SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (91-son)
20.05.2022
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining
buyrugʻi
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2022-yil 24-iyunda hisobga olindi, hisob raqami 90]
Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:
1. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1998-yil 30-noyabrdagi 78-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.04.11-98 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha qoʻllanma” qurilish meʼyori qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
2. SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kommunal xizmat koʻrsatish vazirligi, “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi va Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan.
4. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir B. ZAKIROV
Toshkent sh.,
2022-yil 20-may,
91-son
Kelishildi:
Tabiiy pardozbop toshlar va boshqa tosh mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish boʻyicha rais oʻrinbosari B. BOBOKULOV
2022-yil 4-mart
“Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi raisi N. OBLOMURADOV
2022-yil 28-fevral
Uy-joy kommunal xizmat koʻrsatish vaziri Sh. XIDOYATOV
2022-yil 4-mart
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2022-yil 20-maydagi 91-son buyrugʻiga ILOVA
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalari
Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (keyingi oʻrinlarda-SHNQ) yangi, mavjud yoki kapital taʼmirlanayotgan ishlab chiqarish binolari va inshootlarida plastmassa quvurli texnologik quvur oʻtkazgichlarni (keyingi oʻrinlarda-quvur oʻtkazgich) qoʻllash boʻyicha bajarilishi lozim boʻlgan talablarni belgilaydi.
1-bob. Normativ hujjatlarga havolalar
1. Ushbu SHNQda quyidagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:
GOST 12.1.044-2018 Mehnat xavfsizligi standartlarining tizimi. Yonish va portlash xavfiga ega boʻlgan moddalar va materiallar;
QMQ 2.01.01-94 — Loyihalash uchun iqlimiy va fizik-geologik maʼlumotlar;
SHNQ 2.03.05-13 — Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari;
QMQ 2.04.07-21 — Issiqlik tarmoqlari;
QMQ 2.04.10-97 — Texnologik poʻlat quvurlarni Rsh 10 MPa gacha loyihalash boʻyicha yoʻriqnoma;
QMQ 2.09.03-02 — Sanoat korxonalarining inshootlari;
SHNQ 2.09.02-19 — Sanoat binolari;
KMK 2.04.04-97 Suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimining plastmassa quvurli tarmoqlarini loyihalash va montaj qilish boʻyicha yoʻriqnoma;
QMQ 2.04.14-96 — Asbob-uskunalar va quvur oʻtkazgichlarning issiqlik himoyasi;
QMQ 2.01.07-96 — Yuklar va taʼsirlar.
2-bob. Atamalar va taʼriflar
2. Ushbu SHNQ da quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:
plastmassa — asosini sintetik yoki tabiiy yuqori molekulyar birikmalar tashkil etadigan material;
quvur oʻtkazgich — gazsimon va suyuq moddalarni hamda eritma koʻrinishidagi qattiq yoqilgʻi va boshqa qattiq moddalarni quvur koʻndalang kesimlaridagi bosimlar farqi taʼsiri ostida tashishga moʻljallangan muhandislik inshooti;
ochish-yopish armaturasi — quvur oʻtkazgich ichidagi ishchi muhit oqimini toʻliq yopish va (yoki) rostlashga moʻljallangan element;
ishchi bosim — muhitning gidravlik bosimini hisobga olmagan holda tizimning normal ishlash rejimida yuzaga keladigan eng katta ortiqcha bosim;
traverslar — osmalarga mahkamlangan yoki vertikal ustunlarga tayanadigan va uskunalar (qurilmalar, konstruksiyalar va ularning elementlari)ni koʻtarish yoki montaj qilish uchun moʻljallangan gorizontal balkalar;
flanslar — quvurlarni mahkam va germetik qilib birlashtirish, quvurlarni bir-biriga, mashinalarga, apparatlarga va sigʻimlarga biriktirish uchun xizmat qiluvchi element;
mufta — shlang va quvurlarning ikkita qismi (yoki boʻlagi)ni birlashtirish uchun moʻljallangan hamda u bajaradigan vazifasiga koʻra birikmaning mustahkamligini, germetikligini taʼminlaydi va korroziyadan himoya qiladigan element;
xomut — qattiq va egiluvchan quvur oʻtkazgichlar, shlanglar va kabellarning birikkan joylarini mahkamlash va germetiklash uchun moʻljallangan element.
tirsak — quvur oʻtkazgichdagi suyuqlik va gaz oqimi yoʻnalishini oʻzgartirish uchun moʻljallangan choʻyan, poʻlat va plastmassadan tayyorlanadigan element;
kompensator — turli omillarning quvur oʻtkazgichlar tizimlarining ishlashiga koʻrsatadigan taʼsirini kompensatsiyalash yoki muvozanatlash uchun moʻljallangan element.
kronshteyn — vertikal tekislikdan chiqib turuvchi yoki gorizontal yoʻnalishda siljuvchi qismlarni mahkamlash uchun xizmat qiluvchi tayanch element.
ventilyatsion kamera — tortuvchi va chiqaruvchi ventilyatsion oʻrnatmalarni joylashtirishga moʻljallangan xona;
3-bob. Umumiy qoidalar
3. Mazkur SHNQ talablariga tashqi diametri 1200 mm gacha boʻlgan past bosimli polietilen (keyingi oʻrinlarda-PBP), yuqori bosimli polietilen (keyingi oʻrinlarda-YUBP), polipropilen (keyingi oʻrinlarda-PP) va plastifikatsiyalanmagan polivinilxloriddan (keyingi oʻrinlarda-PVX) tayyorlangan quvurlardan quvur oʻtkazgichlarni loyihalashda rioya etilishi lozim.
Ushbu bandda nazarda tutilgan quvur oʻtkazgichlar yongʻin xavfliligi boʻyicha G va D toifalarga taalluqli boʻlgan ishlab chiqarish binolarining tashqarisi va xonalari ichkarisidan yer usti boʻylab hamda yer ustidan maʼlum bir balandlikda oʻtkaziladi.
Ushbu bandda nazarda tutilgan quvur oʻtkazgichlar xavfliligi 3-sinfga oid boʻlgan zararli moddalarni, qiyin yonuvchi va yonmaydigan moddalarni, shuningdek sulfat va xlorid kislotalari hamda kuydiruvchi ishqor eritmalarini mazkur SHNQ ning 1-ilovasidagi 1-jadvalda koʻrsatilgan konsentratsiyalar va temperaturalarda tashish uchun moʻljallangan.
Yongʻin xavfliligi boʻyicha V toifaga tegishli boʻlgan ishlab chiqarish xonalarida qiyin yonuvchi va yonmaydigan moddalarni tashish uchun yonmaydigan materiallardan izolyatsiya qoplamasiga ega boʻlgan polietilen quvurlarni va diametri 110 mm gacha boʻlgan polivinilxlorid quvurlardan tayyorlangan quvur oʻtkazgichlarni yotqizishga yoʻl qoʻyiladi (omborxonalar bundan mustasno).
4. Mazkur SHNQ talablaridan elektr stansiyalari va konlarning texnologik quvur oʻtkazgichlarini, dinamik kuchlar taʼsiri ostidagi quvur oʻtkazgichlarni, havo transporti va shaharlar gaz taʼminoti hamda maxsus vazifalarni bajaruvchi sanoat korxonalarini (atom, koʻchma agregatlar, kemalar va boshqalar) gaz bilan taʼminlash uchun moʻljallangan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalashda foydalanilmaydi.
(Eslatmalar: texnologik quvur oʻtkazgichlarga sanoat korxonalari yoki shu korxonalar guruhlari chegarasida texnologik jarayonni yoki jihozlash ishlarini olib borish uchun zarur boʻlgan turli moddalarni (xomashyolar, yarim fabrikatlar, reagentlar, shuningdek, texnologik jarayonlarda olingan yoki foydalaniluvchi oraliq hamda yakuniy mahsulotlar va boshqalar) tashish uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlar kiradi.
Quvur oʻtkazgichlarni loyihalashda mazkur SHNQ talablaridan tashqari, SHNQ 1.01.01 “Qurilish sohasidagi normativ hujjatlar tizimi”, QMQ 2.01.01 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizik-geologik maʼlumotlar”, QMQ 2.04.10 “Texnologik poʻlat quvurlarni Rsh 10 MPa gacha loyihalash boʻyicha yoʻriqnoma”, QMQ 2.04.07 “Issiqlik tarmoqlari”, SHNQ 2.03.05 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari”, QMQ 2.09.03 “Sanoat korxonalarining inshootlari”, SHNQ 2.09.02 “Sanoat binolari” shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga ham rioya etilishi lozim).
5. Quvur oʻtkazgichlarni quyidagi hollarda qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:
xavflilik darajasi boʻyicha 1-sinfga tegishli boʻlgan zararli moddalar, portlovchi xavfli moddalar va suyultirilgan uglevodorodli gazlarni, shuningdek plastmassa quvurlarning materiali moddalar taʼsiriga kimyoviy jihatdan chidamsiz boʻlgan moddalarni tashish uchun qoʻllashga;
yengil alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklarni tashish uchun qoʻllashga;
quvur materiali gruntlardagi agressiv muhit taʼsiriga kimyoviy jihatdan chidamsiz boʻlganda,
gruntlariga ishlov beriladigan hududlarda, tashqi havo hisobiy temperaturalari (eng sovuq besh kunlikda) manfiy 40 0S dan past boʻlgan hududlarda PBP va YUBP dan ishlangan quvurlardan hamda bu temperaturalar manfiy 10 0S boʻlgan hududlarda PBP va PP dan tayyorlangan quvur oʻtkazichlarni qoʻllashga.
(Eslatmalar: seysmik darajasi 6 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda plastmassa quvurlarni konstruktiv mustahkamlikka hisoblash natijalariga muvofiq qoʻllash lozim.
Tashqi havo temperaturasi manfiy boʻlganda “E” tipdagi plastmassa quvurlarni bosim ostidagi quvur oʻtkazgichlarga nisbatan qoʻllashda portlash, yongʻin va portlash-yongʻin xavfliligi boʻyicha A, V va E toifalarga tegishli boʻlgan ishlab chiqarish xonalarida, xavfliligi boʻyicha 2-sinfga taalluqli boʻlgan zararli moddalar, yonuvchan gaz, yengil alangalanuvchi suyuqliklar, yonuvchi moddalar, shuningdek qiyin yonadigan va yonmaydigan moddalarni tranzitli tashish uchun yotqizish tavsiya etilmaydi).
6. Quvur oʻtkazgichlarning gidravlik hisobini QMQ 2.04.10 “Texnologik poʻlat quvurlarni Rsh 10 MPa gacha loyihalash boʻyicha yoʻriqnoma” talablariga muvofiq olib borish lozim. Quvur oʻtkazgichlarni birlashtiriladigan (unifikatsiyalangan) tugunlar va elementlardan konstruksiyalash lozim.
7. Plastmassa quvurlar materialining keng tarqalgan moddalarga nisbatan kimyoviy chidamliligi ushbu SHNQ ning 2-ilovasida keltirilgan.
8. Quvur oʻtkazgichlar boʻyicha tashilishi mumkin boʻlgan turli moddalar eritmalarining konsentratsiya darajasi ushbu eritmalarning kristallanishiga va ekspluatatsiya qilish jarayonida ularning quvur oʻtkazgichlarda tiqilib qolishiga olib kelmasligi zarur.
4-bob. Plastmassa quvurlarning tasnifi va ularning parametrlari
9. Tashiladigan moddalarning fizik-kimyoviy xossalariga bogʻliq holda quvur oʻtkazgichlar ushbu SHNQ ning 1-ilovasida keltirilgan 2-jadvalda koʻrsatilgan guruh va toifalarga boʻlinadi.
Loyihada quvur oʻtkazgichning guruhi va toifasi uning har bir qismi uchun tashiladigan moddaning doimiy ishchi parametrlari bilan birgalikda koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
10. Zararli moddalarning xavflilik sinfini GOST 12.1.005 va GOST 12.1.007 boʻyicha hamda portlash va yongʻin xavfliligini esa GOST 12.1.044 boʻyicha aniqlash lozim.
11. Quvur oʻtkazgichning guruhi va toifasini uni kimyoviy taʼsirga chidamliligi yanada yuqori boʻlgan guruh yoki toifaga kiritishni talab etuvchi parametr boʻyicha oʻrnatish lozim.
12. Moddalarni uzatish vaqtidagi uzilishlar tufayli korxonadagi asosiy texnologik jarayonning toʻxtashiga olib kelishi yoki korxonada avariya holatini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan moddalarni tashishga moʻljallangan V guruhdagi quvur oʻtkazgichlar uchun ularning toifasini oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
13. Quvur materiali va tashiladigan modda temperaturasiga bogʻliq holda quvur oʻtkazgichlarni qoʻllash mumkinligini aniqlovchi maʼlumotlar ushbu SHNQ ning 1-ilovasidagi 3-jadvalda keltirilgan.
14. Quvur oʻtkazgichdagi ishchi bosim tashiladigan moddalarning fizik-kimyoviy xossalari va temperaturasiga, quvur oʻtkazgichning talab etilgan xizmat qilish muddatiga, quvurlarning turi va ularni bir-biriga ulash (birlashtirish) usuliga bogʻliq holda:
suv, yonmaydigan va qiyin yonadigan moddalar taʼsiriga kimyoviy jihatdan chidamli boʻlgan plastmassa quvurlarning materiali ushbu SHNQning 1-ilovasining 4-jadvalida keltirilgan maksimal harorat va ishchi bosimga asosan qabul qilinishi lozim;
xavflilik darajasi boʻyicha 2, 3 va 4-sinflarga tegishli boʻlgan zararli moddalar taʼsiriga kimyoviy jihatdan chidamli boʻlgan va shu moddalarni tashishga moʻljallangan quvur oʻtkazgichlar uchun ishchi bosim ushbu SHNQ ning 1-ilovasining 5-jadvalida keltirilgan ish sharoiti koeffitsiyenti Ksh ni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.
5-bob. Quvur oʻtkazgichlarning trassalari va ularni yotqizish usullari
15. Trassani yotqizishda quvur oʻtkazgichlarning burilish joylarida quvur oʻtkazgichni kompensatsiyalash mumkinligini hisobga olish zarur. Quvur oʻtkazgichning burilish joylarini 30, 45, 60 va 90° burchak ostida bajarish kerak.
16. Quvur oʻtkazgichlarni yotqizish usulini tanlashni tashiladigan moddalar va quvurlar materialining fizik-kimyoviy xossalarini, ekspluatatsiya qilish shart-sharoitlarini, qurilish hududi iqlimining oʻziga xos jihatlarini, quvur oʻtkazgichning yuk koʻtarish qobiliyati hamda tayanchlar va mahkamlash detallarining metall sigʻimdorligini hisobga olgan holda texnik-iqtisodiy hisoblash asosida bajarish lozim.
17. Quvur oʻtkazgichlarni yer yuzasi boʻylab va yer ustidan oʻtkazish kerak. Agar ularni yer ostidan oʻtkazish maqsadga muvofiq emas deb hisoblansa, u holda faqat V guruhdagi quvur oʻtkazgichlarni yer ostidan oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi.
18. Alohida turadigan tayanchlar, estakadalar, kanallar, galereyalar va boshqa kommunikatsion inshootlarni loyihalashni QMQ 2.09.03 talablariga muvofiq amalga oshirish lozim.
19. Yonma-yon joylashgan quvur oʻtkazgichlarning oʻqlari orasidagi va quvur oʻtkazgichlardan qurilish konstruksiyalarigacha boʻlgan eng kichik masofani QMQ 2.04.10 talablariga muvofiq qabul qilish kerak.
20. Isitiladigan qutisimon galereyalarga yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlar uchun issiqlik tashuvchi moddaning harorati 60 0S dan oshmasligi lozim.
21. Plastmassa quvurlarni ulash (biriktirish) uchun qismlarga ajraluvchi va qismlarga ajralmaydigan detallar (biriktirgichlar)dan foydalaniladi.
Plastmassa quvurlarni bir-biriga ulash (biriktirish) tiplarini ushbu SHNQ ning 41 va 42-bandlari talablarini inobatga olgan holda quvur oʻtkazgichni yotqizish usuliga va ularni ekspluatatsiya qilish shart-sharoitlariga, tashiladigan moddaning fizik-kimyoviy xossalariga hamda birlashtiriladigan quvurlarning materialiga bogʻliq holda belgilash lozim.
Plastmassa quvurlarni yer ostidan oʻtkazishda ularni ajralmaydigan qilib ulash koʻzda tutilishi kerak.
Flansli birikmalarni quvur oʻtkazgichning ochish-yopish armaturasi oʻrnatiladigan joylariga yoki quvur oʻtkazgichni uskunaga ulash joylariga hamda ekspluatatsiya shart-sharoitlari boʻyicha davriy taʼmirni talab etadigan uchastkalarga oʻrnatish koʻzda tutiladi.
22. Flansli biriktirgichlarni va ochish-yopish armaturasini xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun hech bir qiyinchiliksiz yetib borish mumkin boʻlgan joylardagi quvur oʻtkazgichlarga oʻrnatish lozim. Kislota va ishqorlar hamda agressiv suyuqliklarni tashuvchi quvur oʻtkazgichlarga oʻrnatilgan flansli biriktirgichlar himoya qobigʻiga ega boʻlishi lozim. Himoya qobigʻi xizmat koʻrsatuvchi va taʼmirlovchi xodimning bemalol yetib borishi uchun suyuqlik va gazlarning toʻgʻridan-toʻgʻri oqib tushishining oldini oluvchi yengil yechib olinadigan konstruksiyaga ega boʻlishi kerak.
23. Quvur oʻtkazgichlarni tashqi yuzasining harorati 60 0S dan yuqori boʻlmagan boshqa (poʻlat, shisha va shu kabilardan bajarilgan) quvur oʻtkazgichlar bilan birgalikda estakadalar va tayanchlar ustiga yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
Quvur oʻtkazgichlarni tashqi yuzasi 60 0S dan yuqori boʻlgan haroratga ega boʻlgan boshqa quvur oʻtkazgichlar bilan birgalikda yonma-yon yotqizish zarurati tugʻilganda, ularga issiqlikdan himoyalovchi ekranlar oʻrnatilishini, yonmaydigan materiallardan issiqlik izolyatsiyasini yoki quvur oʻtkazgichlar orasidagi masofani oshirishni nazarda tutish lozim.
Plastmassa quvurlarni poʻlat quvurlardan pastda joylashtirish lozim.
24. Quvur oʻtkazgichlarni yengil alangalanuvchi suyuqliklar, yonuvchan suyuqliklar va yonuvchan gazlarni tashuvchi quvur oʻtkazgichlarga mahkamlashga yoʻl qoʻyilmaydi.
25. Quvur oʻtkazgichlarni:
binolarda (sexlarda) — orayopma va tom yopmalari toʻsinlariga mahkamlanuvchi ilgaklarga;
ustunlar, tayanchlar, sanoat uskunasi va bino devorlariga mahkamlanadigan kronshteynlarga;
bino tashqarisidagi (sexlar orasidagi va sex ichkarisidagi) tayanchlarga, estakadalardagi baland va past tayanchlarga, galereyalarga va kanallarning devoriga mahkamlanadigan kronshteynlarga yotqizish kerak.
Tayanchlar va ilgaklar orasidagi masofani ushbu SHNQ ning 85-bandi talablariga muvofiq hisoblash orqali aniqlanish zarur.
Ilgaklar va tayanchlar quvur oʻtkazgichlarni tirnalish va shikastlanishdan himoya qiluvchi konstruksiyaga ega boʻlishi lozim.
Alohida turuvchi tayanchlar va ilgaklar orasidagi masofani tanlashda ushbu SHNQ ning 3-ilovasidagi 1-jadvalda keltirilgan maʼlumotlarga tayanish lozim.
26. Sex ichida devorlar boʻylab yotqiziluvchi quvur oʻtkazgichlarni deraza oʻrinlaridan 0,5 m yuqorida yoki pastda joylashtirish kerak.
27. Agressiv moddalarni tashuvchi sex ichidagi quvur oʻtkazgichlarni maʼmuriy, maishiy va xoʻjalik xonalari, taqsimlash qurilmalari, elektr qurilmalari xonalari, nazorat va avtomatika tizimlarining shitlari, ventilyatsion kameralar, issiqlik boʻlimlari, zina kataklari, koridorlar va shu kabilar orqali oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.
28. Plastmassa quvurlarni elektr kabellari bilan birgalikda yotqizishga yoʻl qoʻyilmaydi.
29. Estakadalarga yotqiziluvchi va davriy xizmat koʻrsatilishini (smenada bir martadan kam boʻlmagan holda) talab etuvchi quvur oʻtkazgichlar uchun balandligi 1,0 m dan kam boʻlmagan tutqichlarga ega boʻlgan va eni 0,6 m dan kam boʻlmagan oʻtish koʻprikchasini va har 200 m dan keyin zinapoyalarni koʻzda tutish lozim.
30. Plastmassa quvurlarni poʻlat quvurlar bilan birgalikda estakadalarga yotqizishda ularni oʻtish koʻpriklari yaqiniga yoki xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun ularga bemalol yetib borish mumkin boʻlgan joylarga joylashtirish zarur.
31. Estakadalar yoki tayanchlarga yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlarni isitishga zarurat sezilganda, ushbu maqsadlar uchun isitiluvchi qutisimon galereyalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Qutisimon galereyalardan oʻtkaziladigan quvurlar issiqlik izolyatsiyasining qalinligini hisoblashni ushbu SHNQ ning 117-bandi talablariga muvofiq bajarish lozim.
32. Quvur oʻtkazgichni koʻrikdan oʻtkazish va taʼmirlash imkonini taʼminlash uchun yuqori qismi ochiladigan qutisimon galereyalardan foydalanilganda eni 1,0 m dan kam boʻlmagan oʻtish joylarini nazarda tutish lozim.
Galereyalarga plastmassa quvurlarni poʻlat quvurlar bilan birgalikda yotqizishda, plastmassa quvurlarni poʻlat quvurlardan pastda va oʻtish joylariga yaqin qilib joylashtirish lozim. Plastmassa quvurlarni yotqizish uchun moʻljallangan galereyalarni yonmaydigan materiallardan bajarish kerak.
33. Quvur oʻtkazgichlarni ularning shikastlanishi mumkin boʻlgan joylarga (oʻtish yoʻllari ustiga, piyodalar oʻtadigan koʻpriklar ostiga va shu kabilarga) yotqizishda ularni metall gʻiloflar yoki qobiqlar ichiga joylashtirish lozim. Gʻiloflar yoki qobiqlarning uchlari ular bilan kesishuvchi inshootlardan kamida 0,5 m ga chiqib turishi kerak.
Gʻilofning ichki diametri quvur oʻtkazgichning tashqi diametridan 100-200 mm ga katta boʻlishi zarur (izolyatsiyani hisobga olgan holda).
34. Quvur oʻtkazgichlarni yotqizish chuqurligini mazkur SHNQ ning 74-bandi talablariga muvofiq belgilash lozim.
Quvur oʻtkazgichlarning yotqizilish chuqurligini aniqlashda QMQ 2.04.04 da keltirilgan maʼlumotlarga tayanish mumkin.
35. Namlanish, muzlash va kondensiyalanish ehtimoli boʻlgan moddalarni tashish uchun moʻljallangan quvur oʻtkazgichlarni gruntning muzlash chuqurligidan 0,2 m pastda kondensat toʻplagichga yoki sex apparaturasiga qiyalatib joylashtirish lozim.
36. Quvur oʻtkazgichlarni qoyatoshli gruntlarga, shuningdek tarkibida chaqiq toshlar, toshlar, gʻishtlar va shu kabilar boʻlgan gruntlarga yotqizishda quvur oʻtkazgichlar ostidagi asosni uning boʻrtib chiqqan notekis yuzalari ustida 0,1 m dan kam boʻlmagan qalinlikda yirik aralashmalarga ega boʻlmagan qum yoki yumshoq gruntli toʻshamani shu quvur oʻtkazgich tagida bajarishni koʻzda tutish lozim, shuningdek quvur oʻtkazgich koʻmilishini quvur oʻtkazgich ustida 0,2 m dan kam boʻlmagan qalinlikda qum yoki yumshoq grunt bilan amalga oshirish zarur.
37. Joyning relyefi notekis boʻlganda va grunt suvlarining sathi yuqori boʻlgan joylarda quvur oʻtkazgichlarni grunt toʻkmalariga yarim chuqurlashtirib yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda transheya chuqurligi yotqiziluvchi quvur oʻtkazgich diametrining 0,7 qismidan kam boʻlmagan qismini tashkil etishi lozim.
38. Quvur oʻtkazgichlarni kanalsiz yotqizishda ularning haroratdan deformatsiyalanishini kompensatsiyalash boʻyicha maxsus chora-tadbirlarni koʻzda tutish shart emas.
39. Kanallarga yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlarning ochish-yopish armaturasini quduqlar (kameralar) ichiga joylashtirish lozim. Quvur oʻtkazgichning ochish-yopish armaturasi va detallari uchun ekspluatatsiya qilish jarayonida yuzaga keladigan yuklar va taʼsirlarning shu quvur oʻtkazgichga uzatilishini istisno etuvchi mustaqil tayanchlarni nazarda tutish lozim.
Kanallarning kompensatorlar oʻrnatiladigan joylarida va trassaning burilgan joylarida kompensatsiyalovchi quduqlarni nazarda tutish kerak, zarurat tugʻilganda esa ulardan kanallarni nazorat qiluvchi qurilmalar va drenajlar sifatida foydalanish mumkin.
40. Quvur oʻtkazgichlarni yarim chuqur kanallarga yotqizishni faqat zavod ichkarisida temir yoʻllar va avtoyoʻllar kesishgan joylardagi trassaning 100 m dan koʻp boʻlmagan uzunlikdagi alohida qismlarida takomillashtirilgan qoplamalar va shunga oʻxshash boshqa konstruksiyalarni qoʻllagan holda amalga oshirish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi.
6-bob. Quvur oʻtkazgichlarga qoʻyiladigan konstruktiv talablar
41. Quvur oʻtkazgichning loyihada qabul qilingan materiali va konstruksiyasi quyidagilarni:
quvur oʻtkazgichning texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan ekspluatatsiya muddati davomida xavfsiz va ishonchli ekspluatatsiya qilinishini;
texnologik jarayonlarning loyihaviy parametrlarga muvofiq olib borilishini;
montaj va taʼmirlash ishlarini mexanizatsiya vositalarini qoʻllagan holda industrial usullar bilan bajarishni;
quvur oʻtkazgichlarni nazorat qilish va sinash boʻyicha barcha zaruriy ish turlarini bajarish imkonini;
quvur oʻtkazgichlarni statik elektrdan muhofaza qilishni;
berilgan texnologik rejimga muvofiq yoki quvur oʻtkazgichlarni binolar tashqarisida yer usti boʻylab va yer ustidan maʼlum bir balandlikda hamda xonalar va tunellarga joylashtirishda issiqlik oqimi normalari chegarasida issiqlik yoʻqotilishidan quvur oʻtkazgichni himoya qilishni;
ekspluatatsiya jarayonida konsentratsiyasi chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan oshib ketgan zararli, yongʻin xavfiga va portlash xavfiga ega boʻlgan hamda yoqimsiz hid tarqatuvchi moddalarning ajralib chiqishini bartaraf etishni;
ekspluatatsiya jarayonida kasallik qoʻzgʻatuvchi bakteriyalar, viruslar va zamburugʻlarning ajralib chiqishiga yoʻl qoʻyilmaslikni taʼminlashi lozim.
42. Quvur oʻtkazgichlarni qismlarga ajralmaydigan qilib birlashtirishni:
tashqi diametri 50 mm dan va devorlarining qalinligi 4 mm dan katta boʻlgan polietilen hamda PP quvurlar uchun uchma-uchma tutashtirib kontaktli payvandlash, uchi kengaygan biriktiruvchi detallar mavjud boʻlgan holda kontaktli payvandlash yoki bitta quvurning oxirgi uchini ikkinchi quvurning uchi kengaygan qismi ichiga kiritib chokli payvandlash;
toifasi III dan yuqori boʻlmagan quvur oʻtkazgichlar uchun gaz prutokli payvandlash;
polivinilxloridli quvurlar uchun uchi kengaygan quvurga yelimlash bilan bajarish lozim.
Asoslangan hollarda polivinilxloridli quvurlarni gaz prutokli payvandlash bilan ulashga yoʻl qoʻyiladi.
43. Quvur oʻtkazgichlarning ajratiluvchi birikmalarini polietilen, PP va polivinilxloriddan tayyorlanadigan quvurlar uchun oʻrnatiluvchi metall yoki plastmassa flanslar qalinlashtirib bukilgan quvur uchlariga payvandlanuvchi (PVX uchun yelimlanuvchi) flans osti vtulkalarini koʻzda tutish lozim.
Quvur oʻtkazgichlarning ajratiluvchi birikmalari oʻrnatilgan joylarida yechib olinadigan issiqlik konstruksiyalarini koʻzda tutish kerak. Bu konstruksiyalar lyuklar, flansli birikkan joylar, ajratuvchi-taqsimlovchi va berkituvchi armaturani, quvur oʻtkazgichlarning salnikli va silfonli kompensatorlarini hamda oʻlchash va tekshirish ishlari olib boriladigan joylarda izolyatsiyalanadigan yuzalarni izolyatsiyalash uchun qoʻllaniladi.
Zavodda tayyorlangan uchi kengaygan polivinilxloridli quvurlar uchun birikmalarni zichlovchi (jipslovchi) halqalar bilan bajarish mumkin.
44. Yaxlit boʻlmagan asosga yotqiziluvchi quvur oʻtkazgichlarning tayanchlari va ilgaklarini mumkin qadar flansli birikkan joylarga yaqin qilib (0,1 — 0,15 m dan katta boʻlmagan masofada) joylashtirish lozim.
Quvur oʻtkazgichlarni yaxlit asosga yotqizishda flansli birikmalarni yaxlit asosning uzilgan joylarida koʻzda tutish kerak.
45. Binolarning poydevorlari, orayopmalari va pardadevorlari kesishgan joylaridan oʻtkaziladigan quvur oʻtkazgichlar poʻlat quvurlardan tayyorlangan gʻiloflar ichiga olinishi va bu gʻiloflarning oxirgi qismlari quvur oʻtkazgich oʻtgan konstruksiyadan 20 — 50 mm chiqib turishi kerak.
Devor va pardadevorlarning kesishgan joylaridan oʻtuvchi quvurlarning gʻiloflari uzunligini shu devor yoki pardadevor qalinligiga teng qilib qabul qilish lozim.
Quvur oʻtkazgichlar va gʻiloflar orasidagi tirqish 10-20 mm dan kam boʻlmasligi hamda bu tirqishlar quvur oʻtkazgichning boʻylama oʻq boʻylab siljishiga qarshilik qilmaydigan holatda yonmaydigan material bilan puxta zichlangan boʻlishi kerak.
46. Quvur oʻtkazgichlar uchun yaxlit asos yonmaydigan materiallardan bajarilishi lozim.
47. Plastmassa quvur oʻtkazgichlarni alohida turuvchi qoʻzgʻaluvchan tayanchlarga va ilgaklarga yotqizishda, shuningdek quvurlarni issiqlik izolyatsiyasi bilan oʻrab oʻtkazishga toʻgʻri kelgan hollarda mahkamlovchi metall detallarning quvur oʻtkazgichlarning shikastlashini bartaraf etish uchun loyihada elastik material (plastmassa) hamda rezinadan tayyorlanadigan qistirma (prokladka)larni oʻrnatish nazarda tutilishi lozim.
48. Quvur oʻtkazgichlar uchun moʻljallangan qoʻzgʻalmas tayanchlarni qurilish konstruksiyalariga mahkamlanadigan qisqich (xomut) koʻrinishida bajarish lozim. Bunda, quvur materialidan tayyorlangan halqalar yoki qistirmalar quvurga ikki tomondan payvandlanadi (yelimlanadi).
49. Quvur oʻtkazgichlarning temir yoʻllar va avtomobil yoʻllari, piyodalar oʻtish joylari bilan kesishgan joylariga, shuningdek eshiklar tepasiga, derazalar va balkonlar ostiga ochish-yopish armaturasini, kompensatorlarni, drenaj qurilmalari va ajraluvchi-yechiluvchi birikmalarni joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
50. Ekspluatatsiya jarayonida quvur oʻtkazgichlarning doimiy ajratish yoki almashtirish ishlari bajarilishini talab etadigan qismlarida flansli birikmalarni nazarda tutish kerak. Bunda, mazkur qismlarning gabarit oʻlchamlari va massasini taʼmirlash ishlarini bemalol oʻtkazish hamda koʻtarish transport mexanizmlaridan qulay foydalanish imkoniyatini taʼminlash shart-sharoitlaridan kelib chiqqan holda qabul qilish lozim.
51. Quvur oʻtkazgichning ochish-yopish armaturasini unga xizmat koʻrsatish uchun qulay boʻlgan joylarga hamda mumkin qadar guruhlab joylashtirish zarur.
Qoʻl yordamida harakatga keltiriladigan ochish-yopish armaturasining maxovigi (buraluvchi gʻildiragi)ni xizmat koʻrsatish maydonchasi yoki pol sathidan 1,8 m dan ortiq boʻlmagan balandlikda joylashtirish lozim.
52. Plastmassa quvurlar uchun poʻlatdan ishlangan ochish-yopish armaturasi qoʻllanilganda, ushbu armaturani qurilish konstruksiyalariga mahkamlanuvchi mustaqil tayanchlarga yoki yaxlit asosga oʻrnatish kerak.
53. Quvur oʻtkazgichga ulanish joylari orasidagi masofa quyidagilardan kam boʻlmasligi lozim:
asosiy quvurning tashqi diametri 110 mm gacha boʻlganda — 220 mm;
asosiy quvurning tashqi diametri 110 mm dan 225 mm gacha boʻlganda — 300 mm;
asosiy quvurning tashqi diametri 225 mm dan yuqori boʻlganda — 400 mm.
54. Ekspluatatsiya jarayonida havo yuborilishi yoki boʻshatilishi zarur boʻlgan quvur oʻkazgichlarda maxsus drenaj qurilmalari va havo haydagichlar koʻzda tutilishi kerak.
Drenajli qurilmalar va havo chiqarish moslamalarining quvur oʻtkazgichlarda joylashishi ekspluatatsiya jarayonida shu quvur oʻtkazgichlardagi issiqlik izolyatsiyasining butunligini buzmasligi lozim.
Quvur oʻtkazgichlar issiqlik izolyatsiyasining drenajlanayotgan suyuqlik bilan shimilishining oldini olish uchun drenajli qurilmalardagi suyuqlikni oqizish patrubkalarining ochiq uchlari issiqlik izolyatsiyasi sirt yuzasidan 100 mm dan kam boʻlmagan holatda chiqib turishi lozim.
55. Quvur oʻtkazgichlarni statik elektrdan himoya qilish vositalarini loyihalashni quyidagi hollarda koʻzda tutish kerak:
statik elektr texnologik jarayonga va tashiladigan moddalar sifatiga salbiy taʼsir etganda;
statik elektrning xizmat koʻrsatuvchi xodimga xavfli taʼsir koʻrsatish ehtimoli boʻlganda;
quvur oʻtkazgich butunligining buzilishiga olib keluvchi elektrsizlanish holati (razryadlar) yuzaga kelganda.
56. 108 Om·m dan yuqori solishtirma hajmiy elektr qarshiligiga ega boʻlgan moddalarni tashiydigan quvur oʻtkazgichlarning tashqi yuzasidan statik elektr zaryadini bartaraf etish uchun quvur oʻtkazgichlarni metallizirovkalash yoki mazkur yuzalarni elektr oʻtkazuvchi emal boʻyoqlar yoxud laklar bilan boʻyash lozim.
Elektr oʻtkazuvchi qoplamalar oʻrniga ushbu quvur oʻtkazgichlarni 100 — 150 mm oʻrash qadamida kesimi 4 mm2 boʻlgan metall sim bilan oʻrashga yoʻl qoʻyiladi. Quvur oʻtkazgichlar tashqi yuzasining elektr oʻtkazuvchi qoplamalari (yoki oʻrami) mazkur SHNQ ning 57-bandiga muvofiq yerga ulangan boʻlishi lozim.
57. Elektr oʻtkazuvchi quvurlarni sexlar, qurilmalar va shu kabilar chegarasida kamida ikki nuqtada yerga ulanish konturiga birlashtirish kerak. Bunda, yerga ulash qurilmasining qarshiligi 100 Om dan katta boʻlmasligi lozim.
58. Antistatik va dielektr quvur oʻtkazgichlarda yerga ulanmagan metall yoki elektr oʻtkazuvchi nometall qismlar hamda elementlarni koʻzda tutishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda, ushbu quvur oʻtkazgichlarning tayanchlari elektr oʻtkazuvchi materiallardan tayyorlangan va yerga ulangan boʻlishi yoki bu tayanchlarning quvur oʻtkazgichlar tayanadigan joylari elektr oʻtkazuvchi materiallardan ishlanib yerga ulangan qistirma (prokladka)larga ega boʻlishi lozim.
59. Quvurlarning tashqi sirtini oʻrash uchun issiqlik izolyatsiyasi sifatida ishlatiladigan himoya qobigʻi elektr oʻtkazuvchi materialdan tayyorlanadi va ushbu himoya qobiqlari mazkur SHNQ ning 57-bandiga muvofiq yerga ulangan boʻlishi kerak.
60. Kanalsiz usul bilan yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlar uchun va elektr oʻtkazuvchan materialdan tayyorlangan yaxlit asosga yotqiziladigan hamda tashqi diametri 180 mm gacha boʻlgan quvur oʻtkazgichlar uchun ularning tashqi yuzasida elektr oʻtkazuvchi qoplamani bajarish talab etilmaydi.
Bunday holda yaxlit asos mazkur SHNQ ning 57-bandi talablariga muvofiq yerga ulangan boʻlishi, yaxlit asosning flanslar oʻrnatilgan joylaridagi uzilishlar 200 mm dan oshmasligi lozim.
61. Issiqlik izolyatsiyasining issiqlikni yoʻqotishi tufayli quvur oʻtkazgichlarning himoya vositalarini loyihalashni quyidagi hollarda koʻzda tutish kerak:
issiqlik yoʻqotilishi texnologik jarayonga va tashilayotgan moddalarning sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatganda;
quvur oʻtkazgichlar sirtidagi yuqori temperatura xizmat koʻrsatuvchi xodimlarga xavfli taʼsir koʻrsatganda;
ekspluatatsiya jarayonida quvur oʻtkazgichlarning ochiq sirt yuzalaridan zararli, yongʻin xavfiga va portlash xavfiga ega boʻlgan, noxush hid chiqaruvchi moddalarning ajralib chiqishi roʻy berganda;
ekspluatatsiya jarayonida kasallik qoʻzgʻatuvchi bakteriyalar, viruslar va zamburugʻlar ajralib chiqishini bartaraf etish zaruriyati tugʻilganda.
7-bob. Quvur oʻtkazgichlarni hisoblash
1-§. Umumiy qoidalar
62. Quvur oʻtkazgichlar quyidagi chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblanadi:
yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi va chidamliligi) boʻyicha;
deformatsiyalar (quvur oʻtkazgichlarning ularni qoʻllash imkonini chegaralashi mumkin boʻlgan deformatsiyalanish kattaligi) boʻyicha.
63. Mustahkamlik va chidamlilikka hisoblashda quvur oʻtkazgichlarni hisobiy kuchlar taʼsiriga hisoblash lozim. Hisobiy kuchlar, taʼsirlar va ularning uygʻunligini aniqlash usullarini QMQ 2.01.07 da keltirilgan koʻrsatmalarga muvofiq qabul qilish lozim.
2-§. Materiallarning hisobiy tavsiflari
64. Quvurlar materialining hisobiy qarshiligi R quyidagi formuladan aniqlanadi:
R= Rn Ksh Kch (1)
bu yerda Rn — ichki bosimda ishlash sharoitlaridan kelib chiqqan holda quvurlar materialining buzilishga nisbatan normativ uzoq vaqtli qarshiligi mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 7-jadvali boʻyicha aniqlanadi;
Kch — quvurlarning ulangan joylaridagi choklarining mustahkamlik koeffitsiyenti mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 6-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.
65. Quvurlar materialining oquvchanlik moduli E kuch va haroratning quvur oʻtkazgichga koʻrsatadigan uzoq vaqtli taʼsirida uning oʻzgarishini inobatga olgan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblash orqali qabul qilinadi:
E= Ke Eo (2)
bu yerda Eo — choʻzilishda quvurlar materialining oquvchanlik moduli boʻlib, bu modul quvur oʻtkazgichning loyihada koʻrsatilgan xizmat qilish muddati va quvur devoriga taʼsir etuvchi kuchlanishlar qiymatiga bogʻliq holda ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 8-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;
Ke — haroratning quvurlar materialining deformatsion xossalariga koʻrsatadigan taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, bu koeffitsiyentning qiymatlari ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 9-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.
66. Hisobiy kuchlar taʼsiridan 40 0S gacha haroratdagi moddalarni tashuvchi quvur oʻtkazgichlarda yuzaga keladigan deformatsiyalarni aniqlashda Puasson koeffitsiyentining qiymati quyidagilarga teng qilib qabul qilinishi lozim:
past bosimli polietilen quvurlar uchun — 0,42 — 0,44;
yuqori bosimli polietilen quvurlar uchun — 0,44 — 0,46;
PP quvurlar uchun — 0,40 — 0,42;
polivinilxloridli quvurlar uchun — 0,38.
40 °S dan yuqori haroratli moddalarni tashuvchi quvur oʻtkazgichlar uchun Puasson koeffitsiyentining qiymatini 0,5 ga teng qilib qabul qilish zarur.
3-§. Yuklar va taʼsirlar
67. Quvur oʻtkazgichlarni hisoblashda QMQ 2.01.07 talablariga muvofiq ularni qurish, sinash va ekspluatatsiya qilishda yuzaga keladigan yuklar hamda taʼsirlarni inobatga olish lozim. Bunda, ortiqcha yuklanish koeffitsiyenti ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.
68. 1 m quvur oʻtkazgich vaznidan tushadigan normativ yuk gqn ni (kgs/m)larda quyidagi formula boʻyicha hisoblash lozim:
gqn = γtπ (D-δ) δ, (3)
bu yerda gt — quvur oʻtkazgich materialining zichligi, N/m3;
D — quvurning tashqi diametri, mm;
d — quvur devorining qalinligi, mm.
Quvur oʻtkazgichlar uchun tashqi izolyatsiya koʻzda tutilgan hollarda normativ yukka izolyatsiya qatlami vaznidan tushadigan yukni kiritish lozim.
69. Grunt bosimidan quvur oʻtkazgichga tushadigan normativ tik kuch ggrn N/m2 quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
ggrn = γgrh, (4)
bu yerda gt — grunt zichligi, N/m2,
h — quvur oʻtkazgichning ustki qismidan yer yuzasigacha boʻlgan masofa (m) boʻlib, bu masofa dinamik kuchlarning quvur oʻtkazgichga taʼsir qilish ehtimolini bartaraf etish shartlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.
70. Quvur oʻtkazgichning qalqishiga sabab boʻluvchi grunt suvlarining gidrostatik bosimidan yuzaga keladigan normativ yuk qgrn (N/m3) quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
bu yerda gs — tarkibidagi erigan tuzlarni hisobga olgan holda suv zichligi, N/m3;
d — izolyatsiya qoplamasining qalinligini hisobga olgan holda quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm.
71. Tashiladigan moddaning ishchi (normativ) ichki bosimi loyihada belgilanadi.
72. Tashilayotgan modda vaznidan 1 m quvur oʻtkazgichga tushadigan normativ kuchni qnmm (N/m3) quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
bu yerda gnm — tashiladigan moddaning zichligi, N/m3;
du — quvurning ichki diametri, mm.
73. Quvurlar devorining materialida roʻy beradigan normativ temperatura oʻzgarishi Dt (0S) ni ekspluatatsiya jarayonida quvur devori temperaturasining mumkin boʻlgan eng baland (yoki eng past) temperturasi va atrof-muhitning eng past (yoki eng yuqori) temperaturalari orasidagi farqqa teng qilib qabul qilish lozim, bunday temperatura farqida quvur oʻtkazgichni yoki uning bir qismini yakunlangan tizimga ulash (quvurlarning tutashtirilib ulanadigan joylarini montaj qilish) amalga oshiriladi. Quvur devorlari hamda atrof-muhitning eng yuqori va eng past temperaturalarini aniqlashda QMQ 2.01.01 da keltirilgan koʻrsatmalarga tayanish kerak.
74. Quvur oʻtkazgichni sanoat korxonalarining nomuntazam transport harakatlanish yoʻllarining tagiga yotqizishda harakatlanuvchi transport vositalaridan grunt orqali shu quvur oʻtkazgichga uzatiladigan normativ tekis yoyilgan yuk qtyon (N/m2) avtomobillar guruhi (kolonnasi)dan tushadigan N-18 yuk koʻrinishida yoki gusensali transportdan tushadigan NG-60 yuk koʻrinishida aniqlanishi lozim (bunda ushbu yuklardan eng kattasi qabul qilinadi).
Avtomobil transporti harakatlana olmaydigan joylarga yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlar uchun normativ yuk sifatida piyodalar harakatidan tushadigan tekis taqsimlangan bosim 5000 N/m2 qiymatda qabul qilinishi kerak.
75. Atmosfera muhiti (qor, shamol, muz va boshqalar) taʼsiridan tushadigan normativ yuklarni QMQ 2.01.07 koʻrsatmalariga muvofiq qabul qilish lozim.
4-§. Quvur oʻtkazgichlar devorlari qalinligini aniqlash
76. Quvur oʻtkazgich devorining qalinligini quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
, (7)
bu yerda D — quvurning tashqi diametri, mm;
R — quvur oʻtkazgichdagi ishchi (normativ) bosim, MPa;
nq — quvur oʻtkazgichdagi ishchi bosimning ortiqcha yuklanish koeffitsiyenti, bu koeffitsiyent ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvalidan qabul qilinadi.
R — quvurlar materialining 66-bandga muvofiq aniqlanuvchi hisobiy qarshiligi, MPa.
5-§. Yer ustidan oʻtkaziladigan quvur oʻtkazgichlarni mustahkamlikka va turgʻunlikka tekshirish
77. Yer ustidan oʻtkaziladigan quvur oʻtkazgichlarni boʻylama yoʻnalishda mustahkamlikka, bikirlikka va boʻylama yoʻnalishdagi umumiy turgʻunlikka tekshirish lozim.
78. Yer ustidan oʻtkaziladigan quvur oʻtkazgichlarni mustahkamlikka tekshirish quyidagi shart boʻyicha olib borilishi lozim:
dt.h £ R, (8)
bu yerda dth — toʻliq hisobiy keltirilgan (ekvivalent) kuchlanish, MPa, mazkur SHNQ ning 79-bandi koʻrsatmalariga muvofiq;
R — quvurlar materialining hisobiy qarshiligi, MPa, mazkur SHNQ ning 64-bandiga muvofiq aniqlanadi.
79. Toʻliq hisobiy keltirilgan (ekvivalent) dhk kuchlanish sifatida yuklar va taʼsirlarning eng xavfli uygʻunlashishida quvur oʻkazgichning qaralayotgan qismidagi yuklar va taʼsirlarni hisobga olgan holda normal kuchlanishlardan eng kattasini qabul qilish lozim.
80. Hisobiy yuklar taʼsiridan quvur oʻtkazgichda paydo boʻladigan kuchlar (kuchlanishlar) qurilish mexanikasining umumiy qoidalariga muvofiq aniqlanishi lozim. Bunda, quvur oʻtkazgichni egiluvchan (toʻgʻri chiziqli yoki egri chiziqli) sterjen sifatida qarash lozim.
Yuk quyilganda bu quvur oʻtkazgichning koʻndalang kesimi biroz yassilanadi va oʻzining doirasimon shaklini saqlaydi, oquvchanlik moduli esa yuk taʼsirining davomiyligiga qanday bogʻliq boʻlsa, temperatura taʼsiriga ham xuddi shunday bogʻliq boʻladi.
81. Hisobiy ichki bosim taʼsiridan quvur devorida aylanma yoʻnalish boʻyicha yuzaga keladigan normativ kuchlanish dj (MPa) quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
bu yerda nq, R, D, d — (7) formulada belgilangan kattaliklardir.
82. Quvur oʻtkazgichlarning toʻgʻri va egri chiziqli qismlari uchun hisobiy yuklar taʼsiridan quvur devorida boʻylama yoʻnalishda yuzaga keladigan normal choʻzuvchi yoki siquvchi kuchlanishlarni quyidagi formulalar boʻyicha hisoblash lozim:
ichki bosim taʼsiridan yuzaga keladigan kuchlanish
bu yerda nq, R, D, d — (7) formulada belgilangan kattaliklardir;
temperatura oʻzgarishi tufayli yuzaga keladigan boʻylama kuch Nt
bu yerda Nt — mazkur SHNQ ning 83-bandiga muvofiq aniqlanuvchi boʻylama kuch N (kgf);
F — quvur koʻndalang kesimining yuzasi, m2 (sm2);
koʻndalang va boʻylama eguvchi moment M (N/m) taʼsiridan yuzaga keladigan kuchlanish
W — quvur koʻndalang kesimining qarshilik momenti, m3 (cm3).
83. Temperatura oʻzgarishi natijasida quvur oʻtkazgichda yuzaga keladigan Nt boʻylama kuchlarning hisobiy qiymatlarini boʻylama yoʻnalishdagi temperaturaviy deformatsiyalarning kompensatsiyalanishini inobatga olmagan holda quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
Nt = nt a Dt E F, (13)
bu yerda a — quvur materialining issiqlikdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti boʻlib, u ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 11-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;
Dt — hisobiy temperatura oʻzgarishi boʻlib, u ushbu SHNQ ning 73-bandi boʻyicha aniqlanadi;
E — quvur materialining oquvchanlik moduli, u ushbu SHNQ ning 65-bandi boʻyicha aniqlanadi;
nt — temperatura taʼsirida yuzaga keladigan ortiqcha yuklanishni hisobga oluvchi koeffitsiyent, bu koeffitsiyent ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;
F — quvur koʻndalang kesimining yuzasi, m2 (cm2).
84. Boʻylama kuchlar (Nt), tashilayotgan modda va quvur oʻtkazgich ogʻirligi taʼsiridan yuzaga keladigan boʻylama-koʻndalang egilishga qarshi quvur oʻtkazgichlarni eng noqulay holat (temperaturalarning mumkin boʻlgan oʻzgarishini inobatga olib, temperatura taʼsiridan roʻy beradigan uzayishning kompensatsiyalanmaydigan holi) uchun hisoblash zarur.
85. Vertikal quvur oʻtkazgichlar boʻyicha ushbu SHNQ ning 84-bandida koʻrsatilgan hollar uchun quvur oʻtkazgichning yoʻl qoʻyiladigan oraliq kattaligi L m (cm) quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
vertikal quvur oʻtkazgichlar uchun
(14)
gorizontal quvur oʻtkazgichlar uchun yoʻl qoʻyiladigan salqinlik (f = 1/700 dan kelib chiqqan holda)
(15)
(14) va (15) formulalardagi m1 va m2 — quvurning geometrik parametrlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, ularning qiymatlari ushbu SHNQ ning 1-ilovasi 12-jadvalidan olinadi.
Yordamchi parametr At quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(16)
bu yerda (17)
(14) va (18) formulalardagi E, a, Dt, D d, d, gTV , gT belgilar (3), (6) va (13) formulalardagi belgilarning aynan oʻzidir, gT va gTV kattaliklar N/m3 oʻlcham birligi bilan oʻlchanadi, (17) formuladagi Vt parametr m (sm) da oʻlchanadi.
(Eslatma: oldindan bajariladigan hisoblash ishlarida quvur oʻtkazgichlarning vertikal va gorizontal qismlari uchun oraliqlarning kattaliklarini ushbu SHNQ ning 3-ilovasida keltirilgan jadvallardan aniqlash mumkin, bu kattaliklar quvur oʻtkazgichning eng uzoq muddat davomida xizmat qilishi uchun moʻljallangan. At parametr esa 0 0S ga nisbatan hisoblangan).
6-§. Temperaturaviy deformatsiyalarni kompensatsiyalash
86. Harorat va boshqa omillar taʼsiridan quvur oʻtkazgichning ayrim elementlarida yuzaga keladigan kuchlarni aniqlashni qurilish mexanikasi usullari (statik noaniq sterjenli tizimlarning hisobi) bilan olib borish lozim. Bunda, hisoblash tenglamalariga kiruvchi mexanik xarakteristikalar (hisobiy qarshiliklar, oquvchanlik moduli) va ularning yuk taʼsir qilish davomiyligiga hamda haroratga bogʻliq ekanligini hisobga olgan holda mazkur SHNQ ning 64 — 66-bandlari talablariga muvofiq qabul qilinadi.
87. Haroratdan uzayishni kompensatsiyalash quvur oʻtkazgich ayrim qismlarining oʻz-oʻzini kompensatsiyalashi hisobiga amalga oshirilishi kerak.
Kompensatsiyalash qurilmalarini oʻrnatishni quvur oʻtkazgich elementlarida yoki unga birlashtirilgan uskunalarda yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlmagan kuchlarni hisoblash orqali aniqlangan hollarda koʻzda tutish lozim (yer osti kanalsiz oʻtkazmalari bundan mustasno).
88. Quvur oʻtkazgich qismlarida boʻylama siljishlarning hisobiy kattaliklarini quvur devori haroratining maksimal koʻtarilishi (musbat hisobiy haroratning oʻzgarishi) va ichki bosim (quvur oʻtkazgichning uzayishi) hamda quvur oʻtkazgichda ichki bosim boʻlmaganda (quvur oʻtkazgichning qisqarishi) quvur devori haroratining eng katta pasayishi (manfiy hisobiy haroratning oʻzgarishi)ni hisobga olgan holda aniqlash lozim.
89. 90° burchakli tirsakning kompensatsiyalovchi qobiliyati quyidagi formuladan aniqlanadi:
(19)
bu yerda Δl quvurda harorat taʼsiridan yuzaga keladigan boʻylama siljish, bu siljish tirsak bilan komensatsiyalanadi va u (19) formuladan aniqlanadi;
I1 — quvur oʻtkazgichning tirsakka birikadigan va ΔI siljishni qabul qiluvchi toʻgʻri chiziqli qismining uzunligi, mm;
r — tirsakning egilish radiusi, mm;
D — quvurning tashqi diametri, mm;
R — quvur materialining hisobiy qarshiligi MPa, bu qarshilik mazkur SHNQ ning 64-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
E — mazkur SHNQ ning 65-bandi talablariga muvofiq aniqlanuvchi sirgʻaluvchanlik moduli, MPa.
90. Tirsakning uchidan qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan tayanchgacha maksimal yoʻl qoʻyiladigan masofa L ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:
(20)
bu yerda Δl — quvurda harorat taʼsiridan yuzaga keladigan boʻylama siljish, bu siljish tirsak bilan kompensatsiyalanadi va u (19) formuladan aniqlanadi;
α va Δl belgilar — (13) formuladagi belgilarning aynan oʻzidir.
91. P simon kompensatorning kompensatsiyalovchi qobiliyati quyidagi formuladan aniqlanadi:
bu yerda Δl — harorat taʼsiridan quvur oʻtkazgiching maksimal yoʻl qoʻyiladigan boʻylama siljishi (mm), bu siljish kompensator tomonidan qabul qilinadi;
h — kompensatorning chiqib turuvchi qismi, sm;
a — kompensatorning toʻgʻri chiziqli qismining uzunligi, sm;
r — kompensatorning egilish radiusi, sm;
D — quvurning tashqi diametri, sm;
R — quvur materialining hisobiy qarshiligi (MPa), bu qarshilik mazkur SHNQ ning 64-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
E — sirgʻaluvchanlik moduli (MPa), u mazkur SHNQ ning 65-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.
h, r, a — P simon kompensatorning asosiy geometrik parametrlari.
92. Kompensatordan quvur oʻtkazgichning qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan joyigacha maksimal yoʻl qoʻyiladigan masofa L quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(22)
bu yerda Δl — (21) formula boʻyicha aniqlanuvchi kompensator tomonidan qabul qilinuvchi quvur oʻtkazgichning haroratdan boʻylama siljishi;
a, Δl — (13) formuladagi belgilarning aynan oʻzidir.
93. 12 m gacha uzunlikdagi quvur oʻtkazgich toʻgʻri chiziqli qismining harorat taʼsiri ostida deformatsiyalanishini kompensatsiyalash uchun lirasimon kompensator oʻlchamlarini quyidagi munosabatlardan kelib chiqqan holda qabul qilish lozim:
r1= 5D, r2= 3,5D, V= 3D, h = 15D
94. Uch tomonlama tarmoqlagichlarning oʻqlaridan yoki tirsaklarning oxirgi uchlaridan quvur oʻtkazgichning qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan joyigacha boʻlgan masofa quyidagi formuladan aniqlanadi:
bu yerda K — PVX quvurlari uchun — 25;
PBP quvurlari uchun — 10;
PP quvurlari uchun — 12,5;
YUBP quvurlari uchun 5 ga teng qilib qabul qilinuvchi koeffitsiyent;
Δl, D lar (19) formuladagi belgilarning aynan oʻzidir.
7-§. Yer osti quvur oʻtkazgichlarini mustahkamlik va chidamlilikka tekshirish
95. Yer osti quvur oʻtkazgichlarini ular koʻndalang kesimining mustahkamligi va deformatsiyalanishi boʻyicha tekshirish lozim.
96. Yer osti quvur oʻtkazgichlari uchun quvurlar materialining hisobiy qarshiligi quyidagi formuladan aniqlanadi:
R1=R×K1, (24)
bu yerda R — quvur materialining hisobiy qarshiligi, bu qarshilik ushbu SHNQ ning 64-bandiga muvofiq aniqlanadi;
K1 — yer osti quvur oʻtkazgichini yotqizish sharoitini hisobga oluvchi koeffitsiyent,
quvurning shikastlanishi mumkin boʻlgan va transheyalarni qazish uchun oʻtish qiyin boʻlgan joylarga yotqiziluvchi quvur oʻtkazgichlar uchun — 0,8, takomillashtirilgan qoplama ostiga yotqiziluvchi quvur oʻtkazgichlar uchun 0,9, qolgan quvur oʻtkazgichlar uchun esa 1,0 ga teng qilib qabul qilinadi.
97. Yer osti quvur oʻtkazgichlarining yuk koʻtarish qobiliyatini quvur oʻtkazgich materialining chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan xarakteristikalarini quvur oʻtkazgichga tushadigan hisobiy yuklar bilan solishtirish orqali tekshirish lozim. Bunda, tashqi yuklar vertikal quvur diametri boʻylab qarama-qarshi yoʻnalgan ikki ekvivalent chiziqli yuklarga keltiriladi.
98. Toʻliq hisobiy keltirilgan (ekvivalent) chiziqli yuk Rkel (N/m) quyidagi formuladan aniqlanadi:
Rkel= Sb×h×Q, (25)
bu yerda Q — hisobiy vertikal yuklarning teng taʼsir etuvchisi (N/m), u mazkur SHNQ ning 105 — 109-bandlari talablariga muvofiq aniqlanadi;
b — yuklarni keltirish koeffitsiyenti, bu koeffitsiyent quyidagi ushbu SHNQ ning 99-bandiga muvofiq aniqlanadi;
h — gruntning quvur oʻtkazgichga koʻrsatadigan yon tomonlama bosimini hisobga oluvchi koeffitsiyent, u mazkur SHNQ ning 100-bandiga muvofiq aniqlanadi.
99. Yuklarni keltirish koeffitsiyenti b ning qiymatini quvur oʻtkazgichning gruntga tayanish usuliga bogʻliq holda quyidagicha:
grunt bosimidan yuzaga keladigan yuklar uchun yassi asosga yotqizishda 0,75 ga, quvurni qamrash burchagi 2a= 70° boʻlganda 0,55 ga, 2a = 90° boʻlganda 0,50 ga hamda tekis asosga yotqizishda 2a = 120° boʻlganda esa 0,45 ga teng qilib qabul qilish zarur.
quvur oʻtkazgich va tashiladigan modda vaznidan tushadigan yuklar uchun yassi asosga yotqizishda 0,75; quvurni qamrash burchagi 2a= 750 boʻlganda 0,35, 2a=900 — 0,30 hamda 2a= 1200 burchak bilan yotqizishda esa 0,25 ga teng qilib qabul qilish kerak.
100. Gruntning quvur oʻtkazgichga koʻrsatadigan yon tomonlama bosimini hisobga oluvchi koeffitsiyent h ning qiymatini grunt toʻshamasining zichlashish darajasiga bogʻliq holda 0,85 dan 0,95 gacha boʻlgan qiymatlarda qabul qilish lozim.
101. Mustahkamlik sharti boʻyicha yer osti quvur oʻtkazgichlarining yuk koʻtarish qobiliyatini faqat tashiladigan modda ichki bosimining taʼsiriga nisbatan tekshirish lozim, bunda mazkur SHNQ ning 79-bandi talablariga muvofiq hisoblanadigan toʻliq hisobiy keltirilgan (ekvivalent) kuchlanish dkel (N/m) quyidagi tengsizlikni qoniqtirishi lozim:
dms £ R1, (26)
bu yerda R1 — 5.35-yer osti quvur oʻtkazgichi uchun quvurlar materialining hisobiy qarshiligi (N/m) (bu qarshilik mazkur SHNQ ning 96-bandiga muvofiq aniqlanadi).
102. Yer osti quvur oʻtkazgichining yuk koʻtarish qobiliyati (diametrning qisqarishi)ni quvur koʻndalang kesimining chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan ovallashish kattaligi quyidagi formuladan aniqlanadi:
(27)
bu yerda — quvur diametrining nisbiy deformatsiyasi, %;
Rkel — quvur oʻtkazgichga tushadigan tashqi keltirilgan hisobiy yuk (N/m), u mazkur SHNQ ning 98-bandiga muvofiq aniqlanadi;
Rl — quvur oʻtkazgichning bikirligini tavsiflovchi parametr, u (38) formula boʻyicha hisoblanadi (N/m);
D — quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm (sm);
ξ — yuk va tayanch reaksiyasining taqsimlanishini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, uni quyidagicha qabul qilish lozim:
quvur oʻtkazgichni yassi asosga yotqizishda — 1,3;
tekislangan asosga yotqizishda — 1,2.
Q — grunt qarshiligi va ichki (tashqi) bosimlarning birgalikdagi taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, u quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(28)
[εφ] — quvur koʻndalang kesimi ovallashishining yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy kattaligi, bu kattalik foizlarda quyidagicha qabul qilinadi:
yuqori va past bosimli polietilen quvurlar uchun — 5 foiz,
polipropilen quvurlar uchun — 4 foiz, polivinilxlorid quvurlar uchun — 3,5 foiz.
(28) formuladagi Rgr — grunt qarshiligini hisobga oluvchi parametr, bu parametr (37) formuladan aniqlanadi.
R — tashiladigan moddaning ichki bosimi (musbat deb hisoblanadi) yoki tekis taqsimlangan tashqi radial bosim (manfiy deb hisobga olinadi), bu bosim atmosfera bosimi (quvurda vakuum hosil boʻlganda) yoki gidrostatik bosim (quvur oʻtkazgichni suv sathidan pastga joylashtirganda) yoxud gruntdan tushadigan bosim boʻlishi mumkin.
103. Doira shaklidagi koʻndalang kesimning mustahkamlik sharti boʻyicha yer osti quvur oʻtkazgichning yuk koʻtarish qobiliyatini quyidagi tengsizlikning qoniqtirilishi bilan tekshirish lozim:
bu yerda Prad — tekis taqsimlangan tashqi radial bosimning chegaraviy kattaligi (MPa), bu bosimda quvur oʻzining doira shaklidagi koʻndalang kesimining ustuvorligi (turgʻunligi)ni yoʻqotmasdan yukni koʻtara oladi;
K2-K2 £ 0,6 ga teng qilib qabul qilinadigan ustuvorlikda quvur oʻtkazgichning ishlash shart-sharoitini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
Rkel — hisobiy tashqi keltirilgan yuk, N/m (kgs/sm), u mazkur SHNQ ning 98-bandi talablariga muvofiq hisoblanadi;
Rvak — grunt suvlarining quvur oʻtkazgichga koʻrsatadigan tashqi gidrostatik bosimi, MPa, bu bosim quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Rgs = gs Ngs (30)
D — quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm (sm);
(30) formuladagi gs suvda erigan tuzlarni hisobga olgan holda shu suvning zichligi, N/m3;
Ngs — quvur oʻtkazgich ustidagi grunt suvi ustunining balandligi, mm (sm).
104. Chegaraviy tashqi tekis taqsimlangan radial bosimning kritik kattaligi uchun quyidagi formulalar yordamida hisoblab topilgan qiymatlardan eng kichigini qabul qilish lozim:
(31)
Rrad= Rl + 1,143Rgr, (32)-(33)
bu yerda Rgr, Rl — mos ravishda (37) va (38) formulalar boʻyicha aniqlanuvchi parametrlar.
105. Quvur oʻtkazgichga grunt bosimidan tushadigan hisobiy yuk quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim Qtup, N/m:
transheyaga yotqizishda
Qgr= ngr qLgrB Kgr (34)
grunt toʻkmasiga yotqizishda
Qgr= Ngrqgrn D Kn (35)
bu yerda ngr — ortiqcha bosim koeffitsiyenti, u mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvalidagi qiymatlar boʻyicha qabul qilinadi;
qgrn — grunt bosimidan tushadigan vertikal normativ yuk, u mazkur SHNQ ning 69-bandiga muvofiq aniqlanadi, N/m2;
V — transheyaning quvur oʻtkazgich yuqori sathidagi kengligi, m;
D — quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm;
Kgr — gruntning vertikal bosimini hisobga oluvchi koeffitsiyent, bu koeffitsiyent mazkur SHNQning 1-ilovasi 13-jadvalidagi qiymatlar boʻyicha aniqlanadi;
Kn — grunt toʻkmasidagi grunt bosimining konsentratsiyasini hisobga oluvchi koeffitsiyent. Bu koeffitsiyent quyidagi formuladan aniqlanadi:
(36)
(36) formulada: Rgr — toʻkma qattiqligini tavsiflovchi parametr (MPa), u quyidagi formuladan aniqlanadi:
Rgr = 0,125 Egr (37)
Rl — quvur oʻtkazgich bikrligini tavsiflovchi parametr (MPa). U quyidagi formuladan hisoblab topiladi:
(38)
(37) va (38) formulalardagi: Egr — toʻkmadagi gruntning deformatsiya moduli. U gruntning zichlashish darajasiga bogʻliq holda quyidagicha qabul qilinadi:
qumli gruntlar uchun — 8,0 dan 16,0 MPa gacha;
supeslar va suglinkalar uchun — 2,0 dan 6,0 MPa gacha;
gillar uchun 1,2 dan 2,5 MPa gacha.
106. Transportdan quvur oʻtkazgichga tushadigan hisobiy yuk quyidagi formuladan aniqlanishi lozim (N/m):
Qtr = ntr qtyon D, (39)
bu yerda ntr — transportdan tushadigan yuklar taʼsiri ostida yuzaga keladigan ortiqcha yuklanishni hisobga oluvchi koeffitsiyent. U mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvalidagi qiymatlar boʻyicha qabul qilinadi;
qtyon — transportdan tushadigan tekis yoyilgan normativ bosim (N/m2), u mazkur SHNQ ning 74-bandiga muvofiq aniqlanadi;
D — quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm.
107. Grunt toʻkmasi yuzasidagi tekis taqsimlangan yukdan quvur oʻtkazgichga tushadigan hisobiy yuk Qh ni quyidagi formuladan aniqlash lozim (N/m):
Qh = nh qh D Kyu (40)
bu yerda nh — grunt yuzasidagi yuklardan yuzaga keladigan ortiqcha yuklanishni hisobga oluvchi koeffitsiyent, u mazkur SHNQ ning 1-ilovasida keltirilgan 10-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;
qh — tekis taqsimlangan yuk jadalligi, N/m2;
D — quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm (sm);
Kyu — (36) formula yordamida hisoblanuvchi koeffitsiyent.
108. Quvur oʻtkazgich va tashiladigan modda vaznidan transheya asosiga tushadigan hisobiy yuk ortiqcha yuklanish koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda (3) va (6) formulalar boʻyicha hisoblanishi lozim.
109. Quvur oʻtkazgichning qalqishini keltirib chiqaruvchi grunt suvlari bosimidan yuzaga keluvchi hisobiy yuk Qgs ni quyidagi formuladan aniqlash lozim (N/m):
Qg.s = ng.s qg.sn (41)
bu yerda ng.s — grunt suvlari gidrostatik bosimidan yuzaga keladigan ortiqcha yuklanishni hisobga oluvchi koeffitsiyent, bu koeffitsiyent mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 10-jadvalidagi qiymatlardan qabul qilinadi;
qgsn — grunt suvlari gidrostatik bosimidan yuzaga keladigan normativ yuk (N/m), bu yuk mazkur SHNQ ning 70-bandiga muvofiq aniqlanadi.
110. Quvur oʻtkazgichlarning grunt bilan yetarlicha qisilib mahkamlanishini taʼminlamaydigan kam bogʻlangan gruntlarga yotqizishda va haroratdan yuzaga keladigan choʻzilishni kompensatsiyalash imkoni boʻlmaganda quvur oʻtkazgichning qalqishiga toʻsqinlik qiluvchi quyidagi chora-tadbirlar: quvur oʻkazgichning yotqizilish chuqurligini oshirish (50 foizgacha), kichik radiusli egilishga ega boʻlgan egri chiziqli qismlarga quvur oʻtkazgichlarni yotqizishga yoʻl qoʻymaslik lozim.
8-bob. Issiqlik izolyatsiyasi
111. Quvur oʻtkazgichlar uchun izolyatsiyani qoʻllash zaruratini quvurlar materiali va tashiladigan moddalarning fizik-kimyoviy xossalari hamda quvur oʻtkazgichlarning yotqizilish oʻrni, usuliga bogʻliq holda, texnologik jarayon va xavfsizlik texnikasi talablari, shuningdek issiqlik oqimining normalashtirilgan zichligiga muvofiq har bir aniq holda belgilash lozim.
112. Quvur oʻtkazgichlar uchun issiqlik izolyatsiyasini loyihalashda mazkur SHNQ talablaridan tashqari, QMQ 2.04.07, shuningdek belgilangan tartibda tasdiqlangan boshqa texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga amal qilinishi lozim.
113. Issiqlik izolyatsiyasining konstruksiyasi va materialini quvur oʻtkazgichlar yuk koʻtarish qobiliyati hamda quvurlar koʻndalang kesimining deformatsiyalanishini inobatga olgan holda loyihalash zarur.
114. Issiqlik izolyatsiyasi konstruksiyasini:
alohida turuvchi tayanchlarga yotqiziluvchi va ilgaklarga osiladigan quvur oʻtkazgichlar uchun xuddi poʻlat quvur oʻtkazgichlarda boʻlgani kabi amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar boʻyicha hamda sanoat qurilmalari va quvur oʻtkazgichlar issiqlik izolyatsiyasining namunaviy detallariga muvofiq;
profilli metall (burchakliklar, shvellerlar va shu kabilar)dan novlar koʻrinishida tayyorlangan va yaxlit asosga yotqiziluvchi yakka quvur oʻtkazgichlar uchun quvur oʻtkazgichni asos bilan birgalikda qoplovchi izolyatsiya sifatida;
quvur oʻtkazgichlarni yaxlit toʻshama koʻrinishida tayyorlangan yaxlit asosga guruhli yotqizishda quvur oʻtkazgichlar uchun toʻshamaga mahkamlanuvchi izolyatsiya sifatida (bunda toʻshama izolyatsiyalanmaydi) loyihalash lozim.
Plastmassa quvur oʻtkazgichlarni isitiluvchi qutisimon lotokka guruhli yotqizishda issiqlik izolyatsiyasini shu lotok devorlariga mahkamlab joylashtirish bilan bajarish lozim.
115. Issiqlik izolyatsiyalovchi konstruksiyalarning ayrim elementlarini quvur oʻtkazgichga mahkamlashda tasma (bandaj)lar va simli tortqilar tagiga asbestli karton, asbest mato yoki shisha matodan va brezentdan tayyorlanadigan bir necha qavat qistirmalarni oʻrnatish lozim.
116. Issiqlik izolyatsiyasi qatlamining qalinligini QMQ 2.04.14 da keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlash lozim. Bunda, plastmassa quvurlar devorlari materialining issiqlik uzatishga nisbatan qarshiligi (rm) qoʻshimcha tarzda quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:
(42)
bu yerda d — izolyatsiyalanuvchi quvur oʻtkazgichning ichki diametri, mm;
D — izolyatsiyalanuvchi quvur oʻtkazgichning tashqi diametri, mm;
lm — plastmassa quvur devori materialining issiqlik oʻtkazuvchanligi, W/(m K), u mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 14-jadvalidagi qiymatlar boʻyicha aniqlanadi.
Tayanchlar, ilgaklar, flansli birikmalar va ochish-yopish armatura orqali oʻtuvchi qoʻshimcha issiqlik oqimini hisobga oluvchi koeffitsiyent Kged qiymati quyidagicha qabul qilinishi lozim:
quvur oʻtkazgichlarni tayanchlar va ilgaklarga yotqizishda — 1,7;
asos bilan birgalikda izolyatsiyalanuvchi quvur oʻtkazgichlarni yakka holatda yotqizishda — 1,2;
quvur oʻtkazgichlarni yaxlit toʻshamaga guruhli yotqizishda — 2.
Quvurlar devorlari materialining zichligi va solishtirma issiqlik sigʻimi qiymatlarini mazkur SHNQ ning 1-ilovasi 14-jadvalidagi qiymatlar boʻyicha qabul qilish lozim.
Yakka holatda yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlarning asos bilan birgalikdagi izolyatsiyasini hisoblashda quvur oʻtkazgich diametri kattaligi oʻrniga izolyatsiya (di)ni hisobga olgan holda hisoblash formulalariga izolyatsiyalanadigan quvur oʻtkazgichning quyidagi formula orqali aniqlanuvchi keltirilgan diametri di,ged kattaligini qoʻyish lozim:
(43)
bu yerda U — quvur oʻtkazgich izolyatsiyasining ichki perimetri, m.
117. Ichiga bir nechta quvur oʻtkazgichlar joylashadigan isitiladigan qutisimon lotoklarning devorlarida koʻzda tutiluvchi issiqlik izolyatsiyasining qalinligi muvozanat tenglamalaridan aniqlanadi. Bunda, quvur oʻtkazgichni qutisimon lotok ichiga yotqizishning har bir konkret holi uchun hisoblash formulasi keltirilib chiqariladi.
118. Issiqlik izolyatsiyasining metall qoplamasidan statik elektr tokini chetlashtirish mazkur SHNQ ning 57-bandiga muvofiq qoplamani yerga ulash zanjiriga birlashtirish yoʻli bilan amalga oshirilishi lozim.
9-bob. Sinash va tozalash
119. Quvur oʻtkazgichlarni sinash va tozalashda loyiha koʻrsatmalari hamda mazkur SHNQ talablariga amal qilish lozim.
120. Quvur oʻtkazgichlarni sinash atrof-muhit havo harorati:
polietilenli quvur oʻtkazgichlar uchun manfiy 15 0S dan;
polivinilxlorid va polipropilendan tayyorlangan quvur oʻtkazgichlar uchun (“Yo” turidan tashqari) 0 0S dan past boʻlmaganda olib borish lozim.
121. Quvur oʻtkazgichlarni sinashni quvur oʻtkazgichlarni payvandlash va yelimlash bajarilgandan keyin 24 soat oʻtgach amalga oshirish kerak.
122. Quvur oʻtkazgichlarni harorati 60 0S dan ortiq boʻlmagan suv yoki boshqa moddalar bilan yuvish mumkin. Quvur oʻtkazgichlarga bugʻ purkash mumkin emas.
10-bob. Materiallar va buyumlar
123. Loyihalarda koʻzda tutiladigan materiallar va texnik buyumlar belgilangan tartibda tasdiqlangan davlat standartlari hamda texnik shartlar talablariga mos kelishi lozim.
124. Texnologik quvur oʻtkazgichlar qurilishi uchun qoʻllanilishi mumkin boʻlgan plastmassa quvurlar va texnik buyumlar (biriktiruvchi detallar) mazkur SHNQ ning 3-ilovasida keltirilgan.
Mazkur SHNQ ning 3-ilovasiga kiritilmagan materiallar va buyumlarni ularning sifat koʻrsatkichlari, shu jumladan mustahkamlik tavsiflari, kimyoviy bardoshliligi mazkur SHNQning talablariga mos kelsa hamda quvur oʻtkazgichning ishonchli va xavfsiz ekspluatatsiya qilinishini taʼminlash boʻyicha shartlar bajarilsa davlat standartlari hamda texnik shartlar boʻyicha qoʻllash mumkin.
125. Birikuvchi plastmassa quvurlar qanday materialdan ishlangan boʻlsa, quvur oʻtkazgichlarni oʻzaro birlashtiruvchi plastmassa detallar ham xuddi oʻsha materialdan tayyorlangan boʻlishi lozim.
Bunda, quvurlarni bir-biri bilan biriktiruvchi detallarning turi birlashtiriluvchi quvurlarning turi bilan bir xil qilib qabul qilinadi. Birlashtirish detallarining sifati (turi) birlashtiriluvchi quvurlar sifati (turi)dan past boʻlmasligi zarur.
126. Quvur oʻtkazgichlar uchun zavodda tayyorlangan birlashtiruvchi plastmassa detallarni, qoidaga koʻra ularni ishlab chiqarish uchun berilgan amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq qabul qilish lozim.
Quvur tayyorlash ustaxonalarida maxsus uskuna va jihozlarni qoʻllash orqali tayyorlangan birlashtiruvchi detallar zavod sharoitlarida tayyorlangan birlashtiruvchi detallarni sinash yuklariga bardosh bera olsa qoʻllaniladi.
127. Quvur oʻtkazgichlarga oʻrnatiluvchi burama tiqinli, rostlovchi (regulirovka qiluvchi) ochish-yopish armaturalarni tashiladigan modda va parametrlar boʻyicha shu ochish-yopish armaturalarning vazifasiga muvofiq amaldagi davlat standartlari, kataloglar, texnik shartlar boʻyicha ekspluatatsiya sharoitlari, xavfsizlik texnikasi va texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning talablarini hisobga olgan holda tanlash lozim.
128. Burama tiqinli armatura uchun zatvorning germetiklik sinfini GOST 9544 boʻyicha aniqlash lozim. A va B guruh quvur oʻtkazgichlari uchun germetiklik sinfi 1 boʻlgan armatura qoʻllanilishi kerak.
129. Yassi sirtga ega boʻlgan ochish-yopish armaturasi quvur oʻtkazgichga payvandlab mahkamlangan vtulkalarga yoki quvur oʻtkazgichning yoʻgʻonlashgan joyiga oʻrnatiladigan metall flanetslar yordamida birlashtirilgan boʻlishi lozim.
Qavariq-botiq koʻrinishdagi zichlovchi yuzaga ega boʻlgan armatura quvur oʻtkazgichga poʻlatdan tayyorlangan vtulka orqali ulangan boʻlishi va ularning materiallari quvur oʻtkazgichning ishonchli va xavfsiz ekspluatatsiya qilinishini taʼminlashi lozim.
130. Quvur oʻtkazgichlar uchun flanslarni amaldagi davlat standartlari boʻyicha qoʻllash lozim. Flanslar mazkur SHNQ ning 5-ilovasiga tayangan holda tanlanadi.
131. Qistirma (oraliq qoʻyilma)lar oʻlchami GOST 15180 talabalariga muvofiq boʻlishi lozim.
132. Ochiq havoda yoki isitilmaydigan xonalarda joylashgan tayanchlar va ilgaklar uchun materiallarni tanlashda QMQ 2.01.01 ga muvofiq eng sovuq besh kunlikning oʻrtacha haroratini hisobga olish kerak.
133. Tayanch konstruksiyalar (kronshteynlar, postamentlar, traverslar va shu kabilar), yaxlit asosga mahkamlanuvchi tayanchlar hamda ularning mahkamlash detallari uchun poʻlat markasi SHNQ 2.03.05 ga muvofiq boʻlishi lozim.
134. Issiqlik izolyatsiyasi uchun qoʻllaniladigan materiallar va buyumlar amaldagi davlat standartlari hamda texnik shartlar boʻyicha tanlanishi va ular minimal vaznga ega boʻlishi lozim.
Asosiy issiqlik izolyatsiyalovchi qatlam uchun oʻrtacha zichligi 100 kg/m dan yuqori boʻlmagan issiqlik izolyatsilovchi materiallar qoʻllanilishi va ularning issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti 0,05 W/(m∙℃) dan katta boʻlmasligi lozim.
135. Quvur oʻtkazgichlarning issiqlik izolyatsiyasi uchun qoʻllaniluvchi materiallar va buyumlar yonmaydigan yoki qiyin yonadigan boʻlishi lozim. Faol oksidlovchilarni tashuvchi quvur oʻtkazgichlar va faol oksidlovchilar saqlanadigan xonalarga yotqiziladigan quvur oʻtkazgichlarning issiqlik izolyatsiyasi uchun juda yupqa shtapelli toladan, super yupqa tola (SYUT)ni juda yupqa shisha toladan olingan boʻz va mato hamda vazni boʻyicha 0,45 foizdan ortmaydigan organik va yonuvchi moddalarga ega boʻlgan boshqa materiallarni qoʻllash lozim.
Issiqlik izolyatsiyalovchi buyumlar va qoplama qatlamni tanlashda issiqlik tarmoqlarini loyihalash boʻyicha QMQ 2.04.07 da keltirilgan koʻrsatmalarga tayanish lozim.
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA
1-jadval
Plastmassa quvur oʻtkazgichlar orqali tashish uchun yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiya va harorat
2-jadval
Tashiladigan moddalarning fizik-kimyoviy xossalariga bogʻliq holda quvur oʻtkazgichlarning guruh va toifalari
3-jadval
Quvurlar materiali va tashiladigan moddaning temperaturasiga bogʻliq holda plastmassa quvur oʻtkazgichlarni qoʻllash toʻgʻrisida maʼlumotlar
Izoh:
1. II, III va IV toifalardagi quvur oʻtkazgichlar uchun tashiladigan moddalarning yoʻl qoʻyilgan maksimal temperaturasi YUBP va PBP quvurlari uchun 40 °S hamda PP quvurlari uchun 60 °S ni tashkil etadi.
2. PVX dan ishlangan uchi kengaygan quvurlar uchun tashiladigan moddalarning yoʻl qoʻyiladigan temperaturasi zichlovchi (jipslovchi) halqalar tayyorlash uchun qoʻllanadigan rezina markasining ishlash qobiliyati bilan aniqlanadi, ammo temperatura qiymatlari 3-jadvalda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi lozim.
4-jadval
Quvurlarning turlari uchun yoʻl qoʻyiladigan maksimal harorat va ishchi bosim
* Quvurlar turlarining shartli belgilari GOST 18599 da keltirilgan.
Izoh: 20 °S dan past temperaturada tashiladigan moddalar uchun ishchi bosimni 20 0S temperaturada tashiladigan moddalar uchun belgilangan tartibda qabul qilish lozim.
5-jadval
Quvur oʻtkazgichlarning ishlash sharoitini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
6-jadval
Quvur oʻtkazgichlardagi birikkan joylarning mustahkamligini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
7-jadval
Quvurlar materialining yemirilishga qarshi normativ davomiy qarshiligini quvur oʻtkazgichning xizmat qilish muddati, harorat va quvurlarning turlariga bogʻliq holda aniqlash uchun maʼlumotlar
8-jadval
Quvurlar materialining oquvchanlik modulini quvur oʻtkazgichning loyihalanayotgan xizmat qilish muddati va quvur devoriga taʼsir etuvchi kuchlanishlar qiymatiga bogʻliq holda aniqlash uchun maʼlumotlar
9-jadval
Haroratning quvurlar materialining deformatsion xossalariga koʻrsatadigan tacirini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
10-jadval
Quvur oʻtkazgichlarni montaj qilish, sinash va ekspluatatsiya qilishda yuzaga keladigan yuklar hamda taʼsirlarni hisobga oluvchi ortiqcha yuklanish koeffitsiyentini aniqlash uchun maʼlumotlar
Izoh:
1. “+” belgisi kuchlar va taʼsirlar hisobga olinishini anglatadi, “-” belgisi esa kuchlar va taʼsirlar hisobga olinmasligini bildiradi.
2. Qavslar ichida koʻrsatilgan ortiqcha yuk koeffitsiyentining qiymatlari quvur oʻtkazgichning ishlashini yomonlashtiruvchi kuchning kamayishi hollarida qabul qilinishi lozim.
11-jadval
Quvur materialining issiqlikdan chiziqli kengayish koeffitsiyentini aniqlash uchun maʼlumotlar
12-jadval
Quvurning geometrik parametrlarini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
13-jadval
Gruntning vertikal bosimini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
14-jadval
Plastmassa quvur devori materialining issiqlik oʻtkazuvchanligini hisobga oluvchi koeffitsiyentni aniqlash uchun maʼlumotlar
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA
Plastmassa quvurlarning kimyoviy chidamliligi
Quyidagi jadvalda quvurlar materiali kimyoviy chidamliligining quyidagi baholari qabul qilingan:
Ch — chidamli (berilgan konsentratsiyadagi moddada berilgan haroratda plastmassada kimyoviy yemirilish boʻlmaydi);
NCH — nisbatan chidamli (berilgan moddada quvurlar yuk koʻtarish qobiliyatining qisman yoʻqolishi kuzatiladi va quvurlar yuqori chidamlilik zaxirasi bilan qoʻllanilishi lozim);
CHE — chidamli emas (ushbu moddalarga nisbatan quvurlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi).
“-” belgisi maʼlumot yoʻqligini anglatadi.
* Quvur namunalarining ichiga solinadigan kimyoviy moddalarda oʻtkazilgan sinovlar asosida olingan maʼlumotlar.
Izohlar:
* belgi bilan belgilanmagan maʼlumotlar namunalarning ichiga solinadigan kimyoviy moddalarda oʻtkazilgan sinovlar asosida olingan, shuning uchun ularni taxminiy maʼlumotlar sifatida qarash lozim.
Moddalarning yuqoridagi jadvalda koʻrsatilgan konsentratsiyasidan past qiymatlarida PBP, YUBP va PP quvurlarning kimyoviy chidamliligi ushbu konsentratsiya uchun yuqoridagi jadvalda keltirilgan kimyoviy mustahkamlikning tegishli qiymatlaridan yomon boʻlmaydi.
Plastmassa quvurlarining yuqoridagi jadvalda keltirilmagan moddalarga nisbatan kimyoviy chidamliligini aniqlashda shu quvurlarni ishlab chiqaruvchi zavodlar tomonidan berilgan kataloglar va sertifikatlarga tayanishga ruxsat beriladi.
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalariga 3-ILOVA
1-jadval
Suvni tashishda quvur oʻtkazgichlarning vertikal va gorizontal qismlarini mahkamlash uchun moʻljallangan detallar orasidagi masofa, m (gg.v = = 1 104 N/m3)
2-jadval
3-jadval
4-jadval
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalariga 4-ILOVA
Texnologik quvur oʻtkazgichlar uchun plastmassa quvurlar va ularning biriktiruvchi detallari
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha” shaharsozlik normalari va qoidalariga 5-ILOVA
Plastmassa quvurlarning qismlarga ajratiluvchi birikmalari uchun poʻlat flanslarning oʻlchamlari
1-jadval
PBP dan ishlangan vtulka ostidagi flanslar, mm
2-jadval
Flanslar ostidagi PVX va YUBP li vtulkalar, mm
3-jadval
Bukilgan PBP, YUBP, PP dan ishlangan vtulkalar
4-jadval