Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisoboti haqida (SQ-530-IV-son)

29.04.2022

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining

Qarori

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisobotini eshitib, muayyan ishlar amalga oshirilganligini qayd etadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 23-apreldagi SQ-273-IV-sonli Qarori hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining bank tizimini isloh qilish boʻyicha qaror va farmonlarida narxlar, bank va toʻlov tizimi barqarorligini taʼminlash borasida belgilab berilgan ustuvor vazifalarning ijrosiga qaratilgan.

Markaziy bankning pul-kredit siyosati monetar omillar taʼsirini pasaytirish, bank tizimi likvidligini samarali tartibga solish orqali inflatsiyaning maqsadli koʻrsatkichlariga erishish uchun yoʻnaltirilgan.

Ichki va tashqi makroiqtisodiy sharoitlardan hamda aholi va tadbirkorlik subyektlarining inflatsion kutilmalaridan kelib chiqib, Markaziy bankning asosiy stavkasi 2021-yilda yillik 14 foiz darajada oʻzgarishsiz saqlab qolingan.

Bank tizimi likvidligini samarali tartibga solish hamda unga hukumat operatsiyalarining taʼsirini kamaytirish maqsadida pul-kredit siyosati vositalariga tegishli oʻzgartirishlar kiritib borilgan.

Xususan, Markaziy bank obligatsiyalari qoldigʻi limiti 5 trln soʻmdan 15 trln soʻmgacha, depozit auksionlari hajmi boʻyicha limit 400 mlrd soʻmdan 4 trln soʻmgacha oshirilgan.

Banklararo pul bozori foiz stavkasini kengaytirish orqali banklarning pul bozoridagi ishtirokini faollashtirib, pul bozorida jami 100,4 trln soʻmlik yoki 2020-yilga nisbatan qariyb 2 barobarga koʻp operatsiyalar bajarilgan.

Inflatsiyaga taʼsir etuvchi nomonetar omillarning oldini olish va taʼsirini kamaytirish maqsadida isteʼmol bozoridagi narxlar muntazam ravishda oʻrganilib, hukumatga takliflar kiritib borilgan.

Shuningdek, amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida 2021-yil yakunlari boʻyicha inflatsiya darajasining 2020-yildagi 11,1 foizdan 10 foizgacha pasayishiga erishilgan.

Banklarning resurs bazasi 2020-yilga nisbatan 66 trln soʻmga yoki 22 foizga oʻsib, bank tizimi resurs bazasi tarkibida milliy valyutadagi uzoq muddatli depozitlar hajmi 1,8 barobarga ortgan.

Natijada 2021-yil yakunlari boʻyicha bank tizimida kapital yetarliligi koʻrsatkichi 17,5 foizni tashkil etib, minimal talabdan (13 foiz) yuqori boʻlishi taʼminlangan.

Hisobot yilida mijozlarga bank va toʻlov xizmatlaridan bank filiallariga tashrif buyurmasdan, masofaviy tarzda foydalanish imkoniyatini beruvchi mijozlarni masofaviy biometrik identifikatsiya qilish tizimi joriy etilgan.

Shu bilan birga, oʻrganishlar Markaziy bank tomonidan tijorat banklari faoliyatini nazorat qilish va tartibga solish ishlari yetarli emasligini koʻrsatmoqda.

Tahlillar oxirgi ikki yilda banklar tomonidan kredit ajratish jarayonlaridagi korrupsiyaviy holatlarning koʻpayganligi iqtisodiy, ijtimoiy islohotlarga salbiy taʼsir qilganligini koʻrsatmoqda.

Tijorat banklari hamda ularning hududiy tuzilmalari tomonidan ochiq va shaffof faoliyat yuritish, korrupsion xavf-xatarlarning oldini olish boʻyicha taʼsirchan chora-tadbirlarni amalga oshirishda sustkashlikka yoʻl qoʻyilib, aholini qoʻllab-quvvatlash maqsadida turli ijtimoiy loyihalarni kreditlash uchun moʻljallangan jami 354,2 mlrd soʻmlik budjet mablagʻlari talon-toroj qilingan.

Xususan, “Har bir oila — tadbirkor” dasturi doirasida “Agrobank” ATB tomonidan 12,3 mlrd soʻm, AT “Xalq banki” tomonidan 3 mlrd soʻm, “Mikrokreditbank” ATB tomonidan 2,4 mlrd soʻm, “Milliy bank” AJ tomonidan 1,3 mlrd soʻm, yaʼni jami 20 mlrd soʻmlik pul mablagʻlari bank xodimlari tomonidan talon-toroj qilingan.

“Yoshlar — kelajagimiz” dasturi doirasida 3,5 mlrd soʻm miqdoridagi pul mablagʻlari yoshlar bandligini taʼminlashga yoʻnaltirilmasdan, noqonuniy oʻzlashtirib yuborilgan.

Banklar tomonidan xizmatlar sohasini rivojlantirish uchun ajratilgan 1,5 trln soʻmlik kreditlarning 107,6 mlrd soʻmi maqsadsiz va samarasiz ishlatilgan, shu bilan birga 14 mlrd soʻmlik kreditlar qarorda koʻzda tutilmagan loyihalarga ajratilgan.

Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 27-martdagi PQ-5041-sonli qarori bilan tasdiqlangan maqsadli parametrlarda koʻzda tutilgan pul mablagʻlarining 14 mlrd 229 mln soʻmlik qismi “Mikrokreditbank” ATBning Xorazm viloyati filiali tomonidan hamda 3 mlrd 607 mln soʻmlik qismi esa AT “Xalq banki” viloyat filiali tomonidan bajarilmagan.

Shu bilan birga ajratilgan mablagʻlar ham maqsadsiz ishlatilgan.

Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 7-iyundagi PQ-3777-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Har bir oila-tadbirkor” dasturi doirasida Xorazm viloyatidagi oxirgi ikki yilda faoliyat koʻrsatmayotgan 37 ta yuridik shaxs shaklidagi tadbirkorlik subyektlariga faoliyatini tiklashi uchun 3 mlrd 746 mln soʻmlik kreditlar ajratilgan boʻlib, tijorat banklari tomonidan mazkur kreditlarning maqsadli ishlatilishi yuzasidan monitoring ishlari yetarli darajada olib borilmagan.

Kredit ajratishda yangi ish oʻrinlarini yaratish va keng ijtimoiy manfaatlar hisobga olinmagan.

Xususan, “Ipoteka-bank” ATIB, “Milliy bank” AJ va “Turonbank” ATB tomonidan Boʻstonlik tumanida 6 ta holatda mehmon uylar tashkil etish uchun 6,9 mlrd soʻmlik kredit ajratilgan boʻlsa-da, ularda faqatgina 1 tadan ish oʻrni yaratilgan va savdo tushumi mavjud emas.

Aholi va tadbirkorlardan Markaziy bankka kelib tushgan murojaatlarning aksariyatida imtiyozli kreditlar ajratilishi bilan bogʻliq muammolar bayon qilingan.

Davlat ulushiga ega boʻlgan tijorat banklarida korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tizimining (“komplaens-nazorat”) ish samaradorligi yetarli darajada emasligi oqibatida korrupsiya hamda tamagirlik holatlari, shuningdek, bank xodimlari tomonidan mansab vakolatlarini suiisteʼmol qilish va boshqa salbiy holatlar uchramoqda.

Xususan, “Asakabank” AJ va “Turonbank” ATB hududiy tuzilmalarida ichki nazorat faoliyati samarali yoʻlga qoʻyilmagan.

Bank xizmatlarini koʻrsatish toʻliq raqamlashtirilmagan, imtiyozli kredit ajratish tizimi sodda va shaffof emas, inson omili yuqori darajada saqlanib qolmoqda.

Banklarda muammoli kreditlar bilan ishlash, xususan potensial muammoli qarzdorlarni oldindan aniqlash mexanizmi joriy etilmagan.

Muammoli kreditlar ulushi 2021-yil yakunida 5,2 foizgacha oshgan (2020-yil yakunida 2,1 foiz boʻlgan), 21,4 trln soʻmlik (bank tizimi kredit portfelining 15 foizi) potensial muammoli kreditlarni qaytarish muddatlari takroran 3-6 oyga uzaytirilgan.

Muammoli kreditlarning 72 foizi (12 trln soʻm) tadbirkorlik subyektlari, 28 foizi (5 trln soʻm) jismoniy shaxslar hissasiga toʻgʻri kelib, tadbirkorlikni rivojlantirish uchun ajratilgan kreditlar hissasi 2020-yilga nisbatan 2021-yilda 27 foizga oshgan (51 foiz).

Shuningdek, “Har bir oila-tadbirkor” dasturi koordinatorlari tomonidan hududiy Oilaviy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash markazlarining qarorlari asosida kredit ajratilgan investitsiya loyihalarining amalga oshirilishi holatini alohida nazorat qilib borishi belgilangan boʻlsa-da, koordinatorlar tomonidan ishlar tizimli tashkil qilinmaganligi sababli muammoli kreditlar salmogʻi ortgan.

Xususan, Xorazm viloyatida 2022-yilning 1-yanvar holatiga koʻra oilaviy tadbirkorlik dasturlari doirasida 1 960 ta subyektga ajratilgan imtiyozli kreditlar boʻyicha 49 mlrd 146 mln soʻmlik muammoli kreditlar mavjud boʻlib, 2021-yilning 1-iyuliga nisbatan 7 mlrd 347 mln soʻmga yoki 17,5 foizga oʻsgan.

Muammoli kreditlarning asosiy qismi AT “Xalq banki” (23 mlrd 320 mln soʻm), “Agrobank” ATB (12 mlrd 885 mln soʻm) hamda “Mirkrokreditbank” ATB (10 mlrd 969 mln soʻm) hissasiga toʻgʻri kelgan.

Markaziy bank Xorazm viloyati bosh boshqarmasi tomonidan “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonun talablari asosida nazorat olib borilmaganligi oqibatida viloyatda muammoli kreditlarning asosiy qismi zamonaviy issiqxonalarni tashkil etish uchun ajratilgan kreditlar hissasiga toʻgʻri kelib, joriy yilning 1-yanvar holatida muddati oʻtgan (10 mln 200 ming AQSh dollari) kredit qarzdorlik 4 mln 500 ming AQSh dollariga, yaʼni 2 barobarga oʻsgan.

Pandemiyadan keyin ham faoliyati toʻliq tiklanmagan xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan qaytariladigan muammoli kreditlar muddatlari uzaytirilgan boʻlishiga qaramasdan, muammoli kreditlarning ulushi yuqoriligicha saqlanib qolmoqda.

Bundan tashqari, Markaziy bank oldida 2022-yilda yuzaga kelgan murakkab tashqi iqtisodiy vaziyat va xatarlar sharoitida oʻz yechimini kutayotgan va alohida eʼtibor qaratilishi zarur boʻlgan vazifalar mavjud.

Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida”gi Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonunining 9-moddasiga muvofiq Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisoboti maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilayotgan mablagʻlarni maqsadli ishlatish, aholini tadbirkorlikka jalb etish yuzasidan ishlar yetarli darajada tashkil etilmaganligi Markaziy bankka koʻrsatib oʻtilsin.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki:

bir oy muddatda oʻz faoliyatida kamchiliklarga yoʻl qoʻyganligi uchun Markaziy bankning Xorazm viloyati bosh boshqarmasi boshligʻini egallab turgan lavozimiga loyiqligi masalasini koʻrib chiqsin va natijasi boʻyicha Oliy Majlis Senatiga axborot kiritsin;

bir oy muddatda AT “Xalq banki”, “Mikrokreditbank” ATB Xorazm viloyati filiallari va boshqa tijorat banklarining rahbar hamda masʼul xodimlari ishtirokida aniqlangan kamchiliklarni muhokama qilgan holda ularning masʼuliyatini yanada oshirish choralarini koʻrsin va natijasi boʻyicha Oliy Majlis Senatiga axborot kiritsin;

makroiqtisodiy barqarorlikni hamda ichki bozorlardagi narx-navo, shu jumladan, asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxlari barqarorligini taʼminlash maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirsin:

narxlar darajasiga monetar omillar taʼsirini pasaytirishda pul-kredit siyosati vositalaridan faol foydalanish va ularni takomillashtirish;

tashqi iqtisodiy sharoitlarda kuzatilayotgan oʻzgarishlarning ichki valyuta bozoriga salbiy taʼsirining oldini olish, valyuta bozorida talab va taklif mutanosibligini taʼminlash va almashuv kursi keskin tebranishlarining oldini olish uchun intervensiyalarni amalga oshirib borish;

pul-bozoridagi operatsiyalar boʻyicha 2-3 foizlik real ijobiy foiz stavkalari shakllanishini hamda iqtisodiyotga kredit qoʻyilmalari oʻsish surʼatining yalpi ichki mahsulot nominal hajmi oʻsish surʼatlari bilan mutanosib boʻlishini taʼminlash;

pul-kredit vositalarining inflatsiyaga taʼsirini kuchaytirishga hamda aholi va tadbirkorlarning inflatsion kutilmalarini pasaytirishga, sohada qabul qilinayotgan qarorlarni batafsil tushuntirishga qaratilgan samarali kommunikatsiya siyosatini yuritish;

ichki bozorda asosiy oziq-ovqat mahsulotlari takliflari hajmini oshirish maqsadida oziq-ovqat mahsulotlari importi uchun tadbirkorlik subyektlariga oldin berilgan imtiyozli kreditlarni qaytarish muddatini uzaytirish;

tadbirkorlik subyektlari faoliyati uzluksizligini taʼminlash va ularni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash maqsadida ularga aylanma mablagʻlarni toʻldirish uchun zarur revolver kreditlar ajratilishini taʼminlash;

tijorat banklari faoliyatini tartibga solish va banklar tomonidan amalga oshiriladigan moliyaviy operatsiyalar ustidan prudensial nazoratni kuchaytirish;

tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini taʼminlash borasida:

joriy yil yakuniga qadar asosiy savdo hamkori Rossiya va Ukraina boʻlgan eksportchi korxonalarga oʻz vaqtida soʻndirilmagan kreditlar boʻyicha penya va jarimalar hisoblashda yengilliklar yaratish hamda kreditlarni qaytarish muddatlarini tushumlar kelib tushish vaqtiga muvofiqlashtirish;

tijorat banklari faoliyatini turli ssenariylarda stress-testlardan oʻtkazish orqali yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xatarlarning banklar kapitali va likvidligiga boʻlgan salbiy taʼsirlarini yumshatish;

banklarda kreditlash va muammoli kreditlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish, xususan potensial muammoli qarzdorlarni oldindan aniqlash mexanizmini joriy etish;

banklar mijozlar oldidagi majburiyatlarini toʻliq bajarishi uchun hamda xatarlarga banklar bardoshliligini oshirish maqsadida ularda barqaror resurslarni shakllantirish;

xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikda banklar faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish mexanizmlarini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish va “Banklarni sanatsiyalash toʻgʻrisida”gi qonun loyihasini ishlab chiqish;

aholining bank kreditlari boʻyicha qarz yuki ortib ketmasligi va banklar moliyaviy barqarorligini taʼminlashga qaratilgan makroprudensial bank nazoratini joriy etish;

toʻlov tizimining barqarorligini taʼminlash va rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni tijorat banklarida keng tatbiq etish maqsadida:

bank kartalari va boshqa toʻlov vositalaridan foydalangan holda koʻrsatilayotgan toʻlov xizmatlarini rivojlantirib borish, respublika hududlarida toʻlov infratuzilmasini, xususan, oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish qurilmalari tarmogʻini kengaytirish orqali qulay shart-sharoit yaratish;

toʻlov xizmatlari bozori subyektlarini nazorat qilishni takomillashtirish boʻyicha xalqaro tajribani inobatga olgan holda tegishli normativ-huquqiy hujjatlar loyihasini ishlab chiqish;

aholining naqd pulsiz hisob-kitoblardan foydalanishi boʻyicha savodxonligi va madaniyatini oshirish;

toʻlov tizimi operatorlari, kredit va toʻlov tashkilotlari faoliyatida kiberxavfsizlik tahdidlarini aniqlash, ularning oldini olish hamda ularga qarshi taʼsirchan choralarni belgilash boʻyicha amaldagi qonunchilik hujjatlariga tegishli oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish yuzasidan takliflar ishlab chiqib, Vazirlar Mahkamasiga kiritish;

yangi joriy etilgan kontaktsiz toʻlov vositalari ommabopligini kengaytirish maqsadida “QR-online” tizimidan foydalanuvchi tadbirkorlik subyektlari sonini yil yakunigacha 1,3 barobarga oshirish;

innovatsion va raqamli toʻlov vositalarini rivojlantirish doirasida elektron pullar tizimlari ommabopligini qoʻllab- quvvatlash orqali elektron hamyonlar sonini 1,4 barobarga oshirish;

tijorat banklarida zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish, inson omilini kamaytirishga qaratilgan masofaviy bank xizmatlarini, shu jumladan avtomatlashtirilgan skoring tizimini, raqamli identifikatsiyalashni keng joriy etish;

budjet mablagʻlari hisobidan aholini qoʻllab-quvvatlash uchun turli ijtimoiy loyihalar boʻyicha ajratilayotgan kredit mablagʻlarini raqamlashtirish orqali monitoring yuritishni yoʻlga qoʻyish;

tijorat banklari barcha tizimlarida komplaens nazorat faoliyatini yoʻlga qoʻyish va takomillashtirish;

tijorat banklari faoliyatini monitoring qilish samaradorligini oshirish va ular tomonidan tartibga solish talablari (SubTech va RegTech) bajarilishini soddalashtirish dasturiy taʼminotini joriy qilish;

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hamda tijorat banklari bilan birgalikda muammoli kreditlarni “mijozbay” oʻrganish, muammoga aylanish sabablarini aniqlash, pul tushumi, biznes reja koʻrsatkichlari bajarilishi va maqsadli ishlatilishini monitoring qilish.

4. Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:

ichki bozorda narxlar barqarorligini saqlab qolish maqsadida oziq-ovqat xavfsizligini va uzluksiz yetkazib berilishini taʼminlash, shuningdek, logistika-transport masalalarini hal etsin;

investitsiya muhitini yanada yaxshilash, raqobatni rivojlantirish va tarkibiy islohotlarni jadallashtirish orqali toʻgʻridan toʻgʻri investitsiyalar hajmini oshirish boʻyicha taʼsirchan choralar koʻrsin va amalga oshirilgan ishlar yuzasidan Oliy Majlis Senatiga 2023-yil 1-yanvarga qadar har chorakda axborot kiritsin.

5. Respublikasi Bosh prokuraturasi (N. Ioʻldoshev) Xorazm viloyatidagi tijorat banklari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi resurslari hamda Hukumat kafolati ostida jalb qilingan Xalqaro moliya institutlari mablagʻlari hisobidan moliyalashtirilgan kreditlarning ajratilishi, ularning oʻz vaqtida qaytarilishi hamda muammoli kreditlarni qisqartirish borasidagi faoliyatini oʻrganib, tegishli huquqiy baho bersin, natijasi boʻyicha 2022-yil 1-sentabrga qadar Oliy Majlis Senatiga axborot bersin.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil (D. Kasimov)ga tijorat banklarida oʻtkaziladigan oʻrganishlarda talab etiladigan tegishli ruxsatnomalarni rasmiylashtirishda Bosh prokuraturaga belgilangan tartibda koʻmaklashish tavsiya etilsin.

6. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga:

hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlari hamda investitsiya loyihalari doirasida kreditlarning ajratilishi, ularning maqsadli ishlatilishi yuzasidan doimiy nazorat oʻrnatish;

kreditlarni ajratishda yoʻl qoʻyilayotgan qonun buzilishi holatlari yuzasidan deputatlik nazoratini kuchaytirish, zarur boʻlganda, deputatlik soʻrovlari kiritish;

ajratilgan kredit mablagʻlarining maqsadli ishlatilishi ustidan doimiy nazorat olib borilganligi bilan bogʻliq amalga oshirilgan ishlar boʻyicha Markaziy bankning viloyat bosh boshqarmalari rahbarlari axborotini eshitib borish tavsiya qilinsin.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (M. Nurmuratov) mazkur Qarorning 3-bandi ijrosi boʻyicha 2023-yil 1-fevralga qadar har chorakda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatiga axborot kiritib borsin.

8. Ushbu Qarorning ijro etilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Budjet va iqtisodiy islohotlar masalalari qoʻmitasi (E. Gadoyev) zimmasiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Raisi T. NARBAYEVA

Toshkent sh.,

2022-yil 29-aprel,

SQ-530-IV-son