ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (260-son)

30.12.2022

Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirining

Buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2023-yil 17-fevralda hisobga olindi, hisob raqami 149]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi, Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi hamda Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi xizmati bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2022-yil 30-dekabr,

260-son

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi xizmati boshligʻi B. YuSUPALIYEV

2022-yil 16-noyabr

Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi B. GULYAMOV

2022-yil 24-noyabr

Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi raisi N. OBLOMURADOV

2022-yil 21-noyabr

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasining raisi B. ISLOMOV

2022-yil 22-noyabr

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDAShEV

2022-yil 21-noyabr

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2022-yil 30-dekabrdagi 260-son buyrugʻiga ILOVA

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (keyingi oʻrinlarda — ShNQ) yangi, rekonstruksiya qilinadigan va kengaytiriladigan foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarda yer osti kon lahimlarini loyihalash tartibini belgilaydi.

1-bob. Texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Ushbu ShNQda quyidagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

ShNQ 1.02.07-19 “Qurilish uchun muhandislik-texnik izlanishlar. Qoidalar toʻplami”;

QMQ 2.03.01-96 “Beton va temirbeton konstruksiyalar”;

ShNQ 2.03.05-13 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari”;

QMQ 2.03.08-98 “Yogʻoch konstruksiyalar”;

GOST 27751-2014 “Qurilish konstruksiyalari va poydevorlarining ishonchliligi. Asosiy qoidalar” (rasmiy manba: GOST 27751-2014 “Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya”);

GOST 26633-2012 “Ogʻir va kichik tanali betonlar” (rasmiy manba: GOST 26633-2012 “Betoni tyajelie i melkozernistie”);

ShNQ 4.02.13-04 “Qurilish konstruksiyalari va jihozlarini korroziyadan himoya qilish”;

GOST 9.602-2005 “Korroziya va eskirishdan himoya qilishning yagona tizimi. Yer osti inshootlari. Korroziyadan himoya qilish uchun umumiy talablar” (rasmiy manba: GOST 9.602-2005 “Edinaya sistema zaщiti ot korrozii i stareniya. Soorujeniya podzemnie. Obщiye trebovaniya k zaщite ot korrozii”);

SNiP 2.06.14-85 “Yer osti kon lahimlarini yer osti va yer usti suvlaridan himoya qilish” (rasmiy manba: SNiP 2.06.14-85 “Zaщita gornix virabotok ot podzemnix i poverxnostnix vod”);

ShNQ 2.01.09-19 “Choʻkuvchan va oʻta choʻkuvchan gruntli hududlarda quriladigan bino va inshootlar”;

QMQ 2.03.07-98 “Tosh va oʻzaktoshli qurilmalar”;

QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Mazkur ShNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

kon lahimi — kon qazish ishlari natijasida yaratilgan va funksional maqsadini bajarish, uni maʼlum vaqt davomida saqlab turish uchun togʻ jinsi massividagi boʻshliqni ifodalovchi yer osti yoki yer yuzasidagi inshootlar;

anker mustahkamlagich — yer osti kon lahimi chegarasida butun uzunligi boʻylab yoki uning muhim qismlarida burgʻulangan shpur va burgʻilash qudugʻining oxirida (qulfda) joylashtirilgan temir novda yoki temir arqon boʻlgan mustahkamlagich turi;

shaxta stvoli — yer yuzasiga tutashgan tik va asosiy yer osti kon lahimi;

shamollatish — kon ishlarida inson salomatligi va mehnat faoliyati uchun qulay havo muhitini yaratish maqsadida amalga oshiriladigan havo almashinuvi;

qazish maydoni — qazish maydonining bitta pastki bosqichida va bitta qanotida joylashgan bir plastning joylashuvi (qazish maydoni gorizontal foydali qazilma konlarini qazib olish bosqichida foydali qazilmalar ustuni shtreklar bilan chegaralangan hududni bildiradi);

gezenk — yer yuzasiga chiqmagan va oʻz massasi kuchi taʼsirida yoki mexanik yoʻl bilan maxsus idishlarda foydali qazilmani yuqoridan pastga tushirish uchun moʻljallangan vertikal kon lahimi;

dizyunktiv (uzlukli) geologik buzilishlar — tektonik jarayonlar davomida yuzaga keladigan va togʻ jinsi massivining ajratilgan qismlarining nisbiy harakati bilan belgilanadigan togʻ jinslari massasining doimiyligini buzish;

zumpf — kon lahimining, shaxta stvoli oldi hovlisining pastki qismida joylashgan va yuklash va tushirish uchun moʻljallangan koʻtarish qurilmasini (skip yoki koʻp qavatli klet) joylashtirish uchun, shuningdek oqib tushayotgan suvni yigʻish uchun moʻljallangan shaxta stvolining bir qismi;

kavitatsiya — suyuqlikda (suvda) gaz (bugʻ) bilan toʻlgan kavitatsiya boʻshliqlarning (pufakchalar) hosil boʻlishi (suyuqlikdagi mahalliy bosimning pasayishi natijasida yuqori bosim maydoniga oʻtishda kavitatsiya pufakchalari yopilib, zarba toʻlqinini hosil qiladi);.

kamera — koʻndalang kesim yuzasiga nisbatan kichik uzunlikka ega boʻlgan, uskunalar yoki sanitariya va boshqa maqsadlarda joylashtirish uchun moʻljallangan kon lahimi;

kvershlag — yer yuzasidan toʻgʻridan toʻgʻri kirish imkoniga ega boʻlmagan gorizontal yoki qiya yer osti kon lahimi (ruda tanasiga perpendikulyar boʻylab boʻsh togʻ jinslaridan oʻtiladi va transport, shamollatish, odamlar harakati, suv oʻtkazish, elektr kabellari va aloqa liniyalari yotqizish uchun ishlatiladi);

mustahkamlagich — barqarorlikni, texnologik xavfsizlikni, shuningdek togʻ-kon bosimini nazorat qilishni taʼminlash uchun yer osti kon lahimlarida qoʻllanilgan konstruksiya (deformatsiyalari elastik chegaralardan tashqariga chiqmaydigan mustahkamlagichlar “qattiq” deb nomlanadi. Maxsus egiluvchan elementlar tufayli qattiq mustahkamlagichning siljishidan sezilarli darajada oshib ketishiga imkon beradigan mustahkamlagich “egiluvchan” deb nomlanadi. Oraliq xususiyatlarga ega mustahkamlagich “cheklangan egiluvchan” deb nomlanadi);

sochmabeton — sement aralashmasidan boʻlgan eritmaning siqilgan havosi bilan purkash natijasida hosil boʻlgan, toʻldirish fraksiya hajmi 25 mm boʻlgan va suyuqlikdan iborat material;

kuchlanish — birlik maydoniga toʻgʻri keluvchi ichki kuchlarning qiymati (togʻ jinsi massivida, togʻ ustunlarida, mustahkamlagichlarda va h.k.);

stvololdi hovlisi — shaxta stvolini boshqa barcha kon lahimlari bilan bogʻlash va baʼzi umumiy konlarni ishlab chiqarish xizmatlarini (suv chiqarish, elektr podstansiyasi, elektrovoz garaji, yongʻin uskunalari ombori va boshqalarni) joylashtirish uchun xizmat qiladigan kon lahimlarining majmui;

tozalash ishlari — foydali qazilmani qazib olish maqsadida lahimlarda amalga oshiriladigan tozalash jarayonlari;

plast — choʻkindi jinslarning gorizontal yoki boshqa qiyalikka ega boʻlgan, ikki yoki undan kam parallel sirt bilan chegaralangan plastinka shaklida paydo boʻlgan shakl;

suvga toʻyingan togʻ jinsi — tarkibida suvi koʻp togʻ jinslari;

xavfsizlik ustunlari — foydali qazilma va plastlarda vaqtincha yoki butunlay qazib olinmaydigan foydali qazilma qismi;

maʼdan tushirgich — mustahkamlagich bilan cheklangan va oʻz ogʻirligi taʼsirida ruda massasini tushirishga moʻljallangan kichik yuzali (1 — 3 m2 va kamdan-kam hollarda undan ortiq) vertikal yoki qiya kon lahimi;

skat — har xil turdagi yuklarni oʻz ogʻirligi taʼsirida tushirish uchun moʻljallangan qiya kon lahimi;

tamponlash — togʻ jinslaridagi yoriqlar, boʻshliqlar va teshiklarni sunʼiy ravishda tamponlash eritmalari (sement, kimyoviy birikmalar va boshqalar) bilan toʻldirish jarayoni (bu ularning mustahkamligini, barqarorligini oshirish va suv va gaz oʻtkazuvchanligini kamaytirish maqsadida bajariladi);

tektonik kuchlanish — yer qobigʻi va yuqori mantiyadagi tektonik harakatlar natijasida hosil boʻlgan togʻ jinslarning kuchlanganlik holati;

tyubing — ikki yoki undan ortiq qattiq aylana qovurgʻalardan iborat boʻlgan mustahkamlagichning elementi;

shtolnya — yer yuzasiga bevosita tutashgan, yer osti kon ishlariga xizmat koʻrsatish, shuningdek ruda tanasiga gorizontal yoki qiya yuqori boʻlmagan nishablikka ega boʻlgan yer osti kon lahimi;

shtrek — qiya burchakli foydali qazilma konining uzunligi boʻylab yoki uning gorizontal holatida turli yoʻnalishda oʻtkazilgan gorizontal yer osti kon lahimi;

shurf — yer yuzasidan boshlanuvchi kichik yuzali vertikal yoki kam hollarda qiya boʻlgan yer osti kon lahimi.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Mazkur ShNQ mavjud bino va inshootlarning poydevorlarini siqilgan qalinligida qurilgan yer osti kon lahimlarini (bundan buyon matnda lahimlar) loyihalashga tatbiq etilmaydi.

4. Lahimlarni loyihalashda hajmiy-rejali va loyihalash yechimlarini, qurilish materiallari va texnik vositalarni tanlash, ularning butun ishlab chiqarish muddati davomida insonlarning yongʻin xavfsizligini taʼminlashi lozim.

5. Togʻ jinsi massividagi gorizontal kuchlanish kattaligi bilan tektonik kuchlanish (togʻ bosimi yuqori) yuqori boʻlgan zonalarda yoki maxsus togʻ-kon oʻtish lahimlari vositalari yordamida qurilgan lahimlarni loyihalash ilmiy-tadqiqot ishlari natijalariga muvofiq amalga oshiriladi.

6. Lahimlar ularning maqsadi, vazifasi, foydalanish muddati va xavfsizligini hisobga olgan holda quyidagi 1-jadvalga muvofiq loyihalashtirilishi lozim.

1-jadval Lahim sinfi Lahimlarning nomlanishi Lahimlarning normal ishlab chiqarish mobaynida buzilish oqibatlari 1. Asosiy ochuvchi lahimlar (vertikal va qiya stvol, shtolnya, qiya transport yoʻlagi) Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxona ishlarining toʻxtashi 2. Gorizontning asosiy stvololdi va magistral lahimlar (shtrek, kvershlag) Alohida gorizont ishini toʻxtashi 3. Magistral, uchastka va panel lahimlar (uchastka kvershlagi, nishab, boʻsh togʻ-jinsidan oʻtilgan lahimlar, maʼdan tushirgichlar, shamollatish tik lahimlar) Alohida maydon ishining toʻxtashi 4. Yordamchi stvololdi va uchastka lahimlari Texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarning yomonlashuvi, ish xavfsizligi, kavjoylarda ishning toʻxtatishi

7. Dinamik taʼsirlar va koʻmirning oʻz-oʻzidan yonishi sharoitida lahimlarni loyihalash ilmiy-tadqiqot maʼlumotlar asosida amalga oshirilishi lozim.

8. Vaqtinchalik (qurilish davrida) lahimlarni loyihalashda ushbu ShNQda koʻrsatilgan talablarga rioya qilinishi lozim. Mazkur vaqtinchalik lahimlardan foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonaning (bundan buyon matnda korxona) keyingi faoliyati davomida maksimal darajada foydalanilishi lozim.

9. Texnik xizmat koʻrsatish sharoitlari qiyin boʻlgan uchastkalarda joylashgan asosiy lahimlarning loyiha hujjatlari tarkibida, ushbu lahimlarga zarar yetishi oqibatida butun korxonaning toʻxtashiga olib keladigan boʻlsa, nazorat moslamalari va oʻlchash stansiyalarni oʻrnatish nazarda tutilishi kerak. Oʻlchov maydonining oʻlchamlari, oʻlchov vositalarining soni, chastotasi, oʻlchovlarning davomiyligi ilmiy-tadqiqot ishlari natijalari asosida aniqlanishi kerak va uskunalar portlash uchun xavfsiz boʻlishi kerak.

10. Resurs tejovchi bosqichma-bosqich mustahkamlanuvchi lahimlarni loyihalashda lahimlardagi togʻ jinslarining siljish jarayonini kuzatish olib borilishi kerak (lahimning shift va devor siljishini aniqlash). Siljishlarni aniqlash usullari ilmiy-tadqiqot ishlari natijalari asosida aniqlanishi kerak va qurilmalar portlash uchun xavfsiz boʻlishi kerak.

11. Oʻta kuchlanishli yoki zaiflashgan togʻ jinsi massivida lahimlarni loyihalash massivning barqarorligiga qarab tasniflash asosida, shuningdek dala tadqiqotlari bilan belgilanadigan amaldagi kuchlanishlarning qiymatlari va yoʻnalishlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

4-bob. Muhandislik-geologik tadqiqotlar

12. Lahimlarni loyihalash va qurish uchun ushbu ishlarni tashkil etish va oʻtkazish tartibiga qoʻyiladigan talablarga asosan muhandislik-geologik tadqiqotlar ShNQ 1.02.07-19 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

13. Lahimlarni loyihalashda muhandislik-geologik tadqiqotlar natijalari quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

dizyunktiv (uzlukli) geologik buzilishlar parametrlariga koʻra, tektonofizik tahlil asosida olingan lahimlarning prognoz qilinadigan joylarida buzilmagan massivdagi kuchlanish holatining xususiyatlari (asosiy kuchlanishlarning qiymatlari va yoʻnalishlari), togʻ-kon sohasidagi mavjud ishlarda boʻsh togʻ jinsidan oʻtilgan lahimlar oʻlchovlari maʼlumotlari;

loyihalashtirilgan lahimning rejalashtirilgan joylashuv geomorfologiyasi, shu jumladan stratigrafiya va togʻ jinsi massivining tektonikasi va yer yuzasining topografiya maʼlumotlari;

togʻ jinsi massivining litologik xususiyatlari;

togʻ jinsi massivining mexanik xossalarini sinash natijalari;

togʻ jinsi massivining gidrogeologik xususiyatlari, uning tarkibidagi gaz xususiyatlari va geokriologik maʼlumotlar.

Yuqorida keltirilgan maʼlumotlarni detallash darajasi loyihalanayotgan lahim joyiga yaqinlashgan sari qidiruv burgʻulash quduqlarining toʻrini ixchamlashtirish yoʻli bilan amalga oshirish kerak.

Togʻ jinsi massivining tuzilmaviy buzilishini oʻrganish yoʻnaltirilgan burgʻulash maʼlumotlariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

14. Lahimlarni loyihalash uchun dastlabki maʼlumotlar:

geologik qidiruv (dastlabki, batafsil, razvedka oldi qidiruv) va marksheyderlik-geodezik tasvirlar natijalari boʻyicha mavjud fond maʼlumotlaridan foydalanish;

muhandislik va gidrogeologik izlanishlarning geologik, gidrogeologik ishlarini, shu jumladan loyihalanayotgan lahimlarning moʻljallangan joylarida bevosita injenerlik va gidrogeologik quduqlarni burgʻulash ishlarini amalga oshirish orqali olinadi.

Muhandislik-geologik tadqiqotlarini oʻtkazishda quyidagilarni burgʻulash koʻzda tutilishi lozim:

loyihalanayotgan har bir vertikal lahimlar uchun vertikal nazorat-stvol burgʻulash quduqlari;

gorizontal va qiya magistral lahimlarning markaziy chiziqlari boʻylab vertikal va qiya burgʻulash quduqlari;

loyihalanayotgan lahim togʻ jinsi yotishiga perpendikulyar yoʻnalishi boʻyicha gorizontal yetakchi burgʻulash quduqlari.

15. Togʻ jinsi massivining tarkibi toʻgʻrisidagi stratigrafik va tektonik maʼlumotlar, shuningdek ularning litologik tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar asosan ochuvchi lahimlar oʻtkaziladigan joylar yaqinida joylashgan burgʻulash quduqlar va quduqlar toʻrida mavjud geologik qidiruv materiallaridan oʻrnatilishi kerak.

Ushbu maʼlumotlar muhandislik-geologik tadqiqotlar natijalari asosida olingan maʼlumotlardan aniqlashtiriladi va nazorat qilinadi.

Keltirilgan maʼlumotlar marksheyderlik tarmogʻiga bogʻlangan boʻlishi va barcha litologik jihatli turli plastlar, qatlamlar va morfologik elementlarning paydo boʻlish parametrlarini (chuqurlik, qalinlik, yotish burchagi, yotish azimutlari, chidamlilik), shuningdek massivni qazib olish, uning siljishi va deformatsiyalari haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

Togʻ jinslarining litologik xarakteristikalari intervaldagi plastlar (qatlamlar) uchun, stratigrafik va tektonik maʼlumotlar uchun belgilangan aniqlik bilan berilishi kerak. Ushbu xususiyat konda (havzada) mavjud boʻlgan togʻ jinslarining litogenetik turlarining tasniflarini, shuningdek ushbu turni belgilaydigan xususiyatlarni hisobga olgan holda togʻ jinslarning turi va nomini belgilashni oʻz ichiga oladi.

Vujudga kelish parametrlari, shuningdek ekstruziya va koʻtarilishga moyil boʻlgan zaif qatlamlar va oraliq qatlamlarning moddiy tarkibi va tuzilmaviy buzilishi, shuningdek past darajadagi bogʻlanishga ega boʻlgan morfologik elementlarning kontaktlari (siljish oynalari, yoriqlar, sinishlar) batafsil aniqlashtirilishi kerak.

Muhandislik-geologik tadqiqotlar materiallarida qidiruv burgʻulash quduqlarini tamponlash, shuningdek ilgari oʻtilgan lahimlarning mavjudligi va holati toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlishi kerak.

16. Togʻ jinslarining fizik mexanik xususiyatlari va tarkibiy buzilishi yuzaga kelish qalinligi boʻyicha quyidagi oraliqlarda aniqlanishi kerak:

lahimning rejalashtirilgan joylashuv gorizontidan 20 m gacha va undan 10 m gacha qalinligi 0,3 m dan ortiq boʻlgan barcha qatlamlar, plastlar va 0,1 m dan 0,3 m gacha boʻlgan qatlamlarning litotiplari uchun batafsil oraliqlarda;

konning rejalashtirilgan joylashuv gorizontidan 20 m dan 100 m gacha va 10 m dan 30 m gacha qalinligi 1 m dan ortiq boʻlgan qatlamlarining barcha mavjud litotiplari uchun kattalashtirilgan oraliqlarda.

Vertikal nazorat-burgʻulash quduqlari uchun burgʻulash oraligʻida togʻ jinslarning fizik-mexanik xususiyatlarini va tarkibiy buzilishini batafsil oʻrganish kerak.

Barcha oʻrganilgan qatlamlar, plastlar, nimqatlamlar va morfologik elementlar uchun kerna namunalarining mexanik sinovlari va togʻ jinslarning bir markazli siqilishga chidamliligining oʻrtacha qiymatlari, kesish kuchi, shuningdek oʻrtacha zichlik chegarasi, tabiiy namlik, suv oʻtkazuvchanligi, yopishqoqlik koeffitsiyenti, ichki ishqalanish burchagi, elastiklik moduli va Puasson koeffitsiyenti oʻrganilishi kerak.

Togʻ jinslarining fizik-mexanik xususiyatlarini aniqlash boʻyicha texnik topshiriqda koʻrsatilgan jinslarning alohida qatlamlari uchun quyidagilarni aniqlash kerak:

tortishishga mustahkamlik chegarasi;

massivning yuqori kuchlanishlik shartlari uchun mustahkamlik pasporti;

shishish;

sudralish va oqimga moyil togʻ jinslarining reologik xususiyatlari;

plastik va zaif jinslarning yon tomonga kengayish (shu jumladan uzoq muddatli) qiymati;

vertikal va qiya stvollarda loy va qumli, shuningdek katta boʻshliqlari bilan qoyatoshli va yarim qoyatoshli boʻlgan jinslarda suvni kamaytirish ehtimoli bilan siqilish koeffitsiyentlari;

suv chiqishi kam boʻlgan “haqiqiy suvga toʻyingan togʻ jinsi” chiqishi bilan suvli qum va nam loylarning suvga toʻyingan togʻ jinsi xususiyatlari.

Chuqur burgʻulash quduqlarining kernlaridan gil va boshqa zaif jinslarning mustahkamligi va deformatsiya xususiyatlarini aniqlashda, ushbu koʻrsatkichlar qiymatlarining sezilarli darajada pasaytirilganligi va lahimda olingan namunalardan aniqlashni talab qilishini hisobga olish kerak.

Murakkab vaziyatlarda togʻ jinslarining xususiyatlarini aniqlashda va ulardan foydalanishda ShNQ 1.02.07-19 ga muvofiq ilmiy-tadqiqot ishlari asosida olib borilishi kerak.

Togʻ jinslarining tarkibiy buzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar yuqoridagi intervalar uchun ularning kerni tomonidan oʻrnatilishi kerak. Yoriq tizimlarining soni, genetik turi va morfologiyasi, ularning chastotasini baholash, fazodagi joylashuvi, uzilish, ochilish qiymati va yoriqlarning ulanish darajasi, biriktirgichning mavjudligi va tarkibi hamda past ulanishga ega sirtlarning mavjudligi aniqlanishi kerak.

17. Gidrogeologik maʼlumotlar asosan quduqlar tarmogʻi uchun mavjud geologik qidiruv materiallari asosida tuzilishi kerak. Ushbu maʼlumotlar muhandislik-geologik tadqiqotlar doirasida qazilgan quduqlar boʻyicha qoʻshimcha gidrogeologik ishlar va tadqiqotlar natijalari asosida aniqlashtiriladi va nazorat qilinadi.

Gidrogeologik maʼlumotlarda suv qatlamlarining joylashishi va qalinligi, loyihalashtirilgan lahim oʻrnida togʻ jinslarining suvga toʻyinish darajasi, gidrostatik va gidrodinamik bosim, suvlarning kimyoviy tajovuzkorligi xususiyatlari, suv toʻsiqlarining joylashishi va xususiyatlari, suv qatlamlarini yetkazib berish va suv haydash shartlari, suv qatlamlarining suv bosimlari, ularning filtrlash qobiliyati va yer usti suvlari va suv omborlari bilan aloqasi, karstlar va suvga toʻyingan togʻ jinslarning joylashuvi va xususiyatlari keltiriladi.

5-bob. Qurish va konstruktiv yechimlar

1-§. Asosiy qoidalar

18. Lahimlarining joylashishini tanlash atrofdagi togʻ jinslarining barqarorligini, shuningdek korxonadagi barcha lahimlar majmuasining umumiy joylashish yechimlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Shu bilan birga, toʻgʻridan toʻgʻri togʻ jinsi massivning tektonik buzilishi, karstlar va suvga toʻyingan togʻ jinslari joylarida yotqizishga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

Lahimlarning lahim yuza qismini hisoblashda, mustahkamlagich va mustahkamlagich orti materialining qalinligidan tashqari, togʻ jinslarining siljishi qiymatlarini hisobga olish kerak. Qurilishdan oldingi davr va egiluvchan, shu jumladan anker mustahkamlagich lahimning butun ish faoliyati uchun yoki mustahkamlagichning egiluvchanlik boʻlgan davr uchun qoʻllaniladi.

19. Lahimning ish holatini saqlash va xavfsiz taʼminlash sharoitlarini yaxshilash uchun ular barqaror togʻ jinslarida joylashgan boʻlishi kerak (lahim uchun konlarni muhofaza qilish choralari va mustahkamlagich uchun konstruktiv himoya choralaridan foydalaniladi).

Togʻ-kon muhofaza qilish tadbirlari va konstruktiv himoya choralariga quyidagilar kiradi:

tozalash ishlarining zararli taʼsirini istisno qiladigan xavfsizlik ustunlarini qoldirilishi;

lahimlarning zararli oʻzaro taʼsirini istisno qiladigan masofalarda joylashishi;

foydali qazilmalarni qazib olishning oqilona tartibda olib borilishi;

togʻ jinsi massivining oldindan yuklanmasi kamaytirilgan maydonda lahimlarning joylashishi;

mustahkamlanuvchi maydonni mexanizatsiyalanishi;

togʻ jinsi massivining dastlabki yoki keyingi mustahkamlanishi;

massiv yuklamasini kamaytiruvchi turli usullar orqali konni oʻrab turgan jinslardagi kuchlanish konsentratsiyasining kamaytirilishi;

mustahkamlash maydoni ortida tamponlash usulidan foydalanilishi;

mustahkamlashda egiluvchan element turlaridan foydalanilishi, tuzli togʻ jinslarida mustahkamlagich va togʻ jinsi orasida boʻshliqlar qoldirilishi.

Lahimlarni togʻ-kon muhofaza qilish va ularning mustahkamlagichlarini konstruktiv himoya qilish choralari kutilgan deformatsiyalarni yoki togʻ jinslarining siljishini ularning ruxsat etilgan qiymatlari bilan taqqoslash natijalari asosida koʻrilishi kerak.

20. Mustahkamlagich konstruksiyasi, parametrlari va hisob-kitoblarini quyidagi uchastkalar uchun differensial ravishda amalga oshirilishi kerak:

togʻ jinslarini tozalash ishlari yoki suvni kamaytirishga (deformatsiyalanmaydigan togʻ jinsi massivi) salbiy taʼsir koʻrsatmaydigan uchastkalar;

taʼsir zonalaridagi uchastkalar uchun (deformatsiyalanadigan togʻ jinsi massivi).

Lahim mustahkamlagichini loyihalashda quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

togʻ bosimi namoyon boʻlishining xarakteri va parametrlarini aniqlash;

mustahkamlagich turini va uni qurish texnologiyasini tanlash;

mustahkamlagichning konstruktiv sxemasini tanlash va uni hisoblash.

21. Beton, temirbeton, metall rama va anker mustahkamlagich konstruksiyalari ShNQ 2.03.05-13 va QMQ 2.03.01-96 talablariga muvofiq xavfsiz va uzoq muddatli xizmat koʻrsatadigan boʻlishi kerak.

Mustahkamlagichning shaklini va parametrlarini tanlashda, shuningdek dinamik yuklarning, agressiv va yer osti suvlarining qoʻshimcha taʼsiri bilan bogʻliq boʻlgan mustahkamlagichga qoʻyiladigan talablarga rioya qilishda ishlarning suv va gaz izolatsiyasini taʼminlash zarur.

Lahim mustahkamlagichlari, stvol armirovkasi, uskunalar uchun poydevorlar va yer osti inshootlarining elementlarini agressiv muhit taʼsiridan himoya qilish lozim.

Agressiv muhitning tajovuzkorlik darajasini aniqlash, shuningdek ularning taʼsiridan himoya qilish choralari ShNQ 4.02.13-04 va GOST 9.602-2005 talablariga muvofiq belgilanishi kerak.

22. Suvli togʻ jinslarida oʻtilgan lahimlarning loyiha hujjatlarida suv haydash, mustahkamlagichlarni gidroizolatsiya qilish, tamponlash va filtrlashga qarshi pardalar yaratish orqali lahimga suv kirishini oldini olish boʻyicha himoya qilish chora-tadbirlarini nazarda tutilishi kerak.

Yuqoridagi chora-tadbirlardan foydalanish, shuningdek texnik-iqtisodiy asoslash SNiP 2.06.14-85 ga muvofiq maxsus suv oʻtkazmas mustahkamlagichini yaratadi.

23. Shaxta stvollarining monolit-beton va temir-beton mustahkamlagich konstruksiyalarida M200 dan past boʻlmagan sinfdagi ogʻir betondan, boshqa lahimlarda M150 dan past boʻlmagan beton qoʻllanilishi kerak.

Temir-beton va beton mustahkamlagich konstruksiyalari uchun M300 dan past boʻlmagan sinfdagi betondan foydalanish kerak.

24. Sovuqqa va suvga chidamliligi uchun betonning loyihaviy sinflari qabul qilingan gidroizolatsiya tizimini yoki mustahkamlagichni korroziyadan himoya qilishni hisobga olgan holda kon joylashgan joyining iqlim va gidrogeologik sharoitlariga qarab va betonning tasnifi va ulardan foydalanish QMQ 2.03.01-96 hamda ShNQ 4.02.13-04 talablariga muvofiq belgilanishi kerak.

25. Armaturali monolit temir-beton mustahkamlagich uchun beton himoya qatlamining minimal qalinligi 30 mm boʻlishi kerak.

26. Blok va tyubingli yigʻish mustahkamlagichining elementlarini oʻrnatish vaqtida mustahkamlagich ortida qolgan boʻshliqlarni tamponlash uchun teshiklar qoldirilishi kerak.

27. Seysmik hududlarda qurilgan, seysmikligi 7 balldan ortiq boʻlgan temir-beton va beton mustahkamlagichlarda deformatsiya choklari qurilmasini taʼminlash, odatda, turli xil mustahkamlikka ega togʻ-jinslari orasidagi yoriqlar yoki kontaktlarni ishlab chiqarish bilan kesishish nuqtalari ularning orasidagi masofalar 30 m dan oshmasligi lozim.

2-§. Vertikal lahimlar

28. Vertikal lahimlarning mustahkamlagichlarini hisoblash mazkur ShNQ ning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.

Vertikal lahimlar oʻrnini tanlash bosh reja va boshqa lahimlar oʻrni bilan oʻzaro muvofiqlashtirilgan holda, shuningdek asosiy va ular bilan birgalikda asosiy foydali qazilmalar zaxiralarining yer qaʼridan toʻliq qazib olish imkoniyatini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Vertikal lahimlarni loyihalashda quyidagilarga amal qilish zarur:

chegaralangan suv qatlamlari mavjudligini hisobga olgan holda, yirik tektonik lahimlarni vertikal ishlov berish orqali kesib oʻtishga yoʻl qoʻymaslik;

shaxta stvollarini foydali qazilmalar paydo boʻlgan joylardan tashqarida, xavfsizlik ustunlarini qoldirib ketmaydigan masofada joylashtirish;

stvollar shaxta maydoni yoki foydali qazilma yotish ustunlari hududida joylashgan boʻlsa, stvolga yaqin stvololdi saqlash ustunlarini maksimal darajada qazish choralarini koʻrish;

stvololdi hovlisini barqaror, mustahkam togʻ jinslaridan oʻtish imkonini taʼminlash;

tozalash ishlari, suvni tozalash va yaqin atrofdagi yoki ulanuvchi lahimlarga taʼsirini istisno qiladigan yoki kamaytiradigan choralarni koʻrish.

Agar tozalash ishlari qurilgan xavfsizlik togʻ ustunlari chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, lahim tozalash ishlari vertikal lahimlar taʼsir zonasidan tashqarida joylashgan deb hisoblanadi.

Agar ular gidrogeologik hisob-kitob bilan aniqlangan konturdan tashqarida joylashgan boʻlsa, vertikal lahimlar suvni kamaytirishning taʼsir zonasidan tashqarida joylashgan deb hisoblanadi.

29. Tuz va kaliy konlarida stvollar suvga chidamli togʻ jinslari qatlami yoki tuz qatlamlaridan kamida 15 m balandlikda yopiq tosh tuzi boʻlgan joylarda joylashgan boʻlishi kerak.

30. Stvol va shurflarni tashkil qilishda sanitariya himoya zonalari taʼminlanishi kerak.

31. Vertikal stvollar koʻndalang kesim yuzasi aylana shaklda loyihalanishi kerak. Boshqa vertikal lahimlar, ularning ishlash muddati, maqsadi va qazib olish va geologik sharoitlariga qarab ularga aylana shakldan tashqari shakl berilishi mumkin.

32. Xavfsizlik ustunlaridan foydali qazilmalarni qazib olish vaqtida ShNQ 2.01.09-19 talablariga binoan lahim mustahkamlagichlarini himoya qilish choralari boshqa lahimlar hamda yer yuzasidagi bino va inshootlar himoya qilish choralari bilan oʻzaro bogʻliq boʻlishi kerak.

33. Vertikal stvollar va shurflar ogʻizlarining umumiy chuqurligi aniq kon va geologik sharoitlarni hisobga olgan holda hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

Shamollatish va isitish kanallari mavjud boʻlganda, kanal ostki qismining pastki belgisi mustahkamlash tojidan kamida 1000 mm yuqori boʻlishi kerak.

Shamollatish yoki isitish kanalining stvol yoki shurf bilan bogʻlanishi silliq oʻtish bilan burchak ostida ishlab chiqilishi kerak. Havoni ichkariga yoʻnaltirish kanali bilan isitish kanallari birlashtirilishi lozim.

34. Stvol va shurf mustahkamlagichlari ogʻzida yer yuzasidan kamida 1000 mm chuqurlikda kabelni kiritish uchun maxsus teshiklar qoldirilishi kerak. Teshiklarning oʻlchamlari stvollarga kiradigan kabellarning maksimal soniga qarab, ularni oʻrnatish va tekshirish uchun kirish imkoniyatini hisobga olgan holda qoldirilishi kerak.

Stvol va kabel oʻtkazish kanalining (xandaq) tutashgan joyida shaxta usti binosida boʻsh joy boʻlmasa, kirish lyuki mavjud boʻlgan kabel qudugʻi burgʻulanishi kerak.

Kabel kanali pastki qismi stvol ogʻzi mustahkamlagichining ichki yuzasi bilan egri chiziq boʻylab ulanishi kerak. Uning radiusi yotqizilayotgan eng katta kabellarning diametridan (kamida) 25 baravar katta boʻlishi kerak.

Kanallarning stvollar ogʻzi bilan tutashgan joylarda xavfsizlik toʻsiqlari oʻrnatilishi kerak.

35. Ogʻizlarning yuqori joylarida stvol va shurflarning zinalari ustida metall qopqoqlar, shamollatish boʻlinmalari ustida esa olovbardoshlikka chidamli boʻlgan materiallardan yasalgan metall panjara yoki germetik toʻsiqlar oʻrnatilishi lozim.

36. Stvol hamda stvollardagi quvur va kabel boʻlinmalarining oʻlchamlari ularga joylashtirilgan quvurlar va kabellar soniga, shuningdek oʻrnatilishi kerak boʻlgan boʻshliqlarga qarab quyidagicha boʻlishi kerak:

quvurlar orasida — yotqizilayotgan quvur gardishining maksimal diametridan kam boʻlmagan holda;

quvur va boshqaruv kabellari yoki aloqa kabeli oʻrtasida — kamida 100 mm;

quvvat kabellari orasida — 50 mm (lekin kabelning diametridan kam emas);

stvolda ikki guruh oʻzaro zaxiralash kabel liniyalarini yotqizishda — kamida 1000 mm.

Stvoldan gorizontgacha boʻlgan kabellarni chiqarish uchun asosiy suv haydash kameralariga suv oʻtkazgich yoʻllaridan foydalanish kerak. Agar bunday yoʻllar mavjud boʻlmaganda, kabel yoʻllari boʻlishi kerak. Baʼzi hollarda, gorizontni tutash qismidan kabellarni chiqarishni amalga oshirish mumkin.

37. Zumpflarning chuqurligini aniqlashda suv sathi va zumpfga joylashtirilgan uskunalar oʻrtasida minimal 1000 mm boʻshliqni hisobga olish kerak.

38. Stvollarda suv tomchilarining oldini olish uchun suvni ushlab qolish hamda suvni shaxta umumiy suv yigʻgichga yoʻnaltirish chorasini koʻrish kerak.

3-§. Maʼdan tushirgichlar (togʻ jinslarini tushirgichlar) va koʻtarmalar

39. Maʼdan tushirgichlar (togʻ jinslarini tushirgichlar) va koʻtarmalar (gezenk, skat)ning qiyalik burchaklari kamida quyidagicha qabul qilinishi kerak:

koʻmir uchun — 50°;

togʻ jinslari uchun — 60°;

choʻkmagan rudalar uchun — 60° — 70°.

Koʻmir oqimini osonlashtiruvchi qurilma va moslamalardan foydalanilganda esa burchaklarni 25°ga kamaytirish kerak.

Choʻkmagan rudalarni (togʻ jinslarini) maʼdan tushirgichlar (togʻ jinslari) uchun vertikal olish kerak.

40. Korxonalarning asosiy ruda yoʻlaklari va togʻ oʻtish joylarini oʻtish boʻlinmalarisiz loyihalashtirish mumkin.

Uchastka koʻtarmalar (togʻ jinslari tushirgichlari, koʻmir uchun gezenklar, skatlar) va ikki parallel lahimlar (yuk va yurish) har 10 — 15 m dan bir-biriga ulanadi yoki mustahkam devor bilan ajratilgan ikki boʻlmaning bir qismi sifatida qoʻllaniladi, shuningdek ular uchta boʻlma (yuk, shamollatish (material) va narvon) uchun ham moʻljallangan boʻlishi lozim. Yuk va narvon boʻlinmalarini ajratib turadigan devor bir-biridan 5000 mm masofada 200x200 mm oʻlchamdagi qulflanadigan oynalar bilan taʼminlanishi kerak.

Uchastka koʻtarmalar (togʻ jinslari tushirgichlari, koʻmir uchun gezenklar, skatlar) ikki parallel lahimlar (yuk va yurish) sifatida loyihalanishi va har 10 — 15 m dan bir-biriga ulanishi yoki mustahkam devor bilan ajratilgan ikki boʻlmaning bir qismi sifatida nazarda tutilishi kerak, shuningdek ular uchta boʻlma (yuk, shamollatish (material) va narvon) uchun ham moʻljallangan boʻlishi kerak. Yuk va narvon boʻlinmalarini ajratib turadigan devor bir-biridan 5000 mm masofada 200x200 mm oʻlchamdagi qulflanadigan oynalar bilan taʼminlanishi kerak.

41. Koʻtarmalar (skatlar) yuk boʻlinmalarining maʼdan tushirgichi (togʻ jinslari tushirgichlari)ning eng kam koʻndalang kesim yuzasi oʻlchamlari tashiladigan materialning eng katta boʻlaklarining uch baravariga teng boʻlishi (biroq 1000x1500 mm dan kam boʻlmasligi) lozim.

42. Togʻ jinsi massasining oʻtishi uchun moʻljallangan koʻtarmalar va maʼdan tushirgichlarini loyihalashda, tashiladigan materialning konditsion boʻlaklarining oʻtishi uchun ularning ogʻizlarini 400x400 mm dan ortiq boʻlmagan katakli panjara bilan qoplanishi kerak.

Koʻtarmalarning ogʻizlari katagi 400x400 mm dan katta boʻlgan panjaralar bilan toʻsilishi va odamlar oʻtish tomonida esa toʻsiqlar oʻrnatilishi kerak.

43. Kapital va uchastka maʼdan tushirgichlarning (togʻ jinslari tushirgichlari), skatlarning va gezenklarning yuklash punktlari mexanizatsiyalashgan, avtomatlashtirilgan va changni bostirish hamda lokalizatsiya qilish vositalari, shuningdek toʻsatdan suv bosishidan himoya qilish vositalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

4-§. Vertikal stvollarning (shurf) gorizontal lahimlar bilan birikish oʻrni

44. Yuk tashish uchun moʻljallangan stvol va stvololdi hovlisi birikish oʻrni balandligi stvoldan eng katta asbob-uskunalar va uzun materiallarni paketlar va konteynerlar orqali toʻsiqsiz olib chiqish shartlaridan kelib chiqib aniqlanadi. Birikish oʻrni balandligi temir yoʻl boshlaridan kamida 4500 mm boʻlishi kerak.

45. Stvololdi hovlining klet stvoli bilan oraliq yoʻlining kengligi kletlarning oʻqlari orasidagi masofaga teng boʻladi, har ikki tomonidagi oʻtish joylari esa 1000 mm ga teng boʻlishi kerak.

Kengaytirilgan oraliq yoʻldan odatiy yoʻlga oʻtish vagonetkalarni almashtirish uchun uskunalar joylashgan joyidan tashqarida amalga oshirilishi kerak.

Klet stvolining stvololdi hovli bilan birikish oʻrnida yigʻma temir-beton yoki betondan yasalgan temir yoʻlning bosh qismlari pol sathi bilan bir tekis boʻlishi lozim.

5-§. Gorizontal va qiya lahimlar

46. Gorizontal va qiya lahimlarning joylashishini tanlash umumiy tartib yechimlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Bunda:

asosiy ochuvchi lahimlarni barqaror jinslarda, ularning yoʻqligida esa jinslarning qatlamli yoki yoriq togʻ jinslari boʻylab, shuningdek lahimlarning oʻzaro zararli taʼsirini istisno qiladigan masofalarda oʻtish;

suvli bosim qatlamlari mavjudligini hisobga olgan holda yirik tektonik buzilishlar boʻlgan joylarda lahimlarning joylashishidan saqlanish;

qazib olish lahimlari tugatilgach, xavfsizlik ustunlaridan foydali qazilmalarni qazib olish imkoniyatini taʼminlash;

stvololdi hovlilar va birikish oʻrinlari lahimlarining koʻndalang kesim yuzasi minimal oʻlchamlarini taʼminlash kerak.

47. Lahimning koʻndalang kesim yuzasi togʻ jinslarining barqarorligiga, foydalanish muddati va ishning maqsadiga qarab tanlanishi kerak. Barqaror jinslarda vertikal devorlari boʻlgan gumbaz shaklini koʻllash kerak (beqaror jinslarda esa doirasimon yoki eliptik shakl qoʻllaniladi).

48. Stvololdi hovlisida asosiy magistral lahimlarning himoyasi tozalash lahimlarining zararli oqibatlarini istisno qiluvchi xavfsizlik ustunlari yordamida amalga oshirilishi lozim.

Tozalash ishlariga taʼsir etuvchi lahimlarda mustahkamlagichlarni himoya qilishning konstruktiv choralari koʻrsatilishi kerak.

Gorizontal va qiya lahimlarning oʻzaro zararli taʼsiri hisobga olinishi, shuningdek ular bir-biridan va stvoldan mazkur ShNQ ning 6-ilovasiga muvofiq aniqlanadigan masofada joylashgan boʻlishi kerak.

49. Quvurlar va elektr kabellarining kirish va chiqish teshiklari, shuningdek shamollatish yoki isitish kanallarining joylashishi shtolnya va qiya stvol ogʻzi mustahkamlagichida taʼminlanishi kerak.

Frontal qiyaliklarni mustahkamlashda yer usti suvlarini haydash va shtolnya hamda qiya stvol ogʻzida beton, butobeton, yigʻma yoki monolit temir-betondan boʻlgan portallar qurilishi loyihalanishi kerak.

50. Stvollarning stvololdi hovlisining yuk tashish va qaytish yoʻllari kamida lokomotiv tarkibi uzunligi boʻyicha toʻgʻri chiziqli qilib loyihalanishi kerak.

51. Klet stvolining yuk tashish va qaytish yoʻllari oʻrtasida piyodalar aloqasi uchun zinapoyadan yoki kutish kamerasidan ular uchun oʻtish joyi taʼminlanishi kerak.

52. Lahim birikmalarini loyihalashda lahim birikish oʻrni kesim yuzasi va ularning oʻzaro taʼsirini, harakatlanuvchi tarkib oʻlchamlarini, boʻshliqlar va kengayishlarni kuzatish bilan birga, ishlov beriladigan buyumlarning kesimlari va ularning oʻzaro taʼsirini, harakatlanuvchi tarkibning oʻlchamlarini, burilish kalitlari turi va yoʻlaklar burilish burchaklarini hisobga olgan holda amalga oshirish kerak.

53. Gorizontal lahimlar birikmalari oʻrni bir-biri bilan egri hududlar radiuslari, shuningdek gorizontal va qiya lahimlarni oʻtishda foydalaniladigan transport va togʻ-kon oʻtish uskunalari hisobga olinishi kerak.

54. Lokomotiv harakati vaqtida gorizontal lahim egri chiziqlarida kengayish qiymati egri chiziqning tashqi tomonidan kamida 300 mm, egri ichki tomonidan kamida 100 mm olinishi kerak. Shu bilan birga temir yoʻl izlari oʻqlari orasidagi masofa kamida 300 mm ga oshirilishi kerak (bunda toʻgʻri hududlar orasidagi masofaga nisbatan amalga oshiriladi).

55. 30° dan ortiq qiyalik burchaklaridagi lahimlarda mustahkamlagich elementlarining lahim oʻqi yoʻnalishi boʻyicha oʻzaro bogʻlanishini taʼminlashni, shuningdek mustahkamlagichni togʻ jinslari bilan bogʻlanishini tamponlashni ankerlar, yer osti poydevori qurilmasi yoki mustahkamlash yoylari yordamida mustahkamlash zarur.

56. Beqaror va suvga toʻyingan togʻ jinslari yotadigan zonada va qiya stvol bilan kesishmada stvol hududi suv bosishi va qumloqlarning oldini olish uchun kontaktdan vertikal ravishda 80 m masofada yaxlit mustahkamlagich bilan mustahkamlanishi lozim.

57. Doimiy muzlik sharoitida qiya stvollar oqadigan suvlardan, botqoqli past tekisliklardan, quritilgan va mavjud koʻllardan hamda keng taliklardan xavfsiz masofada joylashgan boʻlishi kerak.

58. Gorizontal va qiya lahimlar odamlarni mexanizatsiyalashgan texnikada yetkazib berishni hisobga olgan holda va odamlarni yetkazish-tashish vositalari yoʻnalishlari boʻyicha odamlarni tushirish maydonchalarini loyihalash kerak.

59. Odamlarning lahimlarda harakatlanishi uchun zinapoyalar (piyodalar yoʻllari) suv haydash ariqlari ustida joylashgan erkin oʻtish joyida taʼminlanishi kerak. Suv haydash ariqlari joylashishini aniqlashda ularni mexanizatsiyalashgan usulda tozalash imkoniyati hisobga olinishi kerak.

6-§. Suv haydash qurilmalari kamerasi

60. Asosiy suv haydash tizimi kamerasining joylashuvi blokda markaziy yer osti elektr podstansiyasining kamerasi bilan birga taʼminlanishi kerak.

Nasos kameralarining pollari nasos yoʻllari sathidan kamida 500 mm balandlikda boʻlishi kerak.

Suv haydash qurilmalarining kameralarida markaziy yer osti elektr podstansiyasining kamerasi bilan blokda yordamchi transport vositalari oʻrnatilishi, shuningdek uskunalarni yetkazib berish va oʻrnatish uchun koʻtarish moslamalari bilan taʼminlanishi kerak.

Temir yoʻl transportida relslarning bosh qismi kameraning tagligi bilan bir tekisda joylashgan boʻlishi kerak.

61. Suv haydash qurilmalari kamerasining oʻlchamlari nasos agregatlari soni va kameraning boʻylama oʻqi boʻylab bir qatorda joylashishi shartlaridan kelib chiqib, ular orasidagi masofa 1000 mm boʻlishi lozim.

Kameralarning oʻlchamlarini aniqlashda zarur avtomatlashtirish vositalari va koʻtarish mexanizmlarini joylashtirish ham hisobga olinishi kerak.

Suv haydash qurilmalari kamerasida nasos blokining chiqib turuvchi qismlaridan kameraning eng yaqin devorigacha boʻlgan masofa hisoblanganda quyidagilar taʼminlanishi kerak:

kamera boʻyi boʻylab suv-quvur yurish tomonidan uning kengligidan kam boʻlmagan va qarama-qarshi tomonida uskunalar tashish uchun platforma uzunligidan kam boʻlmagan 400 mm boʻshliq, bir qiya suv-quvur yurish va aylanma platforma boʻlmasa, kameraning ikkala tomonida 1000 mm boʻshliq;

kameraning kengligi boʻyicha uskunaning oʻlchamlari yoki tashish platformasining kengligi bilan belgilangan umumiy masofadan kam boʻlmagan hamda temir yoʻlidan nasos agregatlari va kamera devorining chiqadigan qismlariga qadar 200 mm boʻshliqlar kamida 500 mm dan kam boʻlmagan masofada boʻlishi.

62. Suv haydash qurilmalarining kamerasi (asosiy va belgilangan maydon) balandligi quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak:

kamera yer sathidan nasos qurilma asoslari 100 mm dan kam boʻlmasligi;

rels platforma yuqorisida koʻtarish vositalari tomonidan uskunalarni koʻtarish, va relslar boʻlmagan holda kameralar kamida 150 mm balandlikda yer sathidan yuqorida boʻlishi;

koʻtarish vositalari va havoni ichkariga yoʻnaltirish trubalari orasidagi boʻshliq kamida 100 mm, truba yuqorida joylashishi balandligi kamida 1800 mm boʻlishi;

elektr jihozlarini chuqur boʻlmagan kameralarga oʻrnatishda, elektr jihozlarining tok oʻtkazish qismlariga suv kirishi mumkin boʻlgan joylar stvololdi hovlisidagi temir yoʻl bosh qismidan kamida 1000 mm balandlikda boʻlishi.

63. Chuqur va chuqur boʻlmagan suv haydash qurilmalari asosiy kamerasi elektr podstansiyasining bloklanishidan qatʼi nazar, kameraning qarama-qarshi uchlarida joylashgan ikkita chiqish (oʻtish joylari) bilan loyihalashtirilishi kerak. Shu bilan birga, kameralarda bitta shaxta (rudnik)da qabul qilingan transport vositalari tomonidan uskunalarni yetkazib berishga moʻljallangan oʻtish joylaridan kameralarni asosiy nasos chiqishi bilan bogʻlash kerak.

64. Uskunalarni kameralarga yetkazib beriladigan yoʻlaklarining koʻndalang oʻlchamlari:

kengligi yetkazib beriladigan uskunalarning maksimal oʻlchamlarini va lahimning har ikki tomonida kamida 200 mm boʻshliqlarni hisobga olgan holda;

balandlikda uskunaning maksimal balandligi va yoʻlakning shiftiga 200 mm boʻshliqqa asoslangan, ammo qiya hudud uchun kamida 1500 mm va gorizontal yurish uchun 1900 mm ni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.

65. Asosiy suv haydash qurilmalari chuqur boʻlmagan kamera qiya stvol bilan bogʻlovchi gorizontga nisbatan 20° gacha qiyalik burchagida joylashishi kerak (bunda yurgichning stvol bilan tutashuvida nasos kamerasining yer sathidan vertikal masofa kamida 3500 mm boʻlishi lozim).

Suv haydash qurilmalarining chuqur kameralarda suv-quvur oʻtish joylarining qiyalik burchaklari kon-geologik sharoitga qarab belgilanishi kerak.

Qiya yoʻlaklarda tutqichli zinapoyalar yoki toʻsiqlar (zinapoyalar) taʼminlanishi kerak.

66. Suv haydash qurilmalarining chuqur boʻlmagan qurilmalarida nasos agregatlari soni uchtadan oshmagan holda, kameralar ichida joylashgan bitta suv yigʻish qudugʻi bilan taʼminlanishi kerak.

Suv olish qudugʻining shakli oʻlchamlari nasoslar kavitatsiya va shamollatishni istisno qiladigan rejimda ishlaganda, shuningdek chiqish quvur klapanlari va suv yigʻish qudugʻi devorlari orasidagi kamida 200 mm boʻshliqlarni hisobga olgan holda suvni toʻliq olib tashlashni taʼminlashi kerak. Soʻrish klapanlarini esa soʻrish quvurlarining uchli diametriga teng masofaga joylashtirish kerak. Shu bilan birga, suv yigʻish qudugʻining chuqurligi kamida 1800 mm boʻlishi lozim (suv yigʻuvchi taglikdan).

Quduqlarning ogʻizlari metall panjara yoki qovurgʻali metall listlar bilan qoplanishi kerak.

7-§. Suv yigʻgichlar va tiniqlashtiruvchi idishlar

67. Suv yigʻgichlarning kesim yuzasi kamida 4,5 m2, ish balandligi esa kamida 1900 mm boʻlgan holda olinishi kerak.

Chuqur turdagi nasos kameralarining suv yigʻgichlarida tashish lahimlariga chiqish uchun ikkita chiqish joyi boʻlishi kerak. Chiqish joylaridan biri toʻgʻridan toʻgʻri suv qabul qilish klapanlari ustida joylashgan boʻlishi kerak (unga kirish zinapoyalar yoki skobalar orqali chiqish taʼminlanishi kerak).

68. Tiniqlashtirish idishlari mavjud boʻlgan suv yigʻgichlarining tarmoqlari nasos kamerasiga qarab 0,001 nishabga ega boʻlishi kerak va suv yigʻgichlarni tozalashda esa qiya yoʻlaklar orqali xuddi shu yoʻnalishda 0,001 nishabga koʻtarilish bilan tozalash lozim.

69. Shaxta suvida abraziv zarralar (jinslar, rudalar, koʻmir) mavjud boʻlganda, ularni mexanizatsiyalashgan tozalash moslamalari bilan tiniqlashtirish idishlari taʼminlanishi kerak.

Kerakli miqdordagi tiniqlashtiruvchi idishlar hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak. Tiniqlashtiruvchi idishlarning umumiy soni hisoblanganidan bitta koʻp boʻlishi lozim.

8-§. Zumpf suv haydash qurilmalari kamerasi

70. Agar kon maydonida ikkita stvol boʻlsa, bitta zumpf suv haydash kamerasi stvolda eng past chuqurlikda va boshqa stvoldan suvni maxsus lahim (burgʻulash quduq) orqali oqib kelishi taʼminlanishi kerak.

71. Zumpf suv haydash qurilmalari kameralarida nasos agregatlarining eng koʻp chiqadigan qismlaridan masofa uzunligi boʻylab 1500 mm, kengligi boʻylab oʻtish tomonidan 800 mm va qarama-qarshi tomondan esa 400 mm, shuningdek nasos agregatlari orasidagi masofa 1000 mm olinishi lozim.

72. Tekis shiftli yopiq zumpf qurilmasi kamerasining balandligi kamida 2200 mm, gumbazli qopqoq bilan esa gumbazdan ergacha kamida 1600 mm qilib olinishi kerak.

73. Kameradagi chiqarish quvuri oʻtish tomonga qarama-qarshi tomondan kamida 1500 mm balandlikda joylashishi kerak. Kameralarda suv chiqarish zumpfi oʻrnatilishi quvvati 100 Kvt va undan ortiq boʻlgan elektr oʻtkazgichga ega nasos agregatlarini oʻrnatishda koʻtarish uskunalaridan foydalanish kerak.

74. Zumpf suv chiqargichni avtomatlashtirish uchun uskunalar stvololdi hovlining gorizontiga yetkazilishi yoki uni kameralarga joylashtirish uchun maxsus joy ajratilishi kerak.

9-§. Elektr podstansiyalari kameralari va tarqatish punktlari

75. Yer osti elektr podstansiyalarining kameralari va yuqori kuchlanishli tarqatish punktlari quyidagicha joylashtirilishi kerak:

markaziy yer osti podstansiyalari stvololdi hovlilarda, shaxta stvollari yaqinida koʻmilmagan asosiy suv haydash qurilmalari kamerasiga toʻgʻridan toʻgʻri ulangan holda;

yuqori kuchlanishli tarqatish punktlari yuqori voltli elektr energiyasi isteʼmolchilari joylashgan markazda (statsionar va koʻchma uchastka podstansiyalari);

statsionar uchastka podstansiyalari elektr energiyasining asosiy isteʼmolchilari yonida;

oʻzgartirgich podstansiyalari stvololdi hovlilarida va shaxta uchastkalarida.

76. Yer osti elektr podstansiyalari kameralarida avtomatlashtirish uskunalari va koʻtarish uskunalarini oʻrnatish uchun joylar taʼminlanishi kerak.

77. Markaziy yer osti elektr podstansiyasi asosiy suv haydash chuqur boʻlmagan kamerasiga bevosita tutashganda 200 mm qalinlikdagi yongʻinga qarshi devor bilan ajratilishi kerak.

Ushbu kameralarning kirish qismida yongʻinga qarshi eshiklar oʻrnatilishi lozim. Eshiklar nasos kamerasiga qarab ochilishi kerak. Markaziy yer osti podstansiyalari pollari va asosiy chuqur boʻlmagan suv chiqarish qurilmasi kamerasi bir xil balandlikda boʻlishi kerak.

78. Markaziy yer osti elektr podstansiyasi yoki yuqori kuchlanishli tarqatish punktlari kamerasi toʻgʻridan toʻgʻri ularni ajratib turadigan devordagi nasos ishlariga ulangan boʻlsa, montaj teshiklari taʼminlanishi kerak.

79. Tarqatish kameralari va transformator podstansiyalarining yer sathi temir yoʻl bosh qismidan kamida 500 mm baland boʻlishi kerak.

80. Tuz konlarining elektr kameralarini loyihalashda quyidagilar:

kameralarni yangi havo oqimi boʻylab yuklash va yuklash punktlari oldida joylashtirilishi;

podstansiya poli qoʻshni lahimlarning yer sathidan 500 mm balandda joylashishi;

markaziy yer osti podstansiyalarida beton pollarni oʻrnatilishi zarur.

10-§. Skip koʻtargichlarini koʻtarish uskunalari va koʻtarish moslamalari kameralari

81. Koʻtarish va tortish moslamalari kameralarida quyidagi ikkita chiqish (yurish) yoʻllari boʻlishi kerak:

arqonlar uchun;

uskunalar va materiallarni yetkazib berish uchun.

Ushbu yoʻllarning oʻlchami koʻtarish va tortish moslamalarining eng katta qismini tashish shartlariga qarab aniqlanadi.

82. Kameralarning oʻlchamlari uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun koʻtarish moslamalarini, qurilmani, shuningdek statsionar ish joylarini oʻrnatish imkoniyatini hisobga olishi kerak.

83. Diametri 2000 mm dan ortiq boʻlgan shkivli kameralarda taʼmirlash uchun temir ustunlarni oʻrnatish taʼminlanishi kerak. Temir ustun balandligida kamida shkivning tashqi diametrining yigʻindisi, stroplar bilan mahkamlangan shaklda oʻrnatish moslamasining minimal uzunligi va pastki temir ustunlaridan 100 mm boʻshliq boʻlishi kerak.

84. Yuklash moslamasi kamerasining oʻlchamlari uskunalarni oʻrnatish va taʼmirlash uchun koʻtarish va tashish moslamalarini, aspiratsiya-chang bostirgich moslamalarini va mexanikani avtomatlashtirish uskunalarini joylashtirishni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

85. Yuklash moslamasi kamerasi stvoldan olinadigan toʻsiqlar tarmoqlari yoki oʻrnatish teshiklari boʻlgan temir-beton devor bilan ajratilishi kerak.

86. Yuklash moslamasi kamerasidagi maydonlar orasidagi aloqa uchun zinapoyalar yoki skobalar qoʻllanilishi kerak.

Agar yuklash moslamasi kamerasi stvololdi hovli bilan bogʻlash uchun taqdim etilsa, u holda uning stvololdi hovli bilan birikish oʻrni maxsus joyda joylashgan boʻlishi kerak (bu kamerani stvololdi hovlisidan eshiklar yordamida ajratishga imkon beradi).

87. Foydali qazilma va togʻ jinslar uchun bunkerlar vertikal va dumaloq yuzaga ega boʻlishi, koʻmirni yigʻishda rudalar va togʻ jinslari va uning yonidagi qiya bunkerda esa yurgich taʼminlanishi kerak.

Bunkerlarning qiya qismi koʻmir uchun — 50°, togʻ jinslari va koʻrinmaydigan rudalar uchun — 60° hamda koʻrinadigan rudalar uchun — 70° burchak ostida boʻlishi kerak.

Bunkerning beton tayanchini buzilishdan himoya qilish va harakatlanuvchi materialning ishqalanish koeffitsiyentini kamaytirish uchun koʻmir bunkerlarning pastki qismini, shuningdek ruda bunkerlarida pastki qismi va devorlarni buzilishi qiyin boʻlgan materiallar bilan taʼminlash kerak.

11-§. Toʻkgich va itargich kameralari, maydalash va boshqa tushirish qurilmalari

88. Toʻkgich va itargich kameralari lahimning toʻgʻri qismida joylashtirilishi kerak.

89. Toʻkgich va itargich kamerasining oʻlchamlari aspiratsion-chang bostirgich qurilmalarning joylashishini hisobga olgan holda uskunalar va koʻtarish moslamalarining oʻlchamlari asosida aniqlanishi kerak. Aylanma yoʻlli kameralarda toʻkgichning eng koʻp chiqqan qismi va harakatlanuvchi tarkib orasidagi boʻshliq kamida 200 mm olinishi kerak.

90. Rudalarni aylanib oʻtadigan toʻkgich kameralarida barmoq, sektor eshigi yoki oziqlantiruvchi xonasi devor bilan ajratilishi kerak. Unda poʻlat eshik va ushbu uskunaning qismlari va tarkibiy qismlarini yetkazib berish uchun montaj teshigi, harakatlanadigan qalqonlar bilan qoplangan boʻlishi kerak.

Ruda tushirgichi foydali qazilma bilan toʻldirishni boshqarish uchun tushirgich ostiga datchik oʻrnatilishi kerak.

91. Kamera yertoʻlasida joylashgan uskunalarni tekshirishda odamlar tushishi uchun shiftlar va narvonlarda lyuklar bilan taʼminlash kerak. Yertoʻlaning pasti qismi kamida 0,002° nishablikka maxsus taʼminlangan chuqur yoki bunker yoʻnalishiga ega boʻlishi kerak.

92. Maydalash qurilmasi kameralari quyidagi ikkita chiqish (yoʻlak) ga ega boʻlishi kerak:

gorizontal va qiya yoki vertikal holatda asbob-uskunalar, materiallar yetkazib berish, odamlarning oʻtishi va kommunikatsiyalarni yotqizish uchun moʻljallangan chiqish;

qiya va vertikal yoʻlaklarda zinapoyalarni toʻsiqlar bilan taʼminlash uchun chiqish.

93. Maydalash qurilmasi kameralarining oʻlchamlari koʻtarish vositalarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak. Kameraning oxirida kran uskunalarini tekshirish va taʼmirlash uchun taʼmirlash joyi boʻlishi kerak.

94. Plastinka taʼminlovchi kamerasining oʻlchamlari quyidagilar hisobga olingan holda aniqlanishi kerak:

taʼminlagich tomonida oʻtkazgich va mustahkamlagich orasidagi farq 1200 mm kam boʻlmasligi;

uzunligi 2000 mm boʻlgan lahimlarning berk qismining zaxira joyi;

tortish va haydash tishli taʼminlagich kamerasi balandligi kamida 4000 mm boʻlishi;

koʻtarish uskunalarining elektr motorlari uchun boʻshliqlarni (nisha) oʻrnatish.

95. Plastinka taʼminlagichlari ostida yuzaga kelgan mayda narsalarni yigʻish va olib tashlash uchun maxsus qurilmalardan foydalanilishi kerak.

96. Maydalash qurilma kameralaridagi barcha montaj teshiklari va tuynuklari harakatlanadigan qalqonlar bilan qoplanishi va toʻsiqlari boʻlishi kerak.

97. Maydalanmagan rudalar uchun qabul qiluvchi bunkerlarning oʻlchamlari: kengligi boʻyicha bir vaqtning oʻzida tushiriladigan aravachalar soniga qarab, balandligi boʻyicha esa bunker devorlarining egilish burchagi 55° dan kam boʻlmagan holda qabul qilinishi kerak.

98. Avtomatlashtirish va telemexanika uskunalari uchun xona, shuningdek aspiratsiya va chang bostirgich moslamalari maydalash qurilmalari kameralari yonida yoki yaqinida joylashgan boʻlishi kerak.

12-§. Elektrovoz ombori va vagonetkalarni taʼmirlash kameralari

99. Elektrovozlar ombori stvololdi hovli yaqinida quyidagicha joylashgan boʻlishi kerak:

akkumulyatorli elektrovozlar uchun — faqat alohida kameralarda;

kontaktli elektrovozlar uchun — alohida kameralarda yoki nasos ishlarining mahalliy kengayishi tufayli ishdan chiqadigan mustahkam yongʻinga qarshi devor toʻsiqlari bilan toʻsilgan joylarda.

100. Akkumulyatorli elektrovozlar ombori bir-biriga bogʻlangan kameralarning bir qismi sifatida, shuningdek zaryadlash, oʻzgartirgichli podstansiya va statsionar ish joylarini jihozlash zarur boʻlgan taʼmirlash ustaxonasi bilan taʼminlanishi lozim.

Zaryadlash kamerasiga kirish maydonini kengaytirish uchun taʼmirlash ustaxonasini joylashtirish mumkin. Shu bilan birga, taʼmirlash ustaxonasiga qoʻshimcha kirish yoʻli talab qilinmaydi. Kamera kirish joyidan kamida 200 mm qalinlikdagi beton devor bilan oʻralgan boʻlishi kerak.

101. Kontaktli elektrovozlar ombori taʼmirlash ustaxonasi kamerasining bir qismi hamda unga zaxira elektrovozlari uchun ishlatiladigan kirish joyi sifatida taʼminlanishi kerak.

102. Zaryadlash xonalarining uzunligi zaryadlash stollari bitta boʻylama qatorda joylashganligini hisobga olgan holda tanlanishi, shu bilan birga zaryadlash stollarida joylashgan batareyalar orasidagi masofa 1000 mm va chekka zaryadlash stollari va kameraning devori orasidagi erkin oʻtish 2500 mm deb belgilanishi lozim.

103. Zaryadlash xonalarining kengligi odamlar uchun oʻtish joyining kengligini taxminan 700 mm boʻlgan va minimal boʻshliqlarni hisobga olgan holda quyidagicha aniqlanishi kerak;

zaryadlash stolidagi batareya va oʻrnatish moslamasi oʻrtasida 600 mm;

zaryadlash stolidagi batareya va elektrovoz oʻrtasida 260 mm.

Zaryadlash xonalarining balandligini batareyalarni zaryadlash stoli ustidagi kran tomonidan kamida 150 mm balandlikka koʻtarilishini hisobga olish kerak va oʻzgartirgich podstansiyasi kamerasining umumiy balandligi kamida 2200 mm boʻlishi lozim.

104. Batareya va kontaktli elektrovozlar uchun taʼmirlash ustaxonasi xonalarining balandligi kamida 3000 mm balandlikda temir ustunlarni joylashtirishini va kengligi ikkala tomonning 700 mm oʻtish joylarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Taʼmirlash ustaxonalarining xonalarida tekshirish chuqurlarining kengligi 1000 mm dan oshmasligi, chuqurligi 1650 mm va uzunligi bitta taʼmirlash maydonchasida loyiha tomonidan qabul qilingan elektrovozning uzunligiga va ikkita taʼmirlash maydonchasida ikkita elektrovozning umumiy uzunligiga teng boʻlishi kerak.

Taʼmirlash ustaxonalarining butun kengligi boʻylab tekshirish chuqurining bir uchini 500 mm chuqurlikdagi chuqurcha bilan taʼminlash kerak, shuningdek unga tomon chuqurcha qavati 0,01° gacha nishablikka ega boʻlishi lozim. Odamlar chuqurga tushishi uchun devorga oʻrnatilgan beton, poʻlat narvon yoki skobalar bilan taʼminlanishi kerak.

105. Akkumulyatorli elektrovoz omborlarini loyihalashda kameraga bitta oʻtishni uchtagacha elektrovozning inventarizatsiya raqami bilan, 10 tagacha elektrovozning inventarizatsiya raqami bilan ikki marta oʻtishni va 10 dan ortiq elektrovozning inventarizatsiya raqami bilan uch marta oʻtishini taʼminlash kerak.

Kontaktli elektrovozlarning ombor kameralari uchun bitta kirish oʻrni, bitta taʼmirlash joyi va agar ikki yoki undan ortiq taʼmirlash joylari boʻlsa ikkita kirish oʻrni bilan taʼminlanishi kerak

Kerakli taʼmirlash joylari soni hisob-kitob yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

106. Zaryadlash kameralariga, shuningdek elektrovozlar omboriga kirish oʻrni tashqi tomondan ochiladigan yongʻinga qarshi eshiklar bilan taʼminlanishi kerak.

Elektrovozlar omborxonalari beton pollar bilan taʼminlanishi va relslar pol bilan bir tekis yotqizilishi kerak.

107. Vagonetkalarni muntazam taʼmirlash, tozalash va moylash kameralari kletlarning oʻlchamlari foydali qazilma va togʻ jinslarini yer yuzasiga chiqarish uchun ishlatiladigan vagonetkalarni yetkazib berishga imkon bermaydigan hollarda taʼminlanishi kerak.

Boshqa barcha holatlarda kamera faqat vagonetkalarni moylash uchun qoʻllaniladi.

Kameralarning kirish eshiklari olovbardoshli mahkamlagichlar bilan himoyalangan yongʻinga qarshi eshiklar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

108. Vagonetkalarni muntazam taʼmirlash, tozalash va moylash uchun kameralarning uzunligi minimal boʻshliqlarni hisobga olgan holda quyidagicha aniqlanishi kerak:

1500 mm — vagonetkalar va uskunalar oʻrtasida;

1200 mm — vagonetka va eshik oʻrtasida;

700 mm — ikkita vagonetka oʻrtasida.

Dastgohlar uchun moʻljallangan boʻlinmaning uzunligi kamida 3000 mm boʻlishi kerak.

Vagonetkalarni muntazam taʼmirlash, tozalash va moylash uchun kameralarning kengligi kamerada oʻrnatilgan relslar soniga va vagonlar orasi har tomondan 500 mm dan mustahkamlagich orasidagi boʻshliqlarga qarab aniqlanishi kerak.

13-§. Dizelli oʻziyurar transport kamerasi

109. Garaj parkning umumiy roʻyxatda boʻlgan barcha park tarkibining toʻxtash joyi hisoblanadi (taʼmirlanayotgan mashinalar bundan mustasno).

110. Uskunalarni asosiy qismlarga ajratmasdan yer ustiga yetkazib berish imkoniyati boʻlmagan taqdirda taʼmirlash ustaxonasi taʼminlanishi kerak. Agar garaj va taʼmirlash ustaxonasi yongʻinga qarshi eshiklar va mustaqil chiqish yoʻllariga ega boʻlsa hamda yongʻinga qarshi devor bilan ajratilgan boʻlsa, ularni bitta lahimda joylashtirish mumkin.

111. Garaj va taʼmirlash ustaxonasi kameralarining oʻlchamlari quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak:

xizmat koʻrsatiladigan texnikaning oʻlchamlari va ular orasidagi odamlar uchun zarur boʻlgan oʻtish joylarini;

eng katta burilish radiusiga ega boʻlgan texnikaning kirish va chiqishidagi manevrlar imkoniyatini;

statsionar ish joylari qurilmasini.

Kameralarning balandligi joylashtirilgan koʻtarish uskunasining balandligini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

112. Yoqilgʻi-moylash materiallarining (YoMM) yer osti omborlari qoʻshni lahimlarga chiqadigan kamida ikkita alohida yoʻl kameralarga joylashtirilishi kerak. Chiqish yoʻli kameraning bir-biridan eng uzoq qismlari masofasida joylashgan boʻlishi kerak. Har bir chiqish yoʻli tambur shlyuz va ikki tomonlama metall qoplamali eshik bilan taʼminlanishi zarur.

113. Yoqilgʻi-moylash materiallari omborlarida kameraning poli qoʻshni lahim balandligidan past boʻlishi yoki kameradan chiqishdan oldin beton val oʻrnatilishi kerak. Agar chuqur yoki val saqlanadigan idishlardan barcha suyuqlik oqib chiqsa, omborlardan tashqarida yoqilgʻi va moylash materiallaridan sizib chiqish imkoniyati boʻlmasligi kerak. Valning qalinligi uning balandligiga teng boʻlishi, lekin 500 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

114. Garaj, taʼmirlash ustaxonasi va yoqilgʻi omborida pollar betondan boʻlishi taʼminlanishi kerak.

115. Yoqilgʻi-moylash materiallari (YoMM) ombori boshqa xizmat koʻrsatish shaxobchalaridan 100 m dan yaqin boʻlmagan joyda joylashgan boʻlishi, shaxobchalar orasidagi masofa esa kamida 30 m boʻlishi kerak.

14-§. Yongʻinga qarshi qurollar, asbob-uskunalar saqlash ombori hamda yongʻin oʻchirish poyezdi deposi

116. Yongʻin oʻchirish poyezdining deposi har bir ishlaydigan gorizontda, stvololdi hovli hududida, alohida lahimda yoki tashish lahimlarining kengaygan joyida loyihalashtiriladi.

Yongʻin oʻchirish poyezdi deposining bir qismi sifatida yongʻinga qarshi materiallar, qurilmalar va asboblar ombori taʼminlanishi kerak.

Bundan tashqari omborning bir qismi sifatida quyidagilarni taʼminlash kerak:

yongʻinga qarshi qurilmalar, materiallar va asboblarni saqlash uchun boʻlinmalar;

yongʻin oʻchirish poyezdining yongʻinga qarshi qurilmalari, materiallar va asboblar bilan boʻlinmalar boʻylab toʻxtash joylari;

panjarali kirish eshigi.

117. Yongʻin oʻchirish poyezdi, materiallar va uskunalar uchun boʻlinmalar orasidagi boʻshliq elektrovoz transporti uchun kamida 700 mm va oʻziyurar transport uchun kamida 1000 mm boʻlishi kerak. Yongʻinga qarshi materiallar, qurilmalar va asboblarni saqlash uchun boʻlinmalarning kengligi kamida 900 mm boʻlishi kerak.

118. Omborning uzunligi uning shtrek bilan lahim birikmasining umumiy uzunligi, yongʻin oʻchirish poyezdining tarkibiy uzunligi va ombor uzunligi boʻylab 1000 mm boʻshliq bilan ajratilishi kerak. Rels bosh qismidan boshlab oʻlchanganda omborning balandligi kamida 1900 mm boʻlishi kerak.

15-§. Sovutilgan havo oqimi qurilmalari, suv oʻtkazmaydigan toʻsiq devorlar va kon uskunalari uchun saqlash xonalari kamerasi

119. Shaxtaning sovutilgan havo oqimi qurilmasi kameralarning nisbiy joylashishi, bloklanishi, kameralarga xizmat koʻrsatishning qulayligini taʼminlashi va ularni stvololdi hovlisining lahimlariga eng yaqin yoʻlda shaxta konditsioner sxemasi asosida bogʻlanishi kerak.

120. Yer osti sovutgich mashinalarining va yuqori bosimli issiqlik almashinuvchilarining kameralari mos ravishda loyihalashtiriladi.

Sovutgich mashinalarining kompressoriga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan asosiy oʻtish joyining kengligi kamida 1500 mm boʻlishi kerak.

Kameralarning oʻlchamlari koʻtarish-tashish uskunalari va taʼmirlash-chilangar uskunalari uchun joyni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Kameralarda shaxta uchun temir yoʻl yotqizilishi kerak. Temir yoʻl bosh qismlari kamera polining ostida boʻlishi kerak.

Kameralarda changlanmaydigan beton pollar va suv chiqarish ariqlarini shaxta suv ustuni tomon nishablik bilan oqishini taʼminlash kerak.

121. Yer osti sovutish mashinalarining kameralari alohida toza havo oqimi bilan shamollatilishi kerak.

122. Nasoslar ikki qator qilib joylashtirilishi kerak.

123. Agar quvurlardagi bosim 6,4 MPa (64 kg/sm2) dan ortiq boʻlsa, quvurlar stvoldan issiqlik almashinish kamerasiga maxsus yoʻllar boʻylab yotqizilishi kerak.

124. Kon uskunalari kon ustaxonasi uchun yer ostida joylashtirilishi kerak.

Kameralarning joylashishi, soni va ularning oʻlchamlari kameralarning maqsadi va ularga joylashtirilgan uskunalar va materiallarning oʻlchamlariga qarab belgilanadi.

125. Suv oʻtkazmaydigan toʻsiq devorlar uchun kameralar yoriqlarsiz chidamli togʻ jinslaridan qurilishi kerak. Toʻsiq devor qurilgan joydan har bir yoʻnalishda kamida 15 m oʻzoqlikda tektonik buzilishlar, yoriqlar, darzliklar va karst boʻshliqlari boʻlmasligi kerak.

126. Suv oʻtkazmaydigan toʻsiq devorlarni 0,2 MPa (2 kg/sm2) dan ortiq bosimda loyihalashda ular tajribaviy sinovdan oʻtkazilishi zarur.

16-§. Operator (dispetcher), odamlarni kutish, tibbiyot markazi va boshqa turdagi kameralar

127. Yer osti ishlarida operator (dispetcher) kamerasi boshqarish qulayligi bilan avtomatlashtirilgan qurilmalarni kuzatish, shuningdek uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash qulayligini hisobga olgan holda joylanishi lozim.

Apparat yechimiga qarab, operator xonasi quyidagi bir yoki bir nechta xonadan iborat boʻlishi kerak:

operator xonasi;

apparat xonasi;

ustaxona.

Kameraning balandligi kamida 2200 mm boʻlishi kerak.

128. Kutish kamerasi odamlarning tushish-koʻtarilishi uchun shaxta stvoli yonida joylashtirilishi kerak.

Stvololdi hovlining har bir yoʻli bilan kutish kamerasining oʻzaro aloqasi uchun kameradan ikkita chiqish joyi taʼminlanishi kerak. Ularning koʻndalang oʻlchamlari kengligi kamida 1500 mm va balandligi kamida 2200 mm boʻlishi kerak.

129. Kutish kamerasi kengligi 450 mm boʻlgan oʻrindiqlar bilan taʼminlanishi, ular ikki yoki toʻrt qatorga joylashtirilishi hamda ularning orasidagi oʻtish joylari 800 mm ga teng boʻlishi kerak.

Kutish kamerasining maydoni bir kishi uchun 0,5 m2 ga teng boʻlgan meʼyoriy maydon asosida aniqlanishi kerak.

Kameraning pol va devorlari issiqlik saqlovchi materiallari bilan qoplanishi kerak.

130. Korxonalarda odamlar uchun kutish kamerasi yonida yer osti tibbiy markaz kamerasi joylashtirilishi kerak.

Kamera qabul qilish, roʻyxatga olish va kiyinish xonalaridan iborat boʻlib, eshik ochiladigan qism bilan ajratilgan va rejadagi oʻlchamlari 4000x7000 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

Stvololdi hovlisida tibbiyot markazining kamerasi kengligi kamida 1500 mm va balandligi 2200 mm boʻlgan ikkita oʻtish yoʻli bilan ulanishi kerak. Unda shamollatish oynalari bilan tashqi tomondan ochiladigan eshiklar boʻlishi kerak.

Kutish kameralari va tibbiyot markazi beton pollar bilan taʼminlanishi kerak.

131. Lahimlarda assenizatsiya tadbirlarini oʻtkazish uskunalarini joylashtirish uchun kameralar bilan taʼminlanishi kerak.

6-bob. Mustahkamlagichni hisoblash va tanlash

1-§. Asosiy hisob qoidalari

132. Hisoblangan analitik, eksperimental-analitik va boshqa modellar ularning ishlash xavfsizligini kafolatlaydigan, kon ishlari mustahkamlagichi va himoya qilish choralarining ishonchli parametrlarini taʼminlashi zarur.

Lahimning oʻtilishi va ekspluatatsiyasining butun davrida lahim togʻ jinslari bilan oʻzaro taʼsirining butun jarayonini hisobga olish kerak. Bu holda, quyidagilarni nazarda tutish lozim:

yopiq massivning haqiqiy kuchlanish holatini;

togʻ jinslarining geologik tuzilishini, ularning tabiiy va yoʻnalgan sinishini;

ekspluatatsiya ish sharoitida atrofdagi jinslarning dastlabki va oʻzgaruvchan xususiyatlarini.

133. Mustahkamlagich va togʻ jinslarining oʻzaro taʼsirini baholashda togʻ jinslarini mustahkamlash yoki ularni tushirish choralarini, ish joylarini qurish va ishlatish paytida muhandislik-geologik, gidrogeologik va kon-texnik sharoitlarning oʻzgarishini prognoz qilishni hisobga olish kerak.

134. Lahimlarni mustahkamlash parametrlarini aniqlash uchun asosiy hisoblash maʼlumotlari sifatida quyidagilarni hisobga olish kerak:

atrofdagi massivning kuchlanish taqsimotining haqiqiy qiymatlariga mos keladigan lahimlarni joylashtirishning taxminiy chuqurligini;

togʻ jinslarining fizik-mexanik xususiyatlarini hisoblangan qiymatlarini;

mustahkamlagich materiallari va mahkamlash joyini toʻldirish xususiyatlarini;

boshqa lahimlarning xususiyatlari va taʼsir darajasini;

boshqa qoʻshimcha taʼsirlarni.

135. Jinslarning (massivning) siqilishga qarshiligi hisoblangan Rc quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanadi:

Rc = R•kc•kd, (1)

Bu erda:

R — namunadagi jinslarning bir oʻqli siqilishga chidamliligining oʻrtacha qiymati, togʻ jinsi namunalarini sinash natijalari boʻyicha eksperimental ravishda oʻrnatilishi, MPa (kg/sm2);

kc — quyidagi 2-jadval boʻyicha olingan kam ulanishga ega boʻlgan yuzalar (sirpanuvchi koʻzgular, yoriqlar, gilli nimqatlamlar) boʻyicha lahim perimetri boʻylab oʻrtacha hisoblangan togʻ massivining buzilishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

kd — uzoq muddatli mustahkamlik koeffitsiyenti, sezilarli sudraluvchi togʻ jinslar sinovlari natijalariga koʻra qabul qilingan.

Agar lahim konturining turli nuqtalarida mahalliy quvvatni zaiflashtiruvchi koeffitsiyentlar qiymatlarida sezilarli farq boʻlsa, ularning haqiqiy qiymatlari olinishi kerak.

Zarurat boʻlganda (lahimni suvlash, jinslarning mustahkamlanishi), Rc ni aniqlash ushbu omillarning taʼsirini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

136. Lahimlarni loyihalashda kc qiymati quyidagi 2-jadvalga muvofiq togʻ jinslarining zaiflashishi yuzalari orasidagi oʻrtacha masofa boʻyicha muhandislik-geologik tadqiqotlar natijalari asosida ishlarning loyihalashtirilgan joylashuvi oʻrinlarida togʻ massivining buzilishi miqdoriy tahliliga muvofiq aniqlanadi.

2-jadval Togʻ jinslarini kuchsizlantirish yuzalari orasidagi oʻrtacha masofa, m Koeffitsiyent qiymati kc 1,5 yuqori 0,9 1,5 dan kam 1 gacha 0,8 1 dan kam 0,5 gacha 0,6 0,5 dan kam 0,1 gacha 0,4 0,1 dan kam 0,2

Burgʻulash paytida kern qoʻshimcha buzilishi ehtimoli tufayli mustahkamligi Rkc koeffitsiyenti quyidagi 3-jadvalga muvofiq lahim yoki uning uchastkasi joylashgan oʻrni togʻ massivining tektonik buzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar asosida aniqlanishi kerak.

3-jadval Lahimning joylashuv oʻrni Koeffitsiyent qiymati kc Radiusi 300 m dan kam boʻlgan plikativ buzilishlardan tashqarida va dizyunktiv buzilishlarning taʼsir zonasidan 4N dan ortiq masofada tashqarida (N-buzilishning normal amplitudasi, m) 0,9 Radiusi 300 m dan kam boʻlgan plikativ buzilishda yoki undan 4N dan 1N gacha boʻlgan masofada dizyunktiv buzilishning taʼsir zonasida 0,6 Dizyunktiv buzilishdan 1N dan kam masofada 0,3

137. Mustahkamlagich materiallarining hisob va normativ xususiyatlari ularning yer osti sharoitida va talablarga muvofiq quyidagi ishlashini hisobga olish kerak:

beton va temirbeton mustahkamlagichlar uchun — QMQ 2.03.01-96, GOST 26633-2012 va GOST 27751-2014 talablarini nazarda tutgan holda;

metal mustahkamlagichlar uchun — ShNQ 2.03.05-13 talablarini nazarda tutgan holda;

yogʻoch mustahkamlagichlar uchun — QMQ 2.03.08-98 talablarini nazarda tutgan holda;

tosh asosli mustahkamlagichlar uchun — QMQ 2.03.07-98 talablarini nazarda tutgan holda.

138. Lahim mustahkamlagichi tuzilmalarni hisoblash yuk koʻtarish qobiliyatiga muvofiq (moʻrt, yopishqoq va boshqa turdagi shikastlanish omillari boʻyicha) va zarur boʻlsa, QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq barqarorlik va yorilishga chidamliligi boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

Yupqa devorli poʻlat va yigʻma konstruksiyalar barqarorlikka, gidro va gaz izolatsion mustahkamlagichlarni yorilishga chidamliligini tekshirish kerak.

139. Lahim mustahkamlagichlari togʻ-kon oʻtish ishlari texnologiyasi va mustahkamlagichlarni oʻrnatishni hisobga olgan holda, kon oʻtish yoki ekspluatatsiya vaqtida bir vaqtning oʻzida harakat qiladigan kuchlanishlar va ularning taʼsir kuchlari ehtimoliy salbiy kombinatsiyalari asosida hisoblanishi kerak. Shu bilan birga, QMQ 2.01.07-96 ga muvofiq quyidagi kuchlanishning kombinatsiyalarini qabul qilish kerak:

asosiy kombinatsiya-doimiy kuchlanishlar va taʼsir kuchlar, vaqtincha uzoq muddatli kuchlanishlar, qurilish paytida yuzaga keladigan taʼsir kuchlarni;

maxsus kombinatsiya-doimiy, vaqtinchalik uzoq muddatli, ehtimol qisqa muddatli va maxsus seysmik yoki boshqa kuchlanishlar yoki taʼsir kuchlarni.

140. Kuchlanishlar va taʼsir kuchlarining kombinatsiyasi uchun lahimlarning mustahkamlagich tuzilmalarini loyihalashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

doimiy kuchlanish va taʼsir kuchlar:

a) kon massivi tomonidan togʻ-kon bosimi:

togʻ jinslarining vazni mustahkamlagichga erkin taʼsir qilishini;

deformatsiyaning togʻ massivi bilan oʻzaro taʼsiri tufayli mustahkamlagichga taʼsir qiluvchi aloqa kuchlarini (kuchlanishlar);

b) mustahkamlagichning oʻz vazni;

v) mustahkamlagich elementlariga dastlabki kuchlanishlar taʼsirida kelib chiqadigan taʼsirlar;

g) yer osti suvlarining bosimi;

vaqtincha kuchlanish va taʼsir kuchlarni:

a) harorat taʼsirlari, shu jumladan sovuq taʼsirida togʻ jinsining koʻtarilishi;

b) tozalash lahimlari, boshqa lahimlar va suvning darajasini kamaytirishning taʼsiri;

v) togʻ jinslari shishishi natijasidagi bosim;

qisqa muddatli kuchlanish va taʼsir kuchlarini:

a) mustahkamlagich orqasida tamponlash qilingan eritmaning bosimi;

b) togʻ-kon oʻtish, transport mashinalari va komplekslarining yuklari taʼsiri;

v) keng koʻlamli portlatish ishlari taʼsiri;

maxsus kuchlanish va taʼsir kuchlarini:

a) dinamik kuchlanishlar;

b) seysmik taʼsirlar.

Yuklarning kombinatsiyalarini hisobga olishda QMQ 2.01.07-96 da belgilangan kombinatsiyalar koeffitsiyentlaridan foydalanish kerak.

Yuklarga ishonchlilik koeffitsiyenti γf, javobgarlik γn va kuchlanishlarning birikish ψ koeffitsiyentini QMQ 2.01.07-96 va mazkur ShNQ ga muvofiq qabul qilish lozim.

141. Kuchlanishlarning asosiy va maxsus kombinatsiyalari uchun yuk koʻtarish qobiliyati va barqarorligini mustahkamlagichni hisoblashda GOST 27751-2014, GOST 26633-2012, QMQ 2.03.01-96 va mazkur ShNQ boʻyicha konstruksiyalarning ish sharoitlarini hisobga olgan holda materiallarning hisoblangan qarshiligi boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

142. Mustahkamlagichni tanlash va hisoblash lahimdagi togʻ jinslari barqarorligi (barqarorlik toifalari) holatini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Bu holatlarning umumlashgan xususiyatlari quyidagi 4-jadvalda berilgan.

4-jadval Barqarorlik toifasi Barqarorlik holatini baholash Barqarorlik holatining xususiyatlari I Barqaror Togʻ jinslarining sezilarli siljimagan va sinmagan yoki kichik mahalliy yoriqlar mavjud II Oʻrtacha barqaror Lahimni oʻrab turgan jinslarda noelastik deformatsiyalar zonasining umumiy rivojlanishining dastlabki bosqichiga mos keladigan, massivga chuqur kirib boradigan togʻ jinslarining oz miqdorda tarqalishi; tuzilmali zaiflashgan zonalarda togʻ jinslarining yaxlitligini buzish mumkin. Togʻ jinslarining deformatsiyalari amortizatsiya xususiyatiga ega III Beqaror Lahim konturining erkin sezilarli siljishi bilan togʻ jinslarining deformatsiyalari va buzilish zonalarini yanada rivojlanishi. Jinslarning deformatsiyalar vaqtida zaif soʻnishiga bosqichma-bosqich yondashuv IV Oʻta beqaror Noelastik deformatsiyalanuvchi jinslarning katta zonalari ularni yoʻq qilish bilan lahim atrofida rivojlanadi. Lahimning erkin (yoki qoʻllab-quvvatlashning kichik tiklanishi bilan) konturining siljishi zaif soʻnuvchi va soʻnmas xususiyatga ega

2-§. Togʻ jinslari va yuklarning mustahkamlagichga taʼsir etuvchi barqarorligini hisoblash, turini tanlash va mustahkamlagichni hisoblash

143. Vertikal stvollarni mustahkamlash turini tanlash va parametrlarini hisoblash muhandislik-geologik, gidrogeologik sharoitlarga, zararli taʼsirga qarab, shuningdek ishlab chiqarish usullarini hisobga olgan holda stvol ogʻzi, kengaytirilgan qism, birikmalari uchastkalari uchun differensial ravishda amalga oshirilishi kerak.

144. Stvol va shurflarning ogʻzini mustahkamlash monolit beton yoki temir-beton, metall yoki temir-beton tyubinglardan loyihalanishi kerak. Taʼsir etuvchi kuchlar, kanallar teshiklarining oʻlchamlari va vertikal lahim diametrlariga qarab stvol ogʻzini mustahkamlash turi bir, ikki va uch bosqichli, toj yoki qadam toj bilan loyihalanadi.

145. Stvol va shurflarning ogʻizlarini mustahkamlashni hisoblash vertikal va gorizontal bosim taʼsirida amalga oshirilishi kerak.

Vertikal kuchlanishlarni mustahkamlagichning oʻz ogʻirligidan, mustahkamlagichga asoslangan uskunalar va inshootlarning massasidan bosim yigʻindisi sifatida gorizontal-massiv jinslarining bosimidan, sirt poydevorlari va tayanchlaridan kuchlanish va qatlamlardagi gidrostatik bosimdan aniqlash kerak.

146. Hisoblangan vertikal yuk k N (ts), stvol ogʻzini mustahkamlagich quyidagi (2) formula bilan aniqlanadi:

(2)

Bu erda:

γf — 1,17 ga teng yuk ishonchliligi koeffitsiyenti;

γn — javobgarlik koeffitsiyenti 1,2 ga teng;

— stvol yaqinidagi yuzada joylashgan kon inshootlarining mustahkamlagichlari orqali stvololdi ogʻzi tayanchiga uzatiladigan vertikal yuklarning yigʻindisi, kN (ts);

Qy — mustahkamlagichning oʻz vazni, kN (ts).

rp — vertikal stvolning ogʻzini mustahkamlagich togʻ jinslarining gorizontal (radial) bosimi kesishgan togʻ jinslari va tuproqlarning turi va xususiyatlariga va ularning suvga toʻyinish darajasiga qarab hisoblash mazkur ShNQ ning 2-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

147. Stvolning kengaytirilgan qismini, shuningdek birikmasi uchastkalari mustahkamlagich turini tanlash va parametrlarini hisoblash yer osti suvlarining bosimini tozalash va boshqa ishlarning taʼsirini hisobga olgan holda kesishgan jinslarning barqarorligi toifalariga muvofiq amalga oshiriladi.

Stvol mustahkamlagichi hisoblanganda stvol va kontakt tegma yuklarni aylana boʻylab notekis taqsimlangan radial yuk boʻyicha quyidagi 1-rasmga muvofiq hisoblash kerak.

Vertikal lahimlarni mustahkamlagich boʻyicha togʻ jinslari barqarorligi va yuklarni hisoblash hamda Hisobiy chuqurlikni baholash mazkur ShNQ ning 3 va 4-ilovalarida koʻrsatilgan usullarga muvofiq bajarilishi kerak.

148. Matematik modellashtirish usullari ushbu metodlar doirasidan tashqarida qoʻllanilishi kerak.

149. Past harorat sharoitida stvollarni va boshqa lahimlarni mustahkamlashdagi yuklar haroratini va namlik rejimini va qazish mavjudligining barcha davrlarida togʻ jinslarining erishi, ularni muzdan ozod etish vaqtida toshlar hajmini kamaytirishning ehtimoliy jarayonlarini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

150. Muzdan ozod etish jarayoni, shuningdek togʻ jinslarining zich qatlamlari stvol mustahkamlagichiga osib qoʻyilganda mustahkamlashning vertikal joylashishini hisobga olish kerak.

151. Stvolning qattiq mustahkamlangan kengaytirilgan uchastkalarida, shuningdek I, II va III toifadagi barqaror togʻ jinslaridagi stvol birikmalarining uchastkalari uchun tozalash ishlari, boshqa lahimlar, bosimli suv va suvning pasayishi taʼsiri boʻlmaganda, beton mustahkamlagichning qalinligi quyidagi 5-jadvalga muvofiq barqarorlik toifasi boʻyicha hisob-kitobsiz amalga oshiriladi.

1-rasm. Vertikal lahimning mustahkamlagichidagi gorizontal yuklarning asosiy diagrammasi

Bu erda:

Rmax — maksimal yuklanish;

Rmin — minimal yuklanish;

— oʻrtacha yuklanish;

R0 — yuklanishning bir tekis qismi;

R2 — yuklanishning notekis qismi;

q — urinma kuchlanish.

Uchastkaning joylashish chuqurligi, m Togʻ jinslarining yuzaga kelish burchaklarida beton mustahkamlagichining qalinligi, mm 35° gacha 35° dan yuqori 500 gacha 200 250 500 dan yuqori 250 300

II va III toifadagi barqaror togʻ jinslarida beton mustahkamlagichning qalinligi hisoblab chiqilishi kerak. Bunda qiymatlar yuqoridagi 5-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi kerak.

Bosimli suv mavjud boʻlganda, tayanch turini tanlash va uni hisoblash suv oʻtkazmaydigan tayanchlar bilan toʻliq gidrostatik bosim va suv oʻtkazmaydigan tayanchlar bilan qoldiq bosimni hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

152. Agar stvollarning beton, temir-beton mustahkamlagichning hisoblangan qalinligi 500 mm dan oshsa, unda shunga mos ravishda yuqori quvvat sinfining 500 mm qalinlikdagi beton mustahkamlagichidan foydalanish kerak.

153. Birlashtirilgan beton, temir-beton va boshqa qattiq mustahkamlagichlar ankerlar bilan loyihalanmaydi va ishlatilmaydi.

154. Tegishli asos bilan, stvol qattiq mustahkamlagichlar bilan I toifali togʻ jinslarida oʻtilgan boʻlsa, mustahkamlagichlar va ularning parametrlarini mazkur ShNQ ning 155-bandiga asosan qoʻllash mumkin.

155. Egiluvchan mustahkamlagichlarga ega stvolda, shuningdek koʻtarish moslamalari bilan jihozlanmagan, shamollatish stvollari va shurflarida, suv oqimlari 8 m3/soat dan oshmaydigan tozalash va suvni kamaytirish taʼsiri boʻlmagan taqdirda, koʻtarma lahimlari va maʼdan tushirgich joylarida, I va II toifadagi togʻ jinslarida sochmabeton yoki anker bilan birgalikda, sim toʻrlardan va sochmabetondan yasalgan beton mustahkamlagichlar qoʻllaniladi.

I, II va III toifadagi barqaror togʻ jinslarida 8 m3/soat dan ortiq suv oqimlari bilan monolit beton mustahkamlagichdan foydalanish kerak. Shu bilan birga, barqarorlik I toifadagi togʻ jinslarida stvolning kengaytirilgan uchastkalarida sochmabeton mustahkamlagichning qalinligi quyidagi 6-jadvalga muvofiq hisob-kitobsiz olinadi.

6-jadval Uchastkaning joylashish chuqurligi, m Togʻ jinslarining yuzaga kelish burchaklarida sochmabeton mustahkamlagichining qalinligi, mm 35° gacha 35° gacha 500 gacha 80 120 500 dan yuqori 100 150

Stvol birikmalari oʻrnining qismlari uchun I toifadagi barqaror jinslarida, shuningdek stvolning kengaytirilgan qismlarida II toifadagi barqaror jinslarida sochmabeton mustahkamlagichning qalinligi mazkur ShNQ ning 5-ilovasiga muvofiq hisoblab chiqilishi kerak. Shu bilan birga, sochma beton mustahkamlagichning qalinligi 150 m gacha chuqurlikda kamida 500 mm va 200 m dan ortiq chuqurlikda 500 mm boʻlishi kerak.

Birlashtirilgan anker-sochmabeton mustahkamlagichda ankerlarning uzunligi la 2 m ga; ankerlar orasidagi masofa la 0,7 m ga teng boʻlishi kerak. Tegishli asos bilan anker uzunligini va ular orasidagi masofalarni oʻzgartirish mumkin.

156. IV toifadagi barqaror jinslarida, stvolning bosimli suvlari boʻlgan qismlarida, shuningdek kaliy va shunga oʻxshash konlarda tyubinglar, temir-beton, koʻp qatlamli tayanch va yetarlicha togʻ jinsi barqarorligi bilan monolit beton tayanchdan foydalanish kerak. Tuz konlarida, katta chuqurlikda, tegishli asos bilan, yetarlicha yuqori qarshilik yaratadigan, ammo hisoblash yoʻli bilan aniqlanadigan qattiq mustahkamlagich qarshiligidan kam boʻlgan materiallarning egiluvchan tashqi qobigʻini taʼminlash kerak.

157. Stvol va shurflarning kengaytirilgan qismini mustahkamlagichni hisoblash texnologik va oʻrnatish yuklarini hisobga olgan holda Rp massividagi jinslarning gorizontal (radial) bosimining va Rg yer osti suvlarining qoldiq bosimining umumiy taʼsirida amalga oshirilishi kerak.

158. Stvollarning gorizontal lahim va kameralar bilan birlashish oʻrnini loyihalashda hamda ularning stvollarga taʼsirini istisno qilishda stvol boʻylab barqarorligi II toifadagi togʻ jinslariga kamida 30 m balandlikdagi togʻ jinslariga stvol yaqinida ishlov berish kerak. III va IV barqarorlik toifalari kamida 50 m qattiq mustahkamlagich oʻrnatilishi kerak. Barqarorlik toifasi I jinslarida mustahkamlanish turi tartibga solinmaydi.

Stvololdi 10 m gacha boʻlgan lahimlaridan I va II toifadagi barqaror jinslarida, III va IV toifadagi jinslarda 30 m gacha boʻlgan tamponlash eritmalari bilan boʻlakli toshlar bilan toʻldiriladi.

159. Quyidagi 7-jadvalda koʻrsatilgan mustahkamlagichlar uchun keltirilgan qiymatlaridan yuqori boʻlgan ishlov berish yaqinidagi jinslarning kutilayotgan nisbiy deformatsiyalari qiymatlari bilan birga lahim va boshqa lahimlarning taʼsir zonalarida joylashgan vertikal lahimda, majburiy deformatsiyaga moslashtirilgan mustahkamlagichlarni yoki maxsus mustahkamlagichlarni himoya qilishning tarkibiy elementlari birgalikda bir qator togʻ jinslari bilan barcha barqarorlik toifasidagi jinslarda ishlatilishi kerak.

7-jadval Mustahkamlagich Nisbiy vertikal deformatsiyalar, mm/m siqilganda Choʻzilganda Monolit 0,85 Koʻtarish qobiliyati boʻyicha 0,05 Monolit 0,85 Yoriqlarni ochish orqali 0,25 Yigʻma 2,00 1,00

160. Stvolni mustahkamlashning tarkibiy elementlari stvol suv oʻtkazmasligining zarur darajasini hisobga olgan holda stvololdi massiv jinslarining kutilayotgan nisbiy deformatsiyalarini hisoblash asosida ishlab chiqilishi kerak. Shu bilan birga:

togʻ jinslarining choʻzilish deformatsiyalari 7-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan oshib ketsa, gorizontal boʻlinuvchi choklar bir-biridan 15 m dan ortiq boʻlmagan masofalarda, asosan kuchsiz jinslarning kesishishida taʼminlanishi kerak;

togʻ jinslarning siqilish deformatsiyalari 7-jadvalda koʻrsatilganlardan 15 mm/m gacha oraliqda boʻlganda, gorizontal choʻkindi choklar eng katta deformatsiya joylarida va kuchli va kuchsiz jinslarning kontaktlarida yoki himoya qilinadigan hududlarda mustahkamlagichni siljitish choralari bilan taʼminlanishi kerak;

jinslarning siqilish deformatsiyalari 15 mm/m dan oshsa, choʻkindi zonalar va katta vertikal muvofiqlik tugunlari taʼminlanishi kerak;

gorizontal deformatsiyalar namoyon boʻlsa, keyin hisoblash bilan asoslanadigan mustahkamlash va egiluvchan tuzilmalarning yuk koʻtarish qobiliyatini oshirishni taʼminlash kerak.

161. Vertikal siqish deformatsiyalarini choʻkindi choklar bilan qoplash uchun vertikal lahimdagi choklar orasidagi maksimal masofa mazkur ShNQ talablariga muvofiq hisoblanadi, lekin 20 m dan oshmasligi kerak. Choʻkindi choklar egiluvchan materialdan tayyorlangan va agar kerak boʻlsa, gidro va gaz izolatsiyasi hamda maxsus germetik tugunlar oʻrnatiladi.

Choʻktiruvchi choklar orasidagi maksimal masofa l, m, quyidagi (3) formula bilan aniqlanadi:

(3)

bu erda

D1 — togʻ kon oʻtish lahimi diametri (qoralamasi), m;

D0 — togʻ kon oʻtish lahimi diametri (oqlamasi), m;

ftr — togʻ jinsining mustahkamlagich ishqalanish koeffitsiyenti, 0,6-magmatik jinslar, qumtoshlar va ohaktoshlar uchun, 0,5-alyevrolit va argillit uchun va 0,4-koʻmir va tuz jinslari uchun qabul qilingan;

Rpr — QMQ 2.03.01-96 ga muvofiq qabul qilingan betonning siqilishga chidamliligi, kPa (ts/m2);

Rp — togʻ jinslarining hisoblangan gorizontal radial bosimi, kPa;

γm — GOST 27751-2014 yoki QMQ 2.03.01-96 boʻyicha qabul qilingan mustahkamlash materiallari uchun ishonchlilik koeffitsiyenti.

162. Choʻkmali chokning hisoblangan ish balandligi hsh, mm, quyidagi (4) formula bilan aniqlanadi:

bu erda

Δηr — himoyalangan maydon chegaralarida choʻkishning farqi, mm, formuladan Δηr = Σεimi aniqlanadi;

εi — himoyalangan maydon ichidagi nisbiy vertikal deformatsiyalar, mm / m;

mi — qatlam qalinligi, m;

ap — siqilish materialining chok yoki muvofiqlik tuguni, %, moddiy sinovlar natijalariga koʻra qabul qilingan mustahkamlash materialiga ruxsat berilganlarga teng yuklarda.

163. Massivning vertikal va gorizontal deformatsiyalarini konstruktiv himoya choralari bilan tozalash ishlari taʼsiridan toʻliq qoplash bilan, vertikal ishlarni mustahkamlashda shakl bosimining qiymatlari ushbu ShNQ talablariga muvofiq, bunda tozalash ishlarining taʼsirini hisobga olmagan holda aniqlanishi kerak.

Ushbu deformatsiyalarni tozalash ishlari taʼsiridan toʻliq qoplanmagan yoki lahimlarni himoya qilish uchun konstruktiv choralar boʻlmagan taqdirda, mustahkamlagichni hisoblash kutilgan harakatlar boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

Shu bilan birga, mustahkamlagichning yuk koʻtarish qobiliyatining minimal qiymati, tozalash ishlarining taʼsirini hisobga olmagan holda, hech boʻlmaganda mustahkamlashdagi bosimning qiymatini olish kerak.

164. Qattiq jinslarda gorizontal va qiya lahimlar parametrlarini tanlash va hisoblash, lahimning taʼsir darajasini hisobga olgan holda, tosh barqarorligi toifasiga qarab, togʻ jinslari va yuklarning kutilayotgan siljishlarini baholash asosida amalga oshirilishi kerak.

Shu bilan birga yotish yoʻnalishi va togʻ jinslarining 20° dan 50° gacha burchak ostida oʻtgan lahimlarida togʻ jinslarining vertikal va gorizontal yoʻnalishlardagi siljishlari bilan bir qatorda ularning nimplastlarga normal boʻylab siljishlari ham hisobga olinishi kerak.

165. Barcha turdagi mustahkamlagichlarga kuchlanishlarni hisobga olishda, rama egiluvchanligidan tashqari holatlarda, lahim osti, shifti va yon tomonlaridan farqli ravishda aniqlanishi kerak.

166. Lahimlarni saqlash shartlari, ularning javobgarligi va ishlash muddatiga qarab, monolit beton va temir-beton, yigʻma, blok, tyubing, ramali, anker, sochmabeton, anker-sochmabeton va egiluvchan mustahkamlagich turlaridan foydalanish kerak. Lahimlar orasidagi tasdiqlangan masofa mazkur ShNQ ning 6-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

167. Tegishli sharoitlarda mustahkamlagichning ustuvor turlari sifatida anker va kombinatsiyalangan mustahkamlagichlar olinishi kerak. Ankerli mustahkamlash parametrlarini tanlash konning butun ishlash davrida uning samarali ishlashini taʼminlashi kerak. Kombinatsiyalangan mustahkamlashni hisoblashda, konning ishlash muddati tugashidan oldin emas, balki ularning shakli qarshiligining chegara qiymatiga yaqinlashgan holda anker va mustahkamlagichlarni muvofiqlashtirilgan deformatsiyasini taʼminlash kerak.

168. Mustahkamlagichlarni asta-sekin kuchaytirishda, shu jumladan birlashtirilgan mustahkamlagichni oʻrnatish talablari hisobga olinishi kerak.

169. Choʻkindi jinslarda va sachratma togʻ jinslari boshqa boʻshashgan, yaxlit va plastik jinslarda gorizontal va qiya lahim kuchlanishlari muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarga qarab hisoblash aniqlanadi va qurilish tajribasi va eksperimental tadqiqot natijalariga asoslanadi.

170. Tozalash ishlarining taʼsir zonasidan tashqarida qattiq choʻkindi (tuzdan tashqari) va magmatik jinslarda joylashgan gorizontal va qiya lahimlarda quyidagi maʼlumotlarni qoʻllash lozim:

a) monolit jinslar uchun I toifadagi barqaror togʻ jinslarda — qalinligi kamida 30 mm boʻlgan sochma-beton yoki anker mustahkamlagichini qoʻllash, monolitda esa oz miqdorda yorilgan togʻ jinslarda lahimlarni mustahkamlamaslik mumkin. Zaiflashgan kontaktlar tomonidan tosh kuchini yoʻqotishi mumkin boʻlgan sharoitda, metall ushlagich yoki mustahkamlagich elementlar bilan anker va sim toʻrlarni mahkamlash, soʻngra 40 — 50 mm qalinlikdagi sochma beton purkagichi qoʻllanilishi bilan bogʻliq maʼlumotlarni;

b) barqarorlik II toifasidagi togʻ jinslarda-qalinligi kamida 80 mm boʻlgan sochmabetonni anker va sim toʻr bilan yoki birlashtirgan monolit beton mustahkamlagich, temir-beton ustunlardan yasalgan metall shiftlar, yigʻma, egiluvchan metall mustahkamlagich, anker-metall, metall gumbazli mustahkamlagich va jinslarning sochmabeton qoplamasi bilan bogʻliq maʼlumotlarni;

v) III va IV toifadagi barqaror togʻ jinslarida — yigʻma tyubinglar va bloklarni, tegishli asos bilan metall beton, metall egiluvchan va anker mustahkamlagichlarini egiluvchan tayanchlar bilan birgalikda qoʻllash bilan bogʻliq maʼlumotlarni (I va II toifadagi barqaror tuproq jinslarida ushbu mustahkamlagichlarda teskari gumbazdan foydalanilmaydi).

III va IV toifadagi tuproqning choʻkindi jinslari va IV toifadagi magmatik jinslar uchun mustahkamlagichlar teskari gumbazli boʻlishi kerak.

III va IV toifadagi barqaror jinslarida teskari gumbazli mustahkamlagichlarini qoʻllash mumkin (ammo jinslarni sementlash, ularni mahkamlash yoki massivlarni tushirish orqali jinslar siljishini kamaytirish boʻyicha choralar koʻrilishi lozim).

Teskari gumbazni qurish zarurati va uning parametrlari tuproq jinslarining siljishini, toʻldirish va mustahkamlagichning tiklanishini hisoblash, shuningdek uni oʻrnatish vaqtini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

171. Tuzli jinslarda mustahkamlagich turini tanlash ilmiy-texnik taʼminot asosida ilmiy tadqiqot ishlari natijalari va muayyan sharoitlar uchun tajriba sinovlari asosida amalga oshirilishi, ular yoʻq boʻlganda esa hisob-kitoblarni matematik (raqamli) modellashtirish usullari yordamida amalga oshirish lozim.

172. IV toifadagi barqaror jinslarida joylashgan gorizontal va qiya lahimlarda, shuningdek tozalash ishlari va boshqa lahimlardan taʼsirlangan lahimlarda tizimli muvofiqlikka ega mustahkamlagichlardan foydalanish kerak.

173. Qattiq ramali temir-beton (tekis, kassetali, teng qarshilikka ega) va moslashuvchan (metall toʻr, shishatolali oʻramdagi materiallar) rama tayanchlari orasida toʻsiqlardan foydalanish kerak.

174. Rc 15 MPa (150 kg/ cm2) dan kam boʻlgan lahim ostidagi jinslar bilan poʻlat gumbaz mustahkamlagichlarida ustunlarni tuproqqa bosishda ustunlar erga kirib ketishini oldini olish uchun tayanchlar oʻrnatilish kerak.

175. Oʻta qiya va qiya plastlarida yotish yoʻnalishi tomon mustahkamlagich egiluvchan elementining konstruksiyasi kutilgan maksimal siljish nimplastlar normalini hisobga olib tanlanadi.

176. Ramali yoki yigʻma temir-beton mustahkamlagich bilan mahkamlangan, 30° dan ortiqroq nishablik burchaklaridagi qiya lahimlar, tamponlaj, mustahkamlash elementlarini anker bilan biriktirish, tayanch yoylari va mustahkamlash uchun boshqa choralar yordamida massiv bilan kengaytirilgan ulanishni taʼminlash kerak.

177. Minimal oʻlchamlari 2000 mm boʻlgan beton mustahkamlagichlar uzunligi 500 mm kengligi esa birikish oʻrni burchagi tomonidan gorizontal lahimning birikish oʻrnida taʼminlanishi kerak.

Ishlovlar birikish joyini loyihalashda birikadigan lahimlarning kesimlarini va ularning oʻzaro taʼsirini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

178. Gorizontal va qiya lahimlarning I toifadagi barqaror togʻ jinslari uchun mustahkamlagichlarni loyihalashda mustahkamlagich parametrlari hisob-kitobsiz olinishi mumkin.

II, III va IV toifadagi togʻ jinslari uchun lahim mustahkamlagichining tarkibiy parametrlarini tanlash va hisoblash mustahkamlagichini lahim oʻtilishi va qurish texnologiyasini hisobga olgan holda togʻ jinslari va kuchlanishlarning kutilayotgan siljishlarini hisoblash asosida amalga oshirilishi kerak.

179. Kamerani mustahkamlash turini tanlash va uning parametrlarini hisoblash tozalash va boshqa lahimlarning taʼsir darajasini hisobga olgan holda togʻ jinsining barqarorligi toifasiga qarab amalga oshirilishi kerak va u quyidagi talablarga ega:

a) kameralarga tutashuvchi lahimlarining mustahkamlagichi kengligi kamera kengligiga nisbatan kamida ikki baravar (lekin 5 m dan kam boʻlmagan) masofada, shuningdek kameraning oʻziga qarshi tutashgan kameraning mustahkamlagich deformatsiya xususiyatlariga yaqin xususiyatga ega boʻlishi kerak;

b) ish paytida shaxta suvlari (suv yigʻgichlar, tiniqlashtiruvchi suv idishlari) joylashgan namlanish va shishishga moyil boʻlgan jinslarda qurilgan kameralarni mustahkamlagichi gidroizolatsiyalanishi yoki toshlarning shishishi tufayli toshlarning mustahkamligi pasayishini va qoʻshimcha yuklarni hisobga olgan holda hisoblanishi lozim;

v) portlovchi materiallar (PM) omborlari va elektr jihozlarining kameralarini suvga toʻyingan toshlarga joylashtirishda mustahkamlagichni gidroizolatsiyalash boʻyicha maxsus choralar koʻrilishi kerak;

g) stvollarga ulangan kameralarda uskunalar va koʻtarish uskunalari uchun metall konstruksiyalarning ustunlari stvollarni mustahkamlagichi bilan bogʻlanmasligi kerak;

d) uskunalar uchun zamin ustunlarini mahkamlash va kameralarda koʻtarish va tashish moslamalari togʻ jinslarining siljishi natijasida hosil boʻlgan deformatsiyalar ustunlariga bevosita taʼsirini istisno qiladigan tarzda ishlab chiqilishi kerak.

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA

Vertikal lahimlarning mustahkamlagichlarini hisoblash

1. Vertikal lahimlarning monolit beton va sochmabeton mustahkamlagich turlarining qalinligini hisoblash δk, mm, quyidagi (1) formulaga muvofiq amalga oshirilishi kerak

(1)

bu erda:

r0 — vertikal lahim yuzasi, mm;

γb — mustahkamlagichning ish sharoitlari koeffitsiyenti, 1,25 ga teng;

γm — QMQ 2.03.01-96 va GOST 27751-2014 ga muvofiq qabul qilingan material (beton) uchun ishonchlilik koeffitsiyenti;

Rpr — QMQ 2.03.01-96 va GOST 27751-2014 ga muvofiq qabul qilingan betonning hisoblangan siqilish kuchi, MPa (ts/m2);

kr — stvolning kengaytirilgan qismlarida 1 ga teng va birikish maydonida (2-0,05•z) ga teng deb hisob qilingan mustahkamlagich tuzilishidagi kuchlanish konsentratsiyasi koeffitsiyenti, bu erda z — birikish tugunidan koʻrib chiqilayotgan qismgacha boʻlgan masofa;

R — gorizontal bosim, MPa (ts/m2), jinslar Rp va yer osti suvlari Rg bosimining umumiy sifatida aniqlanadi;

δpb — betonning atrofdagi buzilgan jinslarga kirib borishi tufayli hosil boʻlgan tosh-beton qobigʻining qalinligi (sochma beton uchun 50 mm ga, boshqa turdagi mustahkamlagichlar uchun — nolga teng deb hisoblanadi).

2. Qoyatosh va yarimqoyatosh jinslari bilan aloqasi buzilgan jinslarda, ularni maydalash zonalarida, boʻshashgan jinslarda va plastik gillarda, shuningdek toymali mustahkamlagichni hisoblash ilmiy natijalarga koʻra ichki va tashqi konturlardagi quvvat sharoitlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA

Vertikal stvol ogʻzi mustahkamlagichida togʻ jinslarining gorizontal bosimini aniqlash

1. Jinslarining hisoblangan gorizontal (radial) bosimi Rp, MPa (ts/m2), kam bogʻlangan va gilli choʻkmali jinslarda stvol ogʻizi quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanishi kerak

(1)

bu erda

γf — 1,17 ga teng kuchlanish ishonchliligi koeffitsiyenti;

γn — javobgarlikning ishonchlilik koeffitsiyenti 1,2 ga teng deb qabul qilinadi;

γd1 — 1,7 ga teng boʻlgan mustahkamlagich teshiklaridan 20 m va undan ortiq masofada boʻlganda, masofa 20 m dan kam boʻlsa 2,9 ga teng deb olinadi;

r0 — stvol radiusi oqlamada, m;

φ — choʻkmalarning ichki ishqalanish burchagi, grad;

ψ — ifodadan aniqlangan oʻlchamsiz koeffitsiyent:

(2)

N — koʻrib chiqilgan maydonning yer yuzidan chuqurligi, m;

Rf — stvol yaqinidagi sirtda joylashgan bino va inshootlardan eng katta qoʻshimcha kuchlanish, MPa (ts/m2);

γ — togʻ jinsining (grunt) solishtirma ogʻirligi, kN/m3, quyidagi ifodadan aniqlanadi:

γ = ρmg, ρ, t/m3, va γ, MN/m3 γ = ρm(1000)-1g;

ρ — togʻ jinsining (grunt) hajmiy vazni (grunt), MN/m3 (ts/m3);

ρm — togʻ jinsining (grunt) oʻrtacha zichligi, t/m3;

g — erkin tushish tezlanishi, m/s2 (faqat SI birliklari uchun kiritilgan).

Suvga toʻyingan togʻ jinslarida hisob-kitob togʻ jinslarining ogʻirlashtirilgan massasi γ' bilan amalga oshiriladi va qoʻshimcha ravishda yer osti suvlarining bosimini hisobga oladi.

2. Rf eng katta umumiy qoʻshimcha kuchlanishi stvolning bir tomonida uning konturidan 5r0 dan oshmaydigan masofada joylashgan har bir bino (inshoot) dan kuchlanishlarning uchastkalarini yigʻishda maksimal sifatida grafik ravishda aniqlanadi (r0 — stvol radiusi oqlamada, m).

Stvol konturdan 5r0 dan ortiq masofada joylashgan binolardan (inshootlardan) ortiqcha kuchlanishlar ularning ahamiyati pastligi sababli hisobga olinmaydi.

Stvolga yaqinroq joylashgan har bir bino (inshoot)dan kuchlanish uchastkasi ushbu yuklamaning eng yuqori qiymati, Rfi, MPa (ts/m2) asosida qurilib, quyidagi (3) formula boʻyicha aniqlanadi:

(3)

bu erda:

Qi — binoning massasi (tuzilishi), N (ts);

r0 — stvol radiusi oqlamada, m;

li — stvol yuzasi konturidan bino (inshoot) uzunligi boʻylab eng uzoq nuqtagacha boʻlgan masofa, m;

bi — bino (inshoot) ning tangensial kattaligi (kengligi boʻyicha), m;

N — koʻrib chiqilgan maydonning yer yuzidan chuqurligi, m;

ψ — ifodadan aniqlangan oʻlchamsiz koeffitsiyent (2).

3. Binolar (inshootlar) Pf maks bir guruhidan maksimal ogʻirlashish quyidagi (4) formula bilan aniqlanadi:

(4)

bu erda:

Pf1,2…n — bino (inshoot) dan ogʻirlashish, MPa (ts/m2), yuqoridagi (3) formula boʻyicha aniqlanadi;

θ — 1-sonli bino (inshoot) tortishish markazidan oʻtgan radius bilan aniqlangan maksimal umumiy yukni qoʻllash chizigʻi orasidagi burchak, quyidagi (5) formula orqali aniqlanadi

(5)

bu erda θi — 1-sonli bino (inshoot) va № i larning yuk markazlaridan oʻtuvchi radiuslar orasidagi burchak, grad.

Burchakning boshlangʻich nuqtasi θi 1-sonli bino (inshoot)ning yuk markazidan oʻtuvchi radius boʻylab joylashtiriladi, shartli ravishda binolarni (inshootlarni) vertikal keyingi raqamlash bilan bosh rejaning pastki qismida joylashgan deb taxmin qilinadi.

1-rasm. Stvol yaqinidagi maydonda joylashgan binolardan (inshootlardan) yuklarni hisoblash sxemasi

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 3-ILOVA

Vertikal lahimlarni mustahkamlagich boʻyicha togʻ jinslari barqarorligi va yuklarni hisoblash

1. Togʻ jinslarining barqarorligini hisoblash

Stvolning kengaytirilgan qismini, shuningdek birlashish oʻrni uchastkalarini mustahkamlash turini tanlash va parametrlarini hisoblash quyidagi 1-jadvalga muvofiq vertikal lahimlarning barqarorlik toifalarini aniqlash asosida amalga oshirilishi kerak.

1-jadval Togʻ jinslari barqarorligi toifasi Togʻ jinslarning barqarorligi holatini baholash Vertikal lahimlarda togʻ jinslarining barqarorlik mezoni S I Barqaror 3 gacha II Oʻrta barqaror 3 dan 6 gacha III Beqaror 6 dan 10 gacha IV Oʻta beqaror 10 dan ortiq

Izoh: Rc ≤ 2 MPa boʻlganda togʻ jinslari barqarorligi IV toifasiga kiradi.

Vertikal lahim jinslarining barqarorlik mezonining qiymati C quyidagi (1) formula bilan aniqlanadi.

(1)

bu erda kg — suvning tortish taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent. Oqova suvlardan tashqaridagi maydonlar uchun kg 1 ga teng, oqova jinslar uchun kg quyidagi (2) formula boʻyicha aniqlanadi

(2)

bu erda:

h1 — togʻ jinsi qalinligining suv toʻsigʻining tuprogʻidan yer yuzasiga qadar balandligi, m;

h2 — togʻ jinslarining qalinligi suvli gorizont qismidan suv toʻsigʻining yer (suvli qatlam shiftigacha) yuzasiga qadar balandligi, m;

γ — togʻ jinslarining hajmiy ogʻirligi, MN/m3;

γp, γv — shunga koʻra, suv qatlami togʻ jinsi zarralarining oʻziga xos massasi va suvning solishtirma ogʻirligi, MN/m3 (ts/ m3);

ε — gʻovak hajmining skelet hajmiga nisbati sifatida qabul qilingan va gidrogeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan suv qatlami jinslarining gʻovaklilik koeffitsiyenti;

N — koʻrib chiqilgan maydonning yer yuzidan chuqurligi, m;

Rv — suvni kamaytirishni hisobga olgan holda yer osti suvlari bosimi, MPa (ts/ m2);

ksb — boshqa lahimlarining stvolga taʼsir koeffitsiyenti: ksb stvolning kengaytirilgan qismlari uchun 1 ga teng; ksb birikish oʻrinlari uchun 1,5 ga teng;

kts — tozalash ishlari stvolga taʼsir koeffitsiyenti: kts taʼsir qilmaydigan uchastkalar uchun 1 ga teng (tozalash ishlariga kts duch kelganda);

kα — togʻ jinslarining vujudga kelish burchagining taʼsir koeffitsiyenti, α, grad: gorizontal yotgan jinslar uchun kα 1 ga teng, boshqa hollarda kα quyidagi formuladan olinishi kerak:

bu erda:

kt — loyihalanayotgan lahim ekspluatatsiyasi ish vaqtining taʼsir koeffitsiyenti: shaxta stvollari uchun kt 1 ga teng;

Nr — jinslarning chuqurligi va ularning kuchlanish holati bilan belgilanadigan hisoblangan chuqurlik, m;

Rs — togʻ jinslarining siqilishga hisoblangan qarshiligi.

Izoh: mazkur ilovaning (1) formulasidagi Rc kg/sm2 kattalik bilan Rc oʻrniga 0,1 Rc ni almashtirish kerak.

2. Vertikal shaxta stvollarining kengaytirilgan uchastkalarini mustahkamlashga togʻ-kon bosimini hisoblash

Togʻ jinslarining hisoblangan gorizontal (radial) bosimi Rp, MPa (ts/m2), tozalash ishlari taʼsiridan gorizontal deformatsiyalar taʼsiri boʻlmaganda vertikal lahimning kengaytirilgan qismini mustahkamlash quyidagi (3) formula boʻyicha aniqlanadi:

(3)

bu erda:

r0 — lahim radiusi, m;

γf — yukning ishonchlilik koeffitsiyenti, 1,17 ga teng;

γn — javobgarlikning ishonchlilik koeffitsiyenti, 1,2 ga teng;

γd — ish sharoitlari koeffitsiyenti quyidagi 2-jadvalga koʻra olinadi;

nn — notekis yuk uchastkasi bilan hisoblangan (maksimal) bosim kamayish koeffitsiyenti quyidagi 3-jadvalga koʻra olinadi.

2-jadval Mustahkamlagich turi Ish sharoiti koeffitsiyenti γd Sochmabeton 0,50 Yigʻma 0,75 Monolitli 0,80

3-jadval Togʻ jinslari yotish burchagi α, grad Koeffitsiyent nn Ketma-ket va parallel togʻ-kon oʻtish sxemalarida Birlashtirilgan togʻ-kon oʻtish sxemasida 10 gacha 2,00 1,75 10 dan 35 gacha 2,50 2,00 35 dan yuqori 2,75 2,25

Rn — I, II va III toifadagi barqaror jinslari uchun mustahkamlagichdagi meʼyoriy bosim, MPa (ts/m2), va quyidagi (4) va (5) formulalarga asosan aniqlanadi:

S ≤ 6 boʻlganda Rn = 0,01 [(2S — 1) + Δ]; (4)

S> 6 boʻlganda Rn = 0,01 [(3S — 7) + Δ]; (5)

Bu erda:

S — mazkur ilovaning (1) formulasi bilan hisoblangan vertikal lahim jinslarining barqarorligi mezoni;

Δ — togʻ-kon oʻtish ishlari texnologiyasini hisobga oladigan parametr quyidagilarga teng:

ketma-ket va parallel texnologik sxemalar bilan-nolga teng;

mobil opalubka bilan kirib borishning birlashtirilgan texnologik sxemasi bilan. S ≤ 6 Δ da 2 ga va 10 ≥ S> 6 Δ da 3 ga teng.

IV toifadagi barqaror jinslari uchun Rn belgilanadi.

Izoh: mazkur ilovaning (4) va (5) formulalarida 0,01 koʻpaytuvchi SI birliklarida kiritiladi.

3. Birikish oʻrni sohasidagi vertikal stvol mustahkamlagich Rp togʻ jinslarining bosimini hisoblash

Birikish oʻrnidan 20 m yuqoriga va 20 m pastga vertikal lahim uchun Rp (3) togʻ jinslarining hisoblangan gorizontal bosimi nn va Rn qiymatlari oʻrniga nns va Rsn, qiymatlarini olib, quyidagi (6) va (7) formulalar bilan aniqlanishi kerak:

nns = nn + (20 — z)•x; (6)

Rsn = Rn•(1,5 — 0,25•z), (7)

bu erda:

z — birikish oʻrni maydonidan koʻrib chiqilayotgan yuzaga boʻlgan masofa, 20 m;

x — quyidagi 4-jadvalga muvofiq olingan kengaytirilgan qismdan birikish maydoniga oʻtish koeffitsiyenti.

4-jadval Togʻ jinslari yotish burchagi α, grad Koeffitsiyent nn Ketma-ket va parallel togʻ-kon oʻtish sxemalarida Birlashtirilgan togʻ-kon oʻtish sxemasida 10 gacha 0,050 0,037 10 yuqori 0,025 0,025

4. Ishlab chiqilgan lahim kesishmasida vertikal shaxta stvol mustahkamlagichida Rp togʻ jinslarining bosimini hisoblash

Ilgari ishlangan lahimlarning shiftga 6m gacha va ostga 6m gacha boʻlgan masofa kesishmasida (bu erda m — plast qalinligi), mustahkamlagich boʻyicha Rrn, MPa, tartibga soluvchi bosimning qiymati quyidagi (8) formula bilan aniqlanadi:

Rrn = 0,66•Rn + 0,1 MPa, (8)

bu erda Rn — meʼyoriy bosim mazkur ilovaning (4) yoki (5) formulalariga muvofiq aniqlanadi.

5. Yer osti suvlari bosimi

Yer osti suvlarining bosimi Rg, MPa (ts/m2), ularni tamponaj qilmasdan togʻ jinslaridagi lahimlarni mustahkamlash quyidagi (9) formula bilan, togʻ jinslari tamponaji ishtirokida esa — quyidagi (10) formula bilan aniqlanishi kerak.

(9)

(10)

bu erda:

γf — yukning ishonchlilik koeffitsiyenti, 1,1 ga teng;

γv — suvning solishtirma ogʻirligi, MN/m3 (ts/ m3);

Ne — gidrogeologik tadqiqotlar natijalari bilan aniqlangan ushbu qatlamdagi tabiiy yoki kamaytirilgan umumiy suv bosimi, m;

— mustahkamlagichning filtrlanish koeffitsiyenti (beton mustahkamlagich uchun = 0,00158 m/sut);

— shunga koʻra, gidrogeologik tadqiqotlar boʻyicha aniqlangan tamponlangan zonaning filtrlash koeffitsiyentlari, m/sut;

r1, r0, rt — tashqi radius, mustahkamlagichning ichki radiusi va tamponlangan zonaning radiusi, mos ravishda, m; nomaʼlum r1bilan hisoblash birinchi yaqinlashish uchun r1 — r0 beton mustahkamlagichining qalinligi 0,5 m ga teng boʻlishi kerak, soʻngra mustahkamlagich qalinligini aniqlash kerak;

R(t) — lahimning drenajining taʼsir radiusi, quyidagi formuladan gidrogeologik tadqiqotlar boʻyicha aniqlangan

,

bu erda:

a — suv qatlamining bosim oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti, m2/sut;

t — drenaj ishlari boshlanish vaqti, sut.

(9) va (10) formulalarda Rg, Rn dan ortiq hisob-kitoblarga koʻra, mustahkamlagich ishga kiritilgandan keyin 2 oy davomida mos t olib, vaqtni sozlashni hisobga olish kerak boʻlgan hollarda.

Agar 4 dan kam, (9) formula Rg 0 ga teng boʻladi, 100 dan koʻp boʻlganda — quyidagi formuladan aniqlanadi:

Rg = Ne•γv.

Mazkur ilovaning (3) formulasida suvga toʻyingan togʻ jinslarining gorizontal bosimini hisoblashda nn koeffitsiyenti oʻrniga koeffitsiyent olinib, quyidagi (11) formula bilan aniqlanadi

. (11)

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 4-ILOVA

Hisobiy chuqurlikni baholash

Lahimlarni (stvol yuzasi) joylashtirish Nr ning hisoblangan chuqurligi ushbu togʻ massivining kuchlanish holatidagi farqni eksperimental va analitik materiallarni umumlashtirishda qabul qilingan oʻrtacha sharoitlardan, tozalash ishlarini bajarish sohasida togʻ massivini tushirish va yuklash maydonidan tashqarida hisobga olgan holda aniqlanadi va mazkur ShNQ asosida kiritiladi.

Nr qiymati massivdagi haqiqiy togʻ jinslarining tarangligi qiymati bilan aniqlanadi, shu jumladan yonbosh bosim λ koeffitsiyenti qiymati bilan belgilanadi. Muayyan sharoitlarda togʻ massividagi dastlabki kuchlanish maydonini bunday differensial baholash uchun zamonaviy geodinamik rayonlashtirish maʼlumotlari va maʼlum bir massivdagi jinslarning yonbosh bosim koeffitsiyentini aniqlash uchun laboratoriya usullari, avvalgi vaqt davomida geologik oʻzgarishlarni, ushbu jinslarning chuqurligini hisobga olgan holda ishlatilishi kerak va hosilalar va boshqa geologik jarayonlar aniqlanadi.

Hisobiy chuqurlik Nr ni aniqlash quyidagi (1) formula bilan aniqlanadi:

Nr = N•k, (1)

bu erda N — lahim yoki uning uchastkasini joylashtirish chuqurligi, m;

k — togʻ massivining haqiqiy kuchlanish holati va hisoblangan oʻrtacha farqni hisobga oladigan koeffitsiyent. Togʻ massividagi haqiqiy yonbosh bosim koeffitsiyentining maʼlum qiymati bilan Nr ning taxminiy chuqurligini quyidagi 1-rasmda koʻrsatilgan nomogramma bilan aniqlash mumkin.

1-rasm. Nr ning hisoblangan chuqurligini aniqlash uchun nomogramma

Bu erda: 1 — mustahkamligi past boʻlgan loytashlash, loyli va uglerodli slanetslar, loy sementli alevolitoshlar, yemirilgan loyli qumtoshlar (R = 22 MPa, χ/β = 0,51); 2 — slyudali va loyli sementli alevolitlar va qumtoshlar, loy toshlar (R = 40 MPa, χ/β = 0,32); 3-qumtoshlar, alevolitlar, loy toshlar, kremniyli gil ustidagi qumli slanetslar, gil karbonat va boshqa oʻrta quvvatli sement, ohaktosh (R = 75 MPa, χ/β = 0,20); 4 — karbonatli va kremniy karbonatli sementdagi boshqa qumtoshlar va alevolitlar, ohaktoshlar (R = 100 MPa,χ/β = 0,16); R — oʻrtacha togʻ jinslari kuchi, χ/β — umumlashtirilgan geologik koʻrsatkich.

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 5-ILOVA

Gorizontal, qiya lahim va kameralarni mustahkamlash uchun togʻ jinslari barqarorligi va yuklarini hisoblash

1. Togʻ jinslarning barqarorligini hisoblash va ularning siljishi

Togʻ jinslarining barqarorligi mezoni sifatida ularning siljishlarining qiymati u mustahkamlanmasdan ishlashining butun davri uchun konning kesma konturida quyidagi 1-jadvalga muvofiq olinishi kerak.

1-jadval Togʻ jinslarining barqarorligi toifasi Togʻ jinslarning barqarorligi holatini baholash Siljish U, mm Choʻkindi jinslar (qumtoshlar, alyevrolitlar, argillitlar, ohaktoshlar, koʻmir va b.) Magmatik jinslar (granitlar, dioritlar, porfiritlar va boshqalar.) Tuzli jinslar (tosh tuzi, silvinit, karnalit va boshqalar.) I Barqaror 50 gacha 20 gacha 200 gacha II Oʻrta barqaror 50 dan 200 gacha 20 dan 100 gacha 200 dan 300 gacha III Beqaror 200 dan 500 gacha 100 dan 200 gacha 300 dan 500 gacha IV Oʻta beqaror 500 dan yuqori 200 dan yuqori 500 dan yuqori

Lahimlarni maʼlum bir barqarorlik toifasiga tayinlash, lahimlarning shifti, osti va yon tomonlarida differensial ravishda belgilanadigan kesma konturidagi jinslarning maksimal siljishlarining mutlaq qiymatiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Choʻkindi va magmatik jinslarda va tozalash ishlari taʼsir zonasidan tashqarida joylashgan gorizontal va qiya lahimlar uchun siljish qiymati quyidagi (1) formula bilan aniqlanishi kerak

U = kθ•kα•ks•kv•Kt•Ut, (1)

bu erda Ut — jinslarning siljishi, mm, tipik sifatida qabul qilingan, jinslarning siqilishga hisoblangan qarshiligiga qarab 1-rasmda koʻrsatilgan grafiklar bilan aniqlanadi. Rc va Nr kon joylashgan oʻrinning tahminiy chuqurligi;

kα — togʻ jinslarining yotish burchagi va lahimning kirish yoʻnalishi jinslarning urilishiga yoki yorilishga qarshilikning asosiy tekisliklariga nisbatan taʼsir koeffitsiyenti quyidagi 2-jadval orqali aniqlanadi.

2-jadval Lahim yoʻnalishi Koeffitsiye�tlar kα va kθ togʻ jinslarining vujudga kelish burchaklarida α togʻ jinslarining yoki asosiy tekisliklarning sinishqoqligi, gradus 20 gacha 30 40 50 60 70 dan yuqori kα kθ kα kθ kα kθ kα kθ kα kθ kα kθ Yotish yoʻnalishiga qarab 1,00 0,35 0,95 0,55 0,80 0,80 0,65 1,20 0,60 1,70 0,60 2,25 Yotish yoʻnalishiga perpendikulyar 0,70 0,55 0,60 0,80 0,45 0,95 0,25 0,95 0,20 0,80 0,15 0,55 Yotish yoʻnalishiga burchak ostida 0,85 0,45 0,80 0,65 0,65 0,90 0,45 1,05 0,35 1,10 0,35 0,95

kθ — togʻ jinslarining koʻchish yoʻnalishi koeffitsiyenti: lahim shiftidan yoki ostidan siljishlarni aniqlashda (vertikal yoʻnalishda) kθ 1 ga teng, togʻ jinslarining yonbosh siljishlarni aniqlashda (gorizontal yoʻnalishda) kθ 2-jadval orqali aniqlanadi;

ks — lahim kattaligining taʼsir koeffitsiyenti, quyidagi (2) formula bilan aniqlanadi:

ks = 0,2•(b — 1), (2)

bu erda b — lahim kengligi (qoralama), m;

kv — bitta lahim va kameralar uchun qabul qilingan boshqa lahimlarning taʼsir koeffitsiyenti 1,0 ga teng, bir tomonlama lahimlar uchun — 1,4 ga, ikki tomonlama lahimlar yoki kesishgan lahimlar bilan murakkab lahimlar uchun — 1,6 ga teng boʻladi, parallel lahimlar uchun quyidagi (3) formulaga muvofiq hisoblanadi:

(3)

bu erda L — lahimlar orasidagi masofa, m; b1+b2 — togʻ-kon oʻtish ishlarining oʻzaro taʼsir qiluvchi lahimlarning umumiy kengligi (qoralama), m;

kL — mazkur ilovaning (3) formulasi boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent;

kt — mustahkamlagichni oʻrnatish vaqtining taʼsir koeffitsiyenti. Xizmat muddati t 15 yildan ortiq boʻlsa, Kt=1, xizmat muddati t 15 yildan kam boʻlsa Kt quyidagi 2-rasmda koʻrsatilgan grafik boʻyicha aniqlanadi.

1-rasm. Togʻ jinslarining tipik siljishi Ut ni aniqlash grafiklari

2-rasm. t 1 yildan 15 yilgacha boʻlganda Kt koeffitsiyentini aniqlash

3-jadval Lahimning yer yuzasidan hisobiy chuqurligi Nr, m Hisobiy qarshilik Rc, MPa (kg/sm2) da kL koeffitsiyent Yotish burchagiga parallel Yotish burchagiga perpendikulyar 30 (300) 60 (600) 90 (900) 120 (1200) dan katta 30 (300) 60 (600) 90 (900) 120 (1200) dan katta 300 gacha 3,5 2,0 1,8 1,6 1,5 1,3 1,2 1,0 1,8 1,5 1,2 1,0 300 dan 600 gacha 4,0 2,5 2,0 1,8 1,7 1,5 1,4 1,2 2,2 1,8 1,5 1,2 600 dan 900 gacha 4,5 3,0 2,5 2,1 2,0 1,7 1,6 1,4 2,6 2,1 1,7 1.4 900 dan 1200 gacha 5,0 3,5 3,5 3,0 2,5 2,0 1,8 1,6 3,0 2,5 2,0 1,5 1200 dan yuqori 5,5 4,0 4,0 3,5 3,0 2,3 2,0 1,8 3,4 2,9 2,4 1,7

Izoh — Suratda kL lahim nishabligi α 35° gacha va maxrajda α 35° ortiq; kL qiya lahimlar uchun yotish burchagiga parallel oʻtilgan gorizontal lahimdek olinadi.

Izoh:

1. Tozalash ishlari taʼsir zonasida joylashgan lahim uchun togʻ jinslarining hisobi siljishlarini aniqlash ilmiy-tadqiqot ishlari natijalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

2. Tuz va shunga oʻxshash jinslar uchun U siljishining qiymati quyidagi (4) formula bilan aniqlanishi kerak.

U = 500•εθ•b•(1 + 0,07•t) •kv, (4)

bu erda εθ — quyidagi 3-rasmdagi grafik boʻyicha aniqlangan lahim xizmat davrining birinchi yili uchun togʻ jinslarining nisbiy deformatsiyalari;

b — lahim kengligi (qoralama), m;

t — lahim xizmat muddati, yil; kv — mazkur ilovaning (1) formulasi boʻyicha aniqlanadi.

3-rasm. εθ ni aniqlash grafigi

2. Gorizontal va qiya lahimlar mustahkamlagichi uchun togʻ jinslari bosimini hisoblash

Barcha turdagi mustahkamlagichlarga hisoblangan kuchlanish (rama egiluvchanligi bundan mustasno), lahim shifti va ostida (vertikal yoʻnalishda), yon tomonlarda (gorizontal yoʻnalishda) va togʻ jinslarining yotish burchagida differensial ravishda aniqlanadi, nimplastlar yotish burchagi 200 nishablikdan 500 nishablikkacha boʻlganda quyidagi (5) formula boʻyicha aniqlanadi:

R = γf• γn•mv•Pn, (5)

bu erda:

Rn — mustahkamlagichga taʼsir etuvchi meʼyoriy kuchlanish, kPa (ts/m2);

γf — kuchlanishga ishonchlilik koeffitsiyenti, quyidagi 4-jadvalga muvofiq aniqlanadi;

γn — asosiy ochilish ishlari uchun qabul qilingan javobgarlik koeffitsiyenti — 1.1 ga teng; boshqa lahimlar uchun — 1 ga teng;

mv — burgʻulash va portlatish usuli uchun 1 ga teng deb qabul qilingan ish sharoitlari koeffitsiyenti, kombayn usuli orqali oʻtish ishlarida quyidagi 5-jadval boʻyicha qabul qilingan qiymatlar olinadi.

4-jadval Siljish qiymati U, mm Koeffitsiyent γf Asosiy ochuvchi lahimlar Magistral va boshqa lahimlar 50 dan 1,25 1,10 50 dan 200 gacha 1,10 1,05 200 dan 500 gacha 1,05 1,00 500 dan ortiq 1,00 1,00

5-jadval Np/Rc nisbati 1,6 gacha 1,6 dan 2,0 gacha 2,0 dan 2,5 gacha 2,5 dan ortiq Koeffitsiyent mv 0,6 0,8 0,9 1,1

Rn meʼyoriy kuchlanishi quyidagi 4-rasmda koʻrsatilgan grafik boʻyicha, Ut mustahkamlagichni oʻrnatishdan oldingi siljishlarni, Uz toʻldirish (zabutovka) materialni siqilishini va Ukr konstruktiv egiluvchanligini hisobga olgan holda siljishga nisbatan U aniqlanadi.

Mustahkamlagich oʻrnatishdan oldingi siljish Ut quyidagi (6) formula boʻyicha aniqlanadi:

Ut = U•Kt, (6)

bu erda Kt — togʻ jinslarining siljishiga vaqtning taʼsir koeffitsiyenti quyidagi 5-rasmdagi grafik boʻyicha aniqlanadi.

Toʻldirish (zabutovka) materialining Uz siqilishi tufayli kompensatsiya qilingan siljishlar materialning siqilishiga, toʻldirish qatlamining qalinligiga, mustahkamlagich shakli kuchlanishiga bogʻliq va eksperimental ravishda aniqlanadi. Maydalangan togʻ jinslaridan ortiqcha material uchun tajriba maʼlumotlari boʻlmagan taqdirda oʻz qiymatini ortiqcha qatlam qalinligining 2 % ga teng qilib olish mumkin.

4-rasm. Mustahkamlagichga meʼyoriy kuchlanishni aniqlash grafigi

5-rasm. t 1 yildan kam boʻlganda Kt koeffitsiyentini aniqlash grafigi

Mustahkamlagichning konstruktiv egiluvchanligi Ukr uning texnik xususiyatlariga muvofiq qabul qilinadi. Monolit beton va temir-beton mustahkamlagichlar uchun konstruktiv egiluvchanligi Ukr aniqlashda betonning siqilish qiymati va qattiqlashishi hisobga olinishi kerak, bunda quyidagilarni hisobga olish kerak:

bir yoʻlli lahim uchun 20 mm ga teng;

ikki yoʻlli lahim uchun-40 mm.

3. Kameralarni mustahkamlagichida togʻ-kon bosimini aniqlash

Kameralarni mustahkamlashdagi kuchlanishlarni hisoblashda quyidagilar amalga oshirilishi kerak:

kengaytirilgan kameralar uchun (uning kengligi kamera uzunligiga nisbatan koʻproq boʻlsa 5) mazkur ilovaning (2) formulasi boʻyicha qabul qilinadi;

cheklangan uzunlikdagi kameralar uchun quyidagi (7) formula bilan aniqlanadi:

Rk = ksn•kvk•R, (7)

bu erda:

R — mustahkamlagichga taʼsir etuvchi hisobiy kuchlanish mazkur ilovaning (5) formulasi bilan aniqlanadi;

ksn — quyidagi 6-rasm grafigi boʻyicha togʻ jinslari barqarorligi toifasiga qarab aniqlanadigan kameralarni mustahkamlash boʻyicha kuchlanishni kamaytirish koeffitsiyenti;

kvk — kameraning uzun tomoniga tutash lahimlarning taʼsir koeffitsiyenti quyidagi 6-jadval boʻyicha Vk kameraning oraliqlari va tutash Vv lahimlarining nisbatiga qarab aniqlanadi.

6-rasm. ksn koeffitsiyentini aniqlash grafigi

Bu erda: Lk — kamera uzunligi; Vk — kamera eni; I, II, III, IV — togʻ jinslari barqarorligi

6-jadval nisbati 1 2 3 4 Koeffitsiyent kvk Bir tomonlama tutash lahimlar 1,4 1,2 1,1 1,05 Ikki tomonlama tutash lahimlar 1,6 1,3 1,15 1,1

Izoh — Koeffitsiyent kvk =1, agar tutash lahimlar kamera yon tomonidan (torets) joylashgan boʻlsa.

ShNQ 2.09.13-22 “Yer osti kon lahimlarini loyihalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga 6-ILOVA

Lahimlar orasidagi tasdiqlangan masofani aniqlash

Kon qazib olish va kapital lahimlar (ular orasidagi saqlash togʻ ustuni), stvololdi hovlisi va stvolning togʻ-kon oʻtilishi oʻrtasidagi minimal ruxsat etilgan masofa Ld quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanadi:

Ld = (bl + b2)•kL•kst, (1)

bu erda (bl + b2) — oʻzaro taʼsir qiluvchi lahimlarning umumiy kengligi, m;

kL — lahimlarning taʼsir koeffitsiyenti;

kst — stvol va lahim orasidagi masofani aniqlashda qoʻllaniladigan koeffitsiyent 0,6 ga teng, va lahimlar orasidagi masofa koeffitsiyenti 1,0 ga teng.

Lahimlarning taʼsir koeffitsiyenti quyidagi formulalar bilan aniqlanadi:

plastga perpendikulyar joylashgan lahimlar uchun:

kL =0,25•S + 1,0,

bu erda jinslarning barqarorlik mezoni S mazkur ShNQning 3-ilovasiga muvofiq aniqlanadi, ammo ksb va kα koeffitsiyentlarsiz;

plast yoʻnalishi boʻyicha yotgan lahimlar uchun:

kL = (0,4 — 0,002897•α)•S + 1,0,

bu erda jinslarning barqarorlik mezoni S mazkur ShNQning 3-ilovasiga muvofiq aniqlanadi, ksb hisobga olinmaydi, lekin kα koeffitsiyenti bunda hisobga olinadi.

α — togʻ jinslari qatlamlarining yotish burchagi (darajalarning raqamli qiymatlari).