Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasini tasdiqlash toʻgʻrisida (3406-son)
27.12.2022
Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirining
buyrugʻi
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2022-yil 27-dekabrda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3406]
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 14-fevraldagi PQ-128-son “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti xarajatlari samaradorligini yanada oshirish va davlat moliyaviy nazorati organlari faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasi ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir T. ISHMETOV
Toshkent sh.,
2022-yil 22-noyabr,
63-son
Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2022-yil 22-noyabrdagi 63-son buyrugʻiga ILOVA
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish
QOʻLLANMASI
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Qoʻllanma davlat organlari va tashkilotlarining ichki audit tuzilmalari (bundan buyon matnda ichki audit xizmatlari deb yuritiladi) tomonidan ichki audit obyektlarida ichki audit tadbirlarini oʻtkazish tartibini belgilaydi.
2. Ichki audit tadbirlari davlat organlari va tashkilotlarida budjet intizomini mustahkamlash va budjet toʻgʻrisidagi qonunchilik buzilishi holatlarining oldini olish, budjet xarajatlarining samaradorligi va natijadorligini baholash hamda ichki audit faoliyati sohasidagi hujjatlar ijrosini taʼminlash hamda tizimdagi budjet hisobidan moliyalashtirilmaydigan nobudjet muassasa hamda tashkilotlarning moliyaviy-xoʻjalik faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida oʻtkaziladi.
3. Ushbu Qoʻllanmada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
audit dalillari — ichki audit xizmati tomonidan ichki audit tadbiri davomida audit usullari va tahlillarni amalga oshirish orqali olingan maʼlumot va hujjatlar;
audit usullari — ichki audit xizmati tomonidan ichki audit tadbiri davomida ichki audit obyektining moliyaviy faoliyatini oʻrganish va audit dalillarini toʻplash maqsadida qoʻllaniladigan usullar;
davlat organlari va tashkilotlari — ichki audit xizmati tashkil etilgan respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari, davlat maqsadli jamgʻarmalari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari hamda boshqa budjet tashkilotlari;
ichki audit obyekti — ichki audit tadbiri amalga oshirilishi nazarda tutilgan davlat organlari va tashkilotlarining tegishincha markaziy apparati va boshqaruv apparati tarkibiy boʻlinmalari, tizim tashkilotlari hamda tasarrufidagi budjet tashkilotlari;
ichki audit tadbiri — ichki audit obyektlarida ichki audit xizmati maqsadlariga erishishga qaratilgan ichki audit xizmati xodimi tomonidan amalga oshiriladigan jarayon;
ichki audit tadbiri dasturi — ichki audit tadbirining yoʻnalishlari, muddati, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi, ichki audit tadbiri bilan qamrab olinadigan davr toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oluvchi hujjat;
ichki audit tadbiri yoʻnalishlari — ichki audit tadbiri bilan qamrab olingan davr uchun ichki audit tadbiri oʻtkaziladigan masalalar;
ichki audit tadbiri hisoboti — ichki audit tadbiri yakunlari boʻyicha rasmiylashtiriladigan va oʻzida ichki audit tadbiri davomida aniqlangan holatlar, jumladan qonunbuzilish holatlari, budjet intizomi holati, kuzatishlar natijalari, taklif va tavsiyalar, ichki audit tadbiri hisobotida keltirilgan taklif va tavsiyalarni bajarish boʻyicha chora-tadbirlar rejasi (bundan buyon matnda chora-tadbirlar rejasi deb yuritiladi) hamda ichki audit obyekti tomonidan taqdim etilgan fikr va mulohazalar (agar mavjud boʻlsa) aks etadigan hujjat;
ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi — ichki audit tadbirini oʻtkazish maqsadida ichki audit xizmati rahbari tomonidan tashkil etiladigan hamda ichki audit xizmati xodim(lar)i va davlat organi va tashkiloti tuzilmasidan jalb qilingan mutaxassislardan iborat guruh. Bunda, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhiga ichki audit xizmati rahbari yoki xodimi rahbarlik qiladi;
ichki audit xizmati faoliyati toʻgʻrisida hisobot — davlat organi va tashkilotining ichki audit xizmati faoliyati natijalarini oʻzida aks ettiruvchi choraklik va yillik muddatlarda rasmiylashtirilgan hisobot;
xavf — maʼlum bir hodisa yoki holatning davlat organlari va tashkilotlarining moliyaviy faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatish ehtimoli;
xavf omillari — xavflarning yuzaga kelish ehtimoliga taʼsir koʻrsatadigan hamda ichki audit obyektlari xavf darajalarini aniqlashda foydalanadigan omillar;
xavf omili vazni — ichki audit obyektining xavf darajasini baholash uchun foydalaniladigan va xavf omilining muhimlik darajasini aks ettiruvchi koʻrsatkich;
chora-tadbirlar rejasi — ichki audit tadbiri natijasida aniqlangan qonunchilik hujjatlari talablarining buzilishi holatlari va ularning xavfini kamaytirish hamda bartaraf etish yuzasidan berilgan taklif va tavsiyalarni bajarilishi boʻyicha tayyorlanadigan hujjat.
4. Ichki audit tadbirlarining Ichki audit milliy standartlari hamda ichki audit faoliyatiga oid qonunchilik hujjatlariga muvofiq oʻtkazilishini nazorat qilish ichki audit xizmati rahbari tomonidan amalga oshiriladi.
2-bob. Ichki audit tadbirlarini rejalashtirish
1-§. Ichki audit yillik rejasi
5. Ichki audit yillik rejasi ichki audit xizmati tomonidan xavf tahlili asosida hamda mavjud vaqt va inson resurslarini hisobga olgan holda bir kalendar yil uchun ishlab chiqiladi.
6. Ichki audit yillik rejasida ichki audit tadbirlari oʻtkaziladigan ichki audit obyektlari roʻyxati, ichki audit tadbirini oʻtkazish muddati, ichki audit tadbiri bilan qamrab olinadigan davr va masʼul xodim(lar) koʻrsatiladi.
7. Ichki audit yillik rejasini ishlab chiqish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
ichki audit obyektlari roʻyxatini shakllantirish;
ichki audit obyektlarining xavf darajasini baholash;
ichki audit xizmatidagi mavjud resurslarni (inson va vaqt resurslari) aniqlash;
ichki audit yillik rejasini ishlab chiqish, Oʻzbekiston Respublikasining Hisob palatasi bilan kelishish va tasdiqlash.
2-§. Ichki audit obyektlari roʻyxatini shakllantirish
8. Ichki audit obyektlari roʻyxati davlat organlari va tashkilotlarining tegishincha markaziy apparati va boshqaruv apparati tarkibiy boʻlinmalari, tizim tashkilotlari va tasarrufidagi budjet tashkilotlari hamda davlat maqsadli jamgʻarmalarini oʻz ichiga oladi.
9. Ichki audit obyektlari roʻyxati har yili ichki audit yillik rejasini ishlab chiqish jarayonida shakllantiriladi hamda davlat organi va tashkiloti tashkiliy tuzilmasidagi oʻzgarishlardan kelib chiqib bir yilda kamida bir marta yangilab boriladi.
Bunda, ichki audit obyektlari roʻyxati davlat organi va tashkiloti tizimidagi ichki audit obyektlari sonidan kelib chiqib hududlar kesimida shakllantirilishi mumkin.
3-§. Ichki audit obyektlarining xavf darajasini baholash
10. Ichki audit obyektlari xavf tahlili asosida baholanadi hamda baholash natijalaridan kelib chiqib ularning xavf darajasi aniqlanadi.
11. Ichki audit obyektlarini xavf tahlili asosida baholash xavf omillarini belgilash hamda ularga tegishli mezonlar va xavf omili vazni asosida ball berish orqali ichki audit obyektlarini xavf darajasini aniqlashni oʻz ichiga oladi.
12. Xavf omillarini belgilashda ichki audit obyektining moliyaviy faoliyatida xavflarning yuzaga kelishiga taʼsir etuvchi omillar hisobga olinadi.
13. Ichki audit xizmati tomonidan ichki audit obyekti xavf darajalarini aniqlashda quyidagi xavf omillaridan foydalaniladi:
ichki audit obyektining yillik moliyalashtirish hajmi;
ichki audit obyektiga ajratilgan mablagʻlarning oʻzlashtirilishi;
ichki audit obyektida rahbariyat va moliya-xoʻjalik tuzilmalari xodimlarining qoʻnimsizligi;
ichki audit obyekti moliyaviy faoliyatiga oid jismoniy va yuridik shaxslar murojaatlari;
ichki audit obyektida faoliyat yuritayotgan xodimlar soni;
ichki audit obyektining moliyalashtirish manbalari soni;
ichki audit obyektida oʻtgan davr mobaynida amalga oshirilgan tranzaksiyalar soni;
ichki audit obyektida oʻtgan davr mobaynida tuzilgan shartnomalar soni;
ichki audit obyektida soʻnggi besh yil ichida moliyaviy nazorat va ichki audit tadbiri amalga oshirilmagan davr;
ichki audit obyektining debitor qarzdorlik hajmining oʻsishi;
ichki audit obyektining kreditor qarzdorlik hajmining oʻsishi.
14. Ichki audit xizmati tomonidan mavjud ichki audit obyektlarida kamida bir marotaba ichki audit tadbiri oʻtkazilgan boʻlsa quyidagi xavf omillari ham qoʻllaniladi:
avvalgi oʻtkazilgan ichki audit tadbiri natijalari;
ichki audit xizmati taklif va tavsiyalarining bajarilishi.
15. Ichki audit obyektlarini xavf tahlili asosida baholashda ichki audit obyekti faoliyatidan kelib chiqib hamda davlat organi va tashkilotida foydalaniladigan dasturiy majmualardan hamda belgilangan tartibga muvofiq davlat organlari va tashkilotlarining bazalaridan olingan maʼlumotlardan foydalanib qoʻshimcha xavf omillari qoʻllanilishi mumkin.
16. Ichki audit obyektlarini xavf tahlili asosida baholashda kamida 4 ta xavf omilidan foydalaniladi hamda ichki audit xizmati tomonidan butun sonlardagi 1 — 3 ball berish orqali baholanadi.
Bunda, 3 ball tegishli xavf omilining eng yuqori darajasini va 1 ball tegishli xavf omilining eng past darajasini bildiradi.
17. Ichki audit xizmati tomonidan xavf omillariga ball berishda har bir xavf omiliga mezonlar ishlab chiqiladi hamda ichki audit xizmati rahbari tomonidan tasdiqlanadi.
18. Ichki audit xizmati tomonidan tanlab olingan xavf omillarining muhimlilik darajasidan kelib chiqib, ularga xavf omili vazni belgilanadi.
Bunda, belgilangan xavf omili vaznining umumiy miqdori 1 ga (100 foizga) teng boʻlishi kerak.
19. Xavf omiliga qoʻyilgan ballni xavf omili vazniga koʻpaytirish orqali xavf omili qiymati hisoblab chiqariladi hamda tanlab olingan xavf omillari qiymatlarining yigʻindisini hisoblash asosida ichki audit obyektining xavf darajasi aniqlanadi.
20. Xavf darajasining qiymati 2 va undan yuqori boʻlganda, ichki audit obyektiga “yuqori” xavf darajasi, 1,5 va 2 oraligʻida boʻlsa (1,5 ham kiradi), “oʻrta” xavf darajasi, 1 va 1,5 oraligʻida boʻlsa, “past” xavf darajasi belgilanadi.
21. Ichki audit obyektlari xavf darajasini xavf omillari tahlili asosida baholash mazkur Qoʻllanmaning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.
4-§. Ichki audit xizmatidagi mavjud resurslarni aniqlash
22. Ichki audit yillik rejasi ichki audit xizmati xodimlari soni va ichki audit tadbirlarini amalga oshirish uchun mavjud vaqt resurslarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi.
23. Ichki audit xizmati tomonidan ichki audit tadbirlarini oʻtkazish jarayonida maxsus kasbiy bilimlarni talab etadigan masalalarni koʻrib chiqish uchun davlat organi va tashkiloti rahbarining roziligi bilan davlat organi va tashkilotining tuzilmasidagi mutaxassislar jalb qilinadi.
Bunda, ichki audit xizmati tomonidan manfaatlar toʻqnashuvining yuzaga kelmasligi taʼminlanishi lozim.
24. Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish uchun xodimlarni taqsimlashda ularning bilim, koʻnikma va tajribasi hisobga olinadi.
25. Ichki audit xizmati tomonidan ichki audit yillik rejasini amalga oshirish uchun mavjud vaqt resurslarini hisoblashda rejalashtirilayotgan kalendar yili davomidagi ishlanmaydigan kunlar (qonunchilikda belgilangan dam olish, bayram, vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik va taʼtil kunlari) hamda rejadan tashqari ichki audit tadbirlari hisobga olinadi.
Bunda rejadan tashqari ichki audit tadbirlariga ajratiladigan vaqt resurslari jami vaqt resurslarining yigirma foizidan ortib ketishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
26. Ichki audit xizmati tomonidan mavjud vaqt resurslarini hisoblash mazkur Qoʻllanmaning 2-ilovasidagi shaklga muvofiq ishlab chiqiladi.
5-§. Ichki audit yillik rejasini ishlab chiqish, Oʻzbekiston Respublikasining Hisob palatasi bilan kelishish va tasdiqlash
27. Ichki audit xizmati tomonidan kelgusi yil uchun ichki audit yillik rejasi loyihasi Davlat moliyaviy nazorat organlari va ichki audit xizmatlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Hisob palatasining “Davlat auditi” dasturiy kompleksidan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 3704, 2025-yil 12-noyabr) muvofiq “Davlat auditi” dasturiy kompleksida shakllantiriladi, kelishiladi va tasdiqlanadi.
Ichki audit yillik rejasi loyihasi mazkur Qoʻllanmaning 3-ilovasiga muvofiq shaklda shakllantiriladi.
28. Ichki audit yillik rejasiga ichki audit obyektlari xavf darajasidan kelib chiqib kiritiladi.
Bunda, ichki audit yillik rejasiga “yuqori” xavf darajasiga ega boʻlgan ichki audit obyektlaridan boshlab xavf omili qiymatidan kelib chiqib kiritiladi.
29. Xavf darajasi “yuqori” boʻlgan ichki audit obyektlarini ichki audit yillik rejasi bilan qamrab olish uchun xodimlar soni hamda vaqt resurslari yetarli boʻlmagan taqdirda, ichki audit yillik rejasi bilan qamrab olinmagan ichki audit obyektlari kelgusi yil uchun tuziladigan ichki audit yillik rejasiga kiritiladi.
Bunda, ushbu ichki audit obyektlarida kelgusi yil uchun takroran xavf tahlili asosida baholash amalga oshiriladi.
30. Ichki audit obyektlarini ichki audit yillik rejasiga kiritishda davlat organi va tashkiloti rahbarining fikr-mulohazalari ham inobatga olinadi.
Bunda, davlat organi va tashkiloti rahbari tomonidan “yuqori” xavf darajasiga ega boʻlgan ichki audit obyektining ichki audit yillik rejasidan chiqarib tashlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
31. Xavf darajasi “yuqori” hamda bir xil xavf omili qiymatiga ega boʻlgan ichki audit obyektlarini ichki audit yillik rejasi bilan qamrab olish imkoni boʻlmagan taqdirda, mazkur ichki audit obyektlari uchun qoʻshimcha xavf omillari tahlili amalga oshiriladi.
32. Ichki audit yillik rejasi majburiy tartibda Oʻzbekiston Respublikasining Hisob palatasi bilan kelishilgandan soʻng uch ish kuni ichida davlat organi va tashkiloti rahbariga koʻrib chiqish va tasdiqlash uchun kiritiladi hamda har yili dekabr oyining 25-sanasiga qadar tasdiqlanadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Hisob palatasi bilan kelishishda ichki audit yillik rejasiga kiritilgan “yuqori” xavf darajasiga ega ichki audit obyektlarining chiqarib tashlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
6-§. Ichki audit yillik rejasining bajarilishi
34. Ichki audit xizmati tomonidan ichki audit yillik rejasiga kiritilgan ichki audit obyektlarida ichki audit tadbirlari oʻtkazilishi majburiy hisoblanadi.
35. Ichki audit yillik rejasiga kiritilgan ichki audit obyektlarida ichki audit tadbirlari oʻtkazilmagan taqdirda, ichki audit xizmati faoliyati toʻgʻrisida hisobotda bu boʻyicha aniq sabablari koʻrsatilgan maʼlumot aks ettiriladi.
3-bob. Ichki audit tadbirini oʻtkazish tartibi
1-§. Umumiy qoidalar
36. Ichki audit tadbiri ichki audit xizmati tomonidan ichki audit yillik rejasiga asosan oʻtkaziladi.
Ichki audit tadbirini ichki audit obyektida davlat moliyaviy nazorati organlari bilan birgalikda oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
37. Rejadan tashqari ichki audit tadbirlari budjet toʻgʻrisidagi qonunchilik buzilganligi faktlari toʻgʻrisida maʼlumotlar kelib tushgan hollarda hamda fuqarolar ishtirokidagi audit tizimi orqali ichki audit tadbiri oʻtkaziladigan ichki audit obyektlari aniqlanganda davlat organi va tashkiloti rahbari qarori asosida amalga oshiriladi.
Bunda, ushbu ichki audit tadbirlari mazkur Qoʻllanmaga muvofiq tartibda amalga oshiriladi.
38. Ichki audit tadbiri ichki audit obyektining asosiy ish faoliyatiga xalaqit qilmagan holda mazkur Qoʻllanma va ichki audit faoliyatiga oid qonunchilik hujjatlariga muvofiq ichki audit xizmati tomonidan oʻtkaziladi.
39. Ichki audit tadbirini oʻtkazish muddati yigirma ish kunidan oshmasligi kerak.
40. Ichki audit tadbirini oʻtkazish muddati ichki audit obyektida ichki audit tadbirini oʻtkazish, uni natijalari boʻyicha taklif va tavsiyalar, chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish va tasdiqlanishini hamda ichki audit tadbiri hisobotini rasmiylashtirishni oʻz ichiga oladi.
41. Ichki audit tadbiri davomida aniqlangan qonunbuzilish holatlarida jinoyat alomati (shu jumladan, ichki audit tadbirini amalga oshirgan shaxslar tomonidan) mavjud boʻlgan taqdirda, tegishli choralar koʻrish hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga materiallarni yuborish yuzasidan davlat organi va tashkiloti rahbarini yozma ravishda xabardor qiladi.
Bunda, davlat organi va tashkiloti rahbari holat boʻyicha belgilangan tartibda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga materiallarni yuborish choralarini koʻradi.
42. Ichki audit obyektida huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan surishtiruv yoki dastlabki tergov harakatlari olib borilayotgan boʻlsa, ushbu obyektda ichki audit tadbiri oʻtkazilmaydi.
43. Ichki audit xizmati xodimlari ichki audit tadbirini oʻtkazish vaqtida oʻziga maʼlum boʻlib qolgan davlat sirlarini yoki qonunchilik bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirlarni oshkor etmaslikka majbur.
2-§. Ichki audit tadbirini oʻtkazish uchun ichki audit xizmati xodimlarini belgilash
44. Ichki audit tadbiri ichki audit xizmati xodimlarining sonidan kelib chiqib ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi yoki ichki audit xizmati xodimi tomonidan amalga oshiriladi.
Bunda, ichki audit tadbiri ichki audit xizmati xodimi tomonidan oʻtkazilganda, mazkur Qoʻllanmadagi ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhiga tegishli qoidalar ichki audit xizmati xodimiga nisbatan ham qoʻllaniladi.
45. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi oʻz tarkibiga guruh rahbari va guruh aʼzolarini oladi. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi ichki audit tadbirini oʻtkazish uchun bilim va koʻnikmaga ega boʻlishi lozim.
46. Ichki audit xizmati rahbari ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhida manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelmasligini taʼminlashi shart. Agar shunday holat aniqlangan taqdirda, ichki audit xizmati rahbari ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tarkibini qayta koʻrib chiqishi lozim.
47. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari ichki audit tadbirini muvofiqlashtiradi va ichki audit tadbiri dasturiga asosan oʻtkazilishini taʼminlaydi.
48. Ichki audit xizmati xodimiga bir vaqtning oʻzida bittadan ortiq ichki audit tadbirlarini oʻtkazish yoki unda ishtirok etish majburiyatini yuklanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
3-§. Ichki audit tadbirini oʻtkazish toʻgʻrisida ichki audit obyektini xabardor qilish
49. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan ichki audit obyekti ichki audit yillik rejasiga asosan oʻtkaziladigan ichki audit tadbiri toʻgʻrisida majburiy tartibda yozma ravishda xabardor qilinadi.
Bunda, xabarnoma ichki audit tadbiri boshlanishidan kamida besh ish kuni avval ichki audit obyekti rahbariga yuboriladi.
50. Rejadan tashqari oʻtkaziladigan ichki audit tadbiri toʻgʻrisida ichki audit obyekti ichki audit tadbiri oʻtkazilishidan kamida bir ish kuni oldin xabardor qilinadi.
51. Mazkur xabarnomada ichki audit tadbiri davomida bajariladigan ishlar toʻgʻrisida qisqacha maʼlumot, ichki audit tadbirini oʻtkazishda taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlar roʻyxati hamda ularni taqdim etish muddatlari, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi aʼzolari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi.
52. Ichki audit tadbirini oʻtkazish toʻgʻrisidagi xabarnoma ichki audit xizmati rahbari tomonidan imzolanadi.
53. Ichki audit tadbirini oʻtkazish toʻgʻrisidagi xabarnomada soʻralgan maʼlumot va hujjatlar ichki audit obyekti tomonidan uch ish kuni ichida ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhiga taqdim etiladi.
54. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi xabarnoma yuborgandan soʻng ichki audit obyekti taklifiga muvofiq ichki audit obyektining moliyaviy faoliyati bilan tanishish, ichki audit tadbiri dasturini tuzish yuzasidan yuzma-yuz yoki masofaviy uchrashuv (telefon, internet audio va video aloqa vositalaridan foydalangan holda) oʻtkazishi mumkin.
55. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhining ichki audit obyekti bilan oʻtkazilgan uchrashuvi belgilangan tartibda bayonnoma tuzish yoʻli bilan rasmiylashtiriladi hamda ichki audit tadbiri hisobotiga ilova qilinadi.
4-§. Ichki audit tadbiri dasturini tuzish
56. Ichki audit tadbiri dasturi ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari tomonidan ichki audit tadbiri oʻtkazilishidan oldin ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.
57. Ichki audit tadbiri dasturi ichki audit obyekti moliyaviy faoliyatiga oid normativ-huquqiy hujjatlar, hisobotlar, statistik maʼlumotlar va moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini tavsiflovchi boshqa materiallar hamda ichki audit obyekti tomonidan xabarnomaga asosan taqdim etilgan maʼlumot va hujjatlarni oʻrganish va tahlil qilish asosida tuziladi.
Bunda, ichki audit obyekti tomonidan bildirilgan fikr-mulohazalar ham inobatga olinishi mumkin.
58. Ichki audit tadbiri dasturini tuzishda ichki audit xizmati tomonidan davlat organi va tashkilotida foydalaniladigan axborot tizimlaridan va belgilangan tartibga muvofiq davlat organlari va tashkilotlarining bazalaridan olingan maʼlumotlardan foydalanib ichki audit obyekti moliyaviy faoliyatiga oid maʼlumot va hujjatlar ham oʻrganiladi.
59. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari oʻrganilgan maʼlumot va hujjatlardan kelib chiqib, ichki audit obyektida oʻtkaziladigan ichki audit tadbiri yoʻnalishlarini belgilaydi.
Bunda, yoʻnalishlarni belgilashda ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari ichki audit xizmati xodimlarining bilim va koʻnikmasini hamda ichki audit tadbirini oʻtkazish muddatini hisobga olishi zarur.
60. Ichki audit tadbiri dasturi ichki audit tadbiri yoʻnalishlari, ichki audit tadbiri muddati, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi, ichki audit tadbiri bilan qamrab olinadigan davr, audit usullari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.
61. Ichki audit tadbiri dasturi mazkur Qoʻllanmaning 4-ilovasidagi shaklga muvofiq ishlab chiqiladi.
62. Ichki audit tadbiri dasturiga ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari tomonidan zarur hollarda, jumladan qoʻshimcha hujjat va maʼlumotlarning olinishi va qoʻshimcha audit dalillarining aniqlanishi bilan bogʻliq hollarda oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin.
5-§. Ichki audit tadbirini amalga oshirish
63. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi rahbari ichki audit tadbiri dasturida belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha ichki audit tadbiri oʻtkazilishini, ichki audit tadbiri natijalarini belgilangan tartibda rasmiylashtirilishini nazorat qiladi.
64. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi ichki audit obyektining moliyaviy faoliyatiga oid audit dalillarini olish maqsadida ichki audit obyektida maʼlumotlar va hujjatlar tahlilini amalga oshiradi.
Bunda, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi avvalgi ichki audit tadbiri hisobotlari, shuningdek davlat moliyaviy nazorati organlarining tegishli maʼlumotlaridan foydalanishi mumkin.
65. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi ichki audit tadbirini oʻtkazishda quyidagilarga haqli:
ichki audit tadbirini oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlgan hujjatlar va maʼlumotlarni ichki audit obyektining masʼul xodimlaridan elektron, ogʻzaki va yozma shaklda soʻrash va olish;
oʻz vakolatlarini mustaqil ravishda, faqat qonunchilik hujjatlariga boʻysungan holda amalga oshirish;
ichki audit obyektining mansabdor shaxsi hamda ichki audit tadbiri oʻtkazilayotgan sohaga masʼul boʻlgan shaxslardan yuzaga kelayotgan masalalar boʻyicha tushuntirish olish;
ichki audit obyektlarining tegishli xodimlaridan ichki audit tadbirlari natijalari boʻyicha hujjatlarni imzolashni soʻrash;
ichki audit tadbirini oʻtkazishda maxsus kasbiy bilimlarni talab etadigan masalalarni koʻrib chiqish uchun davlat organlari va tashkilotlarining tuzilmasidagi mutaxassislarni jalb etish;
ichki audit tadbirlarini oʻtkazish maqsadida qonunchilik hujjatlari bilan taqiqlanmagan hollarda, ichki audit obyektining barcha binolariga, shuningdek, elektron va qogʻoz arxivlari hamda axborot tizimlariga kirish va ulardan foydalanish;
jinoyat alomatlari aniqlangan hollarda, kassa va kassa binolari, omborlar, arxivlar va boshqa binolarni muhrlash, qalbakilashtirish, soxtalashtirish va boshqa suiisteʼmolliklar alomatlari aniqlangan taqdirda, ichki audit obyektidan tegishli hujjatlarni olib qoʻyish, shuningdek, davlat organlari va tashkilotlarining mansabdor shaxslaridan asosiy vositalar, tovar-moddiy boyliklar, pul mablagʻlari va hisob-kitoblar xatlovdan oʻtkazilishini talab qilish;
ichki audit tadbirining natijalarini qayd etish uchun texnik vositalardan, shu jumladan, audio-foto va video qayd etish vositalaridan foydalanish.
66. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan ichki audit tadbiri davomida audit dalillari olish hamda kerakli taklif va tavsiyalarni shakllantirish uchun quyidagi audit usullaridan foydalaniladi:
tanlov usuli — ichki audit tadbiri yoʻnalishidan kelib chiqib muayyan davr uchun ichki audit obyektining faoliyatiga tegishli ayrim hujjatlarni oʻrganish;
umumiy oʻrganish usuli — ichki audit tadbiri yoʻnalishidan kelib chiqib muayyan davr uchun ichki audit obyektining faoliyatiga tegishli barcha hujjatlarni oʻrganish.
67. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan audit usulini qoʻllashdan avval ichki audit tadbiriga tegishli maʼlumotlar va hujjatlarning toʻliqligiga ishonch hosil qilinishi lozim.
68. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan audit usullari asosida aniqlangan qonunbuzilish holatlari va ularning yuzaga kelish sabablari tahlil qilinadi.
69. Ichki audit xizmati tomonidan ichki audit tadbiri davomida aniqlangan budjet toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarining buzilish holatlarini, ularni sodir etishga imkoniyat yaratuvchi sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf etish toʻgʻrisida ichki audit obyektlariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar beriladi.
70. Ichki audit xizmati ichki audit tadbiri davomida aniqlagan hamda davlat organi va tashkiloti vakolati doirasida hal etish imkoni boʻlmagan budjet toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlarining buzilish holatlari yuzasidan “Davlat auditi” dasturi orqali Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamentining Davlat moliyaviy nazorat inspeksiyasini bir ish kuni ichida xabardor qiladi.
6-§. Ichki audit tadbiri jarayonini rasmiylashtirish
71. Ichki audit tadbiri jarayoni, shu jumladan audit dalillari ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan ish hujjatlari koʻrinishida rasmiylashtiriladi.
72. Ish hujjatlari ichki audit xizmati tomonidan ichki audit tadbiri davomida tayyorlangan hujjatlar, audit usuli natijalari, bayonnomalar, dalolatnomalar, maʼlumotnomalar, koʻrsatmalar, hisobot, taklif va tavsiyalar, tahlillar, chora-tadbir rejalarini oʻz ichiga oladi.
73. Ish hujjatlari moddiy koʻrinishda (bosma yoki qoʻlda yozilgan hujjatlar) hamda elektron shaklda davlat organi va tashkilotining ichki talablariga hamda amaldagi qonunchilik talablariga muvofiq saqlanishi lozim.
74. Ichki audit tadbiri yakunlangandan soʻng hujjatlarning asl nusxalari toʻliq hajmda ichki audit obyektiga qaytariladi yoki aniqlangan qonunbuzilish holatlarida jinoyat alomatlari mavjudligiga shubha tugʻilgan hollarda hujjatlarning asl nusxalari davlat organi va tashkiloti rahbarini xabardor qilish uchun ichki audit xizmati rahbariga taqdim etiladi.
7-§. Ichki audit tadbiri natijalari boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish
75. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan olingan audit dalillarini oʻrganish va tahlil natijalari asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Bunda, ichki audit xizmati xodimlarining taklif va tavsiyalari ichki audit obyekti faoliyatida budjet toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga rioya etilishi, budjet intizomini mustahkamlanishiga qaratilgan hamda ichki audit obyekti moliyaviy faoliyati samaradorligini oshirishga yoʻnaltirilgan boʻlishi zarur.
76. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar ichki audit yillik rejasiga asosan kelgusida ichki audit tadbiri oʻtkazilishi rejalashtirilgan ichki audit obyektlariga moliyaviy xato va kamchiliklarni minimallashtirish va qonunbuzilish holatlarining yuzaga kelish ehtimolini oldini olish maqsadida ichki audit xizmati rahbarining qarori bilan yuborilishi mumkin.
77. Ichki audit tadbiri yakuni boʻyicha ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi va ichki audit obyektining masʼul shaxslari ishtirokida yigʻilish oʻtkaziladi.
Bunda, olingan audit dalillari, natijalar, taklif va tavsiyalarni koʻrib chiqiladi va muhokama qilinadi.
78. Yigʻilish natijalari yuzasidan bayonnoma rasmiylashtiriladi va ichki audit tadbiri hisobotiga ilova qilinadi.
4-bob. Ichki audit tadbiri hisoboti
79. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi ichki audit tadbiri natijalari yuzasidan hisobot rasmiylashtiradi.
80. Ichki audit tadbiri hisoboti ichki audit tadbiri natijalari, tahlillar, kuzatishlar, taklif va tavsiyalar, chora-tadbirlar rejasi hamda ichki audit obyekti tomonidan taqdim etilgan fikr-mulohazalarni (agar mavjud boʻlsa) oʻz ichiga oladi.
81. Ichki audit tadbiri hisobotida ichki audit tadbiri davomida aniqlangan audit dalillari, ijobiy oʻzgarishlar va aniqlangan salbiy holatlar, kamchiliklar hamda nomuvofiqliklar xolis aks ettirilishi shart.
82. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan ichki audit tadbiri hisoboti loyihasi tayyorlanadi hamda ichki audit obyektiga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi.
83. Ichki audit obyekti tomonidan ichki audit tadbiri hisoboti loyihasini koʻrib chiqish muddati bir ish kunidan oshmasligi lozim.
Bunda, ichki audit obyekti ichki audit tadbiri hisoboti loyihasi boʻyicha belgilangan muddatda oʻz fikr-mulohazalarini bildirmasa, ichki audit tadbiri hisoboti loyihasi va unda keltirilgan xulosalar, taklif va tavsiyalar fikr-mulohaza va eʼtirozlarsiz koʻrib chiqilgan hisoblanadi.
84. Ichki audit obyekti ichki audit tadbiri hisoboti loyihasi boʻyicha fikr-mulohazalari va eʼtirozlarini yoki fikr-mulohazalari va eʼtirozlari mavjud emasligini ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhiga yozma ravishda taqdim etadi.
85. Ichki audit obyekti tomonidan taqdim etilgan fikr-mulohazalar va eʼtirozlar ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan asosli deb topilgan taqdirda, ichki audit tadbiri hisoboti loyihasiga tegishli oʻzgartirishlar kiritiladi.
86. Ichki audit obyekti tomonidan ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi bilan birgalikda taklif va tavsiyalar asosida chora-tadbirlar rejasi tuziladi hamda ichki audit obyekti rahbari tomonidan imzolanadi.
87. Ichki audit obyektining chora-tadbirlar rejasi mazkur Qoʻllanmaning 5-ilovasida keltirilgan shaklga muvofiq tuziladi va ichki audit tadbiri hisobotiga ilova qilinadi.
88. Chora-tadbirlar rejasida ichki audit tadbiri hisobotida keltirilgan taklif va tavsiyalarni bajarish uchun tadbirlar belgilanadi hamda ushbu tadbirlarni amalga oshirish uchun masʼul shaxslar va tadbirlarni amalga oshirish muddatlari koʻrsatiladi.
89. Ichki audit tadbiri hisoboti ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi hamda ichki audit obyekti rahbari va moliyaviy-xoʻjalik faoliyati boʻyicha masʼul shaxslar tomonidan imzolanadi.
90. Ichki audit obyekti rahbari va moliyaviy-xoʻjalik faoliyati boʻyicha masʼul shaxslar ichki audit tadbiri hisobotini imzolashdan bosh tortgan taqdirda, ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi tomonidan bu toʻgʻrisida dalolatnoma tuziladi va ichki audit tadbiri hisobotiga ilova qilinadi.
91. Ichki audit tadbiri hisoboti mazkur Qoʻllanmaning 6-ilovasida keltirilgan shaklda ikki nusxada tuziladi hamda ichki audit obyektida va ichki audit xizmatida saqlanadi.
Bunda, ichki audit tadbiri hisoboti davlat organi va tashkiloti rahbariga uning soʻroviga muvofiq taqdim etilishi mumkin.
92. Ichki audit tadbiri hisoboti tasdiqlangandan soʻng uch ish kuni ichida belgilangan tartibda “Davlat auditi” dasturiy kompleksiga kiritiladi.
5-bob. Chora-tadbirlar rejasining bajarilishini monitoring qilish
93. Ichki audit xizmati ichki audit obyektlari tomonidan chora-tadbirlar rejasi bajarilishining monitoringini olib boradi.
Bunda, ichki audit xizmati tomonidan monitoringni olib borish uchun masʼul xodim(lar) tayinlanadi.
94. Ichki audit obyekti har chorakda berilgan taklif va tavsiyalarning bajarilishi boʻyicha ichki audit xizmatiga maʼlumot taqdim etadi.
Bunda, maʼlumot bilan birgalikda taklif va tavsiyalarning bajarilishini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etiladi.
95. Ichki audit obyekti tomonidan ichki audit xizmatiga taqdim etiladigan maʼlumotda taklif va tavsiyalarning bajarilish holati, ularning bajarilmasligi sabablari hamda bajarilmagan taklif va tavsiyalarning muddatlarini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi soʻrov koʻrsatiladi.
96. Ichki audit obyekti ichki audit xizmatidan chora-tadbirlar rejasida koʻrsatilgan muayyan tadbirni amalga oshirish muddatini oʻzgartirish toʻgʻrisida faqat bir marta soʻrov yuborishi mumkin.
Bunda, ichki audit xizmati tomonidan chora-tadbirlar rejasiga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi soʻrovni qabul qilish yoki rad etish haqida asoslantirilgan holda qaror qabul qilinadi.
97. Ichki audit obyekti tomonidan chora-tadbirlar rejasining bajarilishi toʻgʻrisida belgilangan muddatlarda maʼlumot taqdim etilmagan, shuningdek, ichki audit obyekti tomonidan chora-tadbirlar rejasi bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda, ichki audit xizmati tomonidan bu toʻgʻrisida davlat organi va tashkiloti rahbariga maʼlumot kiritiladi.
98. Ichki audit obyektlarining chora-tadbirlar rejalarini bajarilishi boʻyicha maʼlumotlari asosida ichki audit xizmati tomonidan mazkur Qoʻllanmaning 7-ilovasidagi shaklga muvofiq Ichki audit obyektlari tomonidan chora-tadbirlar rejasining bajarilishi haqidagi maʼlumot shakllantiriladi.
99. Ichki audit obyektlari tomonidan chora-tadbirlar rejasining bajarilishi haqidagi maʼlumot ichki audit xizmati faoliyati toʻgʻrisida hisobotga kiritiladi.
6-bob. Yakuniy qoida
100. Mazkur Qoʻllanma talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi.
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 1-ILOVA
Ichki audit obyektlarining xavf darajasini xavf omillari asosida baholash
JADVALI
T/r Ichki audit obyektlari nomi Xavf omili 1 Xavf omili 2 Xavf omili 3 Xavf omili 4 Xavf omilining umumiy bahosi Xavf darajasi Baho Xavf omili vazni Qiymat Baho Xavf omili vazni Qiymat Baho Xavf omili vazni Qiymat Baho Xavf omili vazni Qiymat 1 2 3 4 5=3*4 6 7 8=6*7 9 10 11=9*10 12 13 14=12*13 15=5+8+11+14+...+n* 16 1. 2. … n* — mazkur jadvaldagi soʻngi xavf omili uchun hisoblangan qiymat. _______________________________ ____________ __________ Ichki audit xizmati rahbari (F.I.O.) (imzo) (kun, oy, yil)
Izoh:
Mazkur jadvaldan ichki audit obyektlari xavf darajalarini aniqlashda foydalaniladi.
Xavflarni baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
ichki audit obyektlari nomi belgilanadi;
xavf omillari belgilanadi, bunda 4 tadan ortiq xavf omillaridan foydalanilganda mazkur jadvalga qoʻshimcha ustunlar qoʻshiladi;
har bir xavf omili uchun mezonlar belgilanadi va mezonlar butun sonlardagi 1 — 3 ball bilan baholanadi;
har bir xavf omiliga uning muhimlilik darajasidan kelib chiqib, xavf omili vazni belgilanadi. Bunda, xavf omillari vazni yigʻindisi 1 ga (100 foiz) teng boʻladi. Har bir xavf omiliga qoʻyilgan ball belgilangan xavf omili vazniga koʻpaytiriladi, natijalar qiymati hisoblab chiqiladi va mazkur qiymat asosida har bir ichki audit obyektining xavf omilining quyi, oʻrta va yuqori darajasi aniqlanadi;
xavf darajasi 2 va undan yuqori boʻlganda, ichki audit obyektiga “yuqori” xavf darajasi, 1,5 va 2 oraligʻida boʻlsa (1,5 ham kiradi), “oʻrta” xavf darajasi, 1 va 1,5 oraligʻida boʻlsa, “past” xavf darajasi belgilanadi.
Xavf omillarini baholash mezonlari namunasi
Izoh: Davlat organi va tashkiloti yoki ichki audit obyektining faoliyatining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib xavf omillari va mezonlar oʻzgarishi mumkin.
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 2-ILOVA
Ichki audit xizmati tomonidan mavjud vaqt resurslarini hisoblash
JADVALI
(1 nafar ichki audit xizmati xodimi uchun)
(kunlar hisobida) T/r Vaqt resurslari Yanv Fev Mart Ch1 Apr May Iyun Ch2 Iyul Avg Sent Ch3 Okt Noya Dek Ch4 Jami 1. Ish kunlari 2. Mehnat taʼtili 3. Bayram kunlari 4. Kasallik kunlari 5. Rejadan tashqari ichki audit tadbirlari 6. Boshqalar Jami mavjud kunlar
Izoh:
Mazkur jadvalni toʻldirishda har bir oy uchun belgilangan ish kunlaridan mehnat taʼtili, dam olish kuni hisoblangan bayram kunlari, ehtimoliy vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik kunlari va rejadan tashqari ichki audit tadbirlari kunlari chegiriladi.
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 3-ILOVA
“TASDIQLAYMAN” Oʻzbekiston Respublikasi ________________ rahbari ________________ (imzo) 20___ yil “___” ___________ M.Oʻ. 20___ yil uchun ichki audit YILLIK REJASI T/r Ichki audit obyektlari nomi Ichki audit tadbiri bilan qamrab olinadigan davr Ichki audit tadbirini oʻtkazish muddati Masʼul xodim Izoh 1. 2. 3. … ________________________________ ____________ ___________ Ichki audit xizmati rahbari (F.I.O.) (imzo) (kun, oy, yil)
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 4-ILOVA
Ichki audit tadbiri
DASTURI
1. Ichki audit tadbiri 2. Ichki audit obyekti nomi 3. Ichki audit obyekti manzili 4. Ichki audit tadbirini oʻtkazish sabablari (agar ichki audit yillik rejasiga kiritilmagan boʻlsa) 5. Ichki audit tadbiri yoʻnalishlari: 1-yoʻnalish 2-yoʻnalish 3-yoʻnalish 6. Rejalashtirilgan audit usullari (audit usulini “ ” ushbu belgini qoʻyish orqali belgilang) □ tanlov usuli □ umumiy oʻrganish usuli 7. Ichki audit tadbirini oʻtkazish guruhi aʼzolari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (ismi, familiyasi, lavozimi) 8. Ichki audit tadbirini oʻtkazish muddati 9. Ichki audit tadbiri bilan qamrab olingan davr ________________________________ ____________ ___________ Ichki audit xizmati rahbari (F.I.O.) (imzo) (kun, oy, yil)
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 5-ILOVA
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 6-ILOVA
Ichki audit tadbirlarini oʻtkazish qoʻllanmasiga 7-ILOVA
_______________________(ichki audit obyekti) tomonidan chora-tadbirlar rejasining bajarilishi haqida MAʼLUMOT T/r Taklif va tavsiya Amalga oshiriladigan ishlar Bajarish vaqti Masʼul boʻlim/xodim Taklif va tavsiyaning bajarilish holati* Qisqacha qilingan ishlar Ichki audit xizmati izohi 1 2 3 4 5 6 7 8 ________________________________ ____________ ___________ Ichki audit xizmati rahbari (F.I.O.) (imzo) (kun, oy, yil)
Izoh: Mazkur maʼlumotning 6-ustuni quyidagi tartibda toʻldiriladi:
“Bajarilmoqda” — ishlar belgilangan muddatlarda bajarilmoqda;
“Muddati oʻtgan” — bajarilmoqda, oʻz muddatida emas;
“Bajarilgan” — oʻz muddatida bajarilgan;
“Bajarilmagan” — ichki audit obyekti tomonidan bajarilishi rad etilgan (aniq sabablari koʻrsatilgan yoki koʻrsatilmagan holda);
“Bekor qilingan” — amalga oshirilishi lozim boʻlgan ishlar ichki audit obyektidagi oʻzgarishlar, qonunchilikdagi va boshqa oʻzgarishlar natijasida oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.