Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablar (0016-21-son)

17.07.2021

Oʻzbekiston Respublikasi bosh davlat sanitariya vrachining

qarori

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2021-yil 26-iyunda hisobga olindi, hisob raqami 30-son]

Mazkur sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (keyingi oʻrinlarda — sanitariya qoidalari) Oʻzbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-noyabrdagi PQ-4887-son “Aholining sogʻlom ovqatlanishini taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi, 2021-yil 25-maydagi PQ-5124-son “Sogʻliqni saqlash sohasini kompleks rivojlantirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 25-iyuldagi 626-son “Davlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sogʻlom ovqatlantirish tizimini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida”gi qarorlariga muvofiq maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarning xavfsiz va sogʻlom ovqatlanishini tashkil etish, yuqumli va yuqumli boʻlmagan kasalliklar profilaktikasi hamda ovqatdan zaharlanishlarning oldini olish choralarini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur sanitariya qoidalari ularning turi, tashkiliy-huquqiy va mulk shaklidan qatʼiy nazar barcha maktabgacha taʼlim tashkilotlariga nisbatan tatbiq etiladi.

2. Mazkur sanitariya qoidalari maktabgacha taʼlim tashkilotlariga quyidagi talablarni belgilaydi:

a) barcha maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlanishning tashkillashtirilishi;

b) taomnomani tuzilishiga oid gigiyenik talablar;

v) keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlarning sifati va ularni tashilishi nazorati;

g) mahsulotlarni saqlash va ishlatish muddatiga amal qilinishi nazorati;

d) oshxonalarga oid talablar;

e) taomlarni tayyorlash texnologiyasi va sifatini nazorati;

j) oshxonaning sanitariya-gigiyenik holati va idishlarni tozalash va yuvilishini nazorati;

z) ovqatlanish ratsionnining sifati, tarkibi va miqdori nazorati;

3. Quyidagilar:

Bir yoshdan uch yoshgacha bolalarni maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oʻrtacha kunlik ovqatlanish normalari, energetik quvvati (oqsil, yogʻ, uglevodlar) 1-ilovaga muvofiq;

Uch yoshdan yetti yoshgacha bolalarni maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlanish normalari, energetik quvvati (oqsil, yogʻ, uglevodlar) 2-ilovaga muvofiq;

Turli yoshdagi guruhlar uchun mineral moddalarning oʻrtacha kunlik fiziologik normalari 3-ilovaga muvofiq;

Ayrim oziq-ovqat mahsulotlarni almashtirilishi jadvali 4-ilovaga muvofiq;

Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov va termik ishlov berilganda yoʻqotiladigan ogʻirlik normasi (foizda) 5-ilovaga muvofiq;

Bolalarga berilayotgan taomlarning hajmi (grammda) 6-ilovaga muvofiq;

100 gramm oziq-ovqat mahsulotining kimyoviy tarkibi 7-ilovaga muvofiq;

Oshxonada yuritilayotgan nazorat hujjatlarining shakllari keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlarining brakeraj jurnali 8-ilovaga muvofiq;

Maktabgacha taʼlim tashkilotiga keltirilgan tez buziluvchi mahsulotlarni saqlash muddati 9-ilovaga muvofiq;

Taomlarni organoleptik baholash 10-ilovaga muvofiq;

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining oshxonalarida foydalanishga ruxsat etilgan oziq-ovqat mahsulotlarining roʻyxati 11-ilovaga muvofiq;

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida yuqumli kasalliklar hamda ovqatdan zaharlanish holatlarining oldini olish maqsadida foydalanishga ruxsat etilmaydigan oziq-ovqat mahsulotlari roʻyxati 12-ilovaga muvofiq;

Sifatli oziq-ovqat mahsulotlarining xususiyatlari 13-ilovaga muvofiq belgilanadi.

Maktabgacha taʼlim tashkilotida sogʻlom taomnoma shakllantirilishida kunlik ratsionda bolalarning asosiy oziq-ovqat moddalarga boʻlgan ehtiyoji va yoshiga mos energiya quvvati bilan toʻliq taʼminlanishi, ularning tarbiyalanish sharoiti va sogʻligʻi, shuningdek, ovqatlanishning iqlimdan kelib chiqib va milliy xususiyatlari hisobga olinadi.

4. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining oshxonalarida mazkur sanitariya qoidalarining 11-ilovasida keltirilgan Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining oshxonalarida foydalanishga ruxsat etilgan oziq-ovqat mahsulotlarining roʻyxatiga rioya qilinishi lozim.

Bolalar ovqat ratsionini shakllantirishda mahsulotlar kun davomida toʻgʻri taqsimlanishi zarur. Oqsilga boy mahsulotlar yogʻ bilan berilganda bola oshqozonida uzoq vaqt saqlanib turishi va koʻproq miqdorda hazm qildiruvchi meʼda shirasini talab qilishi bois, tarkibida goʻsht, baliq, tuxum kabi mahsulotlari bor taomlarni kunning birinchi yarmida (nonushta va tushlikka) berish lozim. Kechki ovqatda bolalarga sutli va sabzavotlardan tayyorlangan yengil hazm boʻladigan taomlar berilishi kerak.

Taomnoma tuzilayotganda sut, goʻsht, sariyogʻ, yorma, non, meva, sabzavot, shakar kabi biologik qiymatga ega boʻlgan mahsulotlar har kuni kiritiladi.

Baliq, tuxum, pishloq, smetana, tvorog mahsulotlari kunlik meʼyorlarda oz miqdorni tashkil etganligi, shuningdek, ulardan xar kuni alohida taom tayyorlashni imkoniyati boʻlmasligi sababli taomnomaga xar kuni kiritilmaydi, lekin ushbu mahsulotlarning belgilangan miqdori dekada (10 kun) davomida toʻliq berilishi shart.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining kunlik ovqatlanish ratsioniga bolalarning tashkilotda boʻlgan vaqtlaridan (3-4, 9 — 10,5, 12 va 24 soat) kelib chiqib, mazkur sanitariya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida koʻrsatilgan mahsulotlar kiritilishi lozim.

10 kun davomida sarflangan barcha turdagi oziq-ovqat mahsulotlarining miqdori mazkur sanitariya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan kunlik normalar yigʻindisiga mos boʻlishi kerak.

Bolalar taomnomasida sabzavotli salatlar, yangi mevalar (har kuni), uchinchi taom sifatida yangi yoki quruq mevalardan tayyorlangan kompot, kisel, sutli ichimliklar, shuningdek, bolalar uchun sutli, sabzavotli, mevali boʻtqalar koʻproq kiritilishi lozim. Bolaga kun davomida 2 ta sabzavotli taom va bir marta yormali taom berilishi maqsadga muvofiqdir. Har bir sabzavotlardan aralashma garnirlar tayyorlash tavsiya etiladi.

Davlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarida Maktabgacha taʼlim vazirligi tomonidan tasdiqlangan va Respublika sanitariya-epidemiologiya osoishtaligi va jamoat sogʻligʻi xizmati bilan kelishilgan namunaviy mavsumiy (kuzgi, qishki, bahorgi va yozgi) taomnomalar asosida taomlar tayyorlanadi.

5. Taomnomalarga kiritilgan taomlarning maxsus ishlab chiqilgan texnologik kartalari boʻlishi shart. Ushbu texnologik kartalarda taomlarning tarkibiy qismlari, energetik qiymati oqsil, yogʻ va uglevodlarni miqdori, tayyorlangan taomni hajmi koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Tayyor texnologik kartalardan foydalanish ovqatning kimyoviy tarkibini osongina hisoblab chiqilishi, kerak boʻlganda bir taomni oʻziga teng boʻlgan boshqa bir taom bilan almashtirishga va bolalarning ovqatlanish sifatini kundalik nazorat qilish imkonini beradi.

Baʼzi mahsulotlar boʻlmaganda ular boshqa mahsulotlar bilan almashtiriladi. Buning uchun mazkur sanitariya qoidalarining 4-ilovasiga muvofiq mahsulotlarni almashtirish jadvalidan foydalaniladi.

6. Taomni toʻgʻri tayyorlash va tayyor taomni hajmi normaga muvofiq chiqishi uchun mazkur sanitariya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq oziq-ovqat mahsulotlarining dastlabki va issiqlik ishlovini berishda ogʻirlik yoʻqotish miqdori jadvalidan foydalanilishi mumkin.

Ovqatlanishni tashkil etish uchun masʼul xodimlar ovqatlanayotgan bolalar hisobini “Bolalarning davomatini hisobga olish jurnali”da olib borishadi.

Hamshira har kuni keyingi kun uchun taomnoma taqsimotini ertalabki soat 8:00 dan 9:00 gacha bolalar davomati yuritiladigan jurnalda qayt etilgan bolalar roʻyxati asosida tuziladi. Ishchi xodimlar uchun alohida taomnoma tuziladi.

Ertalab soat 8:00 da hamshira guruhlardagi tarbiyalanuvchilarning haqiqiy sonini tekshiradi, buyurtmani rasmiylashtiradi va uni oshxonaga taqdim qiladi.

Nonushta vaqtida bolalar soni tuzilgan taomnomaga nisbatan ortiq boʻlib yoki kamaygan holatlarda haqiqatdan tarqatilgan taomlar toʻgʻrisida dalolatnoma tuziladi va tushlik xamda ikkinchi tushlik uchun taomlar soni kelgan bolalar soniga mos ravishda tayyorlanadi.

Keyingi ovqatlarni isteʼmol qilish vaqtida (2 nonushta, tushlik, 2 tushlik, kechki ovqat) maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boʻlmagan bolalar ovqatlanish roʻyxatidan chiqariladi va ortib qolgan mahsulotlar dalolatnoma asosida omborxonaga qaytariladi. Agar tushlikni tayyorlash uchun ajratilgan mahsulotlar bolalarni ovqatlanish texnologiyasi boʻyicha dastlabki ishlovidan oʻtgan boʻlsa omborxonaga kuyidagilar qaytarilmaydi:

mol, qoʻy, parranda, quyon goʻshti va baliq, chunki ularni soat 7:30 da ishlatishdan oldin muzi eritiladi.

issiqlik ishlovidan oʻtgan sabzavotlar;

foydalanish muddati bundan buyon saqlashga imkon bermaydigan sut mahsulotlari .

Qaytarilishi mumkin boʻlgan mahsulotlarga tuxum, tomat pastasi, qandolat mahsulotlari, sariyogʻ, oʻsimlik moyi, shakar, yorma, makaron, meva va tozalanmagan sabzavotlar kiradi.

7. Issiq taomlarni (shoʻrvalar, souslar, issiq ichimliklar, asosiy taomlar va garnirlar) tarqatilishidagi harorati +60 — +65°S boʻlishi lozim. Issiq taomlarni harorati ushbu koʻrsatkichdan pasayganda mikrofloraning intensiv oʻsishiga olib kelishi, aksincha issiq taomlarni harorati ushbu koʻrsatkichdan yuqori boʻlsa bolalarni ogʻiz boʻshligʻini kuyishiga olib kelishi mumkin.

Bolalar orasida yalligʻlanishlarni olidini olish maqsadida bollarga beriladigan salatlar va ichimliklarni harorati +15°S past boʻlmasligi kerak.

Sut mahsulotlarini tarqatilishidagi harorati esa +15°S±2°S (xona harorati) boʻlishi lozim, shuningdek, ularni tarqatilishidan oldin isitish uchun xona haroratida saqlash bir soat oshmasligi kerak.

8. Bolalar ovqatlanishini toʻgʻri tashkil qilishda guruhlardagi barcha sharoit yetarli boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Bolalarni oʻzlariga mos idish-tovoqlar bilan taʼminlanishi, stol atrofida oʻtirishiga qulay sharoit yaratilishi lozim. Taomlar oʻta qaynoq yoki sovuq boʻlmagan holatda boʻlishi kerak.

9. Bolalar ovqat ratsioniga koʻkatlar (ukrop, petrushka, salat yaprogʻi, koʻk piyoz, sarimsoq piyoz, shovul kabilar) koʻproq kiritilishi zarur. Yangi koʻkatlar, sabzavotlar ovqatni vitaminga boyitadi hamda unga chiroyli koʻrinish va alohida maza beradi. Ishlatishdan oldin koʻkatlar toza oqar suvda, bogʻichidan yechilib yaxshilab yuviladi va 3 foizli sirka kislotasi yoki 10 foizli osh tuzi eritmasiga 10 daqiqa davomida solib qoʻyiladi, soʻngra oqar suvda qayta yuvib quritiladi.

10. Yoz kunlari bolalarning suyuqlikka boʻlgan ehtiyoji ortadi. Ichish uchun yangi qadoqlangan yoki qaynatilgan suv, namatak damlamasi yoki hoʻl mevalardan tayyorlangan uncha shirin boʻlmagan kompotlar berilishi mumkin. Ichimlik bolalarga sayrdan keyin, suv muolajalaridan avval taklif qilinadi. Uzoq davom etadigan ekskursiya vaqtida toʻxtalganda ham bolalarga maʼlum bir miqdorda ichimlik berilishi kerak. Ekskursiyaga chiqilganda tarbiyachilar oʻzlari bilan qaynatilgan yoki qadoqlangan suv olishlari kerak.

Qish-bahor mavsumida quritilgan mevalar (olma, namatak, turshak) dan tayyorlangan kompotlar berilishi tavsiya etiladi.

2-bob. Bolalarning maktabgacha taʼlim tashkilotida boʻlishiga muvofiq ovqatlanishni tashkil qilish

11. Bolalarning maktabgacha taʼlim tashkilotlarida (guruhlarda) boʻladigan vaqti quyidagicha boʻlishi mumkin:

bolalar 3-4 soat boʻladigan guruhlarida — kunduzgi uyqu tashkil etilmaydi va bir martalik ovqatlantirish tashkil etilishi mumkin;

bolalar 9 — 10,5 soat boʻladigan guruhlarida — uch martalik ovqatlantirish tashkil etilishi va kunduzgi uyqu uchun sharoitlar yaratilgan boʻlishi kerak;

bolalar 12 soat boʻladigan guruhlarida — toʻrt martalik ovqatlantirish tashkil etilishi, kunduzgi uyqu uchun sharoitlar yaratilgan boʻlishi kerak;

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining bolalar kechayu kunduz boʻladigan guruhlarida kunduzgi va tungi uyqu hamda besh martalik ovqatlantirish tashkil etilishi uchun sharoitlar yaratilgan boʻlishi kerak.

12. Bolalarni ovqatlantirishni tashkil etishda ovqatlantirish tartibiga qatʼiy amal qilinishi muhim ahamiyatga ega. Ovqatlanish vaqtiga qatʼiy amal qilinishi shartli ovqatlanish refleksini hosil boʻlishini taʼminlaydi, yaʼni kerakli ovqatni hazm qilish shiralarini ishlab chiqarilishini taʼminlaydi.

Bolalar tartibsiz ovqatlantirilganda ulardagi ovqatlanish refleksi soʻnadi, ishtahasi pasayadi va ovqat hazm qilish aʼzolarining faoliyati buziladi. Ilk va maktabgacha taʼlim yoshida bolalar oshqozonida ovqatning hazm boʻlish jarayoni 3,0 — 3,5 soat davom etadi. Bu jarayon oxiriga yetganda oshqozon boʻshaydi va bolada ishtaha paydo boʻladi.

Fiziologik nuqtai nazardan toʻgʻri ovqatlanishning asosiy tartibi nonushta (08:30-09:30), tushlik (12:00-13:00), ikkinchi tushlik (15:30-16:00), kechki ovqat (18:30-19:00) va kechki tamaddi (20.00-20.30) shaklida boʻlishi lozim.

Nonushta 08:30 — 09:30 Ikkinchi nonushta 10:30 — 11:00 Tushlik 12:00 — 13:00 Ikkinchi tushlik 15:30 — 16:00 Kechki ovqat 18:30 — 19:00 Kechki tamaddi 20.00 — 20.30

13. Qisqa muddatli guruhlar uchun sanitariya qoidalari va normalariga mos sharoitda yengil tamaddi (buterbrod va bulochkalar) va issiq ichimlik (choy, kakao, sut va tabiiy sharbat) berilishi mumkin.

90 oʻrinli va undan yuqori quvvati boʻlgan maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlanish uchun alohida zal tashkil etilishi kerak. Bunda idishlarni yuvishda alohida vannalardan yoki idish yuvish mashinasidan foydalaniladi. Oshxonaga kirishda har bir 20 nafar bolaga 1 ta qoʻl yuvgich oʻrnatiladi va suyuq sovun hamda shaxsiy sochiq bilan taʼminlanadi (bir marotaba ishlatiladigan qogʻoz salfetkalarni boʻlishi tavsiya etiladi).

3-bob. Oshxonaga mahsulotlarni yetkazib berish va saqlashga qoʻyiladigan gigiyenik talablar

14. Oshxonalarni tuzilishi, uskunalar bilan jihozlanishi umumiy ovqatlanish boʻyicha sanitariya qoidalari va normalari talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

15. Texnologik jihozlar, anjomlar, idishlar sanitariya-epidemiologiya talablariga mos materiallar poʻlat va dyuralyuminiydan tayyorlangan boʻlishi lozim, shuningdek ular xom va pishirilgan mahsulotlar uchun alohida belgilanadi.

16. Oshxonadagi idishlar chinni (taryelka, kosa, piyola), qoshiq, sanchqi va pichoqlar esa zanglamaydigan poʻlatdan boʻlishi lozim.

Yorilgan, cheti uchgan, emali koʻchgan, deformatsiyalangan, alyumin, plastmassadan tayyorlangan idishlardan foydalanish mumkin emas.

17. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish stollarining qoplamasi yaxlit, zanglamaydigan poʻlat yoki gigiyenik material bilan qoplangan boʻlishi shart.

18. Xom va pishgan mahsulotlar uchun stol, pichoq va taxtakachlar alohida boʻladi. Taxtalarning yuzasi tekis, yorilmagan boʻlib, qattiq daraxt navlaridan ishlanadi. Plastmassa va presslangan fanerlardan ishlangan taxta va taxtakachlardan foydalanish mumkin emas.

Goʻshtni maydalash uchun qattiq daraxt navidan tayyorlangan yogʻochli moslama (taxta) ishlatiladi. U metall taglikka oʻrnatilishi mumkin. Ishlatilgandan soʻng yogʻochli moslama pichoq bilan tozalanib, ustiga tuz sepiladi, yogʻochli moslamaning yon atroflari issiq suv bilan yuviladi, yogʻochli moslamaning ustki qismi notekis boʻlib qolganda bir qatlami olib tashlanadi.

19. Ishlatish turiga qarab stol, taxta va pichoqlar oʻchib ketmaydigan, ishlov berishga chidamli boʻyoq bilan markirovka qilinadi, xom va pishgan mahsulotlar uchun alohida-alohida boʻladi (XG (xom goʻsht), PG (pishgan goʻsht), XB (xom baliq), PB (pishgan baliq), XS (xom sabzavot), PS (pishgan sabzavot), G (gastronom mahsulotlar: pishloq, sariyogʻ, termik ishlovsiz berilayotgan mahsulotlar), N (non), X (xamir) uchun).

20. Taomlarni pishirish va saqlash uchun zanglamaydigan poʻlatdan ishlab chiqilgan idishlardan foydalaniladi. Alyuminiy va dyuralyuminiydan ishlab chiqilgan idishlardan taomlarni pishirish va qisqa muddatda saqlash uchun foydalanish mumkin. Tabiiy meva qaynatmalari (kompotlar) zanglamaydigan poʻlatdan qilingan idishida tayyorlanadi. Sutni qaynatish uchun alohida idishlar ajratiladi.

21. Bolalar soniga idishlar komplekti toʻgʻri kelishi zarur va ovqatlanish vaqtida bir bola uchun bitta idish komplekti ishlatiladi. Ovqatlanish vaqtida ushbu idishlarni yuvish va yuvilgan idishda boshqa bolalarga taom berish mumkin emas. Zaxirada har bir bolaga 2 ta idish jamlamasi boʻlishi kerak (bitta jamlamada — birinchi ovkat va boʻtqalar uchun kosa, taryelka, salat uchun idish, piyola yoki bokal, choy va osh qoshigʻi)

22. Yuvish va zararsizlantiruvchi vositalarni ishlatishdan oldin barcha xodimlar ishlatish qoidalari bilan tanishtiriladi (ishlatilayotgan vositani xususiyatlari hisobga olinadi).

23. Yuvish va zararsizlantirish vositalari alohida shamollatiladigan, quruq xonalarda maxsus yorliq yopishtirilgan idishlarda saqlanadi. Tayyorlangan eritmalar qoraytirilgan shisha idishlarda, ogʻzi mahkamlangan holatda nam va yorugʻlikdan himoyalangan tartibda 5 kundan oshmagan muddatda saqlanadi. Zararsizlantiruvchi vositalarni oziq-ovqat boʻlinmasida saqlash mumkin emas.

24. Sabzavotlar, mevalar, goʻsht va boshqa mahsulotlarni yuvish uchun zanglamaydigan poʻlat, alyuminiy yoki dyuralyuminiy metalldan ishlab chiqilgan 2 seksiyali vannalardan foydalaniladi. Oshxona idishlarini yuvish uchun xam kamida 2 seksiyali vannalardan foydalaniladi. Vannalarga issiq va sovuq suv ulangan boʻlishi kerak. Issiq suvning harorati 65°S dan past boʻlmasligi va sifati davlat standarti talablariga mos kelishi lozim.

25. Taom pishiriladigan qozonlar ovqat tarqatib boʻlganidan soʻng ovqat qoldiqlaridan tozalanadi va harorati 40°S dan past boʻlmagan issiq suvda idish yuvish vositalari solib yuviladi. Soʻngra quritilib yuqori qismi pastga qilib agʻdarilgan holatda panjaralarda turishi lozim. Yuvilgan toza oshxona idishlari poldan 0,5 metr balandlikda panjaralar (stelaj)da saqlanadi.

26. Taxtakachlar va taxtadan tayyorlangan mayda oshxona anjomlari (kurakcha, aralashtirgich va boshqalar) birinchi vannada yuvish vositasi qoʻshilgan harorati 50°S boʻlgan issiq suvda yuviladi. Keyin harorati 65°S dan past boʻlmagan issiq suvli ikkinchi vannada chayib olinadi va quritiladi.

27. Metalldan ishlangan anjomlar yuvilgandan soʻng qovurish shkafida qizdirilib quritiladi. Goʻsht qiymalagich ishlatilgandan keyin qismlarga ajratilib yuviladi, qaynab turgan suvda chayiladi va yaxshilab quritiladi.

28. Isteʼmol idishlari ovqat qoldiqlaridan mexanik usulda tozalanganidan soʻng yuvish vositasi solingan, harorati 45° S dan past boʻlmagan suvda (birinchi vannada) yuviladi, soʻngra harorati 65°S darajadan past boʻlmagan issiq suvda chayiladi (ikkinchi vanna) va maxsus panjaralarda (stellajlar) quritiladi. Idishlarni zararsizlantirilishi (vositada ivitib qoʻyish) epidemiologik koʻrsatmalar asosida amalga oshiriladi.

Idishlarni yuvish va quritishda elektr idish yuvish mashinalaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Idishlar maxsus quritgichda vertikal holatda saqlanadi.

29. Choy idishlari qaynoq suvda zararsizlantirish vositalari yordamida birinchi vannada, soʻngra oqib turgan qaynoq suvda ikkinchi vannada chayib quritiladi.

30. Idish-tovoqlarni yuvishda kir yuvish kukuni, sunʼiy sintetik mato (mochalka) ishlatilmaydi. Yuvish uchun koʻpiruvchi vositalar, metall va plastmassa shyotkalardan foydalanilishi mumkin. Idish tovoqlarni yuvish uchun metalldan tayyorlangan shyotkalar, stollarni artish uchun doka yoki mato 15 daqiqa qaynatiladi yoki 0,5 foizli xlorli eritmada 30 daqiqada boʻktiriladi, toza suvda chayilib quritiladi va maxsus idishlarda saqlanadi. Yuvuvchi va zararsizlantiruvchi vositalar maxsus joylarda saqlanadi. Yuvish boʻlimlarida idish tovoq va jihozlarni yuvish tartibi yoʻriqnomasi maxsus oʻrindiqqa osib qoʻyiladi.

Oshxona jihozlari mexanik tozalashdan soʻng yuvish vositalari yordamida yuviladi (birinchi vannada) va oqib turgan issiq suv bilan chayiladi (ikkinchi vannada). Toza oshxona jihozlari vertikal holda metall kassetalarda saqlanadi.

31. Oshxonadagi ovqat qoldiqlari qopqoqli metall chelak yoki baklarga yigʻiladi, 2/3 qismi toʻlishi bilan boʻshatiladi. Har kuni metall chelak yoki baklar kunning oxirida toʻlish yoki toʻlmasligidan qatʼiy nazar idish yuvish xonasining alohida joyida shlang yordamida 2 foizli kalsiyli soda eritmasida yuviladi. Soʻngra issiq suvda chayiladi va quritiladi.

32. Oziq-ovqat boʻlinmasi xonalarining devori, pol, radiator, deraza tokchalari xar kuni isdan va changdan tozalanib, yuvuvchi vositalar yordamida tozalanadi. Hafta oxirida barcha xona, jihoz, asbob-uskuna va anjomlar dezinfeksiya qilinib, zararsizlantirilganidan soʻng mukammal tozalash ishlari oʻtkaziladi.

33. Har chorakda yoki zaruriyat tugʻilganda oziq-ovqatlar boʻlinmalaridagi pashsha, suvarak va kemiruvchilarga qarshi profilaktik dezinseksiya xamda deratizatsiya tadbirlari oʻtkaziladi.

34. Oziq-ovqat mahsulotlarini maxsus transportlarda tashib keltirishda ularning butligi saqlangan hamda zararlanmaydigan sharoitda amalga oshiriladi.

35. Tez buziluvchi oziq-ovqat mahsulotlarini transportlarda tashib keltirish markirovkalangan, usti berkitiladigan (qopqoqli) idishlarda amalga oshiriladi. Yilning issiq fasllarida sifati tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlarini sovutgich oʻrnatilgan, +2–+6°S haroratni saqlab turishga moʻljallangan transport vositalarida tashib keltiriladi. Mahsulot ortilgan joydan maktabgacha taʼlim tashkilotigacha yoʻl vaqti 2 soatdan oshmasligi kerak.

36. Oziq-ovqat mahsulotlari va xom-ashyolarni yetkazib beruvchi shaxsning mahsulotlarni yuklash va tushirish uchun maxsus kiyimi (xalat, qoʻlqop) boʻlishi, tibbiy koʻrikdan hamda laborator tekshiruvidan oʻtgan boʻlishi, shuningdek shaxsiy gigiyena talablariga amal qilishi shart.

37. Oziq-ovqat tashiladigan transport toza holatda boʻlishi lozim, unda insonlar yoki boshqa yuklarni tashish mumkin emas.

38. Oziq-ovqat mahsulotlari tashiladigan transport har kuni haydovchi tomonidan tozalanadi, xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan 10 kunda 1 marotaba zararsizlantiriladi.

39. Oziq-ovqat mahsuloti tashiladigan idishlarga maxsus belgilar qoʻyiladi, ulardan boshqa maqsadlarda foydalanish mumkin emas.

Oziq-ovqat mahsuloti tashiladigan idishlar ishlatilgandan keyin 2 foizli kalsiy soda eritmasi bilan yuviladi (1 litr suvda 20 g zararsizlantiruvchi vositalar eritiladi), qaynatilgan suvda bugʻlanadi, quritiladi va ifloslanmaydigan joylarda saqlanadi. Ularga ishlov berish mahsulot yetkazib beruvchi tomonidan maxsus xonalarda oʻtkaziladi. Xom ashyolarni tashish uchun oshxona jihozlaridan foydalanishga ruhsat etilmaydi.

40. Barcha olib kelinayotgan oziq-ovqat mahsulotlarining muvofiqlik gigiyenik sertifikatlari boʻlishi lozim.

Goʻsht korxona, fermer xoʻjaliklari va tadbirkorlar bilan oldindan tuzilgan shartnoma asosida epizootik barqaror boʻlgan hududlardan, tamgʻalangan, veterinariya xizmatining kategoriyasi koʻrsatilgan maʼlumotnomasi va sertifikatga ega boʻlgan holda olib kelinadi.

Parranda goʻshti 1 haftada bolalarga 3-martadan ortiq berilmaydi.

Sabzavotlar, mevalar va poliz ekinlaridagi pestitsid va mineral oʻgʻitlarning miqdori toʻgʻrisida maʼlumotnomasi boʻlishi shart.

Keltirilgan sut veterinariya xizmatining fermer xoʻjaliklaridagi epizootik vaziyat toʻgʻrisida xulosasi bilan qabul qilinadi.

Tuxumlar veterinariya xizmatining fermer xoʻjaliklarida salmonellyoz mavjud emasligi toʻgʻrisida maʼlumoti bilan qabul qilinadi.

Tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlarining kuzatuv hujjatlarida ishlab chiqarilgan sana belgilangan boʻlishi shart.

41. Keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini maktabgacha taʼlim tashkiloti brakeraj komissiyasining barcha aʼzolari tekshiradi, tekshiruvdan soʻng tibbiyot xodimi xulosani brakeraj jurnaliga qayd etadi, mazkur sanitariya qoidalarining 8-ilovasiga muvofiq. Ruxsati berilmagan, hujjati boʻlmagan, sifati aynigan, saqlash harorati buzilgan va muddati oʻtgan oziq-ovqat mahsulotlari qabul qilinmaydi (8, 12, 13-ilovalar).

42. Tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlari sanitariya qoidalariga amal qilingan holda sovutgich kameralari va sovutgichlarda +2–+6°S haroratlarda saqlanadi. Sovutgich kameralarida va sovutgichlarda haroratini nazorat qilish uchun mazkur sanitariya qoidalarining 9-ilovasiga muvofiq termometrlar oʻrnatiladi.

Sovutgich kamerasi bitta boʻlgan taqdirda goʻsht, baliq va sut mahsulotlari saqlash joylari maxsus yasalgan polkalar bilan ajratiladi, ular yengil yuvilishi uchun mos boʻlishi kerak.

43. Tovuq va baliq yetkazib beruvchining maxsus taralarida belgilangan stellajlarda saqlanadi.

44. Sut qaynatilguncha keltirilgan idishida saqlanadi.

45. Sariyogʻ korxonaning maxsus qadogʻida yoki boʻlingan holda pergament qogʻoziga oʻrab, konteyner va lotoklarda saqlanadi. Yirik pishloqlar toza stellajlarda (pishloqlar taxlanayotganda karton yoki faner bilan ajratiladi), kichik hajmdagi pishloqlar tokchalarda, isteʼmol taralarida saqlanadi.

46. Smetana va tvorog qopqoqli taralarda saqlanadi. Qoshiq yoki kurakchalarni smetana va tvorog saqlanayotgan idishlarda qoldirilishi taqiqlanadi.

Tuxumlar xom goʻsht uchun sovutgichlarda alohida tokchalarda polimer idishlarda 14 kundan ortiq boʻlmagan muddatda saqlanadi, qishda ular quruq salqin omborxonalarda maxsus tagliklardagi qutilarda yoki kassetalarda, alohida tokchalarda, rastalarda +20°S dan ortiq boʻlmagan haroratda saqlanadi. Tuxumlar faqat ishlatishdan oldin tozalab yuviladi. Tuxumlarga ishlov berish maxsus joyda, belgilangan vannalar va (yoki) idishlar yordamida amalga oshiriladi. Tuxumlar toʻliq eritmaga botiriladi, bunda maxsus konteynerlardan foydalanish mumkin. Bunda 1-2 foizli iliq soda eritmasiga solinadi, ruxsat etilgan zararsizlantiruvi vositalar eritmasida zararsizlantiriladi (ishlab chiqaruvchining yoʻriqnomalariga muvofiq), kamida 5 daqiqa davomida oqar suvda chayiladi va belgilangan toza idishlarga teriladi. Tuxumni yuvish va zararsizlantirishda boshqa vositalardan foydalanilganda uning qoʻllanmasiga amal qilgan holda ishlatiladi.

Tozalangan tuxumlar oshxonada belgilangan idishlarda saqlanadi. Tuxumlarni olib kelingan kassetalar oshxonada saqlanmaydi.

47. Yormalar, un va makaron mahsulotlari quruq xonalarda, qoplarda yoki oziq-ovqat mahsulotlari uchun maxsus idishlarda taglik yoki panjaralar ustida poldan 15 sm balandlikda, devor bilan oziq-ovqat mahsulotlari orasi 20 smdan kam boʻlmagan masofada saqlanadi.

48. Non stellaj va shkaflarda pastki qavati poldan 35 smdan kam boʻlmagan holda saqlanadi. Shkaflarning eshiklarida havo oʻtishi uchun teshiklar boʻlishi kerak. Non saqlash joylari tozalanganda non uvoqlari maxsus shyotkalar bilan supirilib, polkalar 1foizli sirka bilan namlangan matoda artiladi.

49. Kartoshka va ildizli sabzavotlar quruq, qorongʻu xonalarda saqlanadi. Karam omborxona rastalarida, koʻkat va mevalar saqlash idishlarida salqin joylarda harorati +12°S dan yuqori boʻlmagan holatda saqlanadi.

50. Noxush hidi boʻlgan oziq-ovqat mahsulotlarini oʻziga hid tortuvchi oziq-ovqat mahsulotlaridan (sariyogʻ, shakar, tuz, tuxum, choy, pishloq) alohida saqlanishi kerak.

51. Flyagada keltirilgan sut ishlatishdan oldin 2-3 daqiqa qaynatiladi. Qaynatilgandan keyin sut sovutiladi va qopqoqli idishlarda saqlanadi.

52. Oziq-ovqat mahsulotlarining ozuqaviy qiymatini saqlash va ulardan zaharlanishning oldini olish uchun taom tayyorlash texnologiyasiga amal qilinishi kerak.

Oziq-ovqat mahsulotlarini taomnoma taqsimoti asosida qozonga solinishi tibbiyot xodimi nazoratida amalga oshiriladi. Donali taomlar tayyorlanayotganda issiqlik ishlovi berilmasdan oldin ogʻirligi tarozida oʻlchanadi. Pishiriqlar, omlet, rulet taomnoma taqsimotida koʻrsatilgan ogʻirligi boʻyicha kesiladi. Suyuq taomlar miqdoriga qarab, garnir esa ogʻirligiga qarab tarqatiladi.

53. Taom pishirilishida qaynatish, pishirish, toblab pishirish, jazlash, dimlab pishirish, bugʻda pishirishning oʻziga xos boʻlgan texnologik jarayonga amal qilinishi kerak. Taom tayyorlashda yogʻda choʻmdirib qovurish usuli qoʻllanilmaydi.

54. Oziq-ovqat mahsulotlariga pazandachilik ishlovi berishda taomning texnologik xaritasida yoritilgan tayyorlanish texnologiyasiga toʻliq amal qilinadi.

55. Taomlarni tayyorlash jarayonida oshpazlar mahsulotlarga qoʻlini tekkizmay maxsus qolqoplardan, oshxona anjomlaridan foydalanishi maqsadga muvofiq.

56. Yormalarda begona aralashmalar boʻlmasligi kerak. Yormalar ishlatilishidan oldin koʻzdan kechiriladi va oqib turgan suvda yuviladi.

57. Issiq taomlarni (suyuq taomlar, souslar, qaynoq ichimliklar, ikkinchi taomlar va garnirlar) harorati tarqatilish paytida +60–65°S darajada, salatlar, ichimliklarni harorati +15°S darajadan past boʻlmasligi lozim.

58. Tayyor birinchi va ikkinchi taomlarning plitada saqlanish vaqti 2 soatdan oshmasligi kerak. Taomlarni qayta isitishga ruhsat etilmaydi.

59. Sabzavotlarga ishlov berishda quyidagi talablarga amal qilish kerak:

sabzavotlar saralanadi, yuviladi, tozalanadi, tozalangan sabzavotlar kam miqdorda suzgich va setkalarda oqib turgan suvda 5 daqiqa qayta yuviladi;

oq boshli karamlarni tashqi yaproqlari tozalanadi;

sabzavotlar qozonga solishdan 30 daqiqadan oldin poʻstlogʻini tozalanadi;

tozalangan kartoshka, ildizli sabzavotlar va boshqa sabzavotlar qorayib qolmasligi uchun sovuq suvda 2 soatdan ortiq saqlanishi mumkin emas.

60. Vitaminlar manbai boʻlgan yaproqli sabzavotlar va koʻkatlar ishlatilishidan oldin quyidagi ishlovlar beriladi:

suvda tozalab yuviladi;

3 foizli sirka yoki 10 foizli osh tuzi eritmasida 10 daqiqa ushlab turiladi;

oqib turgan suvda chayiladi;

quritiladi;

birinchi taom pishishidan 5 daqiqa avval qozonga solinadi.

61. Salatlarni tayyorlash va aralashtirish ularning tarqatilishidan avval bajariladi.

62. Salat moyi tarqatilishidan oldin qoʻshiladi.

63. Salatlarni tayyorlanishida oʻsimlik moyidan foydalaniladi.

64. Salatlarga smetana va mayonezlar solinishi mumkin emas.

65. Tayyorlangan salatlar 4(±2)°S darajada 30 daqiqadan oshmagan muddatda saqlanishi mumkin.

66. Mevalar, shu jumladan, sitruslar sovuq sexlarda yoki ikkinchi marta sabzavotlarga ishlov berish sexlarida tozalab yuviladi.

67. Qadoqlangan qatiq va kefirlar isteʼmolga berilishidan oldin toʻgʻridan toʻgʻri piyolalarga solingan holda taqsimlanadi.

68. Profilaktik maqsadida mikronutriyentlar (vitamin va mineral moddalar) yetishmovchiligining oldini olishda bolalarning ovqatlanishida vitamin va minerallarga boy boʻlgan non (bugʻdoy, javdar, makkajoʻxori, suli unidan tayyorlangan nonlar), tabiiy quritilgan meva va sabzavotlardan tayyorlangan ichimliklar ishlatiladi.

69. Nonushta issiq taomdan (boʻtqa, pishiriqlar, tvorog va tuxumli taomlar), buterbrod, kakao, kisel va sutli choydan iborat boʻladi.

Ikkinchi nonushtaga meva, sabzavotlar, qatiq yoki kefir, suzma, shifobaxsh damlamalar beriladi.

Tushlik oʻz ichiga salat (salat yoki sabzavotlar), birinchi taom (suyuq ovqat), ikkinchi taom (garnir, goʻshtli, baliqli, tovuq goʻshtli yoki sabzavotli, yormali taomlar), ichimlikliklar (sharbat, kisel, kompot, qaynatilgan, filtrlagan yoki qadoqlangan suv)ni oladi.

Ikkinchi tushlikda sut, qatiq yoki kefir, choy, bulochka eki unli qandolat mahsulotlari (kremsiz), tvorogli, pishloqli, goʻshtli, yormali pishiriq va taomlar berilishi mumkin.

Kechki ovqat quyidagi taomlardan iborat boʻlishi mumkin: baliqli, goʻshtli, sabzavotli va tvorogli taomlar, salatlar va issiq ichimliklar.

Kechki tamadiga: qatiq yoki kefir, mevalarni berish tavsiya etiladi.

70. Oziq-ovqat mahsulotlariga pazandalik ishlovini berishda taom tayyorlash texnologiyasi talablariga qatʼiy amal qilinishi kerak:

shoʻrva va bulonlar mol, qoʻy, parranda va baliq goʻshtidan tayyorlanadi;

goʻsht, parranda, quyon, baliq qiymasidan tayyorlangan kotletning ikki tomoni qizdirilgan yogʻda 5 daqiqa davomida 150 — 160°S qovurilib, shundan soʻng 250 — 280°S haroratda 5 — 7 daqiqa davomida qovurish shkafida tayyor holatga keltiriladi;

qaynatilgan goʻshtdan (parranda, kurka, quyon, baliq goʻshti)dan tayyorlangan ikkinchi taomlar, shuningdek, birinchi taomlarga qoʻshib beriladigan maydalangan goʻshtni 5 — 7 daqiqa bulonda qaynatib ikkinchi termik ishlov beriladi hamda 75°S haroratda bulon tarqatilgunga qadar koʻpi bilan 1 soat saqlanadi;

quymoq 2,5 — 3 sm qatlamda tayyorlanib, 180 — 200°S haroratda 8 — 10 daqiqa davomida qovurish shkafida tayyor holatga keltiriladi.

tuxum suv qaynaganidan soʻng 10 daqiqa qaynatiladi, tuxum har qanday taomga ishlatishdan oldin sanitariya qoidalarga amal qilgan holda yaxshilab yuviladi;

garnir uchun makaron va guruch mahsulotlari yuvilib miqdoriga nisbatan 6 barobar koʻp miqdordagi suvda qaynatiladi, qaynatilgan garnir qayta yuvilmaydi;

tvorogli zapekankalar qovurish shkafida 220 — 280°S haroratda 20 — 30 daqiqa davomida tayyorlanadi, tayyor taomning qalinligi 3-4 sm dan ortiq boʻlmasligi lozim.

71. Sabzavotlarga pazandalik ishlovi berishda ularning tarkibidagi vitaminlarni saqlab qolish uchun quyidagi qoidalarga amal qilinadi:

sabzavotlarning poʻstlogʻi bevosita taom tayyorlashdan oldin archiladi;

sabzavotlar qaynab turgan suvga solinadi;

sabzavotlarni qozonga solishdan oldin ivitib qoʻyish mumkin emas.

birinchi taom uchun sabzavotlar yuvilib boʻlaklangach qaynab turgan qozonga solinadi. Koʻkatlar taom pishishiga 5 daqiqa qolganda qozonga solinadi;

Mevalar isteʼmol qilinishidan oldin yaxshilab yuvilib tarqatiladi.

Oʻtgan yilgi hosildan qolgan xom sabzavotlardan foydalanib salatlarni tayyorlashga faqat joriy yilning 31-mart kuniga qadar ruxsat etiladi.

Salatlarni tayyorlashga moʻljallangan sabzavotlar dastlab yuviladi, soʻngra poʻstlogʻi bilan qaynatilib sovutiladi keyin qaynatilgan sabzavotlarni poʻstlogʻi archilib, qaynatilgan mahsulotlarga ishlov berish stolida boʻlaklarga ajratiladi.

Taom tayyorlash uchun ishlatiladigan sabzavotlarni oldindan qaynatib qoʻyilishi mumkin emas.

72. Taom tayyorlash uchun faqat davlat standarti talablari muvofiq boʻlgan yodlangan tuzdan foydalaniladi.

73. Hamshira tayyorlangan taomlarning organoleptik xususiyatlarini mazkur sanitariya qoidalarining 10-ilovasiga muvofiq oʻrganib, taomning taʼmi, sifati talab darajasida ekanligi toʻgʻrisida mazkur sanitariya qoidalarining 8-ilovasiga muvofiq toʻldiriladigan taomlarni sifatini nazorat jurnaliga qayd qilganidan soʻng tarqatishga ruxsat beriladi. Taomnoma taqsimotida koʻrsatilgan 1 porsiyaning hajmi va ogʻirligi taomnomada belgilangan miqdorga muvofiq boʻlishi lozim. Taomlar tayyorlanishining texnologik jarayoni buzilganda, shuningdek, taomlar sifatsiz tayyorlanganda, uning sababi yuzasidan qayd etilib, aniqlangan kamchiliklar bartaraf etilganidan keyin tarqatishga ruxsat beriladi.

74. Har kuni tayyorlangan taomlardan kunlik sinama quyidagi miqdorda olinishi lozim:

porsiyali taomlari toʻliq hajmda;

birinchi taom, garnirlar, uchinchi taomlar 100 gr dan kam boʻlmasligi lozim.

Kunlik sinamalar noxush epidemik vaziyatlarda mikrobiologik tekshiruv oʻtkazish maqsadida steril shisha idishlarga olinadi. Kunlik sinamalar qopqoqli idishlarga (garnir va salatlar alohida idishlarga) olinadi va 24 soat davomida maxsus sovutgichlarda yoki sut mahsulotlarini saqlashga moʻljallangan suvutgichlarning sinama saqlash uchun maxsus ajratilgan qismida +2-6°S haroratda saqlanadi.

Juma va shanba kunlari olingan kunlik namunalar dushanba kunigacha saklanadi. Muqaddam olingan kunlik namunalar bugun olingan sinamalar (nonushta, tushlik, ikkinchi tushlik, kechki ovqat) bilan almashtiriladi.

Kunlik sinamalarni olish va ularning saqlanishini nazorati tibbiy xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.

4-bob. Asosiy nazorat uslublari

75. Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlov berish yoki termik ishlov berish jarayonida yoʻqotiladigan miqdor mazkur sanitariya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

76.Taomlarning energetik qiymatini hisoblash uchun oziq-ovqat mahsulotlarining kimyoviy tarkibi esa mazkur sanitariya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.

77. Hamshira kunduzgi taomlarning kimyoviy tarkibini hisobga olgan holda ota-onalarga kechki ovqatda uyda bolalarga qanday taom berilishi yuzasidan tavsiyalar beradi.

78. Tayyorlangan taomning umumiy miqdori bolalar soniga mos kelishi kerak. Tayyorlangan taomning sof ogʻirligini nazorat qilish oziq-ovqat mahsulotlariga dastlabki va termik ishlov berilganda yoʻqotiladigan ogʻirligining normalariga muvofiq amalga oshiriladi (mazkur sanitariya qoidalarining 5-ilovasi). Tayyorlangan taomning sifati organoleptik usulda baholanadi.

79. Tayyor taomlar tibbiyot xodimi tomonidan taomlar sifatini nazorat qilish jurnalida tarqatilishiga ruxsat etilganligi toʻgʻrisidagi yozuv qayd etilganidan soʻng tarqatiladi.

5-bob. Xodimlarning profilaktik tibbiy koʻrikdan oʻtishi va ularning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan talablar

80. Maktabgacha taʼlim tashkiloti xodimlari shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilgan holda ishga toza kiyim va poyabzalda kelishi, ustki, bosh kiyimi va shaxsiy buyumlarini kiyim shkafida qoldirilishi, tirnoqlar qisqa olingan holatda boʻlishi lozim.

Ish boshlashdan oldin qoʻllarni tozalab yuvish, ustiga toza xalat, boshqa maxsus kiyimbosh kiyishi, sochlari esa toʻplangan boʻlishi kerak.

Xojathonaga kirishdan oldin xalatni yechishi, chiqqandan soʻng qoʻllarni sovunlab yuvish kerak. Ishchi xodimlarga bolalar hojatxonasidan foydalanish taʼqiqlandi.

Ishchi xodimlarga bolalar xojatxonasidan foydalanish taqiqlanadi

81. Oziq-ovqat boʻlimining xodimlari har kuni hamshira tomonidan nazoratdan oʻtkazilib, ularning tanasida kesilgan, yiringlagan, koʻkarib qolgan va yuqori nafas yoʻllarida kataral holatlarning borligi ogʻzini ochib tekshiriladi va jurnalga oʻrnatilgan tartibda belgilanadi.

Oshxona xodimlariga ish paytida uzuk, sirgʻa taqishlari taʼqiqlanadi. Maxsus kiyimlarni toʻgʻnogʻich bilan qistirilishi, ish joyida ovqatlanish va chekish taʼqiqlanadi.

82. Maxsus kiyimsiz va tibbiy koʻrikdan oʻtmagan shaxslarning maktabgacha taʼlim tashkiloti oshxonasiga kirishiga ruxsat etilmaydi

83. Mazkur sanitariya qoidalarini ishlab chiquvchilar roʻyxati 14-ilovada keltirilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 1-ILOVA

Bir yoshdan uch yoshgacha bolalarni maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oʻrtacha kunlik ovqatlanish normalari, energetik quvvati (oqsil, yogʻ, uglevodlar)

T/r Mahsulotlarning turi 9 — 10,5 soat 12 — 24 soat Kunlik normasi, gr oqsillar yogʻlar uglevodlar kkal kunlik normasi, gr oqsillar yogʻlar uglevodlar kkal 1. Vitamin va minerallar bilan boyitilgan oliy va 1-navli unidan non mahsulotlari 90 6,93 2,7 44,82 231,30 110 8,47 3,3 54,78 282,70 2. Oliy va 1-navli un 25 2,65 0,33 16,93 81,29 30 3,18 0,39 20,31 97,47 3. Kraxmal 3 0,003 0 2,39 9,57 3 0,003 0 2,39 9,57 4. Yormalar, dukkakli don mahsulotlari, makaron mahsulotlari, shu jumladan, mosh-3 gr 35/3 4,83 0,84 21 110,88 45/3 6,21 1,08 27 142,56 5. Shakar 20 0 0 19,96 79,84 25 0 0 24,95 99,80 6. Qandolat mahsulotlari (povidlo, djem, murabbo) 10 0,03 0 6,81 27,36 10 0,03 0 6,81 27,36 7. Sariyogʻ (tabiiy, sigir sutdan olingan ) 15 0,08 12,38 0,12 112,22 20 0,1 16,5 0,16 149,54 8. Oʻsimlik moyi 7 0 6,99 0 62,91 8 0 7,99 0 71,91 9. Tabiiy sigir suti (yogʻlilik darajasi 2,5 — 3,2%) 180 5,04 5,76 8,46 105,84 200 5,6 6,4 9,4 117,60 10. Qatiq, kefir. 100 2,8 3,2 4,1 56,40 100/150** 2,8 3,2 4,1 56,40 11. Smetana (yogʻlilik darajasi 15%) 5 0,12 1,5 0,16 14,62 5 0,12 1,5 0,16 14,62 12. Tvorog (yogʻlilik darajasi 2,5%, 5,0%) 20 3,34 1,8 0,4 31,16 20 3,34 1,8 0,4 31,16 13. Pishloq (shu jumladan qattiq turdagi) 8 2 2 0 26,00 10 2,5 2,5 0 32,50 14. I kategoriyali mol, qoʻy, parranda, quyon goʻshti 60/45* 11,16 9,6 0 131,04 80/60* 14,88 12,8 0 174,72 15. Baliq (tozalangan, boshsiz,muzlatilgan) 20 3,64 0,18 0 16,18 20 3,64 0,18 0 16,18 16. Tuxum (dona) 0,5 6,35 5,75 0,35 78,55 0,5 6,35 5,75 0,35 78,55 17. Kartoshka 100 2 0,4 17,3 80,80 120 2,4 0,48 20,76 96,96 18. Sabzavotlar(shu jumladan pomidor pastasi 3 — 5 gr) 150 1,95 0,15 9 45,15 180 2,34 0,18 10,8 54,18 19. Mevalar, rezavorlar, sharbatlar. 130 1,404 0,52 17,16 78,94 150/200** 1,62 0,6 19,8 91,08 20. Quruq mevalar (turshak, mayiz, olxoʻri, olma, namatak, yongʻoq) 10 0,18 0 5,5 22,72 10 0,18 0 5,5 22,72 21. Choy 0,3 0,06 0 0,02 0,32 0,3 0,06 0 0,02 0,32 22. Kakao 2 0,48 0,35 0,558 7,30 2 0,48 0,35 0,56 7,31 23. Yodlangan osh tuzi,tabiiy taʼm rostlovchilar (zira, kashnich don) 4 0 0 0 0,00 5 0 0 0 0,00 24. Xamirturush, razrixlitel-(pishiriq kukuni), uluchshitel-(xamirni yaxshilaydigan vosita), pishevaya soda-(osh sodasi) 1 0,12 0,004 0,08 0,84 1 0,12 0,004 0,08 0,84 JAMI: 1005,80 55,17 54,45 175,12 1411,23 1169,80 64,42 65,00 208,33 1676,05

*9 — 10,5 soatlik tashkilotlarda goʻshtning meʼyori-suyakli goʻsht 60 gr, laqm goʻsht 45 gr, 12 soatlik tashkilotlarda suyakli goʻsht 80 gr, laqm goʻsht 60 gr ni tashkil etadi.

**12 soatlik tashkilotlarda qatiqning meʼyori 100g, mevaning meʼyori 150 gr, 24 soatlik tashkilotlarda qatiqning meʼyori 150g, mevaning meʼyori 200 gr ni tashkil etadi.

Eslatma: Taomnoma tuzilganida kaloriyaning hisobi ±10% ga farq qilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 2-ILOVA

Uch yoshdan yetti yoshgacha bolalarni maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlanish normalari, energetik quvvati (oqsil, yogʻ, uglevodlar)

T/r Mahsulotlarning turi 4 soat 9 — 10,5 soat 12 — 24 soat kunlik normasi, g. oqsil yogʻ uglevod kkal kunlik normasi, g. oqsil yogʻ uglevod kkal kunlik normasi, g. oqsil yogʻ uglevod kkal 1. Vitamin va minerallar bilan boyitilgan oliy va 1-navli unidan non mahsulotlari 50 3,85 1,5 24,9 128,50 100 7,7 3 49,8 257,00 120 9,24 3,6 59,76 308,40 2. Oliy va 1-navli un 30 3,18 0,39 20,31 97,47 30 3,18 0,39 20,31 97,47 3. Kraxmal 3 0,003 0 2,39 9,57 3 0,003 0 2,39 9,57 4. Yormalar, dukkakli don mahsulotlari, makaron mahsulotlari, shu jumladan, mosh -3 gr 45/3 6,21 1,08 27 142,56 50/3 6,9 1,2 30 158,40 5. Shakar 5 0 0 4,99 19,96 25 0 0 24,95 99,80 25 0 0 24,95 99,80 6. Qandolat mahsulotlari (povidlo, djem, murabbo) 10 0,03 0 6,81 27,36 10 0,03 0 6,81 27,36 7. Sariyogʻ (tabiiy, sigir sutdan olingan ) 10 0,05 8,25 0,08 74,77 20 0,1 16,5 0,16 149,54 25 0,13 20,63 0,2 186,99 8. Oʻsimlik moyi 8 0 7,99 0 71,91 10 0 9,99 0 89,91 9. Tabiiy sigir suti (yogʻlilik darajasi 2,5 — 3,2%) 100 2,8 3,2 4,7 58,80 200 5,6 6,4 9,4 117,60 250 7 8 11,75 147,00 10. Qatiq, kefir. 100 2,8 3,2 4,1 56,40 100 2,8 3,2 4,1 56,40 150/200** 4,2 4,8 6,15 84,60 11. Smetana (yogʻlilik darajasi 15%) 5 0,12 1,5 0,16 14,62 5 0,12 1,5 0,16 14,62 12. Tvorog (yogʻlilik darajasi 2,5%, 5,0%) 20 3,34 1,8 0,4 31,16 20 3,34 1,8 0,4 31,16 13. Pishloq (shu jumladan qattiq turdagi) 5 1,25 1,25 0 16,25 10 2,5 2,5 0 32,50 10 2,5 2,5 0 32,50 14. I kategoriyali mol, qoʻy, parranda, quyon goʻshti 80/60* 14,88 12,8 0 174,72 90/65* 16,74 14,4 0 196,56 15. Baliq (tozalangan, boshsiz,muzlatilgan) 20 3,64 0,18 0 16,18 25 4,55 0,23 0 20,27 16. Tuxum (dona) 0,5 6,35 5,75 0,35 78,55 0,5 6,35 5,75 0,35 78,55 17. Kartoshka 120 2,4 0,48 20,76 96,96 150 3 0,6 25,95 121,20 18. Sabzavotlar (shu jumladan pomidor pastasi 3 — 5 gr) 180 2,34 0,18 10,8 54,18 220 2,86 0,22 13,2 66,22 19. Mevalar, rezavorlar, sharbatlar. 100 1,08 0,4 13,2 60,72 150 1,62 0,6 19,8 91,08 150/200** 1,62 0,6 19,8 91,08 20. Quruq mevalar (turshak, mayiz, olxoʻri, olma, namatak, yongʻoq) 10 0,18 0 5,5 22,72 10 0,18 0 5,5 22,72 21. Choy 0,3 0,06 0 0,02 0,32 0,3 0,06 0 0,02 0,32 0,3 0,06 0 0,02 0,32 22. Kakao 1 0,24 0,18 0,28 3,70 2 0,48 0,35 0,55 7,27 2 0,48 0,35 0,55 7,27 23. Yodlangan osh tuzi,tabiiy taʼm rostlovchilar (zira, kashnich don) 5 5 24. Xamirturush, razrixlitel-(pishiriq kukuni), uluchshitel-(xamirni yaxshilaydigan vosita), pishevaya soda-(osh sodasi) 1 0,12 0,004 0,08 0,84 1 0,12 0,004 0,08 0,84 JAMI: 371,3 12,13 17,98 52,27 419,42 1159,8 63,65 64,70 203,34 1650,31 1376,80 72,60 76,56 228,33 1892,81

*9 — 10,5 soatlik tashkilotlarda goʻshtning meʼyori-suyakli goʻsht 80 gr, laqm goʻsht 60 gr, 12 soatlik tashkilotlarda suyakli goʻsht 90 gr, laqm goʻsht 65 gr ni tashkil etadi.

**12 soatlik tashkilotlarda qatiqning meʼyori 150g, mevaning meʼyori 200 gr, 24 soatlik tashkilotlarda qatiqning meʼyori 150g, mevaning meʼyori 200 gr ni tashkil etadi.

Eslatma: Taomnoma tuzilganida kaloriyaning hisobi ±10% ga farq qilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 3-ILOVA

Turli yoshdagi guruhlar uchun mineral moddalarning oʻrtacha kunlik fiziologik normalari

Bolaning yoshi kalsiy, mg fosfor, mg magniy, mg temir, mg rux, mg selen, mg yod, mg S, mg A, mg E, mg D, mkg V1, mg V2, mg V6, mg RR, mg Folat, mg V12, mg Bir yoshdan uch yoshgacha 800 800 150 10 5 0,01 0,1 30 400 5 10 0,5 0,5 0,5 6 150 0,9 Uch yoshdan yetti yoshgacha 900 800 200 10 8 0,02 0,1 50 500 7 10 0,9 1,0 1,2 8 200 1,5

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 4-ILOVA

Ayrim oziq-ovqat mahsulotlarni almashtirilishi jadvali

Mahsulot nomi Ogʻirligi (g) Almashtiriladigan mahsulot Ogʻirligi (g) 1-navli bugʻdoy undan yopilgan oq non 100 1-navli bugʻdoy uni 75 1-kategoriyali mol goʻshti 100 quyon goʻshti 98 1-toifa tovuq va kurka goʻshti 110 Tozalangan baliq 125 Tvorog 120 Tuxum 145 Yogʻi olinmagan sut 100 Germetik oʻramdagi quruq sut 12 Quyiltirilgan shakarli sut 38 Tvorog 17 Yogʻli qatiq 103 Pishloq 12,5 1-kategoriyali mol goʻshti 15 Tovuq goʻshti 22 Tozalangan baliq 20 Tvorog 100 Mol goʻshti 66 Tozalangan baliq 105 Parranda tuxumi (1 dona) Tvorog 31 Mol goʻshti 72 Tozalangan baliq 30 Bedana tuxumi (2 dona) 50 Pishloq 20 Baliq 100 Mol goʻshti 64 Tvorog 105 Kartoshka 100 Oq boshli karam 111 Gulkaram 80 Sabzi 154 Lavlagi 118 Dukkakli (loviya) 33 Olma 100 Olma sharbati 90 Uzum sharbati 133 Olxoʻri sharbati 133 Quritilgan mevalar: Quritilgan olma 15 Quritilgan olxoʻri 17 Turshak 15 Quritilgan uzum 22 Qandolat mahsuloti (povidlo, djem, murabbo) 100 Tabiiy asal 93

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 5-ILOVA

Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov va termik ishlov berilganda yoʻqotiladigan ogʻirlik normasi (foizda)

Mahsulotlar Xom ashyoga ishlov berishdagi yoʻqotilish, % Tayyorlash usuli Termik ishlov berishdagi yoʻqotilish, % 1 2 3 4 Goʻsht va goʻsht mahsulotlari 1 kategoriyali mol goʻshti 26,4* Qaynatish 38 Toblab pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 12 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 19 Qaylali frikadyelka 15 1 kategoriyali qoʻy goʻshti 28,5* Qaynatish 36 Toblab pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 12 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 19 Qaylali frikadyelka 15 Qaynatilgan goʻshtli frikadyelka 15 1 kategoriyali, tozalangan tovuq goʻshti 11,1* Qaynatish 30 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 21 Parranda ragusi 21 Qaylali frikadyelka 15 1 kategoriyali quyon goʻshti 25* Quyon goʻshtidan kotlet va bitochka 21 Baliq Mintay, sazan, tolstolobik, sudak tozalangan , boshsiz,muzlatilgan 5 — 7 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 13 Teftel dimlangan 15 Frikadyelka dimlangan 15 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 13 Qovurish shkafida pishirilgan shnitsel 20 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 13 Teftel dimlangan 15 Frikadyelka dimlangan 15 Qovurish shkafida pishirilgan kotlet (bitochka, щnitsel) 13 Kotlet va bitochka dimlangan 16 Sut va sut mahsulotlari Kefir (mayda sigʻimli 1 litrgacha idishga quyilganda) 3,5 Ryajenka(mayda sigʻimli 1litrgacha idishga quyilganda) 3 Zapekanka 10 Smetana (mayda sigʻimli 1litrgacha idishga quyilganda) 1 Tvorog (ishlov berish) 2 Tvorogli pishiriq 9 Kartoshka Kartoshka 20 — 40** Kartoshkali ragu: dimlangan 17 Qovurish shkafida pishirilgan kartoshka 20 Sutli sousda qovurish shkafida pishirilgan kartoshka 10 Kartoshkali pyure: qaynatilgan 3 ezilgan 3-5 Kartoshkali kotlet: qaynatilgan 3 ezilgan 3 — 5 Karamli taomlar Karam 20 Oq boshli karamning yirik boʻlaklarini qaynatilishi 8 Farsh uchun qovurilgan karam 25 Dimlangan karam 21 qaynatilib, sutli sousda qovurish shkafida pishirilgan: Qaynatish 8 Qovurish shkafida pishirish 15 Gulkaram 48 qaynatilganda 10 qovurish shkafida pishirilganda 16 Sabzili taomlar Sabzi 20 — 25** Qaynatilgan sabzi 0,5 Dimlangan sabzi 8 Qovurish shkafida pishirilgan sabzi 32 Sabzili pishiriq 16 Lavlagi Lavlagi 20 — 25** Qaynatilgan 5

*Taom tayyorlash jarayonida lahm (file) goʻsht ishlatilganida 2 ustunidagi xomashyoga ishlov berishdagi yoʻqotish foizi qoʻllanilmaydi.

**Kartoshka, sabzi, lavlagi ishlov berishdagi yoʻqotilish jadvaliga asosan hisoblanadi.

Kartoshka, sabzi, lavlagiga ishlov berishdagi yoʻqotilish jadvaliga

Mahsulotlar Xom ashyoga ishlov berishdagi yoʻqotilish, % Kartoshka yangi hosildan 1.09 gacha 20 1.09 dan 31.10 gacha 25 1.11 dan 31.12 gacha 30 1.01 dan 28.02 gacha 35 1.03 dan yangi hosilgacha 40 Sabzi yangi hosildan 01.01 gacha 20 01.01 dan yangi hosilgacha 25 Lavlagi yangi hosildan 01.01 gacha 20 01.01 dan yangi hosilgacha 25

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 6-ILOVA

Bolalarga berilayotgan taomlarning hajmi (grammda)

Bolalarning yoshi Nonushta Tushlik Ikkinchi tushlik Kechki ovqat 1 — 3 yoshgacha 250 — 330 445 — 480 200 — 210 280 — 310 3 — 7 yosh 330 — 400 530 — 580 210 — 225 340 — 370 Bolalarga berilayotgan taomlarning nomi va miqdori Taom nomi Porsiya miqdori (g, ml) 1 — 3 yoshgacha 3 — 7 yosh Nonushta Boʻtqa (sutli, yormali, sabzavotli) yoki sabzavotli taom 120 — 150 150 — 180 Yoki goʻshtli, baliqli, tvorogli, tuxumli taomlar garnir bilan 50/100 50/130 Qaynoq ichimliklar (sutli kakao, sut, sutli choy) 100 — 130 130 — 150 Non 25 — 30 30 — 40 yoki buterbrodlar 35 — 65 40 — 75 Tushlik Sabzavotlardan tayyorlangan salat 35 — 40 40 — 50 1-taom (shoʻrva, bulon) 120 150 2-taom (quyuq taomlar) 130 — 150 150 — 180 yoki goʻshtli, baliqli taom garnir bilan 50/100 50/130 Kompot, sharbat, kisel 130 150 Ikkinchi tushlik Sut, qatiq, sutli choy, sharbatlar 150 150 Bulochka yoki xamirli qandolat mahsulotlari 50 — 60 60 — 75 Kechki ovqat Boʻtqa (sutli, yormali, sabzavotli) yoki sabzavotli taom 120 — 150 150 — 180 Sut, qatiq 130 150 Kechki tamaddi Qatiq, kefir, yoki mevalar 100 130

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 7-ILOVA

100 gramm oziq-ovqat mahsulotining kimyoviy tarkibi

Mahsulot nomi oqsil, (g) yogʻ, (g) uglevodlar, (g) energetik quvvati, kkal Oliy navli bugʻdoy unidan non 7,6 0,8 49,2 234,4 1-navli bugʻdoy unidan non 7,7 3,0 49,8 262,0 Oliy navli bugʻdoy unidan non 13 1 69 337 1-navli bugʻdoy uni 10,6 1,3 67,7 331,0 Javdar uni 8,9 1,7 61,8 298,1 Makkajoʻxori uni 7,2 1,5 72,1 330,7 Suli uni 13 6,8 64,9 372,8 Bugʻdoy uni kepagi 16 3,8 16,6 164.6 Kraxmal 0,1 0 79,6 327,0 Yormalar Manniy yormasi 10,3 1,0 67,9 328,0 Grechixa yormasi 12,6 3,3 62,1 335,0 Guruch 7,0 1,0 71,4 330,0 Bugʻdoy yormasi 11,8 2,2 59,5 305 Perlovka yormasi 9,9 1,2 62,1 298,8 Oq joʻxori (sorgo) 10,6 4,1 59,6 317,7 Tariq 11,5 3,33 66,5 348,0 Suli yormasi 11,0 6,2 50,1 305,0 Arpa yormasi 10 1,3 65,5 313,0 Mosh yormasi 23,5 2 46 300 Loviya yormasi 21,0 1,6 52,7 310,0 Noʻxot 23,0 1,6 50,8 314,0 Gorox 20,5 2 49,5 298 Yasmiq (chechevitsa) 24 1,5 46,3 294,7 Makkajoʻxori doni 6,7 0,1 82,2 356,5 Kunjut 18,4 48,7 12,2 560,7 Zira (kumin) 18 22 44 446 Myusli 9 2 65 314 Kungaboqar magʻizi 20,7 52,9 10,5 600,9 Kashnichdon 12,4 17,8 13,1 262,2 Konservalangan makkajoʻxori 2,2 0,4 11,2 57,2 Konservalangan yashil noʻxot 3 0,5 7,3 45,7 Shtreyzel 8,2 29,1 46,6 481,1 Oliy navli makaron mahsulotlari 11 1,3 70,5 337.7 1 navli makaron mahsulotlari 11,2 1,6 68,4 332,8 Qandolat mahsulotlari Kakao kukuni 24,2 17,5 27,9 380,0 Povidlo 0,37 0 68,9 278,0 Olma jemi 0,12 0,18 59,8 238,5 Oʻrik jemi 0,6 0,1 41,6 164,6 Murabbo 0,4 0,3 68,2 254,0 Tabiiy asal 0,8 0 80,3 324,4 Vanil 18,9 5,9 19,1 205,1 Shakar Shakar 0 0 99,8 379,0 Sut mahsulotlari, oʻsimlik yogʻi Sut (yogʻlilik darajasi 3,2%) 2,8 3,2 4,7 58,0 Smetana (yogʻlilik darajasi 30%) 2,4 30,0 3,1 294,0 yogʻli qatiq (yogʻlilik darajasi 3,2%) 2,8 3,2 4,1 56,0 Tvorog (yogʻlilik darajasi 5%) 21 5,0 3,0 141,0 Tvorog (yogʻlilik darajasi 2,5%) 19 2,5 3,8 113,7 Tabiiy sigir sariyogʻi 0,5 82,5 0,8 748,0 Pishloq qattiq navlari 25,0 25,0 0 331,5 Oʻsimlik moyi 0 99,9 0 899,0 Sabzavotlar Baqlajon 1,2 0,1 5,1 24,0 Kabachka 0,6 0,3 4,6 24,0 Oq boshli karam 1,8 0,1 4,7 27,0 Qizil boshli karam 0,8 0,2 5,1 25,4 Gulkaram 2,5 0,3 4,2 29,5 Brokolli Bosh piyoz 1,4 0,0 9,1 41,0 Koʻk piyoz 1,3 0,1 3,2 18,9 Qizil sabzi 1,3 0,1 8,4 34,0 Bodr�ng 0,8 0,1 3,4 14,0 Tuzlangan bodring 0,8 0,1 1,7 10,9 Shirin (bulgʻor) qalampir 1,3 0,0 5,3 26,0 Rediska 1,2 0,1 4,6 21,0 Turp 2,0 0,2 6,5 32,0 Sholgʻom 1,5 0,1 6,2 31,7 Koʻkatlar 2,6 0,4 5,2 36,0 Lavlagi 1,5 0,1 8,8 43,0 Pomidor 1,1 0,2 3,7 20,0 Oshqovoq 1,3 0,3 7,7 28,0 Kartoshka 2,0 0,4 17,3 80,0 Tomat pastasi 4,8 0 19,0 99,0 Sarimsoqpiyoz 6,5 0,5 29,9 150,1 Mevalar Olxoʻri 0,8 0,3 9,6 42,0 Olma 0,4 0,4 9,8 47,0 Nok 0,4 0,1 12,1 50,9 Behi 0,4 0,1 13,4 56,1 Uzum 0,7 0,2 17,2 73,4 Oʻrik 0,9 0,1 9 40,5 Shaftoli 0,9 0,1 9,5 42,5 Anor 0,7 0,6 14,5 66,2 Gilos 1,1 0,4 10,6 50,4 Olcha 0,8 0,2 10,6 47,4 Limon 0,9 0,1 3 16,5 Apelsin 0,9 0,2 8,1 37,8 Mandarin 0,8 0,2 7,5 35 Banan 1,5 0,5 21 94,5 Tarvuz 0,7 0,1 5,8 26,9 Zaytun 1,8 16,3 5,2 174,7 Olma sharbati 0,5 0,1 10,1 43,3 Quruq naʼmatak 3,4 1,4 48,3 210,8 Quruq mevalar 1,8 0 55,0 227,2 Goʻsht mahsulotlari Mol goʻshti (1 kategoriya) 18,6 16,0 0 218,0 Qoʻy goʻshti (1 kategoriya) 15,6 16,3 0 209,0 Quyon goʻshti (1 kategoriya) 21,2 15,0 0 220,0 Goʻshtli konserva 16,7 17,0 0 220,0 Parranda mahsuloti Kurka goʻshti (1 kategoriya) 19,3 4,2 2,1 129,0 Tovuq goʻshti (1 kategoriya) 18,2 18,4 0,7 241,0 Tovuq tuxumi 12,7 11,5 0,7 157,0 Baliq* Mintay (Boshsiz tozalangan) 15 0,9 0 68,1 Sazan (Boshsiz tozalangan) 18,2 0,9 0 80,9 Tolstolobik (Boshsiz tozalangan) 19,5 2,7 0 102,3 Sudak (Boshsiz tozalangan) 18,4 1,1 0 83,5

*Baliq yoz faslida (iyun, iyul, avgust oylari) berilmasligi maqsadga muvofiq boʻladi. Bunda 4-ilovaga muvofiq baliqni oʻrnini almashtiruvchi boshqa mahsulot berilishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 8-ILOVA

Oshxonada yuritilayotgan nazorat hujjatlarining shakllari Keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlarining brakeraj jurnali

Mahsulot yetkazib beruvchi taʼminotchi tashkilot nomi Sana Mahsulot nomi Miqdori (kg, litr, dona) Baholash Brakeraj komissiyasi ruxsati Brakeraj komissiyasi aʼzosi imzosi Mahsulot sifatini organoleptik usulda baholash Sifatsizlik alomatlarini izohlash

Izoh: keltirilgan sifatsiz oziq-ovqatlar mahsulotlari aniqlanganligi, ularni yetkazib beruvchiga qaytarilishi yoki hisobdan chiqarilishi toʻgʻrisida yoziladi.

Taomlarni sifatini nazorat qilish brakeraj jurnali

Tayyor taomning nomi Baholanishi Sinama olingan vaqti Tibbiyot xodimining ruxsati Imzo taomnomaning bajarilishi sifati ovqat tayyorlash texnologiyasiga rioya qilinganligi 20___ yil ____ ____________ Nonushta Tushlik Ikkinchi tushlik Kechki ovqat 20___ yil ____ ____________

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 9-ILOVA

Maktabgacha taʼlim tashkilotiga keltirilgan tez buziluvchi mahsulotlarni saqlash muddati

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 10-ILOVA

Taomlarni organoleptik baholash

Taomlarni organoleptik baholash — bu taomning rangi, hidi, taʼmi, konsistensiyasi, qattiqligi va boshqa xususiyatlarini oʻrganishdir.

Taomlarni baholash uni tashqi koʻrinishini oʻrganishdan boshlanadi. Oʻrganishni kunning tabiiy yorugʻligida oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Keyin esa uning hidi oʻrganiladi. Taomni buzilganligi toʻgʻrisida maʼlumot beruvchi asosiy koʻrsatkich bu taom hidining buzilishidir. Taomni hidi isteʼmol qilinadigan harorati darajasida aniqlanadi. Taomni hidi nafas olmagan holatda oʻrganiladi. Taomlarni hidi toza, yangi, iforli, xushboʻy, sut-qatiq taʼmli, kuygan, achimsiq, yem, mogʻorlagan, chirigan, oʻziga xos (seledka, sarimsoq, yalpiz, vanil, neft mahsulotlarining hidi va boshqa hidlar) boʻlishi mumkin.

Taomning konsistensiyasi sezgi aʼzolari yordamida aniqlanadi. Odamning barmoq uchlari, tili, tishi juda sezgir boʻladi. Qattiq, sersuv, nozik, yopishqoq, yogʻli, uqalanuvchanligi va boshqa koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

Taomning mazasi ham isteʼmol qilinadigan harorati darajasida oʻrganiladi.

Tilning uchi shirin va shoʻrga eng sezgir boʻlib, uning ildizi achchiqni, yon tomonlari esa nordon taʼmni sezadi.

Birinchi taomni organoleptik baholash uchun likopchaga oz miqdorda namuna (qozonda yaxshilab aralashtirilgandan keyin) olinadi. Tashqi koʻrinishiga koʻra sabzavotlarning tozalanganligi, shakli, pishirish davomida uning saqlanishi, retseptga asosan barcha xom-ashyolarning mavjudligi aniqlanadi. Shoʻrvalar va bulonlarning tiniqligi, ayniqsa goʻshtli va baliqli bulonlarga eʼtibor beriladi. Sifatsiz bulon tiniq boʻlmay, yuzasida mayda yogʻ tomchili yuzani hosil qilmaydi.

Taomning taʼmi va hidini aniqlashda begona hid, achchiq, ortiqcha kislotalilik va tuz mavjudligi qayd etiladi. Bunda pishmagan, kuygan yoki oʻtkir kislotalik, shoʻr va taʼmi aynigan taomlarni tarqatishga ruxsat berilmaydi.

Ikkinchi taomni organoleptik baholash ularning tarkibiy qismlari boʻyicha amalga oshiriladi. Umumiy baholash faqat sousli taomlarga beriladi.

Taomlarni tekshirishda uning tashqi koʻrinishi, goʻshtni bir xil kattalikda boʻlish, kesilganda uning rangi (qaynatilgan goʻshtning quruqligi bulondan tashqari holatda uzoq muddat saqlanganligi toʻgʻrisida, kesilgan kotletlarning qizil-pushti rangi esa farshning saqlash qoidasi buzilganligi yoki yaxshi qovurilmaganligi toʻgʻrisida maʼlumot beradi). Taomning konsistensiyasi uning pishganlik darajasini, shuningdek, retseptga rioya qilinganligini bildiradi (kotletning yopishqoqligi unga nonni ortiqcha qoʻshilganligini bildiradi). Goʻsht yumshoq, shirali, parranda goʻshtlari — suyaklardan oson ajraladigan, baliq filesi esa yumshoq, shirali, maydalanmagan boʻlishi kerak.

Sabzavotli garnirlarni baholashda ularni sifatli tozalanganligi, taomning konsistensiyasi, tashqi koʻrinishi, rangiga eʼtibor beriladi. Yormalarni baholashda ularning konsistensiyasini taomnomaga mosligi (sochiluvchan, yopishqoq) solishtiriladi. Kotletlar qovurilgandan keyin shaklini saqlab qolishi kerak. Makaron mahsulotlari yumshoq boʻlib, osonlik bilan ajralishi kerak.

Sousning konsistensiyasi uni qoshiqdan oqizib oʻrganiladi, rangi, taʼmi, hidiga eʼtibor beriladi. Sifatsiz sousda kuygan piyoz zarralari kul rang boʻlib, achchiq taʼmli boʻladi.

Taomlarni organoleptik baholashda ehtiyot choralarini koʻrish kerak:

xom holatda beriladigan mahsulotlar tekshiriladi;

aynigan mahsulotning rangi va hidi oʻzgargan hamda ovqatdan zaharlanish holati sodir boʻlganda taomning mazasi tatib koʻrilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 11-ILOVA

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining oshxonalarida foydalanishga ruxsat etilgan oziq-ovqat mahsulotlarining roʻyxati

Goʻsht va goʻsht mahsulotlari:

I kategoriyali mol goʻshti (sarpanja, kurak qismi, son-chanoq, file, boʻyin qismi, til);

I kategoriyali buzoq goʻshti (sarpanja, kurak qismi, son-chanoq, file, boʻyin qismi, til);

I kategoriyali kam yogʻli, suyaksiz qoʻy goʻshti;

I kategoriyali tovuq, kurka goʻshti (sarpanja, kurak qismi, son-chanoq, file, boʻyin qismi), haftasiga 2-martadan koʻp berilmaydi;

I kategoriyali quyon goʻshti (sarpanja, kurak qismi, son-chanoq, file, boʻyin qismi);

Baliq: tolstolobik, sazan, mintay, sudak, som;

Tuxum: I kategoriyali tovuq tuxumi, ogʻirligi 55 grammdan kam boʻlmagan;

Sut va sut mahsulotlari:

sut (yogʻlilik darajasi 2,5% va 3,2%), pasterizatsiyalangan, sterilizatsiya qilingan, quruq sut;

tvorog (yogʻlilik darajasi 5% va 2,5%) termik ishlov berilgandan soʻng;

oʻtkir taʼmsiz qattiq pishloq;

smetana (yogʻlilik darajasi 10%, 15% va 20%) -termik ishlov berilgandan soʻng;

kichik idishdagi qatiq, kefir (200, 250, 500 g., hajmi 1 l dan oshmagan).

Yogʻlar:

sariyogʻ (faqat sigir sutidan tayyorlangan, yogʻlik darajasi 82,5%);

oʻsimlik moyi (tozalangan va hidsizlantirilgan kungaboqar moyi), taom xamda pishiriqlar uchun ishlatish mumkin;

Qandolat mahsulotlari:

korxonada ishlab chiqarilgan — djem, murabbo, povidlo, tabiiy asal;

Sabzavotlar:

kartoshka, oq va qizil boshli karam, gulkaram va brokolli, sabzi, lavlagi, bodring, pomidor, kabachka, baqlajon, patisson, oshqovoq, piyoz, petrushka, ukrop, selder, tomat pastasi, tomat-pyure;

Meva va rezavorlar: olma, nok, banan, olxoʻri; sitrus mevalar (apelsin, mandarin, limon) — allergik statusni hisobga olgan holda; quruq mevalar (turshak, quritilgan uzum, qora olxoʻri, quritilgan olma, naʼmatak);

Dukkaklilar: noʻxat, loviya, mosh, yasmiq (chechevitsa);

Ichimliklar: tabiiy meva sharbatlari, kisel, kampot, naʼmatak damlamasi; kakao, choy, qaynatilgan sut.

Konservalar: mol goʻshtidan tayyorlangan konserva (istisno tariqasida goʻsht boʻlmagan vaqtda), yashil noʻxat va makkajoʻxori konservasi;

Non, yormalar, makaron mahsulotlari: barcha turlari.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 12-ILOVA

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida yuqumli kasalliklar hamda ovqatdan zaharlanish holatlarini oldini olish maqsadida foydalanishga ruxsat etilmaydigan oziq-ovqat mahsulotlari roʻyxati

kalla-poycha mahsulotlari (buyrak, yurak, jigar, oʻpka, elin);

barcha yovvoyi hayvonlarning goʻshti;

ichi tozalanmagan parranda goʻshti;

2, 3, 4-kategoriyali goʻsht, parranda, baliq goʻshti;

goʻshtning yogʻi va shilliq pardalarining miqdori 20 foizdan koʻp boʻlishi;

xolodets, goʻshtning bezli qismlari, diafragma, kalla goʻshtidan rulet;

dudlangan mahsulotlar, barcha turdagi kolbasalar, sosiska, sardelka;

charvi yogʻi, dumba yogʻi, margarin va boshqa gidrogenizatsiyalangan yogʻlar;

yogʻlilik darajasi 82,5 foizdan kam boʻlgan sariyogʻ (sigir yogʻi);

oʻsimlik moyiga sut qoʻshilgan mahsulotlar (spred);

tvorog mahsulotiga qoʻshilgan smetana, shokolad, murabbo va oʻsimlik moyi qoʻshib tayyorlangan muzqaymoq;

qimiz va etanol saqlovchi achitilgan sut mahsulotlari (0,5 foizdan yuqori);

pasterizatsiyalanmagan sutdan tayyorlangan tvorog va smetana, termik ishlov berilmagan, katta idishdagi tvorog va smetana;

oshxona sharoitida tayyorlangan qatiq;

suvda suzuvchi parrandalarni goʻshti va tuxumlari (salmonellyoz bilan zararlanish xavfi boʻlgani sababli);

poʻstlogʻi ifloslangan, yorilgan va salmonellyoz uchraydigan xoʻjaliklardan keltirilgan tuxumlar;

barcha turdagi uy sharoitida tayyorlangan konservalar;

germetik berkitilishida kamchiligi boʻlgan, idishi ezilgan, shishgan (bombaj), qopqogʻi zanglagan, yorligʻi boʻlmagan konservalangan mahsulotlar;

ombor zararkunandalari va mayda chiqindilar bilan zararlangan yormalar, dukkaklilar, un, makaron mahsulotlari, quruq mevalar;

pestitsid va nitrat miqdori laboratoriyada tekshirilmagan, mogʻorlagan, buzilgan meva va sabzavotlar;

uy sharoitida tayyorlangan va ota-onalar tomonidan uydan olib kelingan, sifati va xavfsizligini tasdiqlovchi hujjatlari boʻlmagan taomlar va oziq-ovqat mahsulotlari (shu jumladan, bayramlar va tugʻilgan kunlarni nishonlashda);

kremli qandolat mahsulotlari (pirojniy va tortlar), kremlar;

turli qoʻziqorinlar va ulardan tayyorlangan mahsulotlar;

kvas, mors, gazli ichimliklar, sunʼiy rang, maza, xid beruvchi vositalar qoʻshilgan taom hamda ichimliklar,

yogʻda qovurilgan (frityur) mahsulotlar (grenka, chipslar, fri);

mayonez, murch, xantal, xren, sirka, qaxva;

barcha turdagi karamellar;

quruq konsentratlar asosida tez tayyorlanadigan 1 va 2 taomlar;

bir kun oldingi yoki oldingi ovqatdan qolgan ovqat qoldiqlari;

boʻlinmagan yoki maydalangan tuxum bilan makaron;

qovurilgan tuxum, omletdan tashqari;

tuxum barak;

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 13-ILOVA

Sifatli oziq-ovqat mahsulotlarining xususiyatlari

Goʻsht. Yangi goʻshtning rangi qizil, yorqin, yogʻi yumshoq, iligi suyakni toʻliq toʻldirib turadi. Goʻsht kesilganda toʻqimalari zich, tarang boʻlib, barmoq bilan bosilganda tezda oʻz holatiga qaytadi. Yangi goʻshtning hidi ushbu hayvonning goʻsht hidiga mos boʻladi.

Sovutilgan goʻsht usti tekis va shudringga oʻxshash boʻlib, barmoq bilan bosilganda qizil dogʻ paydo boʻladi. Kesilganda kul rang-pushti rangli. Yogʻi oq yoki sargʻish rangda. Paylari zich, oq rangli baʼzida kul rang.

Goʻshtning kesilgan yuzasi nam (yopishqoq emas), goʻshtdan tiniq qizil goʻsht seli oqadi. Konsistensiyasi elastik boʻlmaydi, barmoq bilan bosib koʻrilganda chuqurcha hosil boʻladi. Hidi har bir goʻshtning turiga xosdir. Sovutilgan goʻshtning sifati qizdirilgan poʻlat pichoqni goʻshtga tiqilib, tortib olinganda pichoqda qolgan goʻsht selining hidi orqali aniqlanadi. Goʻshtning yangi ekanligini qopqoqli idishda qaynatilgandan soʻng hidini aniqlash orqali baholanadi. Bunda bulon tiniq, yogʻ zarrachalari yaltiroq boʻlishi kerak. Nordon va yoqimsiz hid aniqlanganda goʻsht ishlatilmaydi.

Baliq. Yangi baliqlarning tangachalari silliq, tiniq, tanaga mahkam oʻrnashgan boʻladi, jabralari och qizil yoki pushti rangli, koʻzlari boʻrtib yaltirab turadi. Goʻshti zich, tarang, suyaklardan qiyin ajralishi, barmoq bilan bosganda chuqurcha hosil boʻlmaydi, agar hosil boʻlsa, u tez va toʻliq yoʻqoladi. Suvga tashlangan baliq goʻshti tezda choʻkib ketadi. Yangi baliq hidlanmagan, oʻziga xos boʻladi. Sovutilgan sifatli baliqning tangachalari silliq, koʻzlari boʻrtiq yaltiroq, koʻz kosasida turadi, eritilgandan keyin goʻshtning tarangligi saqlangan, suyakdan qiyin ajraladi, baliqqa xos hidi saqlanib, begona hidlar boʻlmaydi. Aynigan baliqning koʻzlari ichiga kirgan, tangachalarining yaltiroqligi yoʻqolgan, tanasi xira yopishqoq shilliq bilan qoplangan, qorni shishgan, anal teshigi boʻrtgan, jabralaridan iflos, sariq rangli, jigar rang qoʻlansa hidli suyuqlik ajraladi. Goʻshti titilib, suyaklardan osongina ajraladi. Tana yuzasidagi yogʻlarning oksidlanishi natijasida zangsimon dogʻlar paydo boʻladi. Ikkilamchi muzlatilgan baliqlarning tanasi xiralashadi, koʻzlari botib ketadi, kesilgan goʻshtning rangi oʻzgaradi. Bunday baliqni oziq-ovqat uchun ishlatish mumkin emas. Baliqning sifatini aniqlash uchun (ayniqsa muzlatilgan baliqni) pichoq qaynoq suvda qizdirilib boshning orqasidagi goʻshti ichiga kiritiladi va hidi aniqlanadi. Bundan tashqari baliqni yoki uning jabrasini suvda pishirish orqali hidi aniqlanadi.

Sut va sut mahsulotlari. Yangi sogʻilgan sut biroz sargʻish oq rangli (yogʻsiz sut oq-koʻkimtir rangda boʻladi), hidi va taʼmi yoqimli, biroz shirin boʻladi. Sifatli sutda choʻkma, begona modda va hidlar boʻlmasligi kerak.

Tvorog oq yoki biroz sargʻish rangga ega, koʻrinishi bir xil, nozik konsistensiyali, nordon sutning taʼmi va hidiga ega, begona taʼm va hidsiz boʻladi. Taʼlim tashkilotlarida tvorogga faqat termik ishlov berilgandan soʻng ishlatiladi.

Smetana quyuq, bir xil konsistensiyali, oqsil va yogʻ zarrachalarisiz, oq yoki oq-sariq rangli, oʻziga xos taʼm va hidga ega, sezilarsiz nordon boʻladi.Smetana faqat termik ishlov berilgandan keyin ishlatiladi.

Sariyogʻning rangi oq yoki oq-sariq bir tekis, taʼmi va hidi oʻziga xos, begona qoʻshimchalarsiz boʻladi. Yogʻ tarqatilishidan oldin oksidlanish mahsulotlari boʻlgan sariq chetidan tozalanadi, tozalangan yogʻning bu qatlami ishlatilmaydi.

Tuxum. Taʼlim tashkilotlarida faqat 1-kategoriyali ogʻirligi 55 gramdan kam boʻlmagan tovuq tuxumidan foydalanishga ruxsat etiladi. Bedana tuxumi ham berilishi mumkin. Tuxumning yangi ekanligi ularni ovoskop orqali yoritish yoki kartondan yasalgan truba yordamida aniqlanadi. Tuxumni tuzli eritmaga (1 l suv uchun 20 gr tuz) botirib koʻrish usulidan ham foydalanish mumkin. Bunda tuzli eritmadagi yangi tuxum choʻkadi, qurigan, uzoq vaqt saqlangan tuxumlar tuzli eritma yuzasiga chiqadi.

Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanayotgan bolalarni xavfsiz va sifatli ovqatlanishini tashkil etilishiga oid gigiyenik talablarga 14-ILOVA

Ishlab chiquvchilar roʻyxati: R.T. Kamilova — Sanitariya-gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot instituti direktori v.v.b., t.f.d., professor; N.J. Ermatov — Toshkent tibbiyot akademiyasining Bolalar, oʻsmirlar va ovqatlanish gigiyenasi kafedrasi mudiri, t.f.d., dotsent; R.A. Kasimov — Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bosh mutaxassisi, t.f.n.; L.I. Isakova — Sanitariya-gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining Bolalar va oʻsmirlar gigiyena laboratoriyasi katta ilmiy xodimi, PhD; A.N. Shukurov — Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining Sanitariya-gigiyena boshqarmasi boshligʻi, t.f.n.; G.Y. Muxamedova — Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining Bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi boʻli�i mudiri; U.T. Muxiddinova — Maktabgacha taʼlim agentligining Bolalar salomatligi, sogʻlom ovqatlantirishni taʼminlash va ixtisoslashtirilgan maktabgacha taʼlim tashkilotlarni faoliyatini muvofiqlashtirish boshqarma boshligʻi, t.f.n.; G.U. Nasirova — Maktabgacha taʼlim agentligining Bolalar salomatligi, sogʻlom ovqatlantirishni taʼminlash va ixtisoslashtirilgan maktabgacha taʼlim tashkilotlarni faoliyatini muvofiqlashtirish boshqarma bosh mutaxassisi. Taqrizchilar roʻyxati: Q.T. Boqiyev — Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasining Sanitariya-gigiyena boshqarmasi bosh mutaxassisi, t.f.n.; M.A. Xamrakulova — Sanitariya-gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining Davolash ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, t.f.d., professor