harakatlarni bajarish toʻgʻrisidagi topshiriqlarni ijro etish, agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, IPKda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Iqtisodiy sud IPKning 247-moddasiga muvofiq ayrim protsessual harakatlarni bajarish toʻgʻrisida chet davlat sudlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari yoki xalqaro shartnomalarida belgilangan tartibda oʻziga berilgan topshiriqlarni (chaqiruv qogʻozlarini va boshqa hujjatlarni topshirish, yozma dalillar olish, ekspertiza oʻtkazish, joyni koʻzdan kechirish va boshqalarni) ijro etadi.
Sudlar nazarda tutishlari kerakki, topshiriq quyidagi hollarda ijro etilmaydi:
1) sud topshirigʻini ijro etish Oʻzbekiston Respublikasi suverenitetiga zid boʻlsa yoki Oʻzbekiston Respublikasi xavfsizligiga tahdid solsa;
2) sud topshirigʻini ijro etish Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiy sudining vakolatiga kirmasa;
3) ayrim protsessual harakatlarni bajarish toʻgʻrisidagi sud topshirigʻini oʻz ichiga olgan hujjatning haqiqiyligi aniqlanmasa.
Chet davlat sudi topshirigʻi bilan bogʻliq ishni koʻrish natijalari boʻyicha ajrim chiqariladi, u xalqaro shartnomalarda nazarda tutilgan tartibda soʻrayotgan tarafga joʻnatiladi.
Chet davlat sudi topshirigʻi ijro etilganda, ajrimga ijroni tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi.
Chet davlat sudi topshirigʻi ijro etilmagan taqdirda, ajrimda uning ijro etilmaganligining sabablari koʻrsatiladi.
Sudlar agar sud topshirigʻi Oʻzbekiston Respublikasi bilan oʻzaro huquqiy yordam koʻrsatish haqida shartnoma imzolamagan, biroq 1954-yil 1-martda Gaaga shahrida tuzilgan “Fuqarolik protsessi masalalariga doir” Konvensiya ishtirokchisi boʻlgan davlatdan kelib tushgan boʻlsa, chet davlat sudining topshirigʻi koʻrib chiqish uchun qabul qilinishi shartligini inobatga olishlari lozim.
69. Sudlarning eʼtibori chet el arbitrajlari iqtisodiy sudlarga sud topshirigʻi (ekspertiza oʻtkazish, taraflar eshitish, guvohlar, ekspertlar va arbitraj muhokamasining boshqa ishtirokchilarini soʻroq qilish) berishga haqli emasliklariga qaratilsin.
Agarda bunday topshiriq taqdim etilgan boʻlsa, uni qabul qilish IPK 154-moddasining 1-bandiga mos holda rad etiladi. Agar koʻrsatilgan holat topshiriq ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish boʻyicha ish yuritish IPK 110-moddasining 1-bandiga muvofiq tugatiladi.
VII bob. Yakunlovchi qoidalar
70. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar sudi chet ellik shaxslar ishtirokidagi nizolarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda xalqaro normalarni qoʻllashga doir sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlarni koʻrishda sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2023-yil 20-noyabr,
27-son