“Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (74-son)

27.04.2022

Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirining

Buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2022-yil 11-mayda hisobga olindi, hisob raqami 85-son]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-iyuldagi PQ-4794-son “Oʻzbekiston Respublikasi aholisi va hududining seysmik xavfsizligini taʼminlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi va Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2022-yil 27-aprel,

74-son

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi prezidenti B. YULDASHEV

2022-yil 27-aprel

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDAShEV

2022-yil 27-aprel

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2022-yil 27-apreldagi 74-son buyrugʻiga ILOVA

ShNQ 1.04.01-21 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur hujjat Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-iyuldagi PQ-4794-son “Oʻzbekiston Respublikasi aholisi va hududining seysmik xavfsizligini taʼminlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish jarayonlarini tartibga soladi.

1-bob. Texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur shaharsozlik normalarida quyidagi texnik jihatdan tartibda solish sohasidagi hujjatlardan foydalanilgan:

QMQ 2.01.03-19 “Zilzilaviy hududlarda qurilish”;

QMQ 2.03.01-97 “Beton va temirbeton konstruksiyalari”;

QMQ 2.03.07-98 “Tosh va temir-tosh konstruksiyalar”;

QMQ 2.03.05-13 “Poʻlat konstruksiyalar”;

QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;

QMQ 2.01.16-97 “Turar joy binolarining jismoniy eskirishini baholash qoidalari”;

QMQ 2.03.08-98 “Yogʻoch konstruksiyalar”;

ShNQ 1.04.03-05 “Ijtimoiy-madaniy ahamiyatga ega va kommunal soha obyektlari, turar-joy binolariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash, rekonstruksiya qilish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma”;

ShNQ 2.02.01-19 “Bino va inshootlar zaminlari”;

ShNQ 1.02.09-15 “Qurilish uchun muhandislik-geodezik izlanishlar. Qoidalar toʻplami”;

ShNQ 1.02.10-12 “Qurilish uchun muhandislik gidrometereologiya izlanishlari”. Qoidalar toʻplami;

ShNQ 1.02.17 “Tayanch geodeziya tarmogʻi (qurilish uchun muhandislik-geodezik izlanishlarda tayanch geodeziya tarmoqlarini yaratish). Qoidalar toʻplami”;

ShNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar”;

ShNQ 2.01.15- “Turar joy binolarini texnik koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma”;

ShNQ 1.02.09-15 “Qurilish uchun muhandislik-geologik tadqiqotlar”;

SP 13-102-2003 “Bino va inshootlarning yuk koʻtaruvchi qurilish konstruksiyalarini tekshirish qoidalari”;

GOST 31937-2011 “Bino va inshootlar. Texnik holatni tekshirish va monitoring qilish qoidalari” (rasmiy manba: GOST 31937-2011 Zdaniya i soorujeniya. Pravila obsledovaniya i monitoringa texnicheskogo sostoyaniya);

QMQ 3.01.02-00 “Qurilishda mehnat xavfsizligi”;

QMQ 2.04.01-98 “Binolarning ichki suv taʼminoti va kanalizatsiyasi”;

QMQ 2.04.05-97 “Isitish, ventilatsiya va konditsionerlash”;

ShNQ 2.04.08-13 “Gaz taʼminoti. Loyihalash meʼyorlari”;

ShNQ 2.08.01-20 “Turar joy binolari”;

QMQ 2.04.17-98 “Turar joy va jamoat binolarining elektr jihozlari”;

QMQ 2.04.20-98 “Aloqa, signalizatsiya va dispetcherlik; qurilmalari, turar joy va jamoat binolarini muhandislik jihozlari. Loyihalash meʼyorlari”;

QMQ 2.01.08-96 “Shovqindan himoya qilish”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;

ShNQ 3.02.01-19 “Gruntli inshootlar, zaminlar va poydevorlar”.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Mazkur shaharsozlik normalarida quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

bino — funksional maqsadiga qarab odamlar yashashi yoki boʻlishiga va har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarishga moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat qurilish tizimi;

inshoot — har xil turdagi ishlab chiqarish jarayonlarini bajarish, moddiy qimmatliklarni joylashtirish va saqlash, odamlarning vaqtincha boʻlishi (harakatlanishi), shuningdek uskunalar yoki kommunikatsiyalarni joylashtirish (oʻtkazish, ulash) uchun moʻljallangan, tayanch, toʻsma yoki har ikkala maqsadga xizmat qiluvchi konstruksiyalardan iborat hajmiy, yassi yoki chiziq tarzidagi qurilish tizimi;

rekonstruksiya — bino va inshootlarning mustahkamligi va zilzilabardoshliligiga taʼsir qiluvchi yuk koʻtaruvchi qismlarning oʻzgarishiga olib keladigan hajmi va maydonini oʻzgartirish;

kapital taʼmirlash — bino va inshootlarni hamda uning konstruksiyalarini eskirgan qismlarini taʼmirlash, obyektning foydalanish imkoniyatlarini yaxshilash hamda yanada mustahkam va tejamli konstruksiya yoki elementlarga almashtirish yoki tiklash;

avariya holati — obyekt konstruksiyalarini shikastlanish darajasi ularning qulashi mumkinligi haqida guvohlik beruvchi holati;

nuqson — konstruksiyani tayyorlash, transportirovka qilish va montaj bosqichida yuzaga keladigan kamchilik;

zilzilabardoshlik — bino va inshootlarning qurilish konstruksiyalari va uning jihozlarining xavfsizligini taʼminlagan holda maʼlum kuchdagi zilzila taʼsiriga qarshi tura olish xususiyati;

dastlabki (vizual) tekshirish — maʼlumotlarni toʻplash, qurilish konstruksiyalarining umumiy holatini aniqlash, batafsil tekshirish uchun ish tarkibi va hajmini aniqlash;

batafsil (instrumental) tekshirish — qurilish konstruksiyalarining texnik holatini baholash uchun yakuniy maʼlumotlarni toʻplash, asbob-uskunalar yordamida konstruksiyalarning mustahkamlik koʻrsatkichlarini aniqlash, bino va inshootlarni rekonstruksiya qilishda konstruktiv yechimlarni tanlash va boshqalar;

buzmasdan tekshirish — bino va inshootlar konstruksiyalarining mexanik va mustahkamlik koʻrsatkichlarini zamonaviy asbob-uskunalar yordamida ularni buzmasdan ekspluatatsiya sharoitida aniqlash;

monitoring — uzoq muddat davomida konstruksiyalarning texnik holatini oʻlchov asboblari yordamida kuzatish;

yuk koʻtaruvchi konstruksiya — bino yoki inshootlarning yuk koʻtarish xususiyati va uning taʼsirlarini qabul qiluvchi, mustahkamligini, bikrligini va ustivorligini taʼminlovchi qurilish konstruksiyasi;

chegaraviy holat — bino va inshootlar yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining oʻz funksiyalarini bajarishi ruxsat etilmaydigan yoki maqsadga muvofiq emasligini belgilovchi holati;

shikastlanish — konstruksiyalarning ekspluatatsiya mobaynida yuzaga keladigan sifati, shakli va haqiqiy oʻlchamlarining texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi hujjatlar va loyihaviy talablardan chetlanishi;

chetlanish (ogʻish) — istalgan texnik koʻrsatkichning haqiqiy holatini meʼyoriy, loyiha hujjatlari yoki texnik jarayonni taʼminlash talablaridan farqi;

ishonchlilik — bino yoki inshootning hamda ularning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining oʻz vazifalarini ekspluatatsiyasi mobaynida bajara olish imkoniyati.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda shaharsozlik normalari deb yuritiladi) quyidagilarni amalga oshirishga moʻljallangan:

bino va inshootlarni rekonstruksiya qilish yoki kapital taʼmirlashni loyihalash maqsadida tekshirish;

bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish (bino va inshootlarni toʻliq ekspluatatsiya qilish imkoniyatini baholashda yoki inshootlarni qayta tiklash va mustahkamlash zarurati mavjud boʻlganda);

bino va inshootlarning kuchlanish-deformatsiya holatining oʻzgarishlari yuzasidan ularning texnik holatini tekshirish;

tabiiy va texnogen xususiyatli hamda qurilish amalga oshirilayotgan hududlar taʼsirida boʻlgan bino va inshootlardan xavfsiz foydalanish uchun ularning texnik holatni monitoring qilish;

avariya va ish qobiliyati cheklangan holat boʻlgan bino va inshootlarning joriy texnik holatini baholash, hamda avariya holatini bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar koʻrish maqsadida ularning texnik holatini monitoring qilish;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarda avariyalarni oldini olish, shuningdek noyob (unikal), baland va katta oraliqli bino va inshootlarning qulashi bilan bogʻliq texnik holatni monitoring qilish.

4. Ushbu shaharsozlik normalari bino va inshootlarni va ularning qismlarini barpo etish, mustahkamlash va kapital taʼmirlashga, grunt qatlamlarida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga, shuningdek transport, gidrotexnik va meliorativ inshootlar, magistral quvurlar, yer osti inshootlari, kon hamda yer osti ishlarida amalga oshirilayotgan obyektlar bilan bogʻliq ishlarga tatbiq etilmaydi.

5. Rekonstruksiya qilinayotgan yoki yangi qurilish ishlari amalga oshirilayotgan bino va inshootlar taʼsiri natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan binolardagi qoʻshimcha deformatsiyalar va ularni qayta tiklash, shuningdek grunt qatlamini kuchaytirish zarurati yuzaga kelganda GOST 31937-2011 asosida texnik holatni tekshirish ishlari amalga oshiriladi.

6. Bino va inshootlarda tekshiruv ishlarini olib borish zarur boʻlganda ularning hajmi, tarkibi, tavsifi qoʻyilgan aniq vazifalar orqali aniqlanadi.

Bino va inshootlarda tekshiruv ishlarini olib borish uchun quyidagilar asos boʻladi:

konstruksiyalarning mustahkamlik va deformatsiyalanish koʻrsatkichlarining kamayishiga olib kelishi mumkin boʻlgan nuqsonlar va shikastlanishlarning mavjudligi (masalan, ortiqcha yuklanish, korroziya yoki boshqa taʼsirlar natijasida shuningdek, poydevorlarning notekis choʻkishi hamda bino va inshootlarning koʻp yillar davomida ekspluatatsiya qilinishi);

bino va inshootlarda qavatlar sonini oshirish, ularni modernizatsiya qilish, shuningdek qayta rejalashtirish natijasida konstruksiyalarda ekspluatatsion yuklar va taʼsirlarning ortishi;

bino va inshootlarning rekonstruksiyasi natijasida (yuklar taʼsiri oʻzgargan yoki oʻzgarmagan hollarda);

konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyati va ulardan foydalanish sifatining kamayishga olib keluvchi sabablar natijasida loyihadan chetlashish holatlari aniqlanganda;

loyiha-texnik hujjatlari mavjud boʻlmaganda;

bino va inshootlardan foydalanish funksiyalari maqsadli oʻzgartirilganda;

toʻxtatilgan bino va inshootlarning qurilishi qayta tiklanganda;

grunt qatlamlarining deformatsiyalanishi;

yangi qurilayotgan inshootlar yaqinida joylashgan binolarning konstruksiyalari holatini baholash va nazorat qilish zarurati tugʻilganda;

yongʻin, tabiiy ofatlar yoki texnogen avariyalar taʼsirida qolgan qurilish konstruksiyalarining holatini baholash zaruriyati tugʻilganda;

sanoat va jamoat binolarining normal ishlashiga, shuningdek, turar-joy binolarining yashash uchun yaroqliligini aniqlash zaruriyati tugʻilganda;

bino va inshootlarning foydalanish (ekspluatatsiya) muddati tugagandan soʻng (ShNK 1.04.03-05);

bino va inshootlar konstruksiyalarining ekspluatatsion eskirishi darajasini aniqlashda (ShNK 1.04.03-05);

buyurtmachining tashabbusi bilan;

bino va inshootlarning texnologik oʻzgarishi belgilanganda.

7. Bino va inshootlarning kuzatuv-tekshiruv ishlarini amalga oshirishda obyekt sifatida quyidagi asosiy yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar oʻrganiladi:

grunt qatlami, poydevorlar, rostverklar, poydevor plitalari va toʻsinlari;

devorlar, ustunlar va tirgaklar;

orayopmalar va tomyopmalar (toʻsinlar, arkalar, stropil va stropil osti fermalari, plitalar, tom yopma panjaralari (progonlar);

kran osti toʻsinlar va fermalar;

balkonlar, erkerlar va zinalar;

bogʻlovchi konstruksiyalar, bikrlik elementlari;

birikmalar, tugunlar, konstruksiyalarning oʻzaro birikish joylari, ularni ulash usullari va tayanish maydonlarining oʻlchamlari.

8. Tekshiruv ishlarini olib borishda yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning qanday materiallardan tayyorlanganligini hisobga olinishi zarur.

9. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning texnik holati kategoriyasini baholash bajarilgan tekshiruv ishlarining natijalari boʻyicha olingan hisobotlar asosida amalga oshiriladi.

Konstruksiyalar baholash kategoriyalariga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

meʼyoriy texnik holatda;

ishchi holatda;

ishchi qobiliyati cheklangan holatda;

avariya holatida.

10. Meʼyoriy texnik va ishchi holatdagi konstruksiyalarning haqiqiy yuklar taʼsirida cheklovlarsiz foydalanilish mumkin. Ishchi holatda boʻlgan konstruksiyalar uchun ekspluatatsiya jarayonida doimiy kuzatuv va tekshiruv talablari belgilanadi.

Konstruksiyalar cheklangan ishchi holatida boʻlganida, ularning holatini kuzatish, himoya choralarini koʻrish, ekspluatatsiya jarayoni va zamin grunti holatini nazorat qilish (masalan, yuklar taʼsirini cheklash, konstruksiyalarni korroziyadan himoya qilish, ularni qayta tiklash yoki kuchaytirish) hamda zarurat tugʻilganda texnik holatning keyingi monitoringi amalga oshirilishi lozim.

Bino va inshootlarning konstruksiyalari avariya holatida boʻlganda ularni ekspluatatsiya qilinishi taqiqlanishi shart.

11. Bino va inshootlarning tekshiruv ishlarida konstruksiyalarning texnik holatini baholash quyida koʻrsatilgan seysmik taʼsir omillarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

seysmik mikrorayonlashtirish xaritasi (SMX) boʻyicha qurilish maydonining seysmikligi (seysmik mikrorayonlashtirish xaritasi mavjud boʻlmagan holatda QMQ 2.01.03-19 ning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi);

seysmik taʼsirlarning takroriyligi;

seysmikaviy xossalar boʻyicha gruntning toifalari.

12. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoringini olib borishda amaldagi ShNK 3.01.02-00 ning texnika xavfsizligi talablariga rioya qilinishi shart.

4-bob. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish

1-§. Umumiy holatlar

13. Bino va inshootlarning texnik holatini har tomonlama tekshirishdan maqsad bino va inshootlar hamda ularning elementlarini haqiqiy texnik holatini, vaqt oʻtishi bilan sodir boʻladigan oʻzgarishlarni hisobga olgan holda kapital taʼmirlash, rekonstruksiya qilish, texnologik va funksional maqsadlarini oʻzgartirish boʻyicha ishlarning tarkibi va hajmini belgilash va haqiqiy sifat koʻrsatkichlarini baholashdan iborat.

Bino va inshootlarning texnik holatini har tomonlama tekshirishda obyektni kapital taʼmirlash yoki rekonstruksiya qilish loyihasi uchun maʼlumotlar yetarli darajada boʻlishi va kuzatuv-tekshiruv ishlarining vazifalari texnik topshiriqda oʻz aksini topgan boʻlishi lozim.

14. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish ishlari uch bosqichda amalga oshirilishi lozim:

tekshiruv oʻtkazishga tayyorgarlik;

dastlabki (vizual) tekshiruv;

batafsil (instrumental) tekshiruv.

2-§. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirishda tayyorgarlik ishlari

15. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish uchun tayyorgarlik ishlarini oʻtkazishdan maqsad obyekt bilan, uning hajmiy-rejaviy va konstruktiv yechimi, muhandislik-geologik qidiruv ishlari materiallari bilan tanishish, loyiha-texnik hujjatlarini yigʻish hamda tahlil qilish, buyurtmachi bilan texnik topshiriqni kelishgan holda ishlar dasturini tuzish hisoblanadi.

16. Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish uchun tayyorgarlik ishlarining tarkibi quyidagilardan iborat:

loyiha-texnik hujjatlarni yigʻish (qavatlararo inventarizatsiya rejalari hamda bino va inshootlarning texnik pasporti, ekspluatatsiya qilayotgan tashkilot xodimi tomonidan bino yoki inshootning koʻrikdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi dalolatnomalari, shu jumladan, nuqsonlar roʻyxati) oʻrganish;

loyihalash tashkilotining nomi, loyihaning ishlab chiqilgan va qurilgan yili, binoning geometrik oʻlchamlari hamda materiallarning tafsilotlari (beton, poʻlat, yogʻoch va boshqalar) koʻrsatilgan holdagi bino va inshootning loyiha hujjatlari oʻrganish;

bino va inshootlarda ilgari oʻtkazilgan tekshiruvlar maʼlumotnomalari;

loyiha, qayta rejalashtirilganlik, rekonstruksiya, kapital taʼmirlash va boshqa bajarilgan ishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻrganish;

elektr energiyasi, suv, issiqlik, gaz va kanalizatsiya tarmoqlari ulangan joylari va quvvati boʻyicha maʼlumotlarni (zarurat tugʻilganda) oʻrganish;

ishlar dasturini tuzish (zarurat tugʻilganda).

3-§. Dastlabki (vizual) tekshiruv

17. Bino va inshootlarni dastlabki tekshiruvining asosiy vazifasi mavjud maʼlumotlarni toʻplash, qurilish konstruksiyalarining umumiy holatini aniqlash, batafsil tekshirish uchun ish tarkibi va hajmini aniqlashdan iborat.

Bino va inshootlarni dastlabki tekshiruvdan koʻzlangan maqsad birinchi navbatda avariya holati aniqlangan hamda vaqtinchalik ularni kuchaytirish boʻyicha choralar koʻrishga ehtiyoji mavjud boʻlgan alohida konstruksiyalar va uchastkalarni aniqlashdan iborat.

18. Vizual tekshiruvda quyidagilar aniqlanadi va belgilab qoʻyiladi:

obyektning butunligicha, qavatlar boʻyicha, nuqsonli uchastkalar fotosuratlari hamda nazorat oʻlchovlari oʻtkazilgan holdagi binoning umumiy tekshiruvi;

tekshirilayotgan bino va inshootlarning hajmiy-rejaviy va konstruktiv yechimlari hamda muhandislik jihozlari;

ishlab chiqarish binolarida ishlab chiqarish texnologiyasining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda qurilish konstruksiyalariga muhitning taʼsiri, korroziyaga qarshi choralar toʻgʻrisida maʼlumotlarni toʻplash, qurilish konstruksiyalari uchun agressiv texnologik chiqindilarning mavjudligi, xonalarning harorat-namlik darajasi, ishlab chiqarish muhiti yoki mikroiqlimning haqiqiy koʻrsatkichlarini aniqlash;

bino va inshootlar hamda ularning alohida konstruksiyalarida xarakterli deformatsiyalarning mavjudligi (salqiliklar, vertikaldan ogʻish, buralishlar, qiyshayish, buzilishlar va boshqalar);

avariya holatidagi joylarni aniqlash (nuqsonlar va shikastlanishlar, agar mavjud boʻlsa);

hududga tutash maydonlar, vertikal rejalashtirish orqali yer usti suvlarini bartaraf etishning toʻgʻri tashkil etilganligi xususiyatlari;

shikastlanish darajasi va nuqsonlarning tavsifli belgilari bilan aniqlanadigan qurilish konstruksiyalari, muhandislik jihozlari, elektr tarmoqlari va (zarurat tugʻilganda) aloqa vositalarining texnik holati;

temirbeton, tosh, poʻlat va yogʻoch konstruksiyalarning texnik holatini baholash va zarur hollarda konstruksiyalarni kuchaytirish boʻyicha birinchi navbatdagi koʻriladigan chora-tadbirlar.

19. Vizual tekshirish natijalariga asosan nuqsonlarning tavsifli belgilari va shikastlanish darajasi boʻyicha qurilish konstruksiyalarining texnik holatiga dastlabki baho beriladi.

Nuqson va shikastlanishlar belgilari orqali (misol uchun, temirbeton va tosh konstruksiyalarida yoriqlarning paydo boʻlishi va rivojlanish sxemasi, yogʻoch konstruksiyalarda biologik shikastlanishlar, poʻlat konstruksiyalarda korroziya natijasidagi shikastlanishlar) konstruksiyalar holati baholanadi va nuqsonlarning paydo boʻlish sabablarini aniqlashga imkon beradi.

Agarda vizual tekshirishlar natijalari qoʻyilgan masalalarni hal qilishda yetarli boʻlmaganda instrumental tekshirish oʻtkaziladi. U holda batafsil tekshirish ishlarini oʻtkazish uchun bajariladigan ishlarning dasturi ishlab chiqiladi.

20. Zamin gruntining qoniqarsiz holatidan darak beruvchi tavsifli yoriqlar, bino qismlaridagi ogʻishlar, devorlardagi yoriqlar va deformatsiyalar aniqlangan hollarda qurilish konstruksiyalarini tiklash va taʼmirlash bilan birgalikda zamin va poydevorlarni mustahkamlash imkonini beruvchi muhandislik-geologik tadqiqotlarini ham oʻtkazish zarur boʻladi.

4-§. Batafsil (instrumental) tekshiruv

21. Batafsil tekshirish obyektni diagnostika qilishning asosiy tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, qurilish konstruksiyalarining texnik holatini baholash uchun yakuniy maʼlumotlarni toʻplash maqsadida oʻtkaziladi.

Olingan maʼlumotlar bino va inshootlarni rekonstruksiya qilishda konstruktiv yechimlarni tanlash uchun asos hisoblanadi.

22. Batafsil tekshirish (qoʻyilgan masalalar asosida) loyiha-texnik hujjatlarning mavjudligi va toʻliqligi, tavsifi, nuqsonlar va shikastlanishlar darajasiga koʻra kompleks (toʻliq) yoki tanlov asosida amalga oshirilishi mumkin.

Kompleks (toʻliq) tekshirish qoʻyilgan vazifa va rejalarga asosan ishonchlilik koeffitsiyenti 1 ga teng qilib belgilangan obyektlarda amalga oshirilishi kerak.

Qurilish konstruksiyalarining yuk koʻtarish xususiyatini kamaytirishga olib keladigan nuqsonlar aniqlanganda yoki loyiha hujjatlari mavjud boʻlmaganda, bir xil turdagi konstruksiyalarning materiallari turli xususiyatlarga ega boʻlganda, materiallar agressiv taʼsirlar ostida boʻlgan holatlarda hamda bino va inshootlarni ekspluatatsiya qilinishi davomida boshqa noqulay sharoitlar mavjud boʻlgan hollarda ham toʻliq tekshirish amalga oshiriladi.

Bino va inshootlar konstruksiyalarining texnik holatini kompleks (toʻliq) tekshirish davomida ularning umumiy soni 20 tadan ortiq boʻlgan hamda 20 foizdan kam boʻlmagan bir xil turdagi konstruksiyalarning texnik holati qoniqarli deb topilsa, tekshirilmagan konstruksiyalar tanlov asosida tekshirilishi mumkin.

Tanlov asosida tekshiriladigan konstruksiyalarning (aniq shartlar asosida) umumiy soni kamida uchta boʻlsa hamda 10 foizdan kam boʻlmagan bir xil turdagi konstruksiyalarning texnik holati ShNQ 2.01.15-19 talablarga muvofiq amalga oshiriladi.

Ishlash uchun noqulay boʻlgan oʻta xavfli joylardagi konstruksiyalarni toʻliq tekshirishning imkoni boʻlmagan hollarda tanlov asosida tekshirish oʻtkaziladi.

23. Bino va inshootlarning texnik holatini batafsil tekshirish quyidagilardan iborat:

oʻlchash ishlari (bino va inshootlarning rejada hamda balandlik boʻyicha haqiqiy geometrik koʻrsatkichlari, qurilish konstruksiyalarining koʻndalang kesim yuzalari, elementlari va tugunlarini koʻrsatgan holda ularning loyihaga muvofiqligi yoki undan chetlashishlar mavjudligini aniqlash);

muhandislik-geologik izlanishlar (zarurat tugʻilganda);

haqiqiy qiymatlarni oʻrnatish (asosiy yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar materiallarining mexanik koʻrsatkichlari sinov laboratoriya va buzmasdan turib aniqlash usullaridan foydalangan holda amalga oshiriladi);

konstruksiyalar oraligʻini instrumental oʻlchash, rejadagi joylashishi va qadami, koʻndalang kesim oʻlchamlari, xonalar balandligi, zaruriy tugunlarning belgilari va tugunlar orasidagi masofalarning oʻlchovlarini amalga oshirish;

geodezik asboblardan foydalangan holda bino va inshootlarning vertikal holati, tayanch konstruksiyalarning bir oʻqda joylashishi, choklarning mavjudligi hamda koʻndalang kesim yuzalarining oʻzgarishini aniqlash;

konstruksiyalarda nuqson va shikastlanishlarning sabablarini tahlil qilish, egilishda salqilik, vertikaldan ogʻish, boʻrtib chiqish, qiya egilish va siljishlarni oʻlchash;

yigʻma konstruksiyalar tayanch tugunlaridagi elementlarning siljishi va shikastlanishini aniqlash, loyiha talablariga koʻra yigʻma konstruksiyalarning tayanch maydonchalarini nomuvofiqligi va haqiqiy geometrik oʻlchamlarining loyihadan chetlashishini oʻlchash;

tekshirish natijalari boʻyicha konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini hisoblash orqali tekshirishni amalga oshirish (zarurat tugʻilganda).

24. Bino va inshootlarda quyidagi hisob koʻrsatkichlari qoʻshimcha ravishda aniqlanadi:

temirbeton konstruksiyalarda betonning mustahkamlik tafsilotlari (sinfi va markasi), armaturaning mavjudligi, joylashishi, soni, diametri va sinfi, qoʻyilma detallar, payvand choklar va armaturadagi korroziya belgilari hamda himoya qatlamining holati;

temirbeton va tosh-gʻisht konstruksiyalarda ishlatiladigan materialning mustahkamlik xususiyatlari (sinfi, markasi), yoriqlarning mavjudligi va ularning ochilish kengligi;

poʻlat konstruksiyalarda siqilgan sterjenlarning toʻgʻriligi, ulovchi plankalarning mavjudligi, element kesimlaridagi keskin oʻzgarishlar holati, haqiqiy uzunligi, payvand choklarning oʻlchami va sifati, joylashishi, parchin mix yoki boltlarning diametri va soni, maxsus ishlov berilgan joylarning mavjudligi hamda qirralari va uchlarining bir biriga mos kelishi;

yogʻoch konstruksiyalarda elementlarning egilish, buralish, koʻndalang kesim yuzalarida uzilishlar, shuningdek boʻylama yoriqlar, biologik shikastlangan yuzalarning mavjudligi va ularning oʻlchamlari.

Beton va temirbeton konstruksiyalarda betonning mustahkamligini buzmasdan tekshirishning mexanik, ultratovush hamda konstruksiyadan olingan namunalarning mustahkamligini aniqlash usullari asosida tekshiriladi.

25. Batafsil tekshirishlar bosqichining oʻlchov ishlarini bajarish qismida binolarning ishchi chizmalarini ishlab chiqish hamda hisob sxemalarini aniqlashtirish maqsadida yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning aniq geometrik oʻqlarini belgilash uchun muhandislik-geodezik izlanishlari oʻtkaziladi.

Muhandislik-geologik izlanishlar rekonstruksiya qilinayotgan obyekt poydevorining ishchi chizmalari mavjud boʻlmagan hollarda, shuningdek geologik shart-sharoitlari murakkab boʻlgan qurilish maydonlarda poydevorni barpo etish boʻyicha hujjatlar va obyekt qurilish maydonchasining muhandislik-geologik maʼlumotlari boʻlmagan taqdirda olib boriladi.

Maxsus muhandislik gidrogeologik va gidrometeorologik izlanishlari sizot suvlari koʻtarilgan yoki koʻtarilishi kutilayotgan hududlarda joylashgan obyektlarni rekonstruksiya qilishda, shuningdek fizik-geologik va gidrometeorologik taʼsirlar ostida noqulay sharoitlarda joylashgan binolarni ekspluatatsiyasida hamda rekonstruksiya qilinadigan obyektni noqulay omillar taʼsiridan himoyalash uchun chora-tadbirlar loyihasini ishlab chiqishda amalga oshiriladi.

26. Bino va inshootlarni tekshirish natijalari boʻyicha quyidagilar asosida texnik hisobot tuziladi:

bino va inshootning tarxi, qirqimi, konstruktiv xususiyati, poydevorlar va ularning geometriyasi;

zamin grunti va konstruksiyalar materialining deformatsiyalanish koʻrsatkichlarini baholash;

yangi qurilish yoki rekonstruksiya qilish natijasida qoʻshimcha deformatsiyalar va boshqa taʼsirlarni qabul qila olish imkoniyati boʻyicha baholash hamda zarurat tugʻilganda zamin gruntini mustahkamlash, shuningdek konstruksiyalarni kuchaytirish uchun chora-tadbirlar roʻyxati asosidagi binoning texnik holati toʻgʻrisidagi xulosasi.

5-bob. Zamin va poydevorlarning texnik holatini tekshirish

27. Zamin va poydevorlarning texnik holatini tekshirish buyurtmachi tomonidan taqdim etilgan texnik topshiriqqa muvofiq amalga oshiriladi. Tabiiy sharoitning murakkabligi va oʻrganilganlik darajasini hisobga olgan holda umumiy tekshirish dasturiga kiruvchi ishlarning tarkibi, hajmi, usullari va bajarish ketma-ketligi ishchi dasturda asoslab beriladi.

28. Bino va inshootlarning zamin va poydevorlarini tekshirishda quyidagilar tahlil qilinadi:

bino va inshootning yer usti qismlari texnik holatini dastlabki (vizual) baholash natijalari;

poydevorlarga taʼsir etuvchi yuklar (doimiy va vaqtinchalik), poydevorning oʻlchamlari va joylashish chuqurligi orqali uning turini belgilovchi materiallar va bino va inshootning loyiha hujjatlari;

qurilish boshlanishidan oldin amalga oshirilgan muhandislik-geologik izlanishlar materiallari;

qurilish maydonida yoki unga yaqin joylashgan hududlarda amalga oshirilgan muhandislik chora-tadbirlar.

29. Zarur hollarda bino va inshootlarning zamin grunti va poydevorlarini tekshirish ishlari boshlangunga qadar gruntdan shurflar olish, quduqlarni burgʻilash, zondlash ishlari amalga oshirilishi kerak.

30. Tekshirish ishlarini amalga oshirishda (asosan tarixiy ahamiyatga ega obyektlarda) yangi qurilishlarning taʼsir zonalarida boʻlgan yer osti inshootlari, yertoʻlalar, buzilgan binolarning poydevorlari, tunnellar, muhandislik kommunikatsiyalari, quduqlar, yer osti inshootlari va boshqalarning mavjudligi hamda joylashishi aniqlanishi kerak.

31. Mavjud bino va inshootlar zaminining grunti va poydevorini tekshirish ishlarining tarkibi, hajmi va usullari yangi qurilish yoki rekonstruksiya qilish maqsadidan kelib chiqqan holda, mavjud obyektning geotexnik kategoriyasi, uning masʼullik darajasi hamda amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq ravishda muhandislik-geologik shartlarining murakkablik kategoriyasiga qarab ShNK 1.02.09-15 ga muvofiq rejalashtiriladi.

32. Bino va inshootlarni tekshirish ishlari jarayonida:

yaqqol deformatsiyalar va ilgaridan mavjud shikastlanishlar aniqlanmaganda;

yangi qurilish yoki rekonstruksiya ishlari natijasida poydevorlarga qoʻshimcha yuklar taʼsiridan choʻkishlar va konstruksiyalarda ruxsat etilmagan deformatsiyalarni keltirib chiqarmaydigan holatlarda;

geologik muhit bilan inshootlarning oʻzaro taʼsir hududida xususiyatga ega gruntlar, shuningdek xavfli muhandislik-geologik jarayonlar mavjud boʻlmagan holatlarda bino va inshootlarning zamin grunti hamda poydevorlarida tekshirish ishlari bajarilmasligiga ruxsat beriladi.

33. Bino va inshootlarning zamin gruntlari va poydevorlarini tekshirish ishlarini olib borish jarayonida ShNQ 1.02.09-15 talabalari asosida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

poydevorlar ostidan gruntdan namuna olish uchun shurflar oʻtkazish;

gruntdan namuna olish va yer osti suvlari sathini aniqlash maqsadida poydevorlar yaqinidan quduqlarni burgʻilash;

grunt zichligini aniqlashda zondlash (zarurat tugʻilganda);

gruntlarni shtamp yoki pressiometrlar (statik yuklar) yordamida sinash (zarurat tugʻilganda);

gruntlarni geofizik usullar yordamida tadqiq qilish (zarurat tugʻilganda);

gruntlarning fizik-mexanik xossalari va yer osti suvlarining kimyoviy tahlilini laboratoriya sharoitida tadqiq qilish;

olingan materiallarga kameral ishlov berish;

muhandislik-geologik sharoitlarning oʻzgarishi boʻyicha xulosani oʻz ichiga oluvchi texnik hisobotni tayyorlash.

34. Zamin va poydevorlarni tekshirishda:

qurilish maydonining muhandislik-geologik tuzilishini aniqlash;

yer osti suvlarining tarkibi va agressivligini baholash uchun ulardan namunalar olish;

poydevorlarning turlari, ularning rejadagi shakli, oʻlchami, chuqurligi, poydevorlarni kuchaytirish va zaminini mustahkamlash boʻyicha oldin bajarilgan ishlarni aniqlash;

poydevorlarning shikastlanishi va konstruksiya materiallarining mustahkamligi aniqlash;

laboratoriya sharoitida tekshiruvdan oʻtkazish uchun poydevor materiallaridan namunalar olish;

gidroizolatsiya qatlamining mavjudligi va holatini aniqlash.

35. Quduqlarning soni va joylashishi, zondlash nuqtalari, geofizik usullarni qoʻllash (ShNQ 1.02.10-12), shuningdek, gruntlarning fizik-mexanik koʻrsatkichlarini aniqlash boʻyicha bajariladigan ishlarning tarkibi va hajmi quyidagilardan iborat:

bino va inshootlarning oʻlchamlari;

maydonning muhandislik-geologik jihatdan tuzilishi;

yangi qurilish, shuningdek rekonstruksiya ishlarini olib borish natijasida paydo boʻlgan kam va ortiqcha yuklangan uchastkalardagi zamin va poydevorlarni tekshirish.

Bino va inshootlar deformatsiyalangan hududlardagi gruntning xususiyatini batafsil tadqiq etish jarayonida ularda aniqlangan deformatsiyalar hisobga olinishi kerak.

36. Nazorat shurflari bino va inshootlar poydevorlarining ichki yoki tashqi tomonlaridan joylashishiga bogʻliq holda ShNK 1.02.17-09 talablari asosida amalga oshiriladi.

Shurflar quyidagi talablar asosida joylashtiriladi:

poydevordagi har bir boʻlimning eng koʻp yuklangan va yuklanmagan uchastkalarida konstruksiyalar turi boʻyicha bittadan shurf qaziladi;

qoʻshimcha oraliq tayanchlar oʻrnatilishi kerak boʻlgan joylarda har bir boʻlim uchun shurflar qaziladi;

devor va poydevorlarning deformatsiyalari mavjud boʻlgan uchastkalarda shurflar qazish talab etiladi, shuningdek qoniqarsiz holatda boʻlgan poydevorlar va boʻsh zamin grunti chegaralarini aniqlash uchun ish jarayonida qoʻshimcha shurflar qazish belgilab olinadi.

37. Poydevor yostigʻi kengligi va uning joylashish chuqurligi tabiiy oʻlchovlar asosida aniqlanishi kerak. Bir tomonlama shurf yordamida aniqlangan oʻlchamlar boʻyicha poydevorni simmetrik koʻrinishida qabul qilinishiga ruxsat beriladi.

38. Poydevor materiallarining mustahkamligini baholash, shuningdek buzmasdan aniqlash usullari yordamida yoki laboratoriya sinovlari orqali amalga oshiriladi.

39. Poydevorlar yaqinida joylashgan shurflarning chuqurligi poydevor yostigʻi tagligining balandlik belgisidan 0,5 — 1,0 m oʻlchamda past boʻlishi kerak.

Poydevor ochilgan qismining uzunligi uning turi va konstruksiyalarining holatini baholash uchun yetarli boʻlishi kerak.

40. Poydevorlarni tekshirishda quyidagilar qayd etiladi:

betonning mustahkamligi (sinfi va markasi);

konstruksiyalardagi yoriqlar (koʻndalang, boʻylama va qiya);

armaturani ochish, armaturalar soni, uning kesim yuzasi va profili;

beton himoya qatlamining qalinligi;

beton va tosh devorlarning oʻyilishi, gʻovaklar, oʻyiqlar, himoya qatlamining shikastlanganligi;

betonning korroziyalanish darajasi va uning chuqurligi (karbonlanish, sulfatlanish, xloridlarning shimilganlik darajasi va boshqalar);

armatura, quyilma detallar, payvand choklari (shu bilan birga korroziya natijasida) shikastlanishi;

tosh-gʻisht devorlar materiallarining mustahkamligi;

konstruksiyalarning tayanish sxemalari, yigʻma konstruksiyalar tayanish maydonchalarining loyiha talablariga mos kelmasligi va haqiqiy geometrik oʻlchamlarining loyiha talablaridan chetlanishi;

poydevorlar konstruksiyasining koʻp shikastlangan va avariya holatidagi qismlari;

poydevor materialining namligi va suv oʻtkazmaydigan himoya qatlamining mavjudligi;

zaminning deformatsiyalanishi;

poydevorlardagi choʻkish, ogʻish (kren), salqiligi va egriligi.

41. Poydevorlar osti qismidagi gruntlarni tadqiq qilish uchun sharoit mavjud boʻlgan holda shurf tagidan quduq kovlanadi.

Qidiruv ishlari (quduqlar) soni muhandis-geologik ishlar topshirigʻi va dasturi bilan oʻrnatiladi.

Qazish chuqurligi zaminning faol zonasi chuqurligi, binoning konstruktiv oʻziga xos xususiyatlari va geologik sharoitlarning murakkabligiga asoslangan holda belgilanadi.

42. Shurflash va burgʻilash ishlari tugallangandan soʻng, qazilgan joydagi gruntni qatlamlab zichlash yoʻli bilan qayta toʻldiriladi. Shurflarni qazish va tekshirish vaqtida yer usti suvlarining shurflarga kirib qolishini oldini olish choralari koʻrilishi kerak.

43. Gruntni tekshirish natijasida olingan yangi maʼlumotlar arxiv maʼlumotlari (mavjud boʻlsa) bilan oʻzaro muvofiqligi oʻrganiladi. Muhandislik-geologik, gidrogeologik sharoitlarda va gruntning xususiyatlaridagi aniqlangan farqlar binolardagi deformatsiyalar va shikastlanishlarning sabablarini aniqlashda, shuningdek yuz berishi mumkin boʻlgan holatlarni prognoz qilish hamda poydevorni kuchaytirish yoki zaminni mustahkamlash uslublarini tanlashda hisobga olinadi (zarur boʻlgan hollarda).

44. Dinamik yuklamalar taʼsirlari mavjud boʻlgan joylar yaqinidagi binolarni tekshirishda zaminning tutash qismlarida tebranishlarni keltirib chiqaradigan joylarda vibratsion tekshirish ishlari oʻtkazilishi kerak.

45. Dinamik taʼsirlar mavjud boʻlgan hollarda grunt hamda foydalanishda boʻlgan bino va inshootlar poydevor konstruksiyalarining tebranish darajasi boʻyicha haqiqiy maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi holatlarda vibratsion tekshirish ishlari amalga oshiriladi:

bino yaqinida oʻrnatilayotgan yoki oʻrnatilishi rejalashtirilgan uskunadan;

bino yaqinida yer usti yoki yer ostidan gʻildirakli va relsli transport vositalaridan;

rekonstruksiya qilish davomidagi qurilish ishlaridan;

bino va inshoot yaqinida joylashgan boshqa tebranish manbalaridan.

46. Bino va inshootlar, poydevorlar va ularning zaminlari, shu jumladan yer osti inshootlarini vibratsion tekshirishlar uchun 1 Gts dan 100 Gts gacha chastota diapazonidagi tebranishlarni qayd qiluvchi uskunalar majmuasidan foydalanish tavsiya etiladi.

47. Poydevor yoki yer osti inshooti konstruksiyalarining vibratsion tekshirish natijalari boʻyicha inshootdan normal foydalanish uchun mavjud vibratsiyaning ruxsat etilganligi toʻgʻrisida xulosa qilinadi hamda tekshirilayotgan inshootning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari va zaminida dinamik taʼsirlarni kamaytirish yoki tebranishni ruxsat etilgan chegaragacha kamaytirish maqsadida rekonstruksiya qilish boʻyicha tavsiyalar beriladi.

6-bob. Beton va temirbeton konstruksiyalarni tekshirishning oʻziga xos xususiyatlari

1-§. Tashqi belgilari boʻyicha konstruksiyalarning texnik holatini aniqlash

48. Rekonstruksiya qilinadigan bino va inshootlarning beton hamda temirbeton konstruksiyalarini tekshirishda QMQ 2.03.01-96, davlat standartlari va boshqa texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning talablari hisobga olinishi zarur.

49. Hozirgi vaqtda amaldagi mavjud loyihalash va hisoblash tartiblariga muvofiq yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning chegaraviy holati boʻyicha aniqlangan nuqsonlar (meʼyoriy talablardan chetga chiqish) quyidagi turlarga boʻlinadi:

yuk koʻtarish xususiyatini pasaytiruvchi yoki yoʻqotuvchi xavfni keltirib chiqaruvchi nuqsonlar;

konstruksiyalarni normal ekspluatatsiya qilishga yaroqliligi boʻyicha ruxsat etilmagan nuqsonlar.

50. Texnik hujjatlar mavjud boʻlganda, dastlabki tekshiruv oʻtkazishdan oldin tekshirilayotgan bino yoki inshootlarning ishchi chizmalari bilan tanishib chiqilishi zarur.

Ishchi chizmalar bilan tanishish jarayonida quyidagilar aniqlanadi:

binoning hajmiy-rejaviy va konstruktiv yechimlari, tekshirilayotgan konstruksiyalarni oʻrganishga imkoniyat mavjudligi, dastlabki tekshiruv oʻtkazish uchun eng maqbul yoʻnalish;

tekshirilayotgan konstruksiya koʻrinishi, chizmalar ishlab chiqilgan vaqtdagi seriyasi va raqami;

konstruksiyalarni loyihalashda qabul qilingan hisoblash sxemasi;

yuklarning turlari va kattaligi;

hisob kesimlarning joylashgan oʻrni;

paydo boʻladigan kuchlanishlarning xarakteri va kattaligi;

betonning loyihaviy sinfi yoki markasi;

asosiy ishchi armatura turi (oldindan zoʻriqtirilgan yoki oddiy);

armatura elementlari;

oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar armaturalarini zoʻriqtirish va ankerlash usuli;

konstruksiyalarning geometrik oʻlchamlari;

tekshirilayotgan bino va inshootlarning boshqa elementlari bilan konstruksiyalar birikish tugunlarining konstruktiv xususiyatlari.

2-§. Beton va temirbeton konstruksiyalarni dastlabki tekshirishdan oʻtkazish

51. Ishchi chizmalar bilan tanishish asosida dastlabki tekshirishni oʻtkazish ishlari rejalashtiriladi.

52. Dastlabki tekshirish oʻtkazish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

konstruksiyalarni koʻzdan kechirish;

avariya holatidagi va normal ekspluatatsiya sharoiti buzilgan konstruksiyalarni aniqlash;

konstruksiyalardagi nisbatan muhim nuqsonlarni aniqlash;

batafsil tekshirish oʻtkazish dasturini tayyorlash.

Konstruksiyalarni koʻzdan kechirishda, zarur hollarda ruletka va lazerli masofa oʻlchagich geodezik oʻlchov asboblari yordamida amalga oshiriladi.

53. Dastlabki tekshirish bilan quyidagilar aniqlanadi:

yoriqlarning mavjudligi, yoriqlarni kengligi, joylashuvi va tafsiloti;

himoya qoplamalarining holati;

beton rangining oʻzgarishi, boʻshliq va siniqlar, armatura ochilgan joylarining mavjudligi;

beton va armaturaning oʻzaro bogʻlanishining buzilganligi, betonning qatlamlanishi (urib koʻrganda xira tovush orqali aniqlanadi);

qoʻyilma detallarning siljishi, birikish joylarida armatura chiqqan qismlarining siljishi, yigʻma konstruksiyalarning tayanish holati va ularning tugunlarida va birikish joylarida siljishlarning mavjudligi;

konstruksiyalarda koʻzga tashlanadigan egilish va deformatsiyalarning mavjudligi;

namlik va moy dogʻlari, oʻyiqlar, shoʻrlangan yoki betonning boʻrtib chiqqan joylarining mavjudligi;

armatura va qoʻyilma detallarda korroziyalanish darajasi;

betonning dastlabki mustahkamligi (zarurat tugʻilganda) tekshirish.

54. Dastlabki tekshirish jarayonida konstruksiyalarning quyidagi ekspluatatsiya sharoitlari bilan tanishib chiqish kerak:

oʻzgaruvchan muzlash va erish jarayoni;

beton yoki armaturaga nisbatan taʼsir qiluvchi agressiv omillar;

suv oʻtgan joylar;

yuqori harorat;

ortiqcha yuklanish;

dinamik yuklar taʼsiri va boshqalar.

55. Beton va temirbeton konstruksiyalardagi yoriqlar, ularning paydo boʻlish vaqtiga qarab ekspluatatsiyagacha va ekspluatatsiya davridagi yoriqlarga boʻlinadi.

56. Ekspluatatsiya davrigacha paydo boʻlgan yoriqlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

texnologik;

kirishish;

loyihada koʻzda tutilmagan sxemalar boʻyicha yigʻma temirbeton elementlarni saqlash, tashish va oʻrnatish jarayonida xususiy ogʻirlikdan yuklanish natijasida paydo boʻladigan yoriqlar.

57. Ekspluatatsiya davrida paydo boʻlgan yoriqlarga quyidagilar kiradi:

deformatsiya choklarini oʻrnatish talablarining buzilishi tufayli harorat deformatsiyalari natijasida vujudga kelgan yoriqlar;

zamin gruntining deformatsiyasi va poydevorlarning notekis choʻkishi natijasida kelib chiqadigan yoriqlar;

temirbeton konstruksiyalarining yuk koʻtarish yoki yoriqbardoshlilik qobiliyatidan katta boʻlgan kuchlanishlar taʼsiridan kelib chiqadigan yoriqlar.

58. Kuchlanish taʼsirida vujudga keluvchi yoriqlarni konstruksiyaning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holati nuqtai nazaridan tahlil qilish kerak. Temirbeton elementlarda quyidagi koʻrinishdagi yoriqlar eng xavfli hisoblanadi:

a) toʻsin sxemasi boʻyicha egilishga ishlaydigan elementlarda toʻsin va tayanchlarning oraliq qismlarining eguvchi moment boʻyicha yuk koʻtarish xususiyatini yetarli emasligini koʻrsatuvchi vertikal va qiya yoriqlar;

b) plitalarning pastki yuzalarida tomonlariga nisbatan turli munosabatda (toʻsin sxemasi boʻyicha ishlaydigan, kontur boʻylab va uch tomondan tayangan) kuchlar taʼsirida kelib chiqqan yoriqlarining rivojlanishi xarakterli nuqson hisoblanadi. Plitalarning tayanch qismlarida ishchi oraligʻiga koʻndalang yoʻnalgan yoriqlar plitaning eguvchi moment boʻyicha yuk koʻtarish xususiyatini yetarli emasligidan dalolat beradi. Bunday holda, betonning siqilgan zonasi ezilgan boʻlib, bu holat plitaning butunlay buzilish xavfini koʻrsatadi;

v) ustunlarning chetki qirralaridagi vertikal yoriqlar armaturaning ortiqcha egilishi natijasida paydo boʻlishi mumkin. Bunday hodisalar yana mahkamlovchi xomutlari kam joylashgan ustunlarda va ularning qismlarida uchrashi mumkin.

Temirbeton ustunlardagi gorizontal yoriqlarning kengligi kichik boʻlganda xavfli hisoblanmaydi, ammo bunday yoriqlar orqali ishchi armatura korroziyasini keltirib chiqaruvchi namlangan havo va agressiv reagentlar tushishi imkoniyat yaratiladi.

g) temirbeton konstruksiyalarning tayanch qismlarida va chetlaridagi yoriqlar.

Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning chetida armatura boʻylab yoriqlarning vujudga kelishi armaturaning ankerlash talablari buzilganligini koʻrsatadi. Bu haqida tayanchga yaqin joylashgan uchastkalardagi qiya kesim boʻyicha oldindan zoʻriqtirilgan armatura hamda tayanchning pastki qismi chegarasi zonalarini kesib oʻtuvchi yoriqlar ham dalolat beradi.

d) temirbeton fermalar hovonli panjaralarining elementlari uchun xarakterli yoriqlariga tayanch tugunlaridagi qiya yoriqlar, toʻgʻri chiziqli gorizontal yoriqlar, choʻziluvchi elementlardagi vertikal yoriqlar, fermaning siqiluvchi kamaridagi qiya yoriqlar, choʻziluvchi xovonlar bilan pastki kamarning birikish tugunlaridagi yoriqlar va boshqalar kiradi.

59. Temirbeton elementlarda armatura boʻylab betonning qatlamlarga ajralishi va yoriqlar koʻrinishidagi nuqsonlar armaturalarning korroziyasi natijasida paydo boʻladi. Mazkur holatlar koʻndalang va boʻylama armaturalarning beton bilan oʻzaro bogʻlanishida buzilish roʻy beradi. Armaturaning beton bilan ilashishining korroziya natijasida buzilishini beton sirtiga urib koʻrish bilan aniqlash mumkin (bunday holatda boʻshliqlar boʻlganligi sababli ovoz eshitiladi).

Beton bilan armaturaning oʻzaro bogʻlanishining buzilishi natijasida yuzaga keladigan boʻylama yoʻnalishdagi yoriqlar haroratning koʻtarilishi natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.

Egilishga ishlaydigan konstruksiyalarda odatda, yoriqlarning paydo boʻlishi salqiliklarning va buralish burchaklarining ortishiga olib keladi.

Temirbeton va poydevor konstruksiyalaridagi nuqson va shikastlanishlarning tasniflari va yuzaga kelish sabablari mazkur shaharsozlik normalarining 3 va 4-ilovalarida keltirilgan.

60. Temirbeton konstruksiyalarni tekshirishda betonning mustahkamligini aniqlash uchun buzmasdan tekshirish usullari yoki armatura sterjenlarining joylashishini aniqlash, ularning diametri va sinfini, betonning himoya qatlamining qalinligini aniqlash uchun laboratoriya sinovlari oʻtkazilishi kerak.

61. Temirbeton konstruksiyalarning boʻyoq qatlamlari holatini aniqlash va baholash GOST 9.407-84 metodikasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bunda quyidagi asosiy shikastlanishlar turlari qayd etiladi: (gruntovkagacha) yuqori qatlamda mayda toʻrsimon darzlar, buzilish chuqurligini tavsiflovchi qatlamlarga ajralishi va korroziya oʻchoqlari foizlarda konstruksiyaning butun boʻyalgan yuzasiga nisbatan tavsiflanadi.

62. Beton konstruksiyalarda namlangan va sirtlarida shoʻrlangan joylar aniqlanganda ularning paydo boʻlish sabablari va zararlangan maydonning oʻlchami aniqlanadi.

Konstruksiyalarda avariya holati mavjud, deb topilganda birinchi navbatda xavfsizlikni taʼminlovchi quyidagi chora-tadbirlar bajarilishi kerak:

qulashi mumkin boʻlgan zonalarga odamlarning kirishining oldini olish;

konstruksiyaning qulashiga toʻsqinlik qiluvchi vaqtinchalik tirgaklarni oʻrnatish va boshqalar.

63. Korroziyaga uchragan armatura va qoʻyilma detallarning texnik holatini baholashda korroziya turi, shikastlangan joylari va taʼsir qilish manbai aniqlanadi.

3-§. Beton va temirbeton konstruksiyalarini batafsil tekshirish

64. Dastlabki tekshiruv maʼlumotlarini hisobga olgan holda batafsil tekshiruv dasturi tuziladi.

65. Dastlabki tekshiruv maʼlumotlarini hisobga olgan holda batafsil tekshiruv quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

konstruksiyalarni koʻzdan kechirish va aniqlangan nuqsonlarni roʻyxatga olish;

oʻlchash ishlari, geodezik syemkalar, salqiliklarni oʻlchash, yoriqlarning ochilish kengliklari;

buzmasdan aniqlash usullar yordamida temirbeton konstruksiyalarning haqiqiy fizik-mexanik tafsilotlarini aniqlash.

66. Dastlabki tekshiruv natijalariga asoslanib, konstruksiyalar holatining belgilangan vazifalarga muvofiqligini baholash mumkin boʻlgan hollarda batafsil tekshirish ishlari oʻtkazilmasligi mumkin.

67. Beton va temirbeton konstruksiyalarini batafsil tekshirishda korroziyadan himoya qatlamining holati, mustahkamligi, oʻtkazuvchanligi, betonning bir jinsliligi va butunligi, shu bilan bir qatorda, himoya qatlamining qalinligi, armatura korroziyasining darajasi va chuqurligi, haqiqiy yuklar va ekspluatatsion taʼsirlarni aniqlash, egilishga ishlaydigan, shuningdek, nomarkaziy siqiluvchi va nomarkaziy choʻziluvchi konstruksiyalar uchun betonning hisob siqilgan zonalari tomonidan va ankerlanadigan armatura uchastkalaridan, beton mustahkamligi kamaygan joylarda, ekspluatatsiya vaqtida shikastlangan joylarda (yomgʻir oʻtish, almashuvchi muzlash va erish sikllari hamda dastlabki tekshiruvlar natijasi asosida aniqlangan boshqa sabablar tufayli) hamda boshqa konstruksiyalar sirtlari tekshiriladi.

Beton konstruksiyalari yuzalarida ranglarning oʻzgarishi hamda nurash oqibatida hosil boʻlgan boʻshliq tuzilishli maydonchalar aniqlanganda bu holatning sababi betonning yetarli darajada zichlanmaganimi yoki uning korroziyasi natijasi ekanligi boʻlishi mumkinligidan dalolat beradi. Bu yuzalarni bolgʻa yordamida urib chiqish kerak. Bu holda boʻshliqlar tovushining tavsifi uning nafaqat sirti boʻylab, balki koʻndalang kesim yuzasi boʻylab shikastlanishlar mavjudligidan dalolat beradi.

Betonning mustahkamligi GOST 18105-2010 ga muvofiq aniqlanadi.

68. Betonning korroziya natijasida yemirilish darajasini aniqlashda fizik-kimyoviy usullardan foydalaniladi. Kimyoviy tarkibning oʻzgarishini tadqiq qilish ekspluatatsiyadagi konstruksiyalardan toʻgʻridan-toʻgʻri olingan namunalarni laboratoriya sharoitida differensial-termik va rentgen tuzilish usullari yordamida tekshiriladi.

69. Korroziya taʼsiridan shikastlangan quyilma detallar va armaturalarning texnik holatini baholashda birinchi navbatda korroziya turi va shikastlangan maydonni aniqlash lozim. Armaturada korroziya holati aniqlanganda, armatura korroziyasini keltirib chiqaruvchi sabablar hamda unga taʼsir etuvchi manbalar aniqlash kerak.

Temirbeton konstruksiyalarda armatura elementining holatini aniqlash ishchi va montaj armaturalardagi betoning himoya qatlamini ochish orqali amalga oshiriladi. Armaturani ochish, konstruksiyaning korroziya natijasida armatura sterjeni boʻylab joylashgan betonning himoya qatlamining ajralgan, yoriqlar paydo boʻlgan va korroziya natijasida rangli dogʻlar mavjud boʻlgan zaiflashgan joylarida amalga oshiriladi.

Armaturalar yuqori korroziyaga uchragan hamda himoya qatlamining ajralib tushishiga olib keluvchi joylari aniqlanganda poʻlatning yaltiroq koʻrinishi paydo boʻlgunga qadar diqqat bilan korroziyadan tozalash kerak boʻladi.

Armaturaning diametri shtangensirkul yoki mikrometr yordamida oʻlchanadi.

70. Agressiv omillarga mahalliy (toʻplangan) taʼsirlar bilan bogʻliq konstruksiyalarda kuchli korroziyaga uchragan maydonlari aniqlanganda, konstruksiyalarning quyidagi elementlari va tugunlariga alohida eʼtibor beriladi:

binolarning nol belgisi ostida joylashgan tashqi devorlari;

balkonlar va lodji elementlari;

yer osti va koʻp qavatli garajlarga kirish panduslari maydonlari;

oʻtish joylari ustidagi orayopmalarning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari;

gʻisht devorlar ichida joylashgan ustunlarning yuqori qismlari;

pol sathida yoki pol sathidan pastda joylashgan ustunlarning pastki qismi yoki asosi, ayniqsa xonada changlarni namlash va suv orqali yuvish orqali tozalanadigan holatlar mavjud boʻlganda;

namli tozalash ishlari bajariladigan xonalardagi koʻp qavatli binolarning orayopmasi orqali oʻtgan ustunlar maydoni;

binoning chetki yon tomonlari, tashqi oynalar va chetki fonarlar, ichki suv oqizish tizimi voronkalari oldi tom nishabliklarining birlashish joyi boʻylab joylashgan yopma plitalari maydonlari;

namlik yuqori boʻlgan yoki suv oʻtishi mumkin boʻlgan xonalarda joylashgan konstruksiyalar qismlari;

ichki suv oqizish tizimi quvurlari suv qabul qiluvchi voronkalariga yaqin joylashgan ferma osti stropila fermasi va stropilalarning tayanch tugunlari;

shamol qaytaruvchi toʻsiqlarning ustunlari, aeratsiya fonarlari ulangan fermalarning yuqori kamarlari tugunlari;

tomning nishabliklari birlashish joyi boʻylab joylashgan stropila osti fermalarning yuqori kamari;

gʻisht devorlar ichida joylashgan fermalarning tayanch tugunlari.

71. Ustunlarni tekshirish vaqtida ularning konstruktiv yechimlari aniqlanadi. Koʻndalang kesim oʻlchamlari va aniqlangan deformatsiyalar oʻlchanadi (vertikaldan ogʻishi, egilish va tugunlarning siljishi) hamda joylashish oʻrni, yoriqlar va shikastlanishlar tafsiloti, shuningdek ularning joylashgan oʻrni qayd qilinadi.

72. Orayopma konstruksiyalarini tekshirishda yopmalar turi (material turi va konstruksiya xususiyatlari), koʻrinadigan nuqsonlari va shikastlanishlari, ayniqsa taʼmirlanadigan yoki kuchaytiriladigan yopmalarning alohida qismlarining holati, shuningdek, orayopmaga taʼsir etuvchi yuklar aniqlanadi. Yoriq hosil boʻlishi, yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarda va ularning birikish tugunlarida yoriqlarning ochilish kengligi va uzunligi chizmalarda qayd etiladi. Yoriqlarni kuzatish, nazorat mayoqlari yoki markalar yordamida amalga oshiriladi.

73. Orayopmalarning salqiligi nivelir yordamida aniqlanadi.

74. Temirbeton orayopmalarning konstruktiv elementlarini tekshirishda ularning geometrik oʻlchamlari, qarshilik koʻrsata olish qobiliyati, hisob kesim yuzasi, betonning mustahkamligi, himoya qatlamining qalinligi, ishchi armatura sterjenlarining diametri va joylashish oʻrni aniqlanadi.

75. Temirbeton konstruksiyalarni bevosita koʻzdan kechirish natijalari asosida binoning sxematik rejalari, qirqim koʻrinishlarida qayd etiladi yoki konstruksiyadagi shikastlanishlar kategoriyasi holatini baholash hamda nuqsonlar tasnifi boʻyicha tavsiyalariga koʻra nuqsonlar jadvallari tuziladi.

7-bob. Tosh-gʻisht konstruksiyalarni tekshirishning oʻziga xos xususiyatlari

76. Shikastlangan yoki rekonstruksiya qilinadigan bino va inshootlarni tekshirish ularning umumiy holatini, mustahkamligi va ustivorligini aniqlash hamda yetkazilgan zararlarning kelib chiqishi sabablarini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi.

Tekshirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:

bevosita (vizual) tekshirish;

instrumental tekshirish;

namunalar va materiallarni tanlash va sinash.

1-§. Tosh-gʻisht konstruksiyalarni dastlabki tekshirish

77. Bevosita tekshirish quyidagilarni aniqlash uchun amalga oshiriladi:

koʻrinadigan shikastlanish yoki nuqsonlar va deformatsiyalar;

bino va inshoot alohida konstruksiyalari ayrim qismlarining shikastlanish darajasi va tafsiloti;

yoriqlar, devorning ezilgan va qatlamlanish joylari, bogʻlanishlarning uzilishi, toʻsin tayanchlari ostida devorlarning shikastlanishi, progonlar, peremichkalar, egriliklar, boʻrtib chiqqan joylarning mavjudligi;

alohida elementlar orasidagi ulanish joylarining vertikaldan ogʻishi natijasida buzilishlari;

gʻisht va qorishma yuzalarining shikastlanishi;

pardoz (koshin) qatlamining rangi va koʻrinishining oʻzgarishi.

78. Bevosita tekshirish natijalari asosida konstruksiyalarning holati, mexanik, dinamik, korroziya, harorat va namlik taʼsirlaridan kelib chiqadigan deformatsiyalar va shikastlanishlar sabablari hamda zaminning notekis deformatsiyalanishidan kelib chiqadigan nuqsonlar haqida dastlabki xulosalar qilinadi.

2-§. Tosh-gʻisht konstruksiyalarni batafsil tekshirish

79. Tosh-gʻisht konstruksiyalarining texnik holatini batafsil tekshirish natijalari asosida baholashda quyidagilarni aniqlash talab etiladi:

shikastlangan joylarida konstruksiyalar kesimining kamayish foizi;

loyiha holatidan oʻqning ogʻishi, shuningdek devor, ustun yoki ustunlarning boʻrtib chiqish darajasi;

poydevorlarning choʻkishi, orayopma toʻsinlarining salqiliklari va boshqalar;

konstruksiyalarning shikastlangan sohasidagi yoriqlar va boshqa deformatsiyalarining rivojlanish darajasi;

terimning sifati, choklarning kengligi va chuqurligi;

poydevor va tashqi devorlarning namlik holati;

devorning fizik-mexanik tarkibi.

80. Teodolit yordamida vertikal tayanchlarning mahkamlangan belgilar bilan oʻrnatilgan tayanch chiziqlariga nisbatan hamda simli otveslar yordamida konstruksiyalarning gorizontal yoʻnalishdagi koʻchishlarining qiymatlari, ularning loyihadagi holatidan ogʻishi hamda devorning boʻrtib chiqish darajasi oʻrnatiladi.

81. Peremichka, toʻsin va orayopma plitalarining salqiliklarini nivelir, gidravlik yoki mexanik usullar yordamida aniqlash tavsiya etiladi.

82. Armaturalangan tosh-gʻishti konstruksiyalarni tekshirishda devorning tashqi tomonida armaturalari joylashgan konstruksiyalar uchun armaturaning holatiga va sement qorishmasining himoya qatlamiga alohida eʼtibor berish lozim.

Vaqt davomida yoriqlarning rivojlanishi gips va plastina (shisha, poʻlat)lar yordamida mayaklar hamda treщinomer uskunasi yordamida nazorat qilinadi. Gips va plastinalar koʻrinishdagi mayaklar moyboʻyoq va suvoqdan tozalangan devor yuzasiga oʻrnatilishi kerak. Mayaklar davriy ravishda tekshirib borilish kerak, tekshirishlar natijalari maxsus jurnalga tekshirish vaqti va holati (holatining saqlanganligi) qayd etib boriladi. Mayaklarni kuzatishdan oldin ularni yoriqning har ikkala tarafidan devor bilan mustahkam qotirilganligiga ishonch hosil qilish kerak.

83. Butun devor maydonlarida va eshik-deraza boʻshliqlari orasidagi devorlarda qorishma va gʻishtning mustahkamligiga shikast yetkazmasdan aniqlash imkonini beruvchi usullar yordamida hamda devordan toʻgʻridan-toʻgʻri ajratib olingan namunalardan tayyorlangan qorishma qatlamlarini, shuningdek butun gʻishtlardan tayyorlangan sinov namunalarini sinash orqali amalga oshiriladi.

Gʻishtning siqilishdagi mustahkamligini maxsus koronkali elektr dreli yordamida diametri va balandligi 50 mm ga yaqin boʻlgan namunalarni burgʻulash yordamida aniqlashga ruxsat etiladi.

Nomuntazam shakldagi tabiiy toshlarning mustahkamligini aniqlash uchun toshlar fragmentidan oʻlchami 40 — 200 mm boʻlgan kubik arralanadi yoki diametri 40 — 150 mm yoki diametr oʻlchamidan 10 — 20 mm ortiq boʻlgan uzunlikdagi silindr (kern) burgʻilanadi.

84. Oddiy loy, boʻshliqli va silikat gʻishtlarning markasi ikkilangan beshta namunalarni siqilishga hamda beshta namunani egilishga (jami 10 ta namuna) sinash natijalari boʻyicha aniqlanadi.

Yaxlit beton bloklarning va turli togʻ jinslaridan tashkil topgan tabiiy toshlarning mustahkamlikdagi markasi buzmasdan aniqlash yoki beshta namunani laboratoriya sharoitida siqilishda sinash orqali aniqlanadi. Namunalarni sinov ishlariga tayyorlash va tajribalarning oʻzi GOST 8462-85 talablarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

85. Tosh devorlarning hisob qarshiligi toshning mustahkamligi, turiga hamda qorishmaning mustahkamligiga va amaldagi meʼyorlarga muvofiq buzish orqali aniqlanadigan usullar va konstruksiyalardan ajratib olingan namunalarni QMQ 2.01.03-19 ga muvofiq sinash amalga oshiriladi.

86. Devor terimida armaturalarning mavjudligi va ularning soni temirbeton konstruksiyalarni tekshirishda qoʻllaniladigan buzmasdan aniqlash uskunalari yordamida aniqlanishi lozim.

87. Devor termasidagi qorishmaning mustahkamligini buzmasdan tekshirish uskunalari yordamida va GOST 5802-86 ga asosan qurilish qorishmalariga qoʻyilgan talablarga muvofiq 2 — 4 sm oʻlchamda tayyorlangan kubiklarni sinash orqali aniqlanadi. Gorizontal choklardan ajratib olingan va qorishmadan ikkita qatlamni gips qorishmasi orqali biriktirish orqali sinash usullari bilan amalga oshiriladi.

Qorishmaning markasi beshta kubikni sinash natijalarining oʻrtacha qiymatini 0,7 koeffitsiyentga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

Bino va inshootlar devorlarining mustahkamligini aniqlashda laboratoriya sinovlari uchun namunalar soni gʻisht uchun 10 tadan, qorishma uchun 20 tadan kam boʻlmagan holda qabul qilinishi kerak.

88. Bino va inshoot devorlaridagi gʻovaklar hamda poʻlat konstruksiyalarning mavjudligi, texnik holati hamda devorlardagi armaturalarning mustahkamligini aniqlash uchun amaldagi standart usullardan foydalangan holda amalga oshiriladi.

89. Konstruksiyalarda buzilishlarni keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan deformatsiyalar, tekshirish oʻtkazilayotgan vaqtda toʻxtaganiga ishonch hosil qilinsagina, konstruksiyalarni tekshirish bir marotaba uskunalar yordamida amalga oshiriladi. Aks holda poydevorlardagi choʻkishlar, devorning ogʻishi, yoriqlarning ochilish kengligi, orayopma plitalarining salqiligi va boshqalarni oʻlchash davriy ravishda amalga oshiriladi hamda kuzatishlarning umumiy davomiyligi har bir aniq vaziyatga qarab maxsus dastur yordamida belgilanadi.

3-§. Tosh-gʻisht konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyati hamda shikastlanish darajasini baholash

90. Shikastlangan armaturali va armaturasiz tosh konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini tekshirish natijalari, gʻishtlar (marka), toshlar, qorishma va armaturaning oquvchanlik chegarasidagi mustahkamligining haqiqiy qiymatlari orqali olingan maʼlumotlarga asosan, tashqi yuklar taʼsirida buzish orqali aniqlanadi.

Shu bilan birga, ularning yuk koʻtarish xususiyatini kamaytiruvchi quyidagi omillar hisobga olinadi:

yoriqlar, muzlash, yongʻin yoki mexanik shikastlanishlar (gʻovaklar, ezililishlar va h.k.) natijasida devorning sirt qatlamlarining buzilishi;

devor va ustunlarning vertikaldan ogʻishi yoki ularning boʻrtib chiqishi natijasida ekssentristetlarning paydo boʻlishi;

karkasning orayopmasi va ustunlari, devorlari orasidagi koʻndalang bogʻlarning uzilishi natijasida yoki devorlar orasidagi konstruktiv bogʻlarning buzilishi natijasida ularning birikish joylarida vertikal yoriqlarning paydo boʻlishi;

toʻsinlarning, peremichkalarning tayanchlarini shikastlanishi, tayanchlarda yopma va orayopma plitalarining siljishi.

91. Koʻzda tutilgan elementga taʼsir qiluvchi yuklarni qabul qilish uchun ularning yuk koʻtarish xususiyati yetarli boʻlmasa, shikastlangan tosh-gʻisht va armaturalangan tosh-gʻisht konstruksiyalarda vaqtinchalik kuchaytirish ishlari amalga oshiriladi.

bu erda, F — tekshirish vaqtida qaralayotgan konstruksiyaga taʼsir qiluvchi haqiqiy yuk;

Kbp — xavfsizlik koeffitsiyenti boʻlib, armaturalanmagan devor uchun 1,7 hamda armatura toʻrlari bilan mustahkamlangan devor uchun 1,5 qabul qilinadi;

F — devor materialining mustahkamligi va egilishi, koʻndalang kesim yuzasining haqiqiy qiymatiga muvofiq shikastlanishlarni hisobga olmagan holda konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyati;

Ktr — shikastlanishlar (yoriqlar, oʻyiqlar, yongʻin natijasida shikastlanishlar va boshqalar) mavjud boʻlgan holda tosh-gʻisht konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini kamaytirish koeffitsiyenti boʻlib, vertikal yoriqlar bilan boʻshliqlar orasidagi devor va ustunlar, devor termasining shikastlanishi (zaminning notekis choʻkishi va harorat taʼsiridan paydo boʻladigan yoriqlardan tashqari) ga qarab 3.1-jadvalga asosan; devor, sarbasta va fermalar tayanchlari shikastlanganda 3.2-jadvalga asosan, yongʻin natijasida ustunlar va devor termasining shikastlanishida 3.3-jadvalga asosan qabul qilinadi.

92. Shikastlanishlarni hisobga olmagan holda armaturalangan va armaturalanmagan devorning yuk koʻtarish xususiyati (F) QMQ 2.01.03-19 ga muvofiq ifodaning oʻng tomoniga kuchlanganlik holatining turli koʻrinishlarini ifodalovchi devor mustahkamligining va armaturaning oquvchanlik chegarasining oʻrtacha qiymatini kiritish bilan aniqlanadi.

Gʻisht va qorishma markasi aniq boʻlgan holda devorning oʻrtacha chegaraviy mustahkamligi R devorning hisob qarshiligi R ning ikkilangan qiymatiga teng qiymat qabul qilinadi.

3.1-jadval

T/r Devor, gʻishtli ustunlar va boʻshliqlar orasidagi devorlarining shikastlanish tafsiloti Gʻishtni terish Kmpkoeffitsiyenti Armaturalanmagan Armaturalangan 1. Gʻishtlarda qorishma choklarini kesib oʻtmaydigan alohida yoriqlar 1 1 2. Ikki va undan ortiq gʻisht qatorlaridan oʻtuvchi (15 — 18 sm uzunlikdagi) tolasimon darzlar 0,9 1 3. Xuddi shunday, 1 m kenglikda devor, gʻishtli ustun yoki boʻshliqlar orasidagi devorlarda toʻrttadan ortiq boʻlmagan (30 — 35 sm uzunlikkacha) gʻisht termasining koʻpi bilan toʻrtta qatorini kesib oʻtuvchi yoriqlar 0,75 0,9 4. 1m kenglikda toʻrttadan koʻp boʻlmagan (60 — 65 sm uzunlikkacha) gʻisht termasining koʻpi bilan sakkizta qatorini kesib oʻtuvchi kengligi 2 mm gacha boʻlgan darzlar 0,5 0,7 5. Termada sakkizdan ortiq gʻisht qatorni kesib oʻtuvchi yoriqlar (uzunligi 65 sm ortiq) 0 0,5

3.2-jadval

3.3-jadval

Eslatma: devor va gʻishtli ustunlarni koʻndalang kesim yuzasini hisoblashda devor (ustun) qalinligi shikastlanishlarni ayirib tashlash orqali qabul qilinadi.

93. Qavat sathida 1/3 devor qalinligi qiymatigacha devorlarning boʻrtib chiqqan yoki vertikaldan ogʻishi hisobiga chetlashishida ularning yuk koʻtarish xususiyati, yuqoridagi yuklardan paydo boʻladigan ekssentrisitetlarning haqiqiy qiymatlarini hisobga olib aniqlanadi, shuningdek devor, ustun va pardadevorlarning katta qiymatlardagi chetlashishlarida ularni ochib koʻrish va kuchaytirish majburiy choralardan biri hisoblanadi.

94. Devorlar kesishmasida vertikal yoriqlar hosil boʻlganda yoki devor, ustun va karkas orayopmalari orasidagi oʻzaro bogʻlanishlarning ajralishi hisobiga devorlarning yuk koʻtarish xususiyati va ustivorligi, vertikal va gorizontal (shamol) yuklarining taʼsir nuqtalari boʻyicha oʻzaro mahkamlanish nuqtalari orasidagi devorning haqiqiy hisob balandligi koʻra aniqlanadi.

95. Progonlar, tayanchlardagi orayopma va yopma plitalarining siljishida devorlarning yuk koʻtarish xususiyati, devorlarga orayopma plitalarining hamda progonlarning tayanish yuzalari, shuningdek ekssentrisitetlarning haqiqiy qiymati boʻyicha maʼlum uchastkalarini ezilishiga va nomarkaziy siqilishiga tekshiriladi.

96. Devorlarda katta buzilishlar yoki pastki qavatlarning bir yoki bir nechta boʻshliqlari orasidagi devorlarning buzilish holatlari mavjud boʻlganda, qolgan qismi arkalar sxemasi koʻrinishida ishlashi mumkin. Ushbu holatda chetki devor boʻshliqlari orasidagi yoki devorlarning uchastkalari va orayopma massasini hisob olgan holda yuqorida yotgan buzilishlarni hamda statik hisob usuli orqali aniqlanadigan tayanish N va paydo boʻladigan F ortiqcha yuklanishlar boʻyicha aniqlanadi.

Tosh-gʻisht konstruksiyalarning shikastlanish darajasi ularning yuk koʻtarish xususiyatining yoʻqolishi foizlarda quyidagicha baholanadi:

kuchsiz shikastlanishlar — 15 foizgacha;

oʻrtacha shikastlanishlar — 25 foizgacha;

kuchli shikastlanishlar — 50 foizgacha;

buzilishlar — 50 foizdan yuqori.

8-bob. Poʻlat konstruksiyalarni tekshirishning oʻziga xos xususiyatlari

1-§. Konstruksiyalarning texnik holatini tashqi belgilar boʻyicha aniqlash

97. Poʻlat konstruksiyalari ShNQ 2.03.05-13 ga asosan tekshiriladi.

Poʻlat konstruksiyalarning texnik holatini baholash quyidagilarga asosan amalga oshiriladi:

elementlarning koʻndalang kesimi haqiqiy oʻlchamlarining loyiha holatidan chetlashishi;

nuqsonlar va mexanik shikastlanishlar;

payvand, boltli va parchin mixli birikmalarning holati;

elementlar va birikmalarning korroziyalanish darajasi hamda tavsifi;

fermalar oʻqlari, progonlar, tayanch tugunlarining belgilari, toʻsinlarning oʻqlari orasidagi masofalar va boshqa elementlarning loyihadan chetlashishi;

salqiliklar va deformatsiyalar;

poʻlatning mustahkamlik tafsilotlari.

98. Konstruksiya elementlari va ularning koʻndalang kesim yuzalarining geometrik koʻrsatkichlari bevosita oʻlchashlar orqali amalga oshiriladi. Har bir oʻlcham uzunlik boʻyicha turli kesim yuzalarida himoyalangan sirt boʻylab uchta oʻlchovlar orqali aniqlashtiriladi.

Tekshiruvlar davomida birinchi navbatda siqiluvchi elementlarda ularning kesim yuzalarining yupqaligi sababli koʻpincha ularning mustahkamligidan tashqari ustivorligiga eʼtibor berish talab etiladi. Poʻlati konstruksiyalarda yuqori masʼullikga ega elementlar ularning birikish tugunlari hisoblanadi, chunki tekshiruvlarni amalga oshirishning boshlangʻich jarayonida elementlar kesim yuzalari va tugunlarining loyihaga muvofiqligi, sterjenlarning toʻgʻri chiziq shaklidaligi, ulanish plankalarini mavjudligi, ayniqsa siqiluvchi elementlarda mavjudligi tekshirish talab etiladi.

99. Konstruksiya elementlarida yoriqlarning ochilish kengligi va chuqurligini buzmasdan tekshirish uskunalari yordamida amalga oshiriladi. Yoriqlarning mavjudlik belgisi poʻlat yuzalarida korroziya izlari, korroziyalanish va boʻyoqlarning ochilishi bilan belgilanadi.

2-§. Poʻlat konstruksiyalarni dastlabki tekshirish

100. Tabiiy sharoitda vizual tekshiruvlar jarayonida poʻlat konstruksiyalar aniqlanadigan asosiy nuqson va shikastlanishlari quyidagilar hisoblanadi:

konstruksiya elementlarida boʻrtib chiqishlar, salqiliklar (alohida element va butun konstruksiyalar), vintsimon burama koʻrinishi, mahalliy salqiliklar, chuqurchalar, tugun fasonkalarining egriligi, asosiy poʻlat va birikmalar metalining korroziyasi, vertikaldan ogʻishi hamda darzlarning mavjudligi;

payvand choklarda chokning nuqsonli shakli (toʻliq emasligi, asosiy poʻlatdan erigan qismiga birdan oʻtganligi, erigan qismlari, chokning notekis kengligi, kraterlar, uzilishlar) va chok tuzilishining nuqsonlari (chokka yaqin joylardagi darzlar, asosiy poʻlat osti tagliklari, chokning kesimi va siniqlari boʻylab payvandlanishda erimaganlik, shlak va gazlar aralashuvi yoki gʻovaklar) ning mavjudligi;

parchin mixli birikmalarda chandiqlar, parchin mix sterjenlari oʻqining siljishi, qiya parchinlar, parchin mixlarda darzlar yoki bukilishlar, teshiklarning ovalsimon shakldaligi, parchin mix oʻqlarining loyihadagi holatiga nisbatan siljishi, parchin mixlarning titrashi va qimirlashi, boshlarining uzilishi, parchin mixlarning yoʻqligi hamda paketning boʻsh birikishi;

boltli birikmalarda boltlarning yoʻqligi, bolt kallaklarida kleymalarning yoʻqligi, teshiklarning notekis chetlari, gaykalarning harakatchanligi, paketning boʻsh birikishi, oʻqlarning loyihadagi holatiga nisbatan siljishi, shaybalarning yoʻqligi va boshqalar.

101. Alohida poʻlat konstruksiyalarni tekshirishda ularning turi, xususiyatlari va ishlash sharoitlari hisobga olinishi kerak:

a) poʻlat yopmalarni tekshirishda quyidagilarga alohida eʼtibor berish lozim:

ferma osti va stropila kamarlarining tugunlari hamda ulanish qoplamalaridagi, ayniqsa choʻziladigan elementlardagi yoriqlar;

ferma panjarasi elementlari va kamarlarining egri chiziqliligi, ayniqsa siqiladigan elementlarning, fermalarning qoldiq salqiliklari;

ferma tugunlarining holati, ayniqsa tayanchlarda, katta choʻzuvchi zoʻriqishlarga ega sterjenlari mavjud boʻlgan fasonkali tugunlarga darzlarning taʼsiri;

fermalarning tugunlariga yuklarning uzatilishida ekssentrisitetlarning mavjudligi (progonlar yoki tugunlar oʻqlariga nisbatan yopmalarning siljishi, tayanchlardan boshqa joylarda yuklarni osib qoʻyish va boshqalar);

ferma tekisligining vertikaldan ogʻishi;

fermalarning birikish bogʻlamlaridagi tugunlarining holati, fermalarning choʻziluvchi elementlarida fasonka bogʻlarining birikish joylarida koʻndalang payvand choklarning mavjudligi;

fermalarning yuqori kamarlariga progonlar yoki tom elementlarining mahkamlanish sifati, progonlarda qiyshayishlar, buralishlar hamda sterjenlarda uzilishlarning mavjudligi;

ferma oʻqlaridan fonarlarning siljishi, ularning elementlarini qiyshayishi, boltli birikmalarning holati.

b) ustunlar va ustunlar boʻylab bogʻlanishlarni tekshirishda quyidagilarga alohida eʼtibor berish kerak:

ustunlarning geometrik shakllari va ularning loyiha boʻyicha muvofiqligi;

ustunlarning notekis choʻkishi va ogʻishi;

materiallarni maydonlarda saqlash va texnologik omillar koʻrinishidagi mexanik taʼsirlardan (salqiliklar, kamarlarning va panjara elementlarining qiyshayishi hamda h.k.) ustunlarning shikastlanishi;

ustun ulanish choklarining nuqsonlari, payvand choklarning sifati, bogʻlar va ulanish panjaralari elementlarining egriligi;

bogʻlarning ustunlarga birikish tugunlarining ulanishi, fasonkalarning qiyshayishi va uzilishi yoki payvand choklar boʻylab buzilishi;

poydevorlarda ustunlar mahkamlanish ankerlarining holati;

ustunlar traversalari va konsollariga kran osti toʻsinlarining tayanish tugunlarining holati;

asosiy poʻlatdagi yoki payvandli ulamalardagi hamda kran osti toʻsinining va ustunlarga tormoz konstruksiyalarining mahkamlanish joylaridagi yoriqlar;

elementlarning korroziya taʼsiridagi shikastlanishlari va h.k.

v) kran osti yoʻli izlarida ular foydalanishni boshlagandan soʻng 4 — 6 yil oʻtgandan keyin quyidagi koʻrinishdagi birinchi shikastlanish belgilari paydo boʻladi:

kran osti toʻsinlari va tormoz toʻsinlarining ustunlarga mahkamlanish joylari hamda ular orasidagi bogʻlanishlar buziladi;

toʻsinlarning yuqori kamarlaridagi devorchalariga yaqin joylarda va payvand choklarda darzlar paydo boʻladi, shuningdek parchinlar bilan mahkamlangan toʻsinlarda quyi va yuqori kamarlar zaiflashadi hamda burchakliklarda yoriqlar paydo boʻladi.

Kran osti konstruksiyalarni tekshirishda quyidagilarga alohida eʼtibor qaratish kerak:

payvandlangan kran osti toʻsinlarining nuqsonlari, ayniqsa toʻsinlarning chetki uchlarida va pastki hamda yuqorigi kamarlardagi choklarning holati, toʻsinlarning salqiligi va deformatsiyasi, toʻsinlarning bikrlik qovurgʻalari va devorchalarining holati;

toʻsinlarning kamarlari va devorchalarida zavod sharoitida tayyorlangan choklarning joylashishi va sifati boʻyicha talablarning bajarilishi. Koʻp oraliqli uzluksiz balkalarda montaj tutashmalaridagi birikish joylariga va choklarga alohida eʼtibor qaratiladi;

elementlarning mahalliy salqiliklari va qiyshayishlari hamda bikrlik qovurgʻalari orasidagi egriliklarning mavjudligi;

tormoz konstruksiyalari, ularning ustunlarga birikish tugunlarining holati;

oʻzaro tayanchlar orasidagi toʻsinlarning ulanish tugunlari;

kran osti toʻsinlarga relslarning mahkamlanish holati, ilgaklar va boltlar, qistirgich plankalar va boshqalarning zaiflanishi hamda buzilishi.

g) boshqa turdagi konstruksiyalarni tekshirishda quyidagilar aniqlanadi:

asosiy va ikkinchi darajali toʻsinlarning ustunlar bilan birikish tugunlarining holati;

ustunlar, bogʻlanishlar va boshqa konstruksiyalarning holati.

Tashqi belgilari boʻyicha poʻlat konstruksiyalarning texnik holatini baholash mazkur shaharsozlik normalarining 2-ilovasida keltirilgan.

Poʻlat konstruksiyalarda nuqson va shikastlanishlar paydo boʻlishining tasnifi va sabablari mazkur shaharsozlik normalarining 5-ilovasida keltirilgan.

3-§. Poʻlat konstruksiyalarni batafsil tekshirish

102. Poʻlat konstruksiyalarni batafsil tekshirishda quyidagilar amalga oshiriladi:

konstruksiyalar salqiliklari, yoriqlarning ochilishi, tayanch tugunlarining siljishi, konstruksiyalarning vertikaldan ogʻishi va boshqalarni bevosita tekshirish natijalari boʻyicha aniqlangan nuqsonlarni instrumental oʻlchash;

konstruksiyalarning korroziyasi natijasida shikastlanishini baholash;

payvand, parchin mixli va boltli birikmalarni instrumental tekshirish;

poʻlatning fizik-mexanik tafsilotlarini aniqlash.

103. Korroziya taʼsirida shikastlangan poʻlat konstruksiyalarning texnik holatini baholashda korroziya turi, uning sifat va miqdoriy koʻrsatkichlarini aniqlash kerak. Korroziyaning sifat koʻrsatkichlariga uning zichligi, tuzilishi, rangi va korroziya mahsulotining kimyoviy tarkibi kiradi. Sifat koʻrsatkichlari laboratoriya tadqiqotlari yordamida korroziya mahsulotini tadqiq qilish orqali hamda uning rangi vizual tekshiruvlar boʻyicha aniqlanadi. Korroziya taʼsirida shikastlangan poʻlat konstruksiyalarning miqdoriy koʻrsatkichlariga ularning yuzasi, korroziyada yemirilgan maydonning chuqurligi, yoʻqotilgan yuzaning kattaligi hamda korroziyaning tezligi kabi koʻrsatkichlar kiradi.

104. Korroziya natijasida shikastlangan hamda ularning tarqalish zonasini koʻrsatuvchi maydonning yuzasi konstruksiyaning umumiy yuzasiga nisbatan foizlarda ifodalanadi.

Korroziya taʼsiridan zararlangan elementlarning qalinligi ularning uzunligi boʻylab kamida uchta kesimi boʻyicha oʻlchanadi. Har bir kesimda kamida uchta oʻlchov amalga oshiriladi.

105. Boshlangʻich holatdan qalinlikga nisbatan koʻndalang kesim yuzasining yoʻqotilish kattaligi foizlarda ifodalanadi. Elementlarning dastlabki qalinligi loyihada berilgan nominal maʼlumotlarga koʻra, korroziyadan shikastlanmagan joylarda yoki bunday joylar boʻlmagan holda qalinligi deb qabul qilinadi. Elementlarning qalinligi elementning uzunligi va koʻndalang kesimi boʻyicha bir necha joylardan oʻlchanadi. Korroziya taʼsiridan yoʻqotishlar kattaligini taxminan korroziya mahsulotining qalinligini oʻlchash bilan aniqlash mumkin. Elementning bir tomonidagi korrozion yoʻqotishlar kattaligi oksid qatlam qalinligining taxminan 1/3 qismiga teng.

Poʻlat qarshiligi uning bir tekis korroziyasida oʻrtacha yemirilish tezligi hamda notekis korroziyada alohida korroziya shikastlanish chuqurligining paydo boʻlishi bilan mm/yil boʻyicha aniqlanadi.

4-§. Payvand chokli, parchin mixli va boltli birikmalarni tekshirish

106. Payvand choklarini tekshirish eng masʼuliyatli ishlardan hisoblanadi, chunki payvand chok va chok yaqinidagi joylar korroziya va yoriqlar paydo boʻlishi ehtimoli yuqori boʻlgan zaif joylar hisoblanadi.

Payvand choklarni tekshirish quyidagi ishlarni oʻz ichiga oladi:

yoriqlar va boshqa shikastlanishlarni aniqlash maqsadida tashqi sirtni loy va shlaklardan tozalash;

chokning katetlari oʻlchamlarini aniqlash.

107. Choklardagi ichki nuqsonlar bolgʻa bilan urib koʻrish yordamida aniqlanadi. Unda sifatli choklar poʻlat bilan bir xil ovoz chiqaradi. Dagʻal va xira tovushlar unda nuqsonlar mavjudligidan darak beradi.

Parchin mixli va boltli birikmalardagi shikastlanishlarni ularni tashqi koʻrinishlarini kuzatish hamda bolgʻa bilan urib koʻrish orqali aniqlanadi. Zarbda boʻsh parchin mix hamda boltlarda dagʻal va xira tovushlar chiqaradi. Barmoq bilan tegilganda titrashlar mavjudligi seziladi. Yuqori mustahkamlikka ega boltlar maxsus kleymalar va shaybalar mavjudligi bilan ajralib turadi.

108. Boltlarni tortish orqali nazorat qiluvchi kalitlar yordamida burash bilan amalga oshiriladi. Unda birikmalarni boltlardan boʻshatishga va toʻliq ulamaslikka yoʻl qoʻyilmaydi.

109. Payvand birikmalar poʻlatining sifatini baholashda, zaruratga qarab poʻlatning mexanik koʻrsatkichlari payvandlangan choklardan silindrik namunalarni choʻzishga sinash orqali, chok poʻlatning zarbiy qovushqoqligini va chok atrofida manfiy haroratlardan birida -20°S yoki -40°S da sinash orqali aniqlanadi. Payvand birikmalarda ulanish joylarining mustahkamligi va plastikligi choʻzilish va siqilishga, chok va uning atrofidagi poʻlatning qattiqligini payvand birikmalarning yassi namunalarini sovuq holatda sinash orqali aniqlanadi. Namunalarga qoʻyiladigan talablar, ularni tanlash va sinash usullariga koʻra GOST 6996 ga muvofiq amalga oshiriladi.

110. Payvand birikmalarning hisob qarshiligi ShNQ 2.03.05-13 dagi koʻrsatmalarga asosan poʻlatning markasi, payvand materiallari, payvand turlari, choklarning joylashish holati va nazorat usullarini hisobga olib belgilanadi. Ushbu maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda burchak choklar uchun poʻlat chokning vaqtinchalik qarshiligining meʼyoriy qiymati Rwun ni element poʻlatining vaqtinchalik qarshiligining meʼyoriy qiymati Run ni chok materialining ishonchlilik koeffitsiyenti γwm, βf = 0,7 va βz = 1,0 koeffitsiyentlar, konstruksiyaning ish sharoiti koeffitsiyenti γc= 0,8 ga koʻpaytirish orqali teng miqdorda qabul qilish mumkin. Choʻzilishga ishlaydigan chok birikmalari poʻlatning hisob qarshiligi konstruksiyalar uchun oquvchanlik chegarasi Rwy= 0,85Ry boʻyicha hisoblanadi.

Elektr payvandlash yordamida konstruksiyalarni kuchaytirish zarur boʻlgan hollarda, kuchaytiriladigan elementlar poʻlatining payvandlanuvchanligi ulardagi uglerodning ekvivalentiga taqqoslab aniqlanadi hamda 0.62 dan ortiq boʻlmasligi kerak boʻladi.

5-§. Konstruksiyalarda poʻlatning sifatini aniqlash

111. Poʻlat konstruksiyalarni tekshirishda konstruksiyalar tayyorlangan poʻlatning sifatini aniqlash, yaʼni markasini, poʻlat xossalarining shu markadagi poʻlat uchun standartiga va hisob koʻrsatkichlariga muvofiqligini aniqlash kerak.

Buning uchun, zaruratga koʻra, poʻlat va uning mustahkamlik koʻrsatkichlarini taʼminlash uchun amaldagi GOST va TSh (texnik shartlar) ga muvofiq poʻlat yoki muqobilining markasi aniqlanadi:

oquvchanlik chegarasi, vaqtinchalik qarshilik;

plastiklik — nisbiy uzayish va nisbiy qisqarish;

moʻrt, sinishga moyilligi — turli haroratda va eskirishi natijasida zarbiy qovushqoqlikning kattaligi;

payvandlanuvchanlik (zarur hollarda).

Konstruksiyalar guruhi va ularni ekspluatatsiya qilish shartlari uchun talab qilingan poʻlat xususiyatlarini tartibga solishning majmui ShNQ 2.03.05-13 talablariga muvofiq oʻrnatiladi. Poʻlat sifatini baholash uchun dastlabki maʼlumotlar sifatida ishchi chizmalar va poʻlat sertifikati, elektrodlar, payvandlash simlari, poʻlat buyumlari hamda obyekt qurilayotgan vaqtda amalda boʻlgan meʼyoriy hujjatlar talablari asosida bajariladi.

112. Ishchi chizmalar yoki sertifikatlari boʻlmagan taqdirda, shuningdek, undagi maʼlumotlar yetarli boʻlmagan holda, konstruksiyalarda poʻlatning sifati pastligi (qatlamlanish, moʻrt yoriqlar va boshqalar) natijasida shikastlanishlar aniqlangan taqdirda hamda konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatining zaxiralari oʻrganilayotganda poʻlatning sifati tekshirilayotgan konstruksiyadan ajratib olingan sinov namunasidan tayyorlangan namunalarni laboratoriya tekshiruvidan oʻtkazish yoʻli bilan aniqlanadi.

Poʻlat namunalarini laboratoriya sharoitida tadqiq qilishda tekshirilayotgan konstruksiyalar poʻlatining holatini baholashda zaruratga qarab, ularning kimyoviy tarkibi, mexanik xususiyatlari va boshqa koʻrsatkichlari aniqlanadi.

Konstruksiya elementlaridan sinov uchun namunalar, ulardagi kuchlanish miqdori kam boʻlgan joylarda biriktirilmagan burchaklik tokchalaridan, toʻsinlarning uchidagi joylardagi tokchalardan ajratib olinadi.

Sinov namunalarini ajratib olishda konstruksiya elementining mustahkamligi taʼminlangan boʻlishi kerak, zarur hollarda sinov namuna ajratib olinadigan joylar kuchaytirilishi yoki mustahkamlovchi qurilmalar oʻrnatilishi kerak.

113. Poʻlat konstruksiyalarda poʻlatdan sinov namunalarini olish, ularning xususiyatlarini aniqlash maqsadida poʻlat namunalarini tayyorlash va sinovdan oʻtkazish standartlar talablarini hisobga olgan holda texnik topshiriqqa yoki ishlarning dasturiga muvofiq amalga oshiriladi.

114. Laboratoriya sinovlari vaqtida quyidagilar aniqlanadi:

oquvchanlik chegarasi, vaqtinchalik qarshilik va nisbiy uzayish;

ShNQ 2.03.05-13 boʻyicha zarur boʻlgan konstruksiyalar uchun GOST 9454-78 ga muvofiq poʻlatning zarbiy qovushqoqligi.

115. Namunalarning mexanik sinovlari GOST 1497-84, 9454-78 va ShNQ 2.03.05-13 koʻrsatmalariga asosan oʻtkaziladi.

116. Poʻlatning kimyoviy tarkibi kimyoviy yoki spektral tahlil asosida aniqlanadi. Poʻlatning tuzilishi — zarur hollarda (nomaʼlum poʻlat, uzoq muddat foydalanilganda va boshqalar) — metallografik tahlil asosida, mikrodarzlarning mavjudligi va tafsiloti GOST 10243-75 va GOST 5639-82 boʻyicha aniqlanadi.

117. Tegishli GOST talablariga muvofiq laboratoriya sinovlari asosida poʻlatning markasi aniqlanadi.

9-bob. Yogʻoch konstruksiyalarni tekshirishning oʻziga xos xususiyatlari

118. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlarini tekshirish obyekt tarkibidagi barcha qurilish konstruksiyalarni tekshirish bilan birgalikda amalga oshirilishi lozim.

119. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlarining texnik holatini tavsiflovchi asosiy xususiyatlari:

shakl va holatining ustivorligini yoʻqotishi, buzilishning har qanday koʻrinishi;

geometrik oʻzgarmaslik shartining buzilishi;

ekspluatatsiya jarayonida yogʻoch konstruksiyalarining elementlari orqali olgan mavjud va miqdoriy mexanik, biologik, entomologik, korroziya va boshqa shikastlanishlar koʻrsatkichlari;

salqiliklar natijasida konstruksiyalarning deformatsiyasi, materiallarning oquvchanligi va birikmalarda siljishi;

yogʻoch konstruksiyalarning harorati-namlik ekspluatatsiya sharoitda ishlashi;

yogʻoch konstruksiyalar elementlarining namligi;

bino va inshootlarning yogʻoch qismlariga tashqi taʼsirlarning miqdoriy tafsilotlari.

1-§. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlarini tekshirish usullari

120. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlarini tekshirishda butun obyekt boʻyicha uning yuk koʻtaruvchi toʻsuvchi konstruksiyalari, materiallarning mustahkamligi va fizik-mexanik xossalari, obyektdan foydalanish boʻyicha maʼlumotlar toʻplanadi. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlari bevosita va instrumental tekshirish usullari bilan amalga oshirilishi kerak. Shu bilan birga, quyidagilarni tekshirish va aniqlash zarur boʻladi:

uchastkalarining buzilishi, ustivorligining yoʻqolishi va salqiliklarining paydo boʻlishi natijasida obyektning yogʻoch qismlarida koʻzga tashlanuvchi shikastlanishlar paydo boʻlishi;

yogʻoch elementlardagi yoriqlar;

bino va inshoot yogʻoch qismlarining himoya yoki dekorativ qoplamalaridagi yoriqlar;

bino va inshoot yogʻoch qismlarining noqulay atmosfera, kondensatsiya va texnik namlanish hamda sovuq oʻtkazuvchi “koʻpriklar” qismlari;

bino va inshootning yogʻoch qismlariga tashqi taʼsirlar, jumladan obyektning konstruktiv va texnologik xususiyatlari, materiallarning xususiy ogʻirligini hisobga olgan holda amalda taʼsir qiluvchi doimiy va vaqtinchalik yuklarning sxemalari hamda ularning koʻrsatkichlari;

hisob sxemalar va geometrik oʻlchamlari — oraliqlar, kesim yuzalari, tayanish sharti va yogʻoch konstruksiyalar va elementlarning mahkamlanishi sxemalari;

bino va inshootning, jumladan ularning yogʻoch qismlarining fazoviy bikrligi;

konstruksiya va yogʻoch elementlarini birikish tugunlarining holati;

bino va inshootning yogʻoch qismlarini konstruktiv elementlarining bio-entomologik, yongʻin va korroziya taʼsiridan shikastlanish darajasi;

obyekt, konstruksiyalar tarkibidagi alohida elementlar va birikish tugunlarining haqiqiy salqiliklari, deformatsiyalari va yogʻoch qismlarining koʻchishlari;

materiallarning mustahkamlik va fizik-mexanik koʻrsatkichlari;

konstruksiyalarning harorat-namlik ekspluatatsiya sharoiti;

yogʻoch konstruksiyalariga taʼsir qiluvchi ekspluatatsiya muhitining kimyoviy agressivligi;

obyekt yogʻoch qismlarini qayta ishlangan himoya qatlamining mavjudligi va texnik holati;

obyekt va uning yogʻoch qismlarining yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiqligi;

loyiha mavjud boʻlgan hollarda obyekt yogʻoch qismlarining loyiha talablariga muvofiqligini aniqlash.

Tekshirish ishlari oʻtkazilishida obyektning qismlari boʻyicha aniqlangan nuqsonlarning roʻyxati tuzilishi kerak. Obyekt va konstruksiyalarning shikastlangan maydonlarni koʻrsatgan holda uning qismlari tarkibidagi hamda ochilgan joylari va sinov namunalari olingan joylarning oʻlchov chizmalari chizilishi kerak. Bundan tashqari konstruksiyalarning nuqsonli holatini aks ettiruvchi lavhalarni suratga olish kerak.

Nuqsonlarni qayd qilish roʻyxatining tavsiya etilgan shakli mazkur shaharsozlik normalarining 1-ilovasiga muvofiq taqdim etiladi.

121. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlarini tekshirishda inshootlarning ehtimoliy bio-entomologik shikastlanish va muzlash zonalari ehtimoli boʻlgan quyidagi maydonlarga alohida eʼtibor qaratish lozim:

yogʻoch elementlarining poydevorlarga, tosh devorlarga, poʻlat va temirbeton ustunlar va boshqalarga tayanish tugunlari;

tashqi devorlar boʻylab binoning perimetri boʻyicha yopma va orayopmalarning maydonlari;

shamollash derazalari joylashgan chordoq yopmasi maydonlari, parapetlar va tom yopmasi ustidan chiquvchi shamollatish shaxtasi elementlari, kanalizatsiya ustunlari, dudburonlar, elektr taʼminoti, televideniya va boshqa tizimlarning mahkamlovchi elementlari;

deraza osti, balkonlar va suv oqib tushish kanallari joylashgan joylar, tom yopmasining karniz qismidan pastda joylashgan devorlar maydonlari;

isitish, kanalizatsiya va suv taʼminoti quvurlari, sanuzellar, balkonlar joylashgan joylardagi orayopma plitalarining maydonlari;

devor panellari orasidagi va yopma plitalari orasidagi choklar.

122. Obyektning yogʻoch qismlarini holati va haqiqiy tarkibini aniqlash uchun undagi joylarni tanlab ochib koʻrish lozim. Obyektning yogʻoch qismlarini oʻrganishda shikastlangan joylaridan ochish maqsadga muvofiqdir.

123. Obyektning yogʻoch qismlarini tekshirishda dekorativ bezak elementlarining yaxlitligi va mahkamlanishi aniqlanishi kerak.

Tugun birikmalarini tekshirishda quyidagilar aniqlanadi:

birikmaning turi va sxemasi;

taʼsir qilayotgan zoʻriqishlarning haqiqiy uzatilish sxemasi;

ulanadigan va unga ulanuvchi elementlarning geometrik koʻrsatkichlari;

ulanadigan elementlarni joylashtirish (mixlar, shurflar va boshqalar);

yogʻoch elementlarda qisqargan yoriqlarga nisbatan ulanadigan elementlarning holati;

ishchi birikmalarning ulanish holati va oʻlchami, jumladan elementlarning yaxlitligi va bogʻlanishlarning zichligi, boʻshliqlari va ekssentrisiteti.

124. Yogʻoch pardadevorlar konstruksiyalarining holati tashqi koʻrinishi bevosita tekshirish orqali amalga oshiriladi, bundan tashqari, urib koʻrish, burgʻilash, teshiklar ochish va alohida joylarini ochish yoʻli bilan aniqlanadi.

125. Pardadevorining karkasi va mahkamlovchi poʻlat detallarning holati loyiha boʻyicha va metall qidiruvchi asboblar yordamida aniqlanadi.

126. Yuk koʻtaruvchi pardadevorlarni tekshirishda har qavatda orayopma toʻsini tayangan joyidagi bogʻlanishlar ochib koʻrish bilan aniqlanadi.

Bundan tashqari yana quyidagilar baholanadi:

sanitar-texnik jihozlar, quvurlar joylashgan joylardagi pardadevorlar maydonining holati;

pardadevor sirti bilan suvoqning yopishishi;

pol konstruksiyasiga tayanish natijasida choʻkish va h.k.

127. Yogʻoch orayopmalarni tekshirishda:

0,5 — 1 m uzunlikdagi oraliqda joylashgan ikkitadan kam boʻlmagan toʻldiruvchilar va toʻsinlarni oʻlchash imkonini beruvchi pol maydonida konstruksiyalar qismlarga ajratiladi;

yuk koʻtaruvchi yogʻoch orayopma konstruksiyalariga yogʻoch qoplamalarni birikishini batafsil koʻzdan kechirish maqsadida ustidagi toʻkma, undagi boʻyoq va qoplama tayanchlari tozalanadi;

toʻsin yogʻochi va toʻldiruvchi materiallarning sifati GOST 16483.3, GOST 16483.7 va GOST 16483.10 talablariga muvofiq aniqlanadi;

yogʻochning shikastlangan chegaralari oʻrnatiladi;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning koʻndalang kesim yuzasi va qadami aniqlanadi.

128. Konstruksiyalarni ochib oʻrganish jarayonida chizmalarda quyidagilar koʻrsatiladi:

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning va koʻndalang kesim yuzalarining oʻlchamlari;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar orasidagi masofa;

qoplama boʻyicha suvoqning turi va qalinligi;

toʻkma qatlamning turi va qalinligi;

suv sizgan, koʻndalang kesim yuzalarining zaiflashgan, shikastlagan hamda deformatsiyalangan orayopmaning maydonlari.

2-§. Bino va inshootlar yogʻoch qismlarining shikastlanishlari

129. Yogʻoch elementlarining buzilish belgilari quyidagilardan iborat:

tolalar boʻylab siqilishda, siqilish bilan egilishda — yogʻoch tolalarining toʻplangan buzilishlari uning siqilish zonalarida roʻy beradi;

egilishda — yogʻochning “koʻzli” qatlami boʻylab choʻzilgan zonasidagi buzilish (yaxlit yogʻoch uchun), tishsimon ulanishdagi yogʻochning eguvchi momentning maksimal taʼsiri hududi boʻylab (yelimlangan yogʻoch uchun), elementning tayanch zonasidagi neytral oʻqqa yaqin joylashgan yogʻochning yon tomonlarida yoriqlar ochilishi roʻy beradi;

choʻzilishda — yogʻochning koʻndalang kesimi, zaiflashgan tishli choklari, “koʻzlari”, chuqurchalari, kesimlari, teshiklari va boshqalar boʻylab yoriqli yuzalar paydo boʻladi;

barcha koʻrinishdagi ezilishga ahamiyatli deformatsiyalar yuzalari tolalar boʻylab burchak ostida ezilish natijasida vujudga keladi;

tolalar boʻylab ezilishda — oraliq yoriqlarning ochilishi yoki ezilish yuzalari boʻylab yogʻoch elementida buzilishlar roʻy beradi.

130. Yogʻoch konstruksiyalar ulanishining buzilish belgilari quyidagilardan iborat:

ulanadigan va unga ulanuvchi elementlarning sinishi;

tortilgan boltlarning zaiflashishi natijasida birikma zichligining yoʻqolishi;

QMQ 2.03.08-98 ga muvofiq ruxsat etilgan qiymatdan ortiq boʻlgan qoʻshish natijasida hosil boʻladigan deformatsiyalar. Elimlanmagan holda bir necha egiladigan elementlardan tashkil topgan qiya sterjenlarni ulash uchun chegaraviy deformatsiyalarning qiymati 4 mm ni tashkil qiladi;

yelimlanadigan choklar boʻylab yelimlab yopishtirilgan elementlarning qatlamlarga ajralishi.

131. Shikastlanishlarni qayd etishda quyidagilarni koʻrsatish kerak:

obyekt yogʻoch qimiqlarining shikastlanish tasnifini;

shikastlanishlar aniqlangan konstruksiyalarni;

konstruksiyalardagi shikastlanishlarning joylashgan oʻrnini;

shikastlanishlarning miqdoriy xususiyati — salqiliklar qiymati, yoriqlarning ochilish chuqurligi va uzunligi, yogʻoch elementlarida yon tomonlama yoriqlarning holati va yoʻnalishi, ularning entomologik va yongʻin taʼsiridan shikastlanish chuqurligi hamda maydonining oʻlchamlari, konstruksiyalar yogʻoch yoki poʻlat elementlarining korroziya taʼsirida shikastlanish darajasi.

132. Bino va inshootlar yogʻoch qismlarining biologik shikastlanish belgilari:

yogʻoch elementlarining qalinligi va yuzalarida zamburugʻlarning mavjudligi;

yogʻoch rangining oʻzgarishi;

destruksiya — mustahkamlikning yoʻqolishi, boʻylama va koʻndalang yoriqlar majmuasining mavjudligi, yogʻoch anizotropik tuzilishining siniq prizmasigacha oʻzgarishi;

yogʻoch elementlarini urib koʻrishda dagʻal boʻsh tovushlarning mavjudligi.

133. Bino va inshootlar yogʻoch qismlarining entomologik shikastlanish (hasharotlar tomonidan) belgilari:

yogʻoch elementlarida diametri 0,5 — 7,0 mm boʻlgan teshiklari toʻplamining mavjudligi. Teshiklar yumaloq yoki oval shakliga ega boʻlishi mumkin;

shikastlangan maydonlarda burgʻulangan kukunning mavjudligi;

massiv yogʻoch elementlarini urib koʻrganda dagʻal boʻsh tovushlarning mavjudligi;

bahor va yoz mavsumida yogʻoch konstruksiyalardagi shovqinlarning mavjudligi.

134. Bino va inshootlarning yogʻoch qismlari uchun eng xavflisi hasharotlar (lichinka, termit va qoʻngʻizlar) boʻlib, ularning hayotiy faoliyati yogʻochni yoʻq qilish bilan bogʻliq boʻladi.

3-§. Bino va inshootlar yogʻoch qismlarining mustahkamligini aniqlash va texnik holatini baholash

135. Tekshirish davomida yogʻochning quyidagi xususiyatlari aniqlanishi kerak: namlik, zichlik, tolalar boʻylab siqilishdagi mustahkamligi va statik kuchlar taʼsirida egilishi va elastiklik moduli. Boshqa xususiyatlari qoʻyilgan topshiriqqa muvofiq aniqlanishi kerak. Namunalarni tanlash va sinovlar oʻtkazishda GOST 16483.0-16483.10 talablari asosida bajarilishi lozim.

136. Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi elementlar uchun yogʻoch konstruksiyalar GOST 8486, GOST 9462 va GOST 9463 yogʻoch materiallari, koʻndalang kesimi doirasimon boʻlgan ignabargli va qattiq yogʻochlarga qoʻyilgan talablarning 1, 2 va 3 turlariga muvofiq boʻlishi kerak.

137. Mazkur meʼyoriy hujjat amaldagi QMQ 2.03.08-98 ning tegishli bandlari boʻyicha aniqlanadigan yogʻochning mustahkamlik xususiyatlari talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Yogʻoch konstruksiyalarni tekshiruv hisoblarini bajarishda QMQ 2.03.08-98 boʻyicha yogʻochning hisob koʻrsatkichlaridan foydalanish mumkin.

138. Yogʻoch konstruksiyalari elementlari va birikmalarini birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashda loyihalash boʻyicha meʼyoriy talablar bajarilishi kerak. Yogʻoch konstruksiyalar birikmalarida ulanuvchi elementlarni joylashtirishda ham QMQ 2.03.08-98 talablariga mos kelishi kerak.

139. Yogʻoch konstruksiyalari elementlarini ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashda konstruksiyalarning salqiliklar qiymatlari QMQ 2.01.07-96 da keltirilgan qiymatlardan katta boʻlmasligi kerak. Konstruksiyalarning ulanish tugunlaridagi deformatsiyalar qiymati yuqorida keltirilgan meʼyoriy hujjatda keltirilgan qiymatlardan katta boʻlmasligi kerak.

140. Oʻtkazilgan tekshiruv asosida bino va inshootlarning yogʻoch qismlarining keyingi ishga yaroqliligi haqida xulosa chiqariladi va inshootlarni mustahkamlash hamda ularni biologik, entomologik shikastlanish, yongʻin xavfi va korroziyadan himoya qilish choralari boʻyicha takliflar ishlab chiqiladi.

10-bob. Bino va inshootlar elementlarini tekshirish

141. Balkonlar, erkerlar, lodjiyalarni tekshirish quyidagilarni kuzatishlar orqali amalga oshiriladi:

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning materiali va balkon konstruksiyasining hisob sxemasi;

balkon va karniz elementlarining asosiy oʻlchamlari (uzunligi, plitalarning uzunligi va qalinligi, toʻsinlarning uzunligi va kesim yuzasi, osmalar, tirkamalar, yon toʻsinlar, yuk koʻtaruvchi toʻsinlar orasidagi masofalar);

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning holati (plitalar sirtidagi yoriqlar, salqiliklar, poʻlat toʻsinlar, armaturalar, elementlardagi korroziya, yopma va tekislovchi qatlam hamda balkon plitasining qiyaligi va h.k.);

erker va lodjiyalarning tayanch qismlari ostidagi devorlar tirkamasining va tayanch toʻsinlarning holati, erkerlarning binoga birikkan joylarida yoriqlarning mavjudligi, gidroizolatsiya qatlamining holati;

gʻishtlar nuragan joylarda karnizlar, suvoq qilinmagan devordagi qorishmaning holati, suvoq qilingan karnizlardagi yoriqlarning mavjudligi;

ustunlar, konsollar, tirkamalar, kronshteynlar va osmalar, tom qoplamasining holatining kuzatuvlar durbin yordamida amalga oshiriladi.

142. Yuk koʻtaruvchi elementlarning kesim yuzalarini aniqlash va devorga birikish holatini aniqlash, ochib koʻrish orqali amalga oshiriladi. Konstruksiyada ochiladigan joy balkon konstruksiyalar ishlashining hisob sxemasidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

143. Zinapoyalarni tekshirish orqali quyidagilar aniqlanishi talab qilinadi:

konstruksiyalarning xususiyatlari va qoʻllanilgan materiallari;

rekonstruksiya qilingan joylar, elementlarning birikishi, devorlarga konsturksiyalarning mahkamlanish joylari, zinapoya panjarasining mahkamlanish joylarining holati;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning deformatsiyasi;

zina maydonchasi, toʻsinlar, marshlar hamda qadamlarda yoriqlar va shikastlanishlarning mavjudligi. Binoda barcha zina maydonchasi va marshlari pastki va yuqori tomonlardan tekshiriladi.

144. Yigʻma temirbeton elementlardan tiklangan zinalarning deformatsiyasi va shikastlanishini aniqlash — zina maydonchalarining devorlarga tayanish joylarini, zina marshlarining tayanchlarini, poʻlat kosourlarga oʻrnatilgan tosh zinalarda zina maydonchalari toʻsinlarining devorga mahkamlanish joylarini ochib koʻrish orqali aniqlanadi.

Yogʻoch asosli va poʻlat kosourlarga oʻrnatilgan yogʻoch zinalarni tekshirishda toʻsinlarning devorlarga mahkamlanish joylarini ochish va elementlarning shikastlanish chegarasini va turini aniqlash uchun yogʻoch konstruksiyalarni zondlash orqali amalga oshiriladi.

145. Tom, yogʻoch stropila va fermalarni tekshirishda:

yuk koʻtaruvchi tizimlarning turi (toʻshama, panjara, progonlar) aniqlanadi;

tom yopmasining turi, tom yopmasi materialini yopma nishabligiga muvofiqligi, tom yopmasining esa, ichki suv oqizish tizimi kanallarining holati, ventilatsiya oʻtkazgichlarining mavjudligi hamda ularning tom yopma yuzasiga nisbatining muvofiqligi aniqlanadi;

tizimning asosiy deformatsiyalari aniqlanadi (toʻsin koʻrinishdagi yopmalar oraligʻining salqiligi va choʻzilishi, elementlar kesim yuzalari va ferma tugunlarining qiyalik burchagi), boʻsh birikmalarning siljishi (ulanadigan elementlarning oʻzaro siljishi, birikish va kesilgan joylarning ezilishi), buzilishning ikkinchi darajali deformatsiyalari va boshqa shikastlanishlar (kesishdagi yoriqlar, siqilishda qatlamlanish va boshqalar);

yogʻochning holati aniqlanadi (chirigan joylari, qoʻngʻizlar taʼsirida shikastlanishlarning mavjudligi), tosh va yogʻoch konstruksiyalar orasida gidroizolatsiya qatlamining mavjudligi.

146. Buzilishlar mavjud boʻlgan joylarda yogʻochning mustahkamlik sifatini baholash zamburugʻlar yoʻq boʻlgan holatda GOST 16483.18 yordamida amalga oshiriladi. Yogʻochning namligi GOST 16483.7 boʻyicha aniqlanadi.

147. Namlikni aniqlash va mexanik sinov tajribalarini oʻtkazish uchun yogʻochning buzilgan qismidan sinov namunalari ajratib olinadi. Mexanik sinov ishlari uchun namunalar soni uchtadan kam boʻlmasligi kerak.

148. Tom yopmalarining poʻlat konstruksiyalarini tekshirishda korroziya darajasi va zaiflashgan kesim yuzalari hamda salqiliklarning mavjudligi tekshiriladi.

149. Temirbeton panellar va chordoq orayopmasi qoplamalarini tekshirishda ulardagi aniqlangan yoriqlar va salqiliklari baholanadi.

150. Chordoq orayopmasini tekshirishda qatlam qalinligi, namligi va issiqlikni saqlovchi qatlam (toʻkma)ning hajmiy ogʻirligi, bugʻdan himoya qatlamining mavjudligi va zichligi tekshiriladi.

11-bob. Yuklar va taʼsirlar

151. Mavjud loyiha-texnik hujjatlar yoki texnik topshiriqlar asosida tekshirish uchun konstruksiyaga taʼsir qiluvchi doimiy va vaqtinchalik quyidagi yuklarning meʼyoriy qiymatlari aniqlanadi:

doimiy jihozlarning xususiy ogʻirligi;

saqlanayotgan materiallarning ogʻirligi;

yuk koʻtaruvchi kranlar, koʻtarma kranlar, polda harakatlanuvchi yuk tashish transportlari va boshqa koʻtarish uskunalari ogʻirligi;

koʻchiriladigan jihozlar va taʼmirlash materiallarining xususiy ogʻirligi;

QMQ 2.01.07-96 da koʻrsatilgan vaqtinchalik teng taqsimlangan yuklari, shamol va qor yuklari taʼsiri.

Bu yuklar uchun ishonchlilik koeffitsiyentlari QMQ 2.01.07-96 ga muvofiq olinadi.

152. Obyektni tekshirish vaqtida quyidagi haqiqiy yuklar aniqlanadi:

yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarning xususiy ogʻirligi;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga tayanadigan pollar, pardadevorlar va ichki devorlar ogʻirligi.

Yigʻma yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning xususiy ogʻirligidan hosil boʻladigan yuklar tekshirilayotgan obyektning qurilish davrida amalda boʻlgan chizmalar va kataloglar boʻyicha aniqlanadi, shuningdek chizmalar yoʻq boʻlgan holda — oʻlchashlar natijalari boʻyicha aniqlanadi.

Monolit temirbeton yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning ogʻirligi tekshiruv davomida olingan oʻlchashlar natijalari boʻyicha aniqlanadi.

Poʻlat konstruksiyalarning xususiy ogʻirligi asosiy elementlarni oʻlchov natijalari boʻyicha aniqlash mumkin.

Asosiy elementlarga quyidagilar kiradi:

fermalarda — kamarlar va panjara sterjenlari;

toʻsinlar va yaxlit devorli ustunlarda — kamar va devorchalari;

yigʻma ustunlarda — kamarlar;

bogʻlanishlarda — panjara kamarlari va elementlari.

Konstruksiyalarning toʻliq ogʻirligi asosiy elementlarning xususiy ogʻirliklarini mazkur shaharsozlik normalarining 7-ilovasiga muvofiq olinadigan ogʻirlik boʻyicha qurilish koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

153. Statsionar jihozlardan tushadigan yuklarni tabiiy sharoitda oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari boʻyicha aniqlashtirilgan holda texnik hujjatlar asosida aniqlanadi, statsionar jihozning joylashish sxemasi binoning boʻluvchi oʻqlariga bogʻlagan va konstruksiyalarga tayanish usulini koʻrsatgan holda tuziladi.

Jihozning haqiqiy ogʻirligi uning texnik pasporti boʻyicha qabul qilinadi. Zarur hollarda sxemaga qoʻshimcha ravishda kommunikatsiyalarning joylashishi ularning ogʻirligi va konstruksiyalarga mahkamlanish joylari koʻrsatilgan holda kiritiladi.

154. Yopma va orayopma konstruksiyalariga taʼsir qiluvchi doimiy yuklar (tovushdan va issiqdan himoyalovchi materiallar, tekislovchi qatlamlar, tom yopmalarining gidroizolatsiyasi, pol qoplamasi) ularni ochish bilan qatlamning zichligi va qalinligini aniqlash yoki tomonlari 0,04 — 0,25 m gacha boʻlgan yuzadagi maydonni qirqib materiallarning ogʻirligini tortib koʻrish bilan aniqlanadi. Unda ochishlar soni qavat sathida kamida uchta boʻlishi va tomonlari 500 m boʻlgan yuzadagi maydondan oltitadan kam boʻmasligi kerak.

Ochishlar natijalari boʻyicha meʼyoriy yuklar qiymatlari quyidagi ifodalar orqali hisoblanadi.

bu erda: qm— yukning oʻrta arifmetik qiymati boʻlib, barcha ochilgan maydonlar boʻyicha olinadi;

ta — Styudent koeffitsiyenti (12.1 jadvalga qarang);

n — ochilgan maydonlarning soni;

S — oʻlchashlar natijalarining oʻrta kvadratik chetlanishi;

bu erda, qi — i — namunaning ogʻirligi.

Barcha turdagi konstruksiyalarning xususiy ogʻirligidan yuklar uchun ishonchlilik koeffitsiyenti 1.1 ga teng deb qabul qilinadi.

155. Muhitning agressivlik darajasi QMQ 2.03.11-96 ga asosan aniqlanadi.

156. Zilzilaviy hududlarda ekspluatatsiya qilinayotgan bino va inshootlarni tekshirishda asosiy tebranish shakllariga mos xususiy tebranish davrlarini, hamda qaralayotgan nuqtalarning nisbiy koʻchishlarini aniqlash maqsadida mikrodinamik sinovlarni oʻtkazish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Mikrodinamik sinovlarni oʻtkazishda quyidagilardan foydalaniladi:

bevosita bino konstruksiyalariga yoki gruntga oʻrnatib, belgilangan yuklanish koʻrsatkichlari bilan seysmovibratorlarni qoʻllagan holda sinaladigan vibrodinamik usuli;

massasi 30 — 50 kg boʻlgan plastik yuk bilan yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarga zarba berish yordamida impuls uygʻotish usuli.

Styudent tα koeffitsiyentining qiymati 0,95 bilan taʼminlanganda (bir tomonlama cheklash)

12.1-jadval

Sinovlarsoni tα 1 6,31 2 2,92 3 2,35 4 2,13 5 2,01 6 1,94 7 1,89 8 1,86 9 1,83 10 1,81 11 1,80 12 1,78 13 1,77 14 1,76 15 1,75 20 1,73 25 1,71 30 1,70 40 1,68

12-bob. Konstruksiyalar va ularning elementlarini tekshirish hisoblari

157. Bino va inshootlarni hisoblash va konstruktiv elementlardagi zoʻriqishlarni ekspluatatsion yuklamalar taʼsirida aniqlash qurilish mexanikasi va materiallar qarshiligi usullari asosida amalga oshiriladi.

Hisoblash ishlari sertifikatlangan kompyuter dasturlari yordamida muhandislik usullari bilan amalga oshirilishi mumkin. Hisoblashlar aniq tekshiruvlar natijalarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi:

binoning geometrik koʻrsatkichlari va uning konstruktiv elementlari, yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning oraliqlari, balandliklari, hisob kesim yuzalarining oʻlchamlari;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning tayanish va birikish sxemalari, ularning haqiqiy hisob sxemalari;

konstruksiyalarda qoʻllanilgan materiallarning hisob qarshiliklari;

konstruksiyalardagi yuk koʻtarish xususiyatiga taʼsir qiluvchi nuqsonlar va shikastlanishlar;

bino va inshootning haqiqiy yuklari, taʼsirlari va ishlash sharoitlari.

158. Haqiqiy hisoblash sxemasi tekshirishlar natijalari boʻyicha aniqlanadi. Unda quyidagilar aks ettirilishi kerak:

tayanish sharti yoki boshqa yondosh qurilish konstruksiyalari bilan birikishi hamda tayanch mahkamlanishining deformatsiyalanishi;

kesimlar yuzalarining geometrik oʻlchamlari, oraliqlar va ekssentrisitetlarning qiymati;

haqiqiy yoki talab qilinadigan yuklarning turi va tavsifi, ularning qoʻyilish nuqtasi yoki konstruktiv elementlar boʻylab taqsimlanishi;

konstruksiyalarning nuqsonlari va shikastlanishlari;

Temirbeton konstruksiyalar ishining real hisob sxemasini aniqlashda ularning geometrik koʻrsatkichlari bilan birga haqiqiy armaturalanish va oʻzaro birikish usulini hisobga olish kerak.

159. Beton va temirbeton konstruksiyalarining yuk koʻtarish xususiyatini hisoblash QMQ 2.03.01-97 ga muvofiq amalga oshiriladi.

160. Poʻlat konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini hisoblash ShNQ 2.03.05-13 ga muvofiq amalga oshiriladi.

161. Tosh va armaturalangan tosh konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini hisoblash QMQ 2.03.07-98 ga muvofiq amalga oshiriladi.

162. Yogʻoch konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini hisoblash QMQ 2.03.08-98 ga muvofiq amalga oshiriladi.

163. Zilzilaviy hududlarda ekspluatatsiya qilinadigan bino va inshootlar konstruksiyalarining hisobi QMQ 2.01.03-19 ga muvofiq amalga oshiriladi.

164. Amalga oshirilgan hisoblar asosida quyidagilar aniqlanadi:

ekspluatatsiya yuklari, jumladan seysmik taʼsirlardan konstruksiyalardagi zoʻriqishlar aniqlanadi;

konstruksiyalarning yuk koʻtarish xususiyati aniqlanadi.

Ushbu qiymatlarni taqqoslash konsturksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatiga nisbatan haqiqiy yuklanish darajasini koʻrsatadi.

165. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarda oʻtkazilgan tekshirishlarga asoslanib, tekshirish hisoblarini bajarish va natijalarni tahlili boʻyicha konsturksiyalarning texnik holati kategoriyasi toʻgʻrisida xulosa qilinadi va ulardan kelajakda xavfsiz foydalanish boʻyicha yechimlar qabul qilinadi.

Agar konstruksiyadagi zoʻriqishlar uning yuk koʻtarish xususiyatidan oshib ketsa, hatto tekshirish vaqtida bevosita kuzatishlarda yaqqol koʻrinadigan shikastlanishlar boʻlmagan holda ham konstruksiyaning holati ruxsat etilmagan yoki avariya holati deb tan olinishi kerak.

13-bob. Muhandislik jihozlarining texnik holatini tekshirish

166. Bino va inshootlarning texnik holatini kompleks tekshirish jarayonida muhandislik jihozlari tizimlarining texnik holatini tekshirish amalga oshiriladi.

167. Muhandislik jihozlari va ularning elementlarini tekshirish, tizimning haqiqiy texnik holati, nuqsonlar, shikastlanishlar va nosozliklar, jismonan va maʼnan eskirishni miqdoriy baholash hamda loyihadan chetlashishlarni oʻz ichiga oladi.

Muhandislik jihozlari tizimining maʼnan eskirishi zamonaviy meʼyoriy talablar boʻyicha ularning ekspluatatsiya sifatiga nomuvofiqligi yoki oʻzining funksional vazifasiga koʻra oʻrnini bosa oladigan boshqa muhandislik jihozlarining yoʻqligi bilan aniqlanadi.

168. Issiq va sovuq suv taʼminoti, isitish tizimlari, kanalizatsiya, ventilatsiya, chiqindi quvurlari, gaz taʼminoti va suv tushish quvurlarini batafsil tekshirishda barcha zarur sinov va hisob-kitoblarni amalga oshiradigan, xulosa va muammolarni bartaraf etish boʻyicha tavsiyalar beradigan malakali tashkilotlarni jalb etish talab etiladi.

14-bob. Toʻsuvchi konstruksiyalar tovushdan himoya qatlamini, muhandislik jihozlar shovqinini, vibratsiya va tashqi shovqinni tekshirish

169. Binolar toʻsuvchi konstruksiyalarining tovushdan himoya xususiyatlari (devorlar, pardadevorlar, qavatlararo yopmalar, eshiklar va tashqi toʻsuvchi konstruksiyalarning tovushdan himoyasi) GOST 27296 ga muvofiq tabiiy sharoitda oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

170. Tovushdan himoya qatlamining tabiiy sharoitdagi oʻlchovlari qoidaga koʻra binoning boʻsh qismlarida amalga oshiriladi. Unda konstruktiv yechimlari va qoʻllash sharoiti (rejaviy, konstruktiv) boʻyicha oʻzaro farq qiladigan toʻsiq variantlari sinab koʻriladi. Masalan, toʻsuvchi konstruksiyalar variantlari sifatida yuzalari turlicha boʻlgan xonalardagi orayopmalar, turli qalinlikdagi devorlarga tayanadigan, ikkitadan ortiq xonani ajratib turadigan akustik jihatidan bir jinsli boʻlmagan orayopmalar koʻrib chiqiladi.

171. Muhandislik, texnologik uskunalar va tashqi manbalarning ishlashidan paydo boʻladigan shovqinni oʻlchashda hamda tashqi toʻsuvchi konstruksiyalarning issiqlik oʻtkazish koʻrsatkichlarini aniqlashda barcha zarur sinovlar va hisob-kitoblarni oʻtkaza oladigan, muammolarni bartaraf etish boʻyicha xulosa va tavsiyalar beradigan malakali mutaxassislar jalb etilishi mumkin.

15-bob. Bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilish

1-§. Asosiy qoidalar

172. Foydalanishdagi binolarning monitoringi yangi qurilayotgan obyektlarning taʼsir zonasida joylashgan bino va inshootlarning ishonchliligini taʼminlash va atrof-muhitni saqlash uchun moʻljallangan kompleks tizimni oʻzida aks etadi.

173. Mavjud bino va inshootlar ekspluatatsiyasining ishonchliligi va saqlanishini taʼminlash, atrof muhitning salbiy oʻzgarishlariga yoʻl qoʻymaslik, konstruksiyalardagi nuqsonlarning oldini olish va bartaraf etish hamda qabul qilingan yechimlar bajarilishini tekshirib borish boʻyicha yechimlarning ishlab chiqilishi monitoringni vazifasiga kiradi.

174. Monitoring jarayonida yangi qurilish yoki rekonstruksiya taʼsiridagi ekspluatatsiya qilinayotgan bino va inshootlarning holati boʻyicha xususiyatlarining sifat va miqdoriy oʻzgarishiga olib keluvchi statik, dinamik va texnik taʼsirlarning butun majmuasi hamda ularning ekspluatatsiyaga yaroqliligi koʻrib chiqilishi lozim. Zarurat tugʻilganda ularning ekspluatatsion ishonchliligini taʼminlash uchun konstruktiv yoki boshqa himoya choralari ham ishlab chiqilishi kerak.

175. Monitoring buyurtmachining texnik topshirigʻiga koʻra geotexnik tadqiqotlar, loyiha yechimlari va ishlarni bajarish texnologiyasini ishlab chiqish masalalari bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan amalga oshiriladigan yangi qurilish yoki obyektni rekonstruksiya qilish bilin birgalikda bajariladigan ilmiy-texnik ishlarining tarkibiy qismi hisoblanadi.

176. Quyidagi hollarda monitoring olib boriladi:

bino va inshootlarning texnik holatini nazorat qilish va ushbu holatning yomonlashuviga olib keladigan salbiy omillarni oʻz vaqtida bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni koʻrish;

yuk koʻtaruvchi konstruksiyalar kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatida oʻzgarishlar paydo boʻlgan va shuning uchun ularning texnik holatini tekshirish zarurati tugʻilgan obyektlarni aniqlash;

obyektlar ish qobiliyatining cheklanishiga yoki avariya holatiga olib kelishi mumkin boʻlgan konstruksiyalar va zamin gruntlarining kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatining salbiy oʻzgarishining erta bosqichini oʻz vaqtida aniqlash hisobiga bino va inshootlarning xavfsiz ishlashini taʼminlash;

obyektning texnik holatidagi oʻzgarishlar darajasi va tezligini kuzatish hamda zarur hollarda uning qulashini oldini olish boʻyicha favqulodda choralar koʻrish.

177. Muayyan bino va inshoot texnik holatining monitoringi masalalarini aniqlash uchun monitoring oʻtkazish dasturi ishlab chiqiladi, unda ish turlari roʻyxati bilan bir qatorda, obyektning texnik holati hamda umumiy davomiyligini hisobga olgan holda kuzatuvlar tizimi va davriyligi belgilanadi.

178. Kuzatish tizimini tanlashda monitoring oʻtkazishning maqsadi hamda jarayonlarning bajarilish tezligi va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishi, oʻlchashlarning davomiyligi, oʻlchashlarning xatoliklari, shu jumladan atrof-muhit holatining oʻzgarishi, shuningdek, tabiiy-texnogen xarakterdagi meʼyordan chetga chiqishlar va toʻsqinliklar taʼsiri hisobga olinadi.

179. Monitoring qilishda kuzatish tizimining uslubiyoti va hajmi, shu jumladan oʻlchashlar obyekt (obyektlar) ning joriy texnik holati toʻgʻrisida ijro etuvchiga asosli xulosa tayyorlash uchun olingan maʼlumotlarning ishonchliligi va toʻliqligini taʼminlashi kerak.

180. Uzoq muddatli kuzatishlar va tashqi sharoitning oʻzgarishida oʻlchov qurilmalari uchun sharoitlar oʻzgarishi va kompensatsion tuzatishlar (harorat, namlik va boshqalar) ni hisobga olishni taʼminlash kerak.

181. Monitoring oʻtkazishning har bir bosqichi natijasida bino yoki inshootning joriy texnik holati toʻgʻrisida asoslangan xulosa tayyorlash va uning yaqin davrda holati boʻyicha qisqa muddatli prognoz berish uchun yetarli maʼlumotlar olinishi lozim.

182. Bino va inshootlar texnik holati monitoringining dastlabki bosqichi, ularning texnik holatini umumiy monitoringidan istisno ravishda ularning texnik holatini tekshirish hisoblanadi. Bu bosqichda bino va inshootlarning texnik holati toifalari belgilanadi, konstruksiyalaridagi nuqsonlar qayd etiladi, holatining oʻzgarishi (shuningdek, yangi nuqsonlarning yuzaga kelishi) monitoring davomida kuzatib boriladi.

2-§. Monitoring tarkibi

183. Funksional vazifasiga koʻra monitoring quyidagi kichik qismlardan iborat:

obyektga asoslangan, yangi qurilish yoki rekonstruksiya qilinayotgan obyektning zamini, poydevorlari va yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari hamda uning atrofdagi binolar va yer osti inshootlari, shuningdek infratuzilma obyektlarini holatining barcha turdagi kuzatishlarini oʻz ichiga oladi;

geologik — gidrologik, gruntlarning holati, yer osti suvlari sathi va tarkibining oʻzgarishi va destruktiv jarayonlarning rivojlanishi-eroziya, koʻchkilar, karst-suffoziya hodisalari, yer sirtining choʻkishi va boshqa oʻzgarishlarni tartibli kuzatish tizimlari, shuningdek harorat, elektr va boshqa fizik maydonlar holatini oʻz ichiga oladi;

ekologik — biologik, tabiiy muhitdagi oʻzgarishlarni kuzatish tizimlari, radiatsiya holati va boshqalarni oʻz ichiga oladi;

analitik, kuzatishlar natijalarini baholash va tahlil qilishni oʻz ichiga oluvchi, hisob prognozlarini amalga oshirish, oʻlchov natijalari bilan prognoz kattaliklar parametrlarni solishtirish, zararli taʼsirlarning salbiy oqibatlarini oldini olish yoki bartaraf etish chora-tadbirlarini ishlab chiqish va bu taʼsirlar intensivligining oshirishga yoʻl qoʻymaslik choralarini oʻz ichiga oladi.

184. Monitoring qoʻshimcha ravishda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

hisob prognozlarni bajarish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha muhandislik-geologik tadqiqotlar hajmi va tarkibiga qoʻyiladigan talablarni ishlab chiqish;

bino va inshootlarning texnik holatiga qoʻyiladigan talablarni ishlab chiqish;

bino va inshootlarning ruxsat etilgan chegaraviy va notekis deformatsiyalari qiymatlariga qoʻyiladigan talablarni ishlab chiqish;

poydevorga taʼsir etuvchi yuklar qiymatlarini hisoblash, poydevor toʻshamasidan gruntga tushadigan haqiqiy bosimni hisoblash va uni ShNQ 2.02.01-19 boʻyicha zamin gruntining hisob qarshiligi bilan oʻzaro taqqoslash;

ShNQ 2.02.03-21 boʻyicha qoziqli poydevorlarga taʼsir etuvchi yuklarni hisoblash;

bino va inshootlarning yer osti va usti qismlari konstruksiyalari boʻyicha texnik maʼlumotlarni yigʻish va tahlil qilish;

mavjud binolarning poydevorlari va zaminlarini mustahkamlash boʻyicha loyiha yoki texnik hujjatlarni tahlil qilish.

185. Monitoring qilish usullari va texnik vositalari mavjud inshootlarning masʼullik darajasi, ularning konstruktiv xususiyatlari, yangi obyektlarini qurish usullari, maydonining geologik va gidrogeologik sharoitlari, mavjud binolarning joylashish zichligi, geotexnik prognoz natijalari bilan inshootga qoʻyiladigan ekspluatatsion talablarga muvofiqligiga bogʻliq ravishda belgilanishi kerak.

Obyektning geotexnik murakkablik toifasi (kategoriya) oʻtgan yillardagi qidiruv materiallarini tahlil qilish va inshootlarning masʼullik darajasi asosida monitoring boshlanishidan oldin oʻrnatiladi va monitoring dasturida oʻz aksini topadi. Ushbu toifa loyihaning har qanday bosqichida va monitoring qilish davrida aniqlanishi mumkin.

Geotexnik toifalar uchga (I, II va III) ajratiladi.

Muayyan geotexnik toifasiga kiruvchi har xil grunt sharoitlarida joylashgan turli masʼullik darajasidagi obyektlarni belgilash va ular uchun grunt xususiyatlari hamda qoziqlarning yuk koʻtaruvchanlik xususiyatini aniqlash ShNQ 2.02.03-21 boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

186. Atrof-muhit, radiatsiya holati va boshqa oʻzgarishlarning ekologik — biologik kuzatishlari, inshootlarga taʼsir qiluvchi zararli jarayonlari, ionlashtiruvchi nurlanish manbalari, atmosfera, tuproq va gruntlarni zararli moddalar bilan ifloslanishi hamda gruntlar hamda suvlarning qurilish materiallariga nisbatan agressivligi oshgan holatlarda oʻtkaziladi. Ekologik kuzatishlarning tarkibi va hajmi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq ish dasturida aks ettirilishi lozim.

187. Monitoring oʻtkazish bir necha bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

yangi qurilayotgan obyektning zamin grunti va poydevorlarining mumkin boʻlgan deformatsiyalarini nazariy hisoblashlar;

yangi qurilish va ishlab chiqarish jarayonlarining mavjud bino va inshootlarga taʼsirini baholash;

mavjud bino va inshootlarga yangi qurilishning haqiqiy taʼsirlarini tabiiy sharoitda tekshirish uchun kuzatuv tizimini ishlab chiqish;

tabiiy sharoitda qurilmalarni oʻrnatish;

qurilish amalga oshirilayotgan jarayonda, ekspluatatsiyaning dastlabki va soʻnggi yillarida zamindagi jarayonlarning barqarorlashgunga qadar monitoring ishlarini olib borish.

188. Barcha mumkin boʻlgan chetlashishlarni tezda aniqlash, zarur oʻzaro bogʻliqliklarni oʻrnatish va butun jarayonni boshqarish imkonini beruvchi keng qamrovli avtomatlashtirilgan dastur yordamida monitoringni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

3-§. Monitoring qilishga qoʻyiladigan umumiy talablar

189. Kuzatish tizimini tanlashda jarayonlar tezligini hisoblangan prognozlarining kattaliklari va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishi, oʻlchashlar davomiyligi, ob-havo sharoitlarining oʻzgarishi tufayli oʻlchash xatoliklari hamda geofizik, harorat, elektr va boshqa sohalarning anomal taʼsirlarini hisobga olish kerak.

Kuzatish tizimlari va nazorat usullarining aniqligi olingan maʼlumotlarning ishonchliligi, oʻlchash natijalari va ularning mustahkamligi hisob prognozlari bilan muvofiqligi hamda alohida kuzatish tizimlari maʼlumotlarini oʻzaro bogʻlash talablarini taʼminlashi kerak. Uzoq muddatli monitoring kuzatuvlarini olib borishda tashqi sharoitning oʻzgarishida oʻlchov asboblari parametrlarining barqarorligini taʼminlash zarur boʻladi.

Zarur hollarda oʻlchash qurilmalarini tarirovka qilish ishlarini olib borilishi va harorat, namlik hamda boshqa omillarning oʻzgarishiga bogʻliq ravishda oʻlchovlar natijalariga tuzatishlar kiritilishi lozim.

190. Kuzatishlar uchun ishlatiladigan asbob va uskunalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq sertifikatlangan yoki tekshirilgan boʻlishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.

191. Oʻlchov nuqtalarini tanlash texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari va tavsiyalari boʻyicha amalga oshirilishi kerak. Kuzatiladigan kattaliklarning oʻzgarishi intensivligi yuqori boʻlgan uchastkalarda oʻlchov nuqtalarining sonini koʻpaytirish talab etiladi. Bunday holda kuzatuvlar takroriyligi kuzatilayotgan jarayonlar tezligi bilan muvofiq boʻlishi kerak.

4-§. Monitoring oʻtkazish texnologiyasi

192. Monitoring oʻtkazish natijasida obyekt va atrof-muhitga qoʻyiladigan asosiy ekspluatatsion talablarning bajarilishini taʼminlovchi shart-sharoitlar aniqlanishi kerak.

193. Loyihalash bosqichida quyidagilar aniqlanishi kerak:

obyektlarga qoʻyiladigan asosiy ekspluatatsion talablar;

deformatsiya va zoʻriqishlarning hisob kattaliklarini prognozlash;

kuzatuv dasturi va kuzatish tizimlarini ishlab chiqish.

194. Qurilish yoki rekonstruksiya qilish bosqichlarida quyidagilar amalga oshiriladi:

kuzatish tizimlarini oʻrnatish;

kuzatishlarni amalga oshirish.

Kuzatishlarni amalga oshirishda deformatsiya va zoʻriqishlarning hisob bilan kuzatuv natijalari oʻzaro taqqoslanadi hamda taqqoslash natijalari asosida ekspluatatsion talablar bajarilishining qabul qilingan mezonlari baholanadi.

Zarur hollarda ekpluatatsiya talablarni bajarilish mezonlariga oʻzgartirishlar kiritiladi, shuningdek qurilayotgan yoki rekonstruksiya qilinayotgan obyekt yaqinida joylashgan bino va inshootlarning ekspluatatsion ishonchliligini taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar ishlab chiqiladi.

195. Qoʻshimcha chora-tadbirlar amalga oshirilgandan soʻng kuzatish davridagi ekpluatatsion talablarning bajarilishi tekshiriladi.

5-§. Bino va inshootlar texnik holatining umumiy monitoringi

196. Bino va inshootlar texnik holatining umumiy monitoringi texnik tekshirish talab qilinadigan obyektlarning kuchlanganlik — deformatsiyalanganlik holatining oʻzgarishini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi.

197. Umumiy monitoring qilishda qoidaga koʻra bino va inshootlar texnik holatini toʻliq tekshirishning oʻrniga, texnik holati toifasini tahminan baholash maqsadida konstruksiyalar vizual koʻzdan kechiriladi, bino va inshootlar dinamik koʻrsatkichlari oʻlchanadi.

198. Agar dinamik koʻrsatkichlarni takroran oʻlchash natijalariga koʻra ularning oʻzgarish qiymatlari farqi 10 foizdan oshmasa, keyingi oʻlchashlar yana ikki yildan keyin amalga oshiriladi.

199. Agar bino va inshootlarning texnik holati toifasini taxminiy baholash natijalariga koʻra, ish qobiliyati cheklangan yoki avariya holatida deb topilganda yoki bino va inshootlarning dinamik koʻrsatkichlari qayta oʻlchanganda, oʻlchov natijalari 10 foizdan ortiq qiymatga farq qilsa, ushbu holatda bino va inshootning texnik holati majburiy ravishda rejadan tashqari tekshiruvdan oʻtkaziladi.

200. Bino va inshootlar texnik holatining umumiy monitoringi natijalari boʻyicha ijro etuvchi xodim bino va inshootlar texnik holatining umumiy monitoringining bosqichi va texnik holati boʻyicha umumiy monitoringi oʻtkazilgan har bir binoning texnik holati toʻgʻrisidagi xulosalarni rasmiylashtiradi.

6-§. Statsionar kuzatishlar va mahalliy monitoring

201. Yangi qurilish yoki rekonstruksiya qilinayotgan obyektlar hamda unga yaqin joylashgan foydalanishdagi binolar va inshootlar hududi (maydoni) ning muhandislik-geologik sharoitini kompleks oʻrganish uchun kuzatish va oʻlchash tizimiga hududlarning relyefni oʻrganish, geologik tuzilishi, tektonik, geomorfologik va gidrogeologik, gruntning tarkibi va holati, shuningdek muhandislik va geologik qidiruvlar maʼlumotlariga koʻra geologik muhitning alohida elementlarining mumkin boʻlgan oʻzgarishlarini prognozlashlarni oʻz ichiga oladi.

202. Yangi qurilish yoki rekonstruksiya qilinayotgan obyektlar yaqinidagi mavjud binolar deformatsiyalarining hisob prognozlarini aniqlash maqsadida, gruntlar xossalarining boʻlishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarini hisobga olgan holda ularning koʻrsatkichlarini amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari mavjud ShNQ (QMQ), O'z DSt va ushbu shaharsozlik normalalari talablariga muvofiq loyihalash bosqichida aniqlanishi kerak.

Obyektlarni qurish va foydalanish davrida ishchi hujjatlarda belgilangan tabiiy sharoitlarning haqiqiy hujjatlar bilan muvofiqligini baholash, shuningdek binolar va inshootlarning zamini va poydevorlarining texnik holatini baholash, ularning loyihalash talablariga muvofiqligi maxsus tadqiqotlar va kuzatuvlar davomida amalga oshirilgan muhandislik — geologik tadqiqotlar materiallari va maʼlumotlari asosida amalga oshirilishi kerak. Alohida holatlarda masʼuliyati yuqori boʻlgan inshootlar uchun atrof-muhit yoki ularning elementlarining mahalliy monitoringi (doimiy kuzatishlar) orqali amalga oshiriladi.

203. Qurilish maydonining muhandislik-geologik sharoitlaridagi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarning prognozlarini hisoblashda hududdagi gruntlarning oʻziga xos xususiyatlari va xavfli geologik jarayonlarini hisobga olish hamda geologik muhitdagi texnogen yuklamalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni amalga oshirish, shuningdek jarayonlarni faollashishi mumkinligini hisobga olish kerak.

204. Yer sirtining geodinamik harakatlari, eroziya, karst-suffuziya oʻpirilishlar va choʻkishlar, koʻchkilar, hududlarni suv bosishi, texnogen va boshqa mustahkamligi past gruntlar, harorat anomaliyalari, elektr va boshqa fizik maydonlarning mavjudligi kabilar xavfli geologik hodisalarga kiradi.

205. Karst-suffuzion jarayonlar konussimon, kosasimon chuqurliklar shaklida va quduqlar shaklida oʻpirilishlar hosil boʻlishi bilan bogʻliq jarayonlar, diametri 2 dan 40 m gacha boʻlgan va koʻrinishi 8 m gacha boʻlgan chuqurliklar hamda yer sirtining choʻkishi bilan bogʻliq boʻladi. Shu bilan birga, voronkasimon chuqurliklar davriy ravishda qayta paydo boʻlishi hamda yana rivojlanishi mumkin.

206. Deformatsiyalarning hisob prognozini aniqlashda quyidagilarni inobatga olish kerak:

mavjud binolar hududining haqiqiy tabiiy sharoitlarini baholash;

atrof-muhitga suv toshqinlarining salbiy taʼsirini baholash;

xavfli geologik jarayonlarning rivojlanishi va tarqalish ehtimoli, shu jumladan texnogen faktorlar taʼsirini hisobga olgan holda, hududdagi muhandislik-geologik, gidrogeologik va gidrologik sharoitlar oʻzgarishining prognozi;

er usti va osti suvlarining sathi, kimyoviy va harorat rejimlarining oʻzgarishi;

hududlarning tabiiy va sunʼiy drenajlanish holati.

207. Mavjud bino yaqinida yangi qurilish yoki rekonstruksiya davomida, qurilish ishlari natijasida zarar koʻrishi yoki xavfli geologik va muhandislik-geologik jarayonlar rivojlanishini keltirib chiqaruvchi, shuningdek, ularning yuzaga kelishi va faollashish ehtimolini bashorat qilish uchun muhandislik-geologik tadqiqotlar tarkibida maxsus tadqiqotlar (kuzatuvlar) amalga oshirilishi kerak.

208. Geologik muhitning alohida komponentlaridagi oʻzgarishlarning mahalliy monitoringi (statsionar kuzatuvlar) avvalgi tadqiqot bosqichlarida yaratilgan kuzatuv nuqtalari (quduqlar, kuzatish joylari, nuqtalar) tarmogʻi asosida, ular boʻlmaganida — yangi tashkil etilgan tarmoq boʻyicha xavfli geologik va muhandislik — geologik jarayonlarning rivojlanishini kuzatish, bino va inshootlarning deformatsiyalari va inshootlarning ekspluatatsion yaroqliligiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan boshqa omillar asosida amalga oshirilishi kerak.

209. Binolarni zich qurilishi va xavfli geologik jarayonlarning rivojlanish ehtimoli mavjud sharoitlarda quyidagi tadqiqotlar uchun statsionar kuzatuvlar amalga oshirilishi kerak:

xavfli jarayonlarning rivojlanish dinamikasi (karst, koʻchkilar, geodinamik jarayonlar va boshqalar);

suv toshqini, qoʻshimcha qayta ishlanadigan hududlarning deformatsiyalari, choʻkishlar va hududlarning pasayishi;

gruntlarning holati va xususiyatlari, yer osti suvlarining sathi, harorati va gidrodinamik rejimining oʻzgarishi;

bino va inshootlar poydevorlari zamini gruntining choʻkishi, boʻkishi va boshqa oʻzgarishlari, muhandislik muhofazasi inshootlarining holati.

210. Buyurtmachining texnik shartlari asosida statsionar kuzatuvlar oʻtkazilishi ish dasturida asoslab berilishi kerak.

Ish dasturida quyidagilar koʻzda tutiladi:

kuzatishlar tarkibi (turlari, kuzatish tarmogʻi joylarini joylashtirish);

ish koʻlami (kuzatuv joylari soni, kuzatuvlar davriyligi va davomiyligi);

tabiiy va texnogen sharoitlar, oʻrganilayotgan hududning oʻlchami, binolarning geotexnik toifasi va xavfli ish turlariga bogʻliq holda statsionar kuzatishlar (viziual, instrumental) usullari.

211. Statsionar kuzatishlarda quyidagilar taʼminlanishi zarur:

oʻrganilayotgan hudud (maydon) muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarining mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni baholash va oldindan aytib berish uchun yetarli boʻlishi kerak boʻlgan vaqtdagi hamda geologik muhitning alohida komponentlaridagi oʻzgarishlarning miqdoriy tavsiflarini olish;

nuqsonlarni oʻz vaqtida aniqlash, salbiy jarayonlarning oldini olish va bartaraf etish;

qabul qilingan loyihalash yechimlarining hisob prognozlari va tuzatishlarini aniqlashtirish.

212. Statsionar kuzatishlar xarakterli (bir xilligi) maxsus jihozlangan kuzatish tarmoqli punktlarida olib borilishi, ulardan baʼzilari qurilish jarayoni tugagandan soʻng ham kuzatishlar uchun ishlatilishi kerak.

213. Belgilangan vazifalardan kelib chiqqan holda statsionar kuzatishlar olib borishning asosiy eng samarali vositasi sifatida geologik muhitning alohida komponentlaridagi oʻzgarishlarini kuzatishda muntazam gidrogeologik, muhandislik-geodezik va geofizik kuzatishlardan foydalanish zarur.

Tegishli asoslar mavjud boʻlgan hollarda amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa usul va vositalardan ish dasturida foydalanilishi mumkin.

214. Yangi qurilish yoki rekonstruksiyalarning mavjud bino va inshootlar bilan oʻzaro taʼsirida, yer osti suvlari mavjud boʻlgan hollarda amalga oshirilishi lozim. Suv bosish jarayoni yoki yer osti suvlari grunt sharoitining oʻzgarishiga, shuningdek xavfli geologik (karst, suffoziya, koʻchkilar, choʻkishlar va boshqa) jarayonlarni rivojlanish intensivligiga muhim taʼsir koʻrsatadigan jarayonlarni bashorat qilishda muntazam gidrogeologik kuzatuvlar oʻtkazilishi kerak.

215. Geodezik kuzatishlar va ularni qayta ishlash jarayonida quyidagilar bajariladi:

deformatsiyalarning absolyut va nisbiy qiymatlarini aniqlash va ularni hisob hamda ruxsat etilgan qiymatlari bilan oʻzaro solishtirish;

binolardan normal sharoitda foydalanish uchun deformatsiyalarning yuzaga kelish sabablari va xavflilik darajasini aniqlash;

ruxsat etilmagan deformatsiyalarning paydo boʻlishi yoki ularning oqibatlariga qarshi kurashish boʻyicha zamonaviy chora-tadbirlarni qabul qilish;

hisoblash usullarini aniqlashtirish va turli xil binolar, inshootlar hamda kommunikatsiyalar uchun ruxsat etilgan va chegaraviy deformatsiyalarini aniqlash;

togʻ jinslari harakati jarayonining qonuniyatlarini va ularning parametrlarini asosiy taʼsir etuvchi omillarga bogʻliqligini aniqlashtirish;

tabiiy va texnogen jarayonlarning rivojlanish prognozini asoslash hamda bino va inshootlar uchun deformatsiyalarning xavflilik darajasini baholash.

216. Yer sirti va togʻ jinslari qatlamlarining deformatsiyalarini geodezik kuzatishlar tizimiga grunt markasi, grunt reperlari (sathi) va asos balandligi belgilaridan iborat tarmoq (kuzatish stansiya) larini oʻz ichiga oladi.

Kuzatish stansiyasini barpo qilish va undagi kuzatishlar grafik qism (reja) hamda tushuntirish yozuvidan iborat maxsus loyiha boʻyicha amalga oshiriladi.

217. Grunt markalari va reperlarining vertikal tekislikdagi koʻchishlari davriy nivelirlash bilan aniqlanadi, gorizontal tekislikda esa kuzatish tarmogʻining barcha profil chiziqlari boʻylab marka va reperlar oraligʻidagi masofalarni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

218. Geofizik kuzatishlar, odatda, boshqa ish turlari bilan birgalikda quyidagi maqsadlar uchun amalga oshiriladi:

boʻsh toʻrtlamchi (va undan katta) qatlamning tarkibi va quvvatini aniqlash;

togʻ jinslari massivining litologik tuzilishini, tektonik buzilishlar va yuqori yoriqli va suvga toʻyinish hududlarini aniqlash;

grunt massivlarining tarkibi, tuzilishi va xossalarini hamda ularning oʻzgarishini aniqlash;

yer osti suvlari sathining chuqurligi, grunt va oqova suvlarning gidrogeologik koʻrsatkichlarini aniqlash;

geologik va gidrogeologik jarayonlar hamda ularning oʻzgarishlarini aniqlash va oʻrganish;

xavfli geologik va gidrogeologik jarayonlar monitoringini oʻtkazish.

Bir jinsli boʻlmagan geologik jism (obyektlar) larni oʻrganishda, ularning geofizik koʻrsatkichlari bir — biridan keskin farq qilganda eng samarali geofizik usullar qoʻllaniladi.

219. Geofizik ishlar hajmini aniqlash (geofizik profillar va nuqtalarning joylashish soni hamda tizimi) ishlab chiqilayotgan ish dasturi boʻyicha muhandislik-geologik sharoitlarning murakkabligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

Geofizik tadqiqotlar natijalarini ishonchliligi va aniqligini izohlash uchun, geologik muhitni boshqa turdagi ishlar majmuasi (quduqlarini burgʻilash, shurflar oʻtkazish, zondlash, dala va laboratoriya sharoitida grunt xossalarini aniqlash) dan foydalanib tayanch (asosiy) qismlarda parametrik oʻlchov ishlari amalga oshiriladi.

220. Bino va inshootlar poydevorlari ostidagi gruntning holatini oʻrganish, shuningdek vaqt oʻtishi bilan ularning holati oʻzgarishining mahalliy monitoringini amalga oshirish uchun elektr va mexanik maydonlar taʼsiridan holi boʻlgan gaz-emanatsion geofizik usullaridan foydalanish mumkin.

Gaz-emanatsion usullar radioktiv va gaz emanatsiyalarining fozaviy-vaqtinchalik bogʻliqlik maydonlariga asoslangan boʻlib, bino va inshootlarning fizik-mexanik xususiyatlarining mumkin boʻlgan oʻzgarishini baholash uchun poydevor ostidagi gruntning quduqlararo seysmoakustik zondlash orqali birlashtirish tavsiya etiladi.

7-§. Ish qobiliyati cheklangan yoki avariya holatidagi bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilish

221. Texnik holati toifasi boʻyicha ish qobiliyati cheklangan yoki avariya holatiga mos keluvchi bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilishda obyektlarni tiklash yoki kuchaytirish ishlarini amalga oshirgunga qadar bino va inshootlarning konstruksiyalari va zamin gruntida jarayonlar nazorat qilib boriladi.

222. Bino va inshootlar konstruksiyalari hamda gruntning texnik holati monitoringini har bir bosqichida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

obyektning joriy dinamik koʻrsatkichlari aniqlanadi va ularni oldingi bosqichda oʻlchangan koʻrsatkichlar bilan taqqoslanadi;

obyekt konstruksiyalaridagi oldin aniqlangan kamchilik va shikastlanishlarning oʻzgarish darajasi qayd qilinadi hamda yangi paydo boʻlgan kamchilik va shikastlanishlar aniqlanadi;

deformatsiyalar, ogʻishlar, egilishlar va hokazolar takroriy oʻlchanadi va ular oldingi bosqichda olingan oʻxshash miqdorlar qiymatlari bilan taqqoslanadi;

monitoringni ushbu bosqichida olingan maʼlumotlar tahlil qilinadi va obyektning joriy texnik holati haqida xulosa qilinadi.

8-§. Yangi qurilish, rekonstruksiya yoki tabiiy va texnogen taʼsirlar zonasiga tushadigan bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilish

223. Yangi qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan obyektlar yoki tabiiy-texnogen taʼsirlar hududiga tushadigan bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilish quyidagi maqsadlar asosida amalga oshiriladi:

bino va inshootlar konstruksiyalari deformatsiyalarining absolyut va nisbiy qiymatlarini aniqlash va ularni hisob hamda ruxsat etilgan qiymatlari bilan oʻzaro taqqoslash;

obyektlarning normal ekspluatatsiyasi uchun deformatsiyalarning sababi va xavflilik darajalarini aniqlash;

deformatsiyalarning yuzaga kelishiga qarshi kurashish yoki ularning oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha oʻz vaqtida chora-tadbirlar koʻrish;

gruntlarning hisob kattaliklarini va fizik-mexanik koʻrsatkichlarini aniqlash;

turli xil bino va inshootlar hamda kommunikatsiyalar uchun hisob sxemalarini aniqlash;

koʻrilayotgan profilaktik va himoya tadbirlarning samaradorligini oʻrnatish;

grunt jinslarining harakati jarayoni qonuniyatlari va uning koʻrsatkichlariga taʼsir etuvchi asosiy omillarga bogʻliqligini aniqlash.

224. Tabiiy-texnogen taʼsirlar va yangi qurilish obyektlar taʼsir hududiga tushayotgan bino va inshootlarning texnik holatining monitoringi qurilish boshlanishigacha yoki kutilayotgan tabiiy-texnogen taʼsirlardan oldin rejalashtiriladi.

225. Yangi qurilish, rekonstruksiya qilinayotgan obyektlar taʼsir hududiga tushayotgan bino va inshootlarning texnik holatini monitoringida zamin, poydevorlar va yer osti inshootlari boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq ochiq usulda tashkil etilgan maʼlumotlardan (taʼsir hududining radiusi, qoʻshimcha deformatsiyalar va boshqalar) foydalaniladi.

226. Qurilayotgan binolarning qoziq elementlarini qoqish vaqtida atrofdagi bino va inshootlarga dinamik taʼsirlar hududini baholash ShNQ 3.02.01-19 ga muvofiq amalga oshiriladi.

227. Yer osti usuli yordamida bunyod etiladigan obyektlarning rekonstruksiyasi yoki qurilishining taʼsir zonasiga tushadigan bino va inshootlarning texnik holatini monitoring qilishda obyektning qurilish ishlab chiqarish siklining obyekt hamda grunt jinsi massivining loyiha hujjatlarida belgilangan kattaliklarga muvofiq oʻrnatilgan tartibda deformatsiya jarayonining toʻxtashigacha boʻlgan butun jarayon geodezik-marksheyderlik ishlari yordamida amalga oshiriladi.

228. Kuzatish dasturini tuzishdan avval yirik qurilish maydonidagi va uning taʼsir xududidagi yer sirtida joylashgan obyektlar grunt massivining geomexanik holati baholanishi va prognoz qilinishi kerak boʻladi.

229. Qurilish ishlari boshlanishidan oldin geomexanik holatni baholash geologik maʼlumotlar va muhandislik tadqiqotlari asosida amalga oshiriladi. Shu bilan birga tabiiy kuchlanishlarning maydonini, tektonik buzilishlar, sinish, qatlamlanish, suvning mavjudligi, karstlar hosil boʻlishi va massivning boshqa xususiyatlarini aniqlashga alohida eʼtibor beriladi.

230. Togʻ — kon ishlari taʼsirida togʻ jinslari massivining geomexanik holatidagi oʻzgarishlarining prognozi, obyektning qurilishi va ishlashining tipik sharoitlari hamda avariya holatlarda (kotlovanlar chetining buzilishi, loyli gruntlarni siljishi, karst paydo boʻlishining rivojlanishi, qadimgi koʻchkilarni faollashishi va boshqalar) yuz beradi.

Prognozlash geomexanik jarayonlarning kutilayotgan rivojlanishi quyidagi asosiy koʻrsatkichlardan tashkil topadi:

siljish hududlarining oʻlchami va joylari;

siljish va deformatsiyalarning maksimal qiymatlari;

siljishdagi deformatsiyalarning taqsimlanish xarakteri;

siljish jarayonining umumiy davomiyligi va xavfli deformatsiyalar davri.

231. Yer sirti va unda joylashgan obyektlarning siljishi natijasida togʻ jinslari massivining geomexanik holatidagi oʻzgarishlar haqida maʼlumot olish maqsadida instrumental kuzatishlari amalga oshiriladi hamda ular asosida zarur profilaktik va himoya choralarini koʻriladi.

232. Yer yuzasi va inshootlarining siljishini instrumental kuzatishlar bino va inshootlarning zamini hamda inshootlarga qoʻyilgan reperlar (maʼlumot nuqtalari) tizimi yordamida, togʻ jinslari qatlamlarining harakati uchun esa quduqlarga qoʻyilgan chuqurlik reperlari yordamida amalga oshiriladi. Qurilish hududida yer osti kommunikatsiyalarining shikast yetkazilishining oldini olish choralari koʻrilishi kerak. Reperlarni qoʻyish va ular boʻyicha dastlabki kuzatishlar qurilish boshlanishidan oldin amalga oshirilishi kerak.

233. Maʼlumot reperlari kuzatish tarmogʻini rejalashtirish bilan bir vaqtda uchta boshlangʻich maʼlumot reperlarini qoʻyish uchun joylar rejalashtirilishi kerak, ular yordamida keyinchalik balandlik va ularning mustahkam oʻrnatilgani tekshiriladi hamda tayanch reperlari profil chizigʻining balandlik boʻyicha joylashish oʻrinlari aniqlanadi.

234. Yangi qurilish va tabiiy-texnogen taʼsirlar zonasiga kiruvchi alohida bino va inshootlarni kuzatish uchun devor va grunt reperlari oʻrnatiladi. Kuzatishlar boshlanishidan oldin bino va inshootlarning texnik holati tekshiriladi, dinamik parametrlar oʻlchanadi.

235. Yer sirtining harakatini kuzatish, yer osti inshootlarini qurish taʼsiri zonasiga tushib qolgan bino va inshootlar deformatsiyalari, reperlar joylashgan oʻrnida qayd qilingan buzilishlarni, jumladan ularning koʻchish va deformatsiyasining xarakteri va qiymatiga taʼsir etuvchi barcha faktorlar davriy instrumental aniqlashni oʻz ichiga oladi. Bino va inshootlar uchun ularning dinamik koʻrsatkichlari ham oʻlchanadi.

236. Bino va inshootlar zaminlarining deformatsiyalarini kuzatishlari GOST 24846 boʻyicha olib boriladi. Binolarni kuzatishda poydevorlarning notekis choʻkishi aniqlanadi hamda konstruksiyalardagi yoriqlar va boshqa shikastlanishlar, ularning tayanch tugunlarini ishonchliligi, choklar orasi va sharnirli tayanchlardagi boʻshliqlar mavjudligi qayd qilinadi.

Ishlab chiqarish binolari uchun alohida turuvchi ustunlar poydevorining nisbiy gorizontal koʻchishi, texnologik qurilmalar poydevorlarning ogʻishi, koʻprik yuk koʻtaruvchi kranlar mavjud boʻlganda kran osti yoʻlining loyihadagi joylashishidan chetga chiqishlar, yaʼni koʻndalang va boʻylama qiyaligi, kran izi kengligini oʻzgarishi va uning buzilishga kelishi mumkin boʻlgan holatlar aniqlanadi.

237. Vertikal va gorizontal deformatsiyalarni oʻlchash aniqligi kutilayotgan hisobi koʻchish qiymatiga bogʻliq holda aniqlanadi. Zamin va poydevorlar deformatsiyalarining hisob qiymatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlmasa, vertikal va gorizontal koʻchishlarni oʻlchash aniqligi sinfi orqali belgilashga ruxsat etiladi:

I — qoya-toshli va yarim toshli gruntlarda bunyod etilgan ellik yildan ortiq vaqt mobaynida foydalanishda boʻlgan noyob bino va inshootlar;

II — qumli, gilli va boshqa siqiladigan gruntlarda bunyod etilgan bino va inshootlar;

III — koʻtarma, choʻkuvchan, torfli va boshqa yuqori siqiluvchan gruntlarda bunyod etilgan bino va inshootlar;

IV — gruntli inshootlar.

238. Bino va inshootning balandligi N ga bogʻliq holda bir yonga ogʻishini oʻlchashning chegaraviy xatoliklari quyidagi qiymatlardan oshmasligi kerak, mm:

fuqarolar bino va inshootlar — 0,0001 N;

sanoat bino (konstruksiya) lari — 0,0005 N;

mashina va agregatlar poydevori — 0,00001 N.

239. Geodezik usullar va asboblardan foydalanib, kuzatuv reperlari boʻyicha yer sirtining vertikal va gorizontal koʻchishlari va zarur hollarda chuqurlikning tubi oʻlchanadi. Nishablik zonasi chegarasida yer sirtidagi yoriqlar paydo boʻlganda ularning uzunligi, kengligi va chuqurligi boʻyicha rivojlanishini qoʻshimcha sistematik kuzatishlari tashkil etiladi.

240. Yer sirtidagi instrumental kuzatishlar bilan bir vaqtda yer osti inshootida bevosita marksheyderlik kuzatishlari ham amalga oshiriladi.

241. Oʻlchov materiallari, hisob-kitoblar va geologik-topografik hujjatlar asosida yirik yangi qurilish va tabiiy-texnogen taʼsirlar hududiga kirgan bino va inshootlarning texnik holati haqidagi kerakli maʼlumotlar aniqlanadi hamda togʻ-jinslari massivining geomexanik holatidagi oʻzgarishlari, xavf darajasi va salbiy jarayonlarning rivojlanish darajasi (zarurat tugʻilganda) haqidagi zarur maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan xulosa tuziladi.

9-§. Noyob bino va inshootlar texnik holatini monitoring qilish

242. Noyob bino va inshootlar zaminlari va qurilish konstruksiyalarining texnik holatining monitoringi ulardan xavfsiz foydalanilishini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi.

Monitoring davomida obyekt konstruksiyalari va gruntda sodir boʻladigan jarayonlarni konstruksiya va zaminning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatining salbiy oʻzgarishlarini erta bosqichlarda oʻz vaqtida aniqlash, obyektning chegeraviy ish qobiliyatida ishlashi yoki avariyaviy holatga oʻtishiga olib keladigan, shuningdek yuzaga kelgan salbiy jarayonlarni bartaraf etish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqishga kerakli maʼlumotlarni olish maqsadida nazorat ishlari oʻtkaziladi.

243. Monitoring jarayonida ekspluatatsiya qilinayotgan noyob bino va inshootlar yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarining koʻp qismlariga murakkab joylashuvi hisobiga oʻlchov ishlarini amalga oshirish uchun imkoniyat cheklangan boʻladi. Bunday obyektlar uchun konstruksiyalarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatining oʻzgarish uchastkalarini oldindan aniqlash, lokalizatsiyalash, keyinchalik konstruksiyalarda aniqlangan xavfli uchastkalarning texnik holatini tekshirish uchun maxsus usullar va texnik vositalardan foydalaniladi.

244. Noyob bino va inshootlar zaminlari va qurilish konstruksiyalarining texnik holatini monitoring qilish va erta diagnostika qilish (oldindan ishlab chiqilgan loyihaga muvofiq) uchun konstruksiyalar kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatining oʻzgarishini avtomatlashtirilgan rejimda aniqlash, ularning xavfli qismlarini mahalliylashtirishni taʼminlash, bino yoki inshootning bir tomonga ogʻish darajasini, kerak boʻlgan hollarda boshqa koʻrsatkichlarni (deformatsiya, bosim va boshqalar) aniqlash maqsadida avtomatlashtirilgan statsionar tizimlar (stansiya) oʻrnatilishi mumkin.

Avtomatlashtirilgan statsionar monitoring tizimini (stansiya) sozlash odatda, qurilish konstruksiyalarida, shu jumladan, avariya holatlarda nuqsonlarning yuzaga kelishi va rivojlanishini baholash uchun oʻtkaziladi hamda murakkab muhandislik hisob ishlarini oʻtkazish uchun oldindan ishlab chiqilgan matematik modellardan foydalaniladi.

245. Zamin va qurilish konstruksiyalarining texnik holatining monitoringi uchun avtomatlashtirilgan statsionar tizim (stansiya) quyidagi hollarda kerak boʻladi:

oʻtkazilgan oʻlchash natijalarini kompleks qayta ishlashni amalga oshirish;

qurilish konstruksiyalarining turli oʻlchangan koʻrsatkichlarini (dinamik, deformatsion, geodezik va boshqalar) tahlil qilish va ularni chegaraviy ruxsat etilgan qiymatlar bilan solishtirish;

chegaraviy ish qobiliyatiga yoki avariya holatiga oʻtishiga olib kelishi mumkin boʻlgan konstruksiyalarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatidagi salbiy oʻzgarishlarini erta bosqichlarda aniqlash uchun yetarli maʼlumot taqdim etish.

246. Konstruksiyalarning kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatidagi oʻzgarishlar joylarini aniqlashda yuqorida bayon etilgan usullar yordamida tekshiriladi va ularning natijalari asosida konstruksiyalarning texnik holati hamda kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatidagi oʻzgarishlar sabablari va konstruksiyalarni tiklash yoki mustahkamlash choralarini koʻrish zarurligi haqida xulosalar chiqariladi.

247. Noyob bino va inshootlar muhandislik-texnik taʼminot tizimining monitoringi ularning xavfsiz ishlashini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Monitoring natijalari ushbu obyektlarning xavfsiz ekspluatatsiyasini taʼminlashning asosini tashkil etadi. Monitoring qilish davomida noyob bino va inshootlar xavfsizligiga tahdid soluvchi salbiy omillarning dastlabki bosqichida oʻz vaqtida aniqlashni taʼminlash, muhandislik taʼminoti tizimining ish qobiliyati va ishlashining natijalari nazorat qilinadi.

248. Noyob bino va inshootlar muhandislik-texnik taʼminoti tizimining texnik holatini tekshirish va erta diagnostikasini qilish uchun loyihaga muvofiq oldindan ishlab chiqilgan monitoring tizimi oʻrnatilishi mumkin.

249. Tabiiy va texnogen xususiyatli avariya taʼsiri yuzaga kelgan hollarda (xavfni kompleks baholash bilan) obyektlarining umumiy xavfsizligini nazorat qilish uchun talablar mazur shaharsozlik normalarining 8-ilovasida keltirilgan.

16-bob. Tekshirish oʻtkazilishida texnika xavfsizligi

250. Konstruksiyalarni tekshirishdan oldin bino hamda uning uchastkalaridan vaqtinchalik foydalanishni toʻxtatib turish yoki foydalanishni toʻxtatmagan holda ishlarni xavfsiz olib borish rejasi koʻzda tutiladi.

Tuzilgan rejada konstruksiyalarning qulab tushishi, gaz, tok, bugʻ, olov, transport vositalarining harakatlanishi va boshqalar taʼsirida insonlarga zarar yetkazishlarni istisno etuvchi chora-tadbirlar nazarda tutilishi kerak.

251. Inshootlarga bevosita kirishni taʼminlash uchun binoda mavjud vositalar (koʻprik va osma kranlar, oʻtish maydonchalari va galereyalar, texnologik uskunalar va boshqalar)dan foydalanish mumkin. Bunday uskunalar mavjud boʻlmagan hollarda podmostlar, havozalar va maydonchalar, nastillar, lyulkalar, zinapoyalar va narvonlar tashkil etiladi.

252. Inshootlarni tekshirish ishlari davomida tekshiruvlarni oʻtkazuvchi mutaxassislar qurilishda xavfsizlik va mehnat xavfsizligi boʻyicha QMQ 3.01.02-00 talablariga rioya qilishlari shart.

253. Tabiiy sharoitda tekshirishlarni oʻtkazuvchi shaxslar GOST 12.0.004 ga muvofiq korxonaning mehnat xavfsizligi boʻlimida kirish (umumiy) tayyorgarlikdan oʻtishi kerak.

254. Tekshirish oʻtkazuvchi shaxslar zarur himoya vositalari va maxsus kiyimlardan foydalanishlari shart:

GOST 12.4.087 boʻyicha himoya kaskalari;

GOST 12.4.107 boʻyicha karabin va xavfsizlik arqonlarining mahkamlanish joylarini koʻrsatuvchi TU 36-2103 boʻyicha ogoxlantiruvchi kamarlari (zarurat tugʻilganda);

maxsus kiyimlarda mexanizmlar harakatlanuvchi qismlari va tok oʻtkazuvchi elementlarga ilinib qolishdan qochish maqsadida boʻsh va osilgan qismlariga ega boʻlmasligi kerak;

mavjud zararli omillarga ega boʻlgan mazkur korxonada qoʻllaniladigan nafas olish yoʻllari va koʻzlarni himoya qilish uchun qurilmalar va apparatlar (niqoblar, koʻzoynaklar, respiratorlar, gaz maskalari, kislorodli himoyalovchi qurilmalar, shamollatiladigan skafandorlar va boshqalar).

255. Uch metrdan ortiq balandlikdagi konstruksiyalarni oʻlchash, sinash va tekshirish boʻyicha barcha ishlar qoidaga koʻra havozalar yordamida amalga oshiriladi.

Bu ishlarni bajarishda havozalarsiz amalga oshirishga faqat ularni oʻrnatishga imkon boʻlmagan holda maxsus zaruriy xavfsizlik vositalari (tortilgan poʻlat arqonlar, xavfsizlik toʻrlari va boshqalar) ni qoʻllagan holda ruxsat etiladi.

256. Har kuni ish boshlanishidan oldin havoza (lesa), yoʻlaklar, qurilish lyulkalari, zinapoyalarning holati tekshirilishi va ularda nosozliklar aniqlanganda taʼmirlash boʻyicha zaruriy choralar koʻrilishi kerak.

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 1-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Bino va inshootlarni tekshirishning nuqsonlar qaydnomasini

ShAKLI

Boʻlma, xona, ochilgan joylar, konstruksiyalar va boshqalarning raqami Tugun, element va tekshirilayotgan konstruksiya uchastkasi va boshqalar holatining raqami Holati(qoniqarli, qoniqarsiz) Nuqsonlar, shikastlanishlar yoki loyihadan chetga chiqishlarning xususiyatlari 1 2 3 4

Izoh. Bino va inshootlarni tekshirishda quyidagilarni amalga oshirish tavsiya etiladi:

tekshirilayotgan obyekt boʻyicha dastlab loyiha, tarixiy va texnologik maʼlumotlarni toʻplash bilan ishni boshlash;

bino boʻlmalari, xonalari, ochilgan joylari, konstruksiyalar va boshqalarni raqamlash;

bino qismlarining har bir shikastlanish turi boʻyicha nuqsonlar qaydnomasini toʻldirish.

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 2-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Dastlabki tekshirishlar natijalari asosida binolar holatining toifasini baholash

Binoning holati kategoriyasi Shikastlanishlarning turlari Konstruksiya larning eskirish, % Yuk koʻtaruvchi devorlar, karkas elementlari, (ustunlar, toʻsinlar va boshqalar), poydevorlar Toʻsuvchi devorlar Orayopmalar, zinalar, narvonlar 1 2 3 4 5 I — normal Foydalanish sharoitlari boʻyicha GOST 31937-2011 talablari va loyiha hujjatlari va meʼyoriy talablar bajarilgan. Taʼmirlash ishlariga boʻlgan zarurat mavjud emas. Tosh devorlarda koʻrinadigan nuqsonlar va shikastlanishalar mavjud emas. Qorishmalarni kesib oʻtmaydigan alohida gʻishtlarda yoriqlar mavjud. Temirbeton konstruksiyalarda koʻrinadigan nuqsonlar va shikastlanishlar mavjud boʻlmaydi yoki alohida kichik chuqurchalar, sinishlar, tolasimon yoriqlar mavjud boʻladi (0,1 mm dan katta boʻlmagan). Konstruksiyalar va mahkamlanish detallarida korroziyaga qarshi shikastlanishlar mavjud boʻlmaydi. Salqiliklar va yoriqlarning ochilish kengligi meʼyorlar boʻyicha ruxsat etilgan qiymatlardan ortib ketmaydi. Poʻlat konstruksiyalarda himoya qoplamalarining shikastlanishi va konstruksiyalarning eskirishini tavsiflovchi belgilari mavjud boʻlmaydi. Koʻrinadigan shikastlanishlar va yoriqlar mavjud emas Siljishlar va yoriqlar mavjud emas 5 gacha II — qoniqarli (ish qobiliyati holatida) Materiallarning haqiqiyxususiyatlarini hisobga olgan holda amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talabalarini chegaraviy holatlari I guruhi va II guruhi boʻyicha talablari buzilgan boʻlsada foydalanish (taʼmirlanganda).Konstruksiyalarni kuchaytirmasdan mahalliy shikastlanishlarini joriy taʼmirlash orqali bartaraf etish talab etiladi. Tosh devorlarda devorning ikki qatoridan koʻp boʻlmagan qatorlaridan oʻtuvchi yoriqlarning mavjudligi (uzunligi 15 sm dan koʻp boʻlmagan). Qoplamalarning 15 foiz chuqurlikkacha boʻlgan qalinlikda qatlamlarga ajralishi. Temirbeton konstruksiyalarda armatura korroziyasi izlari alohida uchastkalarda kichik himoya qatlami joylarida paydo boʻladi, ishchi armaturaning koʻndalang kesim yuzasi 5 foizdan koʻp boʻlmagan miqdorda yoʻqoladi. Himoya qatlam chegarasida betonining taxminiy mustahkamligi loyihadagi koʻrsatkichdan kamida 10 foizdan kam boʻlmasligi kerak. Poʻlat konstruksiyalardaantikorroziya qoplamalarining joylardagi buzilishlar. Baʼzi uchastkalarda esa alohida dogʻlarni qoldirgan holda koʻndalang kesim yuzasining 5 foizgacha shikastlaydi. Transport vositalarining zarbalari taʼsiridan mahalliy egilishlar va boshqa shikastlanishlar koʻndalang kesimini 5 foizgacha zaiflashishiga olib keladi. Devorda va panellar orasidagi choklarda tolasimon yoriqlar Shikastlanishlar va siljishlar mavjud emas 15 — 20 III — qoniqarsiz (cheklangan ish qobiliyati holatida) Amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan talablarning buzilishi (ammo qulab tushish xavfining yoʻqligi va insonlar xavfsizligi tahdidlarining mavjud emasligi). Shikastlangan konsturksiyalarning yuk koʻtarish xususiyatini tiklash va kuchaytirish talab etiladi. Tosh devorlarda Oʻrtacha shikastlanish, devorning muzlashi va nurashi, 25 foiz chuqurlikkacha qalinlikdagi qoplamalarning qatlamlarga ajralishi, devor terimining toʻrt qatoridan koʻp boʻlmagan qatorlardan kesib oʻtuvchi devorlar va ustunlarda vertikal va qiya yoriqlar (ochilish kengligiga bogʻliq boʻlmagan holda), boʻylama va koʻndalang devorlar orasida vertikal yoriqlarning paydo boʻlishi, devorning yuk koʻtarish xususiyatining kamayishi 25 foizgacha. Temirbeton konstruksiyalarda Ruxsat etilgan qiymatidan katta boʻlgan betonning choʻzilish zonasidagi yoriqlarning ochilishi, siqilish zonasida va bosh choʻzuvchi kuchlanishlar zonalaridagi yoriqlar, ekspluatatsiya jarayonidagi taʼsirlardan elementlarda paydo boʻlgan salqiliklar ruxsat etilgan qiymati 30 foizdan oshganda. Egiluvchi elementlarning siqilish zonasidagi betonning mustahkamligini kamayishi 20 foizgacha boʻlganda, devor panellari choklarining yuqori suv va havo oʻtkazuvchanligi mavjud boʻlganda. Poʻlat konstruksiyalarda. Egiluvchi elementlarning salqiligi uning oraligʻining 1/150 qiymatidan oshib ketsa, plastin koʻrinishdagi zanglash yuk koʻtaruvchi elementlarning koʻndalang kesim yuzala�ini 15 foizgacha kamaytirgan holatda, koʻndalang kesim yuzalarini 15 foizgacha zaiflashtirishga olib keluvchi transport vositalari zarblaridan va mexanik shikastlanishlardan mahalliy egriliklar, ferma fasonkalari tugunlarining egriligi. 5 mm gacha kenglikda ochilgan vertikal va qiya yoriqlar. Tayanchlarda orayopma plitalarining siljishi 1/5 joylashish chuqurligidan koʻp boʻlmagan, lekin 2 sm dan koʻp boʻlmagan qiymatda 25 — 40 IV — avariya oldi yopik avariya holati (avariya holatida). Konstruksiyalardagi mavjud shikastlanishlar ularning foydalanishga yaroqsiz ekanligidan, ularning qulash xavfidan va konstruksiyalar joylashgan joylarda odamlarning boʻlish xavfidan dalolat beradi. Tosh devorlarda kuchli shikastlanishlarning mavjudligi, konstruksiyalarda yuk koʻtarish xususiyatini 50 foizgacha kamaytirish toʻgʻrisidan dalolat beruvchi deformatsiyalar, shikastlanishlar va nuqsonlar kuzatilishi. Qalinlikning 40 foizgacha chuqurlikda joylashgan devorning muzlashi va nurashi, devorning toʻrt qatoridan ortiq boʻlgan ustunlarda va yuk koʻtaruvchi devorlarda vertikal va qiya yoriqlar, binoning notekis choʻkishi natijasida choʻkishi natijasida devorlarda 50 mm gacha va undan ortiq boʻlishi konstruksiyaning 1/50 dan koʻp qiymatda vertikaldan chetlashishi. Qiya shtrob� yoki gorizontal choklar boʻyicha devorlar (siljish), ustunlar, poydevorlarning siljishi. Konstruksiyalarda toshlar va qorishmalarning mustahkamligin 30 — 50 foizga kamaytirish joylari mavjud boʻladi, devorda 1/5 joylashish chuqurligidagi tayanchlarda orayopma plitalarining siljishi, peremichkalar, balkalar, fermalarning tayanch zonalarida ezilishdan devorning buzilishlari kuzatiladi. Temirbeton konstruksiyalarda. Yoʻnalishi oʻzgaruvchan taʼsirlar ostida ishlovchi konstruksiyalardagi yoriqlar; yoriqlar, jumladan choʻziluvchi armatura ankerlash tayanch zonasini kesib oʻtuvchi, koʻp oraliqli balkalar va plitalar oraliqlarida qiya yoriqlar zonasida xomutlarning uzilishi, hamda armatura kesim yuzasini 15 foizgacha kamaytiruvchi qatlamli zang va oʻyiqlar, konstruksiyaning siqiladigan zonasida armaturaning boʻrtib chiqishi, oʻzaro siljishi natijasida yigʻma elementlar choklarining buzilishi; egiluvchi elementlarning sezilarli salqiliklari (1/50 oraliqdagi qiymatda katta), choʻziluvchi zonasida ishchi armatura sterjenlarining alohida uzilishi, siqilish zonasida toʻldirgichlarni chiqarib tashlash va betonni maydalash, yigʻma elementlarning tayanch yuzalarini loyiha va meʼyoriy talablarga qarshi boʻlgan holda kamaytirish. Poʻlat konstruksiyalarda egiladigan elementlarning salqiligi uning 1/75 oraligʻidagi qiymatdan katta boʻlganda. Konstruksiyalarning mahalliy ustivorligining yoʻqolishi (devorchalar, balka kamarlari va ustunlarning boʻrtib chiqishi), koʻp boltli birikmalarda parchinlar yoki boltlarning alohida qirqilishi, yuk koʻtaruvchi elementlar koʻndalang kesim yuzalarining korroziya taʼsirida 25 foiz va undan koʻp miqdorda kamayishi, payvand choklar va unga yaqin uchastkalarda yoriqlar paydo boʻlishi, birikmalarning buzilishi, alohida choʻziluvchi elementlarning uzilishi, elementlar asosiy materialida yoriqlarning mavjudligi, choklarning buzilishi va tayanchlarning oʻzaro siljishi. Panellarning siljishi, 5 mm dan katta boʻlgan yoriqlarning ochilishi. Birikmalarda siljishlar va yoriqlar, ankerlarning uzilishi. 40 dan yuqori

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 3-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Sayoz joylashgan poydevor konstruksiyalarida nuqson va shikastlanishlarning tasnifi va ularning paydo boʻlish sabablari

Nuqson va shikastlanishlarning turi Yuzaga kelishi mumkin boʻlgan sabablar Poydevor devorining qatlamlanishi Tosh devorda bogʻlanishlarning yoʻqligi, devor qorishmasining mustahkamligini yoʻqolishi (uzoq muddat foydalanish, tizimli namlanish, agressiv muhitning taʼsiri va boshqalar). Poydevorning ortiqcha yuklanishi (binoning yuqori qavatidan qoʻshimcha qavat qurilishi, yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarni almashtirish va boshqalar) Poydevor yon yuzalarining buzilishi Agressiv muhitning poydevorga taʼsiri (sanoat kimyoviy eritmalarining poydevorga sizib oʻtishi, yer osti suvlari sathini koʻtarilishi va boshqalar) Balandlik boʻyicha poydevorning uzilishi Notekis choʻkish hodisalari (yer osti suvlari sathi koʻtarilganda suv toshishi, namlanishiva boshqalar.) Poydevorning plita qismidagi yoriqlar Poydevorning ortiqcha yuklanishi (binoga qoʻshimcha qavat qurish, yuk koʻtaruvchi qurilish konstruksiyalarini yoki texnologik jihozlarni almashtirish va boshqalar). Ishchi armatura koʻndalang kesimi yuzasi yetarli emasligi. Poydevor zaminidagi ruxsat etilmagan deformatsiyalar Poydevor osti tayanchining yuzasi yetarli emasligi. Zamin gruntining avariya holatini keltirib chiqarishgacha namlanishi. Poydevor usti konstruksiyalarining ortiqcha yuklanishi. Zaminda kuchli siqilgan gruntlarning mavjudligi Binoning poydevor devorining deformatsiyasi Poydevor devoridagi gʻishtli devorning mustahkamligining yoʻqotishi. Yaqinda joylashgan binodan zamin sirtiga qoʻshimcha yuklanishlar. Binoning yertoʻlasidan notoʻgʻri foydalanilganda noqulay sharoitning vujudga kelishi

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 4-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Temirbeton konstruksiyalarida nuqson va shikastlanishlarning tasnifi va paydo boʻlish sabablari

T/r Nuqsonlar va shikastlanishlar turi Yuzaga kelishi mumkin boʻlgan sabablar Mumkin boʻlgan oqibatlar 1. Aniq yoʻnalishga ega boʻlmagan, boʻrtib chiqqan chetlari mavjud boʻlgan ishlab chiqarish vaqtida paydo boʻlgan yoriqlar, asosan sirtlarda paydo boʻlishiga ruxsat etiladi Issiqlik va namlik bilan ishlov berishning qabul qilingan rejimi natijasida beton qorishmasining tarkibi, sementning xususiyatlari va boshqalar Yuk koʻtarish xususiyatiga taʼsir qilmaydi. Xizmat qilish muddatini kamaytirishi mumkin. 2. Armatura boʻylab tolasimon yoriqlar, baʼzida beton sirtida zanglash izlari paydo boʻlishi Betonning himoya xususiyatining yoʻqolishi natijasida armaturadagi korooziya (korroziya qatlami 0,5 mm dan koʻp emas). Armatura bilan ilashishining buzilishida betondagi siniqlar. Yuk koʻtarish xususiyatining 5 foizgacha kamayishi. Kamayish darajasi koʻp faktorlarga bogʻliq boʻlib, tekshirish hisob natijalari asosida boshqa nuqsonlarning mavjudligini hisobga olib baholanadi. 3. Betonning yorilishi Mexanik taʼsirlar Quyida joylashgan holatlarda: siqilish zonasida — koʻndalang kesim yuzasining kamayishi hisobiga yuk koʻtarish qibiliyatining pasayishi; choʻzilish zonasida — yuk koʻtarish xususiyatiga taʼsir qilmaydi 4. Betonni moylash Texnologik oqishlar Beton mustahkamligini 30 foizgacha kamayishi hisobiga yuk koʻtarish xususiyatining pasayishi 5. Armatura sterjenlari boʻylab 3 mm dan koʻp boʻlmagan yoriqlar Tolasimon yoriqlardan armatura korroziyasi natijasida rivojlanadi (jadvalning 1-bandiga qarang). Korroziya qalinligi 3 mm ortiq emas. Betonning siqilish zonasining ishidan qoʻshilgan hajmiga va korroziya qatlami qalinligiga bogʻliq ravishda yuk koʻtarish xususiyatining pasayishi. Armatura ilashishining buzilishi natijasida normal kesimlarning yuk koʻtarish xususiyatining pasayishi. Kamayish darajasi hisob bilan baholanadi. Tayanch uchastalarda joylashganda — konstruksiya holati avariya holatda boʻladi. 6. Betonning himoya qatlamini qatlamlarga ajralishi. Armatura korroziyasi (Nuqsonlarning rivojlanishini davomi jadvalning 1 va 4 bandlarga qarang) Siqiladigan zonaning koʻndalang kesim yuzasining qisqarishi va korroziyasi natijasida armatura kesim yuzasining kamayishiga bogʻliq ravishda yuk koʻtarish xususiyatining kamayishi. Beton bilan armaturaning ilashishining buzilishi natijasida normal kesimning mustahkamligining kamayishi. Tayanch uchastkalarda nuqsonlar joylashganda — avariya holatida boʻladi 7. Egiluvchi konstruksiyalarda va choʻziluvchi elementlarda poʻlat sinfi uchun yoriqlarning ochilish kengligi A-I — 0,5 mm dan koʻp. A-II, A-III, A-IIIV, A-IV − 0,4 mm dan koʻp; Boshqa hollarda — 0,3 mm dan koʻp Choʻziluvchi armaturaning siljishi, konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun — tayyorlanishida armatura choʻzilishining kichik qiymatlarida Xizmat qilish muddatini kamayishi, yuk koʻtarish xususiyatining yetarli emasligi 8. Jadvalning 6-bandida boʻlgani kabi, uchlarida yoriqlari boʻlmaydi Beton bilan armaturaning ilashishining buzilishi yoki beton mustahkamliginig kamayishi natijasida konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi Avariya holati ehtimoli mavjud 9. Armatura orqali oʻtuvchi va beton uchastkalarining bir biriga nisbatan siljishi natijasida qiya yoriqlarning paydo boʻlishi Konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi. Armaturani ankerovka qilishda kamchiliklarga yoʻl qoʻyish Avariya holatida 10. Quyidagi qiymatlardan katta nisbiy salqiliklar: — oldindan zoʻriqtirilgan stropila fermalar uchun — 1/700; oldindan zoʻriqtirilgan stropila balkalari uchun 1/300; orayopma va yopma plitalari uchun — 1/ 150 Konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi Boshqa nuqsonlarning mavjudligiga bogʻliq ravishda xavflilik darajasi aniqlanadi (misol uchun, jadvalning 6 bandi boʻyicha nuqsonlar mavjud boʻlganda — avariya holatida) 11. Armatura, mahkamlovchi detallar va boshqalarning shikastlanishi (kesilish, uzilish va boshqalar) Mexanik taʼsirlar, armatura korroziyasi Koʻndalang kesim yuzasining kamayishiga proporsional ravishda yuk koʻtarish xususiyatining pasayishi 12. Siqilgan armaturaning bukilishi, siqilgan zonada boʻylama yoriqlarning paydo boʻlishi, siqilgan zonada beton sirtining uvalanishi Konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi Avariya holatida 13. Loyiha bilan taqqoslagan holda konstruksiyalarning tayanch yuzalarining qisqarishi Tayyorlanish va montaj jarayonidagi xatoliklar Yuk koʻtarish xususiyatining kamayish darajasi hisoblar yordamida aniqlanadi 14. Qiya yoriqlar zonasida koʻndalang armaturalarning siljishi yoki uzilishi Konstruksiyalarning ortiqcha yuklanishi Avariya holati 15. Mahkamlovchi (zakladnoy) detallar plastinalaridan ankerlarning uzilishi, birikadigan elementlarning deformatsiyalari, choklarning buzilishi Loyihalashda nazarda tutilmagan taʼsirlarning mavjudligi Avariya holati 16. Qoliplarni yechgandan keyin yoki bir necha vaqt oʻtgandan soʻng monolit konstruksiyalarning orayopmalari va devorlaridagi zoʻriqish tabiatiga xos yoriqlar Qisqarish deformatsiya sharoitida harorat — joylashish zoʻriqishlari Ruxsat etilgandan koʻp ochilishida xizmat qilish muddatini kamaytirishga olib keladi. Bikrlik va mustahkamlikka taʼsiri hisoblar bilan baholanadi

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 5-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Poʻlat konstruksiyalarda nuqsonlar va shikastlanishlarning tasnifi va yuzaga kelish sabablari

T/r Nuqson va shikastlanishlarning turi Yuzaga kelishi mumkin boʻlgan sabablar 1. Elementlarning zaiflashishiga va nomarkaziy yuklarning qoʻyilishiga olib keluvchi loyihada qabul qilingan geometrik oʻlchamlardan (koʻndalang kesim yuzalarining oʻlchamlari, elementlar uzunligi, konstruksiyalarning bosh oʻlchamlari) chetga chiqish Ruxsat etilgan chetlashishlarga rioya etmaslik oqibatida poʻlat konstruksiyalarning montaji va tayyorlanishidagi xatoliklar 2. Birikish tugunlariga elementlarni biriktirishda markazdan qochish va noaniq oʻrnatish Loyihalashdagi xatoliklar, montaj va tayyorlanishda yoʻl qoʻyilgan xatoliklar 3. Ruxsat etilgan qiymatdan ortiq boʻlgan poʻlat konstruksiyalar elementlarining egriligi Konstruksiyalarni tayyorlashdan oldin poʻlatni toʻgʻrilamaslik, qoldiq payvand kuchlanishlarning paydo boʻlishi, tashish, saqlash, montaj va poʻlat konstruksiyalardan foydalanish qoidalarining buzilishi 4. Poʻlat konstruksiyalar elementlarining mahalliy salqiliklari Poʻlat konstruksiyalarni tashish, saqlash, montaj va foydalanish qoidalarining buzilishi 5. Poʻlat konstruksiyalarning loyihadagi holatidan chetlashish Tayyorlashda va montaj qilishda aniqlikning buzilishi, foydalanish qoidalarining buzilishi 6. Elementlar kesim yuzalarini zaiflashtiruvchi oʻyiqlar Foydalanish qoidalarining buzilishi 7. Asosiy poʻlatdagi charchash va moʻrt yoriqlar Dinamik va vibratsiya sharoitida ishlovchi konstruksiyalardan foydalanishda poʻlat markasini notoʻgʻri tanlashdan kelib chiquvchi konstruktiv kamchiliklar 8. Boltli va parcha mixli birikmalarning buzilishi Kuch yuklanish xususiyatlari hisobga olinmagan konstruktiv kamchiliklar 9. Poʻlat himoya qoplamining buzilishi va korroziyasi Himoya materiallarining past sifatga ega ekanligi, ularni notoʻgʻri tanlash, foydalanish qoidalarining buzilishi 10. Konstruksiyalarning deformatsiyasi Poydevorlarning notekis choʻkishi va qiyshayishi, harorat taʼsiri, foydalanish qoidalarining buzilishi 11. Payvand choklardagi yoriqlar Konstruktiv kamchiliklar, payvand rejimining buzilish tufayli qoldiq payvand kuchlanishlarning taʼsiri

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 6-ILOVA (Maʼlumot xususiyatiga ega)

Mavjud binolarning chegaraviy qoʻshimcha deformatsiyalari

Bino yoki inshootning konstruktiv xususiyatlari, nomlanishi Konstruksiyalar holatining kategoriyasi Qoʻshimcha chegaraviy deformatsiyalar Maksimal choʻkish, sm Choʻkishlarning nisbiy farqi s/L Ogʻishi i Toʻliq temirbeton karkasli bir qavatli va koʻp qavatli (ijtimoiy va sanoat) binolari I II III 5,0 3,0 2,0 0,0020 0,0010 0,0007 - - - Yuk koʻtaruvchi paneli devorlardan tashkil topgan karkassiz koʻp qavatli binolar I II III 4,0 3,0 2,0 0,0016 0,0008 0,0005 0,0016 0,0008 0,0005 Armaturalanmagan gʻishtli devorlar yoki yirik bloklardan tiklangan yuk koʻtaruvchi devorli koʻp qavatli karkassiz binolar I II III 4,0 3,0 1,0 0,0020 0,0010 0,0007 0,0020 0,0010 0,0007 Temirbeton kamarlar yoki armaturalar bilan kuchaytirilgan gʻishtlardan yoki beton bloklardan tiklangan yuk koʻtaruvchi devorli karkassiz koʻp qavatli binolar I II III 5,0 3,0 2,0 0,0024 0,0015 0,0010 0,0024 0,0015 0,0010 Koʻp qavatli va bir qavatli armaturalanmagan yuk koʻtaruvchi gʻishtli devorlardan iborat tarixiy ahamiyatga ega binolar yoki meʼmoriy obidalar I II III 1,0 0,5 0,2 0,0005 0,0003 0,0001 0,0005 0,0003 0,0001 Baland bikr inshootlar va quvurlar I II III 5 3 2 - - - 0,004 0,002 0,001

Eslatma: Konstruksiyalar holatining IV toifasiga kiruvchi bino va inshootlar avariya oldi yoki avariya holatida boʻlsa, ularga qoʻshimcha deformatsiyalar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 7-ILOVA (Maʼlumot xususiyatiga ega)

Payvandlangan va parchin mixli poʻlat konstruksiyalar ogʻirligining qurilish koeffitsiyenti

T/r Konstruksiyalar nomlanishi Konstruktiv yechimi Ogʻirlik koeffitsiyenti 1. Stropil fermalar Qoʻsh burchakliklardan tashkil topgan, quyidagi oraliqda: 24 m 30 — 36 m Trubadan tashkil topgan, 30 — 36 m oraliqda 1,3 1,22 1,1 2. Stropil osti fermalar Qoʻsh burchakliklardan tashkil topgan, quyidagi oraliqda: 12 m 18 m 24 m 1,25 1,3 1,35 3. Ustunlar Yaxlit, balandligi boʻyicha oʻzgarmas koʻndalang kesim yuzasiga ega boʻlgan Yaxlit, balandligi boʻyicha oʻzgaruvchi kesim yuzasiga ega boʻlgan (pogʻonali) Tepasi yaxlit, pastki pogʻonasi teshikli pogʻonasimon Xuddi shunday oʻrta qatorlarga ega boʻlgan 1,3 1,5 1,7 1,55 4. Kran osti toʻsinlar Yaxlit oraliqli 6, 12, 18 24, 30 Teshikli, oraligʻi 18 — 30 m 1,2 1,25 1,15 5. Tormoz balkalar Oraligʻi 6 — 18 m 1,2 6. Tormoz fermalar Oraligʻi 6 — 24 m 1,35 7. Bogʻlar Krest shaklidagi Portalli Rasporkalar, tortqilar 1,05 1,15 1,05 8. Progonlar Yaxlit Teshikli 1,05 1,2 9. Stropila fermalar Oraligʻi: 18 — 24 m 30m 1,37 1,33 10. Stropila osti fermalar Oraligʻi: 5 — 12 m 5 — 18 m 1,23 1,4 11. Ustunlar Teshikli pogʻonasimon Yaxlit oʻzgarmas kesim yuzaga ega boʻlgan 1,85 1,35 12. Kran osti balkalar Yaxlit oraliqli: 5 — 12 m 15 — 18 m Teshik oraliqli 15 — 24 m 1,25 1,26 1,33 13. Tormoz balkalar Oraligʻi 5 — 12 m 1,27 14. Tormoz fermalar Oraligʻi 5 — 18 m 1,36

ShNQ 1.04.01-22 “Bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va monitoring qilish” shaharsozlik normalari va qoidalariga 8-ILOVA (Tavsiya xususiyatiga ega)

Obyektlarning umumiy xavfsizligini monitoring qilish talablari (tabiiy va texnogen xaraktyerga ega avariya taʼsirlardan keng qamrovli xavfni baholash)

1. Bino va inshootlar umumiy xavfsizligining monitoringi maʼlum obyekt uchun belgilangan xavf va uning oʻsish surʼatini ruxsat etilgan qiymatgacha davriy ravishda kuzatish va tekshirishlari asosida amalga oshiriladi.

2. Xavfni baholash uchun quyidagi dastlabki maʼlumotlar tahlil qilinadi:

ushbu obyektga xos boʻlgan asosiy xavflar va ularning turli jamlanmasi;

obyektning foydalanish sharoiti va tabiati;

obyektda foydalaniladigan vositalar, materiallar va mahsulotlarning koʻrsatkichlari;

bosh reja, obyekt konstruksiyalarining turi, avariya sodir boʻlishi va rivojlanishiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan boshqa bino va obyektlarning joylashishi;

oldin obyektda yuz bergan avariyalar va xavfli holatlar boʻyicha maʼlumotlar;

avariya yuz bergan vaqtda portlashlar yuz berishi mumkin boʻlgan yuqori xavfni oshiradigan hududlar;

obyektning shikastlanish darajasi va boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalar oqibatlari;

avariyalar oqibatlari va xavfning maqbul darajasi chastotasi;

individual xavf zonalari;

avariyalar oqibatlarining xavfi va ogʻirligini kamaytirish imkoniyatlari.

3. Bino va inshootlarning xavflilik darajasi quyidagi formula yordamida tekshiriladi:

R ≤ [R]

bu erda, R — obyektning xizmat muddati davomida berilgan intensivlikning xavfli taʼsiri bilan maʼlum darajadagi bino va inshootga zarar yetkazish xavfi;

[R] — ruxsat etilgan xavf darajasi (fon darajasi har bir hudud uchun qabul qilinadi).

4. Bino va inshootlarda xavf qiymati R quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

R = R(N)* R(A/N) *R(T/N)* R(D/N)* S

bu erda R(N) — xavf paydo boʻlish ehtimoli;

R(A/N) va R(T/N) — kuzatilayotgan obyektda mos ravishda fazoda va vaqtda xavfga duch kelish ehtimoli;

R(D/N) va R(T/N) — bu darajadagi zarar yetkazish ehtimoli;

C — nisbiy zarar (zarar qiymatining obyekt qiymatiga nisbati).

Fon darajasidan past xavf maqbul deb qabul qilinadi (uni kamaytirish boʻyicha choralar talab qilinmaydi), yuqori xavf esa ruxsat etilmagan (kamaytirish uchun shoshilinch chora-tadbirlar tizimini koʻrish talab etiladi) daraja hisoblanadi.