Geotexnologik konlarni ekspluatatsiya qilishning sanitariya qoidalari (GKEQSQ-18) (0360-18-son)

19.07.2018

Oʻzbekiston Respublikasining Sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

0360-18-sonli SanQvaM

I. UMUMIY QOIDALAR

1.1. Yer osti va uyum ishqorlash (YO va UI) geotexnologik konlarini (GTK) ekspluatatsiya qilishning sanitariya qoidalari — GKEQSQ-2018 GTKni ekspluatatsiya qilishda ishchilarning va GTK joylashgan hududga yaqin yashovchi aholining radiatsion xavfsizligini taʼminlash boʻyicha talablarni belgilaydi.

1.2. GTKda chiqariladigan lavozim yoʻriqnomalari, buyruqlar, farmoyishlar, mehnatni muhofaza qilish qoidalari GKEQSQ-2018 qoidalariga zid boʻlmasligi kerak.

1.3. YO poligonlarida, UI uchastkalarida va ularni qayta ishlash qurilmalarida olinadigan texnologik eritmalarni olish va tashish boʻyicha obyektlarning binolari, inshootlari, texnologik jarayonlari va uskunalari GKEQSQ-2018ga muvofiq boʻlishi kerak.

1.4. GKEQSQ-2018 GTKni loyihalash, qurish, ekspluatatsiya qilish va tugatish bosqichlarida amal qilish kerak boʻlgan talablarni oʻz ichiga oladi.

1.5. GTKni ekspluatatsiya qilishda radiatsion xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha tadbirlar majmuasi xodimlar va aholini normal ekspluatatsiya paytida ham, radiatsion avariyalar yuzaga kelganda va ularni bartaraf etishda ham iflos havo va maydonlar hududining yuzalari; ishchi xonalari; uskunalar; GTK ishchilarining teri qoplamalari va kiyimlaridan ichki va tashqi nurlanishdan himoya qilishni taʼminlash uchun zarur.

II. NURLANISHNI CHEKLASHNI TAʼMINLASH

2.1. GTKni ekspluatatsiya qilishda xodimlarga quyidagi texnogen nurlanish manbalarining taʼsiri mumkin:

tashqi gamma-nurlanish;

radon izotoplari va ularning qisqa umrli parchalanish mahsulotlarining (QUPM) nafas olish orqali tushishi;

Uran qatoridagi uzoq umrli radionuklidlarning ishlab chiqarish changi bilan ingalyatsion kirishi.

2.2. GTK, ulardan tabiiy uranni ajratib olish maqsadida, texnogen nurlanish manbalari bilan ishlaydigan tashkilotlarga kiradi (Radiatsion xavfsizlikni taʼminlashning asosiy sanitariya qoidalari (RXATASQ-2006) ning 5.1.1-bandi). Ularga Radiatsion xavfsizlik meʼyorlari (NRB-2006) ning 3-boʻlimida bayon etilgan radiatsion xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha talablar joriy etiladi.

2.3. NRB-2006 ning 3.1.1-bandiga muvofiq nurlanuvchi shaxslarning quyidagi toifalari belgilangan:

A toifasi — xodimlar;

B toifasi — aholining cheklangan qismi;

V toifasi — barcha aholi, shu jumladan ionlashtiruvchi nurlanish manbalari bilan ishlamaydigan xodimlar.

2.4. Nurlanuvchi shaxslar toifalari uchun uchta meʼyoriy sinf belgilangan (NRB-2006 ning 3.1.2-bandi):

NRB-2006 ning 3.1-jadvalida keltirilgan asosiy doza chegaralari (DCh);

asosiy DCh dan kelib chiqadigan mono faktorli taʼsir ruxsat etilgan darajalari (bitta radionuklid, bitta kirish yoʻli yoki tashqi nurlanishning bitta turi uchun): yillik kirish chegaralari (YKCh), ruxsat etilgan oʻrtacha yillik hajmiy faolliklar (ROYHF), oʻrtacha yillik solishtirma faolliklar (OYSF).

nazorat darajalari (dozalar, darajalar, faolliklar, oqimlar zichligi va boshqalar).

2.5. Nazorat darajalarining qiymatlari GTK da erishilgan DCh darajasini hisobga olishi va radiatsion taʼsir ruxsat etilgandan past boʻlgan sharoitlarni taʼminlashi kerak. Asosiy DCh faqat texnogen nurlanish dozalarini oʻz ichiga oladi. Tabiiy, tibbiy nurlanish, shuningdek radiatsion avariyalar oqibatida yuzaga kelgan dozalar normal ekspluatatsiya paytida hisobga olinmaydi.

2.6. Insonga tashqi va ichki nurlanish manbalari bir vaqtning oʻzida taʼsir etganda, yillik samarali doza NRB-2006 ning 3.1-jadvalida koʻrsatilgan dozalar chegarasidan oshmasligi lozim.

2.7 Nafas olish aʼzolariga radionuklidlarning monofaktorli tushishining standart sharoitlarida radionuklidlarning yillik tushishi va ularning nafas olinayotgan havodagi oʻrtacha yillik hajmiy faolligi NBR-2006 ning 5.1 va 8.2-jadvallarida keltirilgan uran qatori radionuklidlarining PGP va DOA dan oshmasligi lozim.

PD xodimlar uchun yiliga 20 mZv (A toifasi), aholining cheklangan qismi va butun aholi uchun mos ravishda yiliga 5 va 1 mZv (B va V toifalari) ni tashkil etadi.

PGPα havoda muallaq changdagi uran-238 qatoriga mansub beshta uzoq umrli alfa-nurlantirgichlarning yillik tushishi xodimlar uchun (A toifasi) 1920 Bk/yil, aholining cheklangan qismi uchun (B toifasi) 480 Bk/yil va aholi orasidagi kattalar uchun (V toifasi) 96 Bk/yildan oshmasligi kerak. Bunda ularning oʻrtacha yillik DOA qiymatlari mos ravishda 800 mBk/m3, 200 mBk/m3 va 12 mBk/m3 ni tashkil etadi.

2.8 Radon izotoplari (222Rn va 220Rn) parchalanishining qisqa umrli mahsulotlari -210Po (RaA), 214Pb (RaB) va 214Bi (RaC) ning PGP va DOA qiymatlari quyidagicha: 214Pb (RaB);

Xodimlar uchun (A toifa):

PGP: 0,10 PRaA + 0,52 PRaB + 0,38 PRaC = 3,0 MBk,

DOA: 0,10 ARaA + 0,52 ARaB + 0,38 ARaC = 1250 Bk/m3.

Aholining cheklangan qismi (B toifa) uchun:

PGP: 0,10 PRaA + 0,52 PRaB + 0,38 PRaC = 750 kBk,

DOA: 0,10 ARaA + 0,52 ARaB + 0,38 ARaC = 312 Bk/m3.

Aholidan boʻlgan katta yoshli shaxslar uchun (V toifa):

PGP: 0,10 PRaA + 0,52 PRaB + 0,38 PRaC = 150 kBk,

DOA: 0,10 ARaA + 0,52 ARaB + 0,38 ARaC = 18,5 Bk/m3.

45 yoshgacha boʻlgan, nurlanish manbalari bilan ishlaydigan ayollar uchun qoʻshimcha cheklovlar kiritiladi: qorin sohasining pastki qismidagi ekvivalent doza oyiga 1 mZv dan oshmasligi kerak, va radionuklidlarning organizmga yillik tushumi xodimlar uchun PGPA ning 1/20 qismidan oshmasligi kerak. Bu sharoitlarda aniqlanmagan homiladorlikning 2 o YO davomida homilaning nurlanish ekvivalent dozasi 1 mZv dan oshmaydi.

uning joylashgan hududidagi radiatsion vaziyatni (tabiiy radiatsion fon) baholash zarur.

Joylashuv joylari meteorologik, gidrologik, geologik, gidrogeologik va seysmik omillarning loyihalashtirilayotgan GTR yoki uning alohida obyektlari xavfsizligiga taʼsiri nuqtai nazaridan, normal ekspluatatsiya va avariya sharoitlarida baholanishi kerak.

GTR joylashuv jo YO Oʻzbekiston Respublikasining shaharsozlik sohasidagi amaldagi meʼyoriy hujjatlarga muvofiq GTR maydonchasi tanlash Akti bilan rasmiylashtiriladi. GTR maydonchasi tanlash Akti DSEN va Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasining hududiy radiatsion xavfsizlik boʻlimlari yoki ularga funksiyalari boʻyicha tenglashtirilgan boʻlimlar (radiologik laboratoriyalar) bilan birgalikda tuziladi.

GTR qayta ishlash kompleksi obyektlari, texnologik loyihalash meʼyorlariga koʻra, PV poligonidan kamida 100 m masofada joylashishi kerak.

GTR uchun sanitariya-himoya zonasi (SHZ) oʻrnatiladi. GTR va uning alohida obyektlari uchun SHZ oʻlchamlari zararli kimyoviy va radioaktiv moddalar chiqindilarining tarqalish hajmi va maydoni hisobga olingan holda hisob-kitob yoʻli bilan aniqlanadi, ammo loyihalanayotgan obyekt maydonchasi chegarasidan kamida 500 m masofada boʻlishi kerak.

Texnologik eritmalarni tashish uchun quvur trassasi boʻylab SHZ (ajratish yoʻlagi) oʻlchamlari quvurning har tomonidan kamida 30 m masofada oʻrnatiladi.

GTR va uning alohida obyektlari SHZ hududida quyidagilar taqiqlanadi: odamlarning doimiy yoki vaqtinchalik yashashi, bolalar muassasalari, kasalxonalar, sanatoriylar va boshqa sogʻlomlashtirish muassasalarini, shuningdek, ushbu konga tegishli boʻlmagan sanoat va yordamchi inshootlarni joylashtirish.

GTR qurilishi va ekspluatatsiyasi jarayonida SHZ yerlaridan qishloq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

GTR qayta ishlash majmualari sanoat maydonchalarining vertikal rejalashtirish yomgʻir oqavalarini shunday tarzda tashkil etish kerakki, bu yomgʻir va qor suvlarining toʻplanib qolishini istisno qilsin.

SANITARIYA-GIGIYENIK TALABLAR PV POLIGONLARI VA KV UCHASTKALARINI EKSPLUATATSIYA QILISHGA

PV poligonlarining ekspluatatsiyasi yer yuzasi, ochiq suv havzalari, mahsuldor (kon) va ularga tutash suv qatlamlari, ayniqsa, ichimlik suv taʼminoti uchun foydalaniladigan suv qatlamlarining kimyoviy va radioaktiv ifloslanishini istisno etuvchi choralarni koʻzda tutishi kerak.

PV poligoni inshootlariga quyidagilar kiradi:

Ruda konlarini ochib beruvchi, ishchi eritmalarni ruda koniga yuborish va mahsuldor eritmalarni yerdan tortib olishni taʼminlovchi, yer osti tanlab eritish jarayonini nazorat qiluvchi, yerdan uranni toʻliq ajratib olishni, ruda konlari chegaralarini aniqlashtirish, yer osti suvlarining ifloslanishini nazorat qilish va kuzatish uchun quduqlar tizimi;

Ishchi eritmalarni kislotalashtirish tugunlari bilan magistral va tarqatuvchi quvurlar tarmoqlari tizimi;

Choʻkindi hovuzlari bilan uchastkali qayta haydovchi nasos stansiyalari (UNS);

Xizmat va nazorat avtomobil yoʻllari;

Elektr taʼminoti tizimi.

KV uchastkasi tarkibiga quyidagi inshootlar kiradi:

Rudani tayyorlash va uni tanlab eritish yostigʻiga joylash uchun uzatish qurilmasi;

Tanlab eritish yostigʻiga joylashtirilgan ruda shtabeli (toʻplami);

Ruda shtabelini ishchi eritmalar bilan sugʻorish tizimi;

Bufer sigʻimlarini oʻz ichiga olgan mahsuldor eritmalarni yigʻish tizimi;

Ruda shtabeliga ishchi eritmalarni va qayta ishlash qurilmasiga mahsuldor eritmalarni yetkazib berish uchun magistral quvurlar tarmogʻi.

Ruda shtabelini joylashtirish maydoni mahsuldor eritmalarni yigʻish kartasi tomoniga qiyalik bilan rejalashtirilgan va gidroizolyatsiya qilingan ekran bilan qoplangan boʻlishi kerak. Maydon joylashgan hududdagi yer osti suvlari sathi tanlab eritish yostigʻi va karta tubidan kamida 3 m pastda boʻlishi kerak.

PV poligoni va uning SZZ hududi har 200 metrda radiatsion xavf haqida ogohlantiruvchi belgilar (eʼlonlar) bilan belgilanishi kerak, bu yerda aholining boʻlishi va chorva mollarini boqish taqiqlanadi.

UNS maydonlari va kislota ishlab chiqarish tugunlari toʻsiqlar bilan oʻralishi kerak, toʻsiqlarning elementlariga radiatsiya xavfi toʻgʻrisidagi eʼlonlar oʻrnatilishi lozim.

KV uchastkasidagi ruda toʻplami mahsuldor eritmalarni yigʻish xaritasi bilan birga toʻsiqlar bilan oʻralishi kerak, toʻsiqlarning elementlariga radiatsiya xavfi toʻgʻrisidagi eʼlonlar oʻrnatilishi lozim. Shunga oʻxshash belgilar KV uchastkasining SZZ chegarasida har 200 metrda oʻrnatilishi kerak.

PV poligonlari va KV uchastkalarini ekspluatatsiya qilishda KV mumkin boʻlgan avariya holatlarining oldini olish va bartaraf etish uchun zarur boʻlgan maxsus chora-tadbirlar, vositalar va uskunalar nazarda tutilishi kerak.

PV poligonida faqat ishlab chiqarish transportining harakatlanishiga ruxsat beriladi, buning uchun yengil qoplamali maxsus va nazorat qiluvchi tuproq yoʻllarni qurish koʻzda tutiladi.

PV poligonlarining UPS mahsuldor eritmalari choʻkma havzalari va KV uchastkalarining mahsuldor eritmalarini yigʻish xaritalari shamol esishi yoʻnalishini hisobga olgan holda joylashtirilishi kerak, bu personalni shamol paytida reaktivlar bilan sachratib yuborishning oldini oladi.

UNS mahsuldor eritmalari choʻkma havzalari, KV uchastkasining mahsuldor eritmalari uchastka bufer sigʻimlari, agar ularning devorlari hududning tekislangan yuzasidan 0,6 metrdan kam baland boʻlsa, tashqi perimetri boʻylab kamida 1,0 metr balandlikda toʻsib qoʻyilishi kerak.

Texnik holatni doimiy nazorat qilish imkoniyatini taʼminlash, oʻz vaqtida taʼmirlash va reagentlar hamda texnologik eritmalarning oqib ketishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida texnologik quvurlarni, qoida tariqasida, mahalliy tuproqdan yasalgan va qalinligi ushbu hududdagi mavsumiy muzlash chuqurligidan kam boʻlmagan toʻsiq ichida yer ustiga yotqizish yoki issiqlik izolyatsiyasi bilan yer ustiga oʻtkazishni koʻzda tutish lozim.

Yoʻllarni kesib oʻtishda magistral quvurlar gʻiloflarga yotqiziladi. Quvur (gʻilof) yuqori qirrasidan yer qatlami qalinligi yoʻl qoplamasi pastki qatlamidan kamida 0,5 m boʻlishi kerak.

Piyodalar yoʻllari quvurlar bilan kesishgan joylar maxsus oʻtish joylari bilan jihozlanadi.

PV poligonlaridagi soʻruvchi quduqlar ogʻzining konstruksiyalari quduqlarni toʻliq germetizatsiya qilish, gaz ajralish imkoniyatini taʼminlash, quduq debetini oʻlchash, eritmalardan namuna olish, taʼmirlash ishlari va quduqni tozalashni bajarish imkoniyatini taʼminlashi kerak.

Barcha turdagi quduqlar konstruksiyalari va ularni qurish texnologiyasi mahsuldor suv qatlamini va boshqa suv qatlamlarini bir-biridan toʻliq izolyatsiya qilishni taʼminlashi kerak.

Quduqlarda taʼmirlash ishlari, ularni tiklash, tozalash, taʼmirlash va ularda nazorat-oʻlchov ishlarini oʻtkazishda texnologik eritmalarni relyefga toʻkish taqiqlanadi.

Taʼmirlash-tiklash va profilaktika ishlarida olingan eritmalar maxsus idishlarga yoki vaqtinchalik izolyatsiyalangan choʻktirgichlarga yigʻilishi kerak. Choʻktirilgandan soʻng eritmalar ishlab chiqarish jarayoniga qaytarilishi kerak.

Maxsus idishlarda yoki vaqtinchalik choʻkma hovuzlarida eritmalarning choʻkishi natijasida hosil boʻlgan shlamni koʻmish kerak. Shlamni koʻmish usuli va jo YO haqidagi qaror uning umumiy solishtirma alfa-faolligi (USAF) aniqlangandan soʻng qabul qilinadi.

Tiklash va taʼmirlash imkoni boʻlmagan nuqsonli quduqlar darhol yoʻq qilinadi.

Nordonlashtirish va UNS texnologik tugunlarini qurishda maydonchalarning gidroizolyatsiyasi taʼminlanadi. Toʻkilgan eritmalar va yuvish suvlarini yigʻish uchun maydonchalarda maxsus toʻplagich (karta-choʻkma hovuzi) quriladi.

Eritmalar toʻplagichi (karta-choʻkma hovuzi) eritmalarning toʻlib ketishini oldini oladigan avtomatik qurilmalar bilan jihozlanadi. Yer ustidagi chuqurlashtirilgan karta-choʻkma hovuzlarini qurishda qiyaliklarni mustahkamlash va korroziyaga chidamli materiallardan foydalangan holda filtrlashga qarshi choralarni koʻrish kerak.

Karta-choʻkma hovuzi tubi kelayotgan eritmalar harakatiga teskari yoʻnalishda kamida 20%o boʻylama qiyalikka ega boʻlishi kerak.

Idishlar, quvurlar, novlar, toʻplagichlarni boʻshatishda qolgan eritmalarni relyefga toʻkish mumkin emas. Eritmalar yigʻiladi va mahsuldor hamda ishchi eritmalar choʻkma hovuzlariga yoʻnaltiriladi.

Karta-choʻkma hovuzlari ishonchli gidroizolyatsiyaga ega boʻlishi va jala hamda erib oqayotgan suvlarning tushish ehtimolini hisobga olgan holda zaxira bilan loyihalashtirilishi kerak, shuningdek butun foydalanish davri davomida choʻkindi toʻplanishini hisobga olishi kerak. Shuningdek, uchastkaning uch soatlik ishlab chiqarish hajmini qabul qilishni koʻzda tutuvchi zaxira hajmi ham koʻzda tutilishi kerak.

Quduqlarni karotaj qilishda va boshqa oʻlchovlarda qoʻllaniladigan radioizotop asboblar (RIA) SanPiN № 0252-08 talablariga muvofiq ishlatilishi kerak.

GTR QAYTA ISHLASH KOMPLEKSLARINI ISHLATISHGA OID SANITARIYA-GIGIYENA TALABLARI

GTR qayta ishlash komplekslari tarkibiga quyidagilar kiradi:

mahalliy sorbsion qurilmalar (MSQ), ularda mahsuldor eritmalardan uran va boshqa metallarni ionitga (ion almashinuv smolasiga) sorbsion ajratib olish amalga oshiriladi. MSQ yer osti ishqorlash (YeII) poligonlari yoki kimyoviy ishqorlash (KI) maydonchasi yaqiniga oʻrnatiladi va poligonning butun xizmat muddati davomida poligonda olinadigan eritmalarni qayta ishlash uchun moʻljallangan YeII yoki KI maydonchasi;

mahsuldor eritmalarni qayta ishlash qurilmalari (MEQIQ), ularda uran va boshqa metallar bilan toʻyingan ionitni regeneratsiyalash va sanoat mahsulotlarini olish amalga oshiriladi — uran va boshqa metallar tuzlarining eritmalari. MEQIQ GTRning butun xizmat muddati davomida ionitni qayta ishlash uchun moʻljallangan;

YeII yoki KI usuli bilan uran va boshqa metallarni qazib olish uchun ishlatiladigan kimyoviy reaktivlar omborlari.

GTR qayta ishlash komplekslari maydonchalarining bosh rejasining arxitektura-rejalashtirish yechimi texnologik talablarga, sanitariya va yongʻinga qarshi meʼyorlarga muvofiq, hududni zonalashtirish, mazkur joyning shamol yoʻnalishini, shuningdek boʻsh hududning mavjudligini hisobga olgan holda qabul qilinadi.

Qayta ishlash majmuasi sanoat maydonlari hududida asosiy ishlab chiqarish sexlari joylashgan zona va maʼmuriy-xoʻjalik hamda yordamchi uchastkalar zonalari orasidagi masofalar, texnologik loyihalash meʼyorlariga koʻra, kamida 100 metrni tashkil etishi kerak.

Asosiy texnologik transport (smol tashuvchi avtomobillar, tayyor mahsulotni tashish uchun avtosisternalar) qayta ishlash majmuasining asosiy ishlab chiqarish sexlari joylashgan zonasidan maʼmuriy-xoʻjalik va yordamchi uchastkalar zonasi orqali oʻtishi taqiqlanadi.

UPPR maydonchasi qayta ishlash majmuasi hududidan texnologik transportning chiqishi va kirishi uchun alohida chiqish yoʻli tashkil etilishi kerak, u KPP va qoʻriqlash posti jihozlari bilan taʼminlanishi lozim.

LSU maydonchasi uchun alohida chiqish yoʻlini tashkil etish talab qilinmaydi.

Kimyoviy reagentlar (kislotalar va ammiakli suv) omborlaridagi kislota va ammiakli suv bilan toʻldirilgan avtosisternalarni boʻshatish joylari UPPR va LSU maydonchalaridan tashqarida joylashtirilishi kerak. Yuklash-tushirish ishlarining xavfsizligini taʼminlash sharti bilan kislota va ammiakli suvni oʻz oqimi bilan va mexanizatsiyalashtirilgan usulda boʻshatishga ruxsat beriladi.

LSU va UPPR sanoat maydonchalarida tashqi va favqulodda yoritish, ichimlik va texnik suv taʼminoti koʻzda tutilishi kerak.

Ishlab chiqarish va yordamchi xonalar isitish, ventilyatsiya, suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimlari, amaldagi ShNQ va SanPiN talablariga muvofiq tabiiy va sunʼiy yoritish bilan jihozlanishi kerak.

LSU va UPPR binolari texnik suv bilan gidrouborka qilish uchun gidroizolyatsiya qilingan pollar bilan taʼminlanadi. Toʻkilgan eritmalar va suvni yigʻish uchun gidrosbornikka qaratilgan qiyalik bilan oqava quriladi.

LSU va UPPR ishlab chiqarish xonalaridagi pollar mustahkam, yongʻinga chidamli, sirpanmaydigan, namga chidamli, kimyoviy barqaror qoplamaga ega boʻlishi, shuningdek oqimni taʼminlovchi traplar yoki zumpflarga qiyalikka ega boʻlishi kerak. Pollarning umumiy qiyaligi kamida 20%o, asosiy oʻtish joylarida 40%o dan oshmagan, xizmat koʻrsatish joylarida 100%o dan oshmasligi kerak.

Sorbsion va regeneratsion kolonnalarni yuvganda yuvilgan suyuqlikni yigʻish, uni choʻkindi hovuziga oʻtkazish va mahsuldor eritmalardan uran va boshqa metallarni ionitga (ion almashinuv smolasiga) sorbsion ajratib olish taʼminlanishi kerak. LSU yer osti ishqorlash poligonlari yoki kimyoviy ishqorlash uchastkasi yaqinida oʻrnatiladi va poligon yoki uchastka xizmat muddati davomida olingan eritmalarni qayta ishlash uchun moʻljallangan;

mahsuldor eritmalarni qayta ishlash qurilmalari (UPPR), ularda uran va boshqa metallar bilan toʻyingan ionitni regeneratsiya qilish va sanoat mahsulotlari — uran va boshqa metallar tuzlarining eritmalarini olish amalga oshiriladi. UPPR geotexnologik quduqlar butun xizmat muddati davomida ionitni qayta ishlash uchun moʻljallangan;

yer osti ishqorlash yoki kimyoviy ishqorlash usuli bilan uran va boshqa metallarni qazib olish uchun ishlatiladigan kimyoviy reagentlar omborlari.

Qayta ishlash komplekslari maydonlarining bosh rejasining arxitektura-rejalashtirish yechimi GTR texnologik talablarga, sanitariya va yongʻinga qarshi meʼyorlarga muvofiq, hududni zonalashtirish, ushbu hududdagi shamollar yoʻnalishini hisobga olgan holda, shuningdek boʻsh hududning mavjudligini hisobga olgan holda qabul qilinadi.

Qayta ishlash kompleksining sanoat maydonlari hududida asosiy ishlab chiqarish sexlari joylashgan zona va maʼmuriy-xoʻjalik hamda yordamchi uchastkalar zonalari oʻrtasidagi masofa, texnologik loyihalash meʼyorlariga koʻra, kamida 100 metr boʻlishi kerak.

Asosiy texnologik transportning (smol tashuvchi mashinalar, tayyor mahsulotni tashish uchun avtosisternalar) qayta ishlash kompleksining asosiy ishlab chiqarish sexlari joylashgan zonasidan maʼmuriy-xoʻjalik va yordamchi uchastkalar zonasi orqali oʻtishi taqiqlanadi.

UPPR maydonchasi qayta ishlash kompleksi hududidan texnologik transport chiqishi va kirishi uchun alohida chiqish yoʻli tashkil etilishi kerak, u nazorat-oʻtkazish punkti va qoʻriqlash posti jihozlari bilan taʼminlanishi lozim.

Alohida chiqish yoʻlini tashkil etish LSU maydonchasi uchun talab qilinmaydi.

Kimyoviy reagentlar (kislotalar va ammiakli suv) omborlarida kislotalar va ammiakli suv bilan toʻldirilgan avtosisternalarni tushirish joylari UPPR va LSU maydonchalaridan tashqarida jihozlanishi kerak. Yuklash-tushirish ishlarining xavfsizligini taʼminlash sharti bilan kislotalar va ammiakli suvni oʻz oqimi bilan va mexanizatsiyalashtirilgan usulda tushirishga ruxsat beriladi.

LSU va UPPR sanoat maydonlarida tashqi va avariya yoritish, ichimlik va texnik suv taʼminoti koʻzda tutilishi kerak.

Ishlab chiqarish va yordamchi xonalar isitish, ventilyatsiya, suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimlari, amaldagi ShNQ va SanPiN talablariga muvofiq tabiiy va sunʼiy yoritish bilan jihozlanishi kerak.

LSU va UPPR binolari texnik suv bilan gidrotozalash uchun gidroizolyatsiyali pollar bilan taʼminlanadi. Toʻkilgan eritmalar va suvni yigʻish uchun gidrosbornikka tomon qiyalikka ega oqava quriladi.

LSU va UPPR ishlab chiqarish xonalaridagi pollar mustahkam, yongʻinga chidamli, sirpanmaydigan, namga chidamli, kimyoviy barqaror qoplamaga ega boʻlishi, shuningdek, oqimni taʼminlovchi traplar yoki zumpflarga qiyaliklar boʻlishi kerak. Pollarning umumiy qiyaligi kamida 20%o, asosiy yoʻlaklarda 40%o dan oshmasligi, xizmat yoʻlaklarida — 100%o dan oshmasligi kerak.

Sorbsion va regeneratsion ustunlarni yuvishda yuvish suyuqligini yigʻish, uni haydash va choʻkindi hovuziga texnologik jarayonga yoʻnaltirish taʼminlanishi kerak.

Barcha sigʻimli uskunalar (texnologik sigʻimlar, sorbsion va regeneratsion ustunlar, shuningdek kislotalar va boshqa kimyoviy reagentlar uchun sigʻimlar) sigʻimlar germetikligi buzilganda suyuqlikni yigʻishni taʼminlovchi avariya tagliklariga oʻrnatilishi kerak. Avariya tagliklarining tubi va devorlari namga chidamli, kimyoviy barqaror materiallardan tayyorlanishi kerak.

Avariya toʻkilishlarini bartaraf etish uchun nasos stansiyalari va avariya idishlaridan texnologik suyuqliklarni xuddi shunday maqsadli texnologik idishlarga oʻtkazish uchun quvur tizimi koʻzda tutilishi kerak.

Avariya toʻkilishlari bartaraf etilgandan soʻng, idishlar texnik suv bilan yuvilishi kerak.

GTR qayta ishlash majmuasi hududidagi barcha kirish yoʻllari va yuk ortish-tushirish maydonchalariga qattiq qoplama yotqizilishi kerak.

IS-U va UPPR sanoat maydonchalarida tuproqni texnologik mahsulotlar bilan ifloslanishidan himoya qilish uchun quyidagilar koʻzda tutiladi:

asosiy uskunalar joylashgan hududlarda qattiq qoplama, oqova va chiqindi suvlarni yigʻish va keyinchalik chiqarib yuborish uchun nishab va zumpflar qurilmasi:

eritmalarni tashish paytida germetiklikni taʼminlovchi materiallardan quvurlar va texnologik kommunikatsiya ulanishlarini bajarish:

unumdor qatlam mavjud boʻlgan holda, rekultivatsiyadan keyin yerlarni tiklash uchun oʻtuvchi kommunikatsiyalar boʻylab tuproqning unumdor ustki qatlamini oldindan olib tashlash.

GTR qayta ishlash majmuasining ishlab chiqarish binolarining yopiq xonalarida alohida ventilyatsiya tizimlari koʻzda tutiladi:

umumiy almashinuv (kiruvchi va chiquvchi);

mahalliy;

texnologik;

taʼmirlash:

favqulodda.

Zararli ajratmalar va bunday ajratmalarga ega boʻlgan xonalar bilan aerodinamik aloqalar boʻlmagan xonalarda tabiiy shamollatishga ruxsat beriladi.

Ishlab chiqarish binolarini zonali rejalashtirish paytida havo oqimi va chiqarish tizimlarining ishlashi kamroq ifloslangan zonadan koʻproq ifloslangan zonaga havo oqimlarining nazorat qilinadigan yoʻnalishini taʼminlashi kerak. Chang va gazlar ajralib chiqishi mumkin boʻlgan xonalarda, havo chiqarish tizimining havo kirish tizimidan ustunligi nazarda tutiladi, bu esa ochiladigan eshik oʻyiqlarida xona ichiga havo harakatining tezligi kamida 0,3 — 0,5 m/s boʻlishini taʼminlaydi.

UPPR va YASU binolari havo kirish-chiqarish ventilyatsiyasi bilan taʼminlanishi kerak.

Havo kirish ventilyatsiya tizimlari uchun havo olish, atmosfera havosida radioaktiv va zaharli moddalarning miqdori ish xonalari uchun 0,1 DOA va 0,3 PDK dan oshmagan zonadan amalga oshiriladi.

Ventilyatsiya tizimlari orqali atmosferaga chiqariladigan zararli moddalar, shu jumladan radionuklidlar chiqindilari, sanoat maydonchasi hududida va SZZ chegarasida havoning meʼyordan tashqari ifloslanishini istisno qilishi kerak. Chiqindilar hajmi

atmosferaga chiqariladigan zararli moddalar miqdori ruxsat etilgan chiqindilarning eng yuqori meʼyorlari (PDV) toʻplamida belgilangan qiymatlardan yuqori boʻlmasligi kerak.

GTR SZZ chegarasidagi atmosfera havosidagi zararli moddalarning kontsentratsiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi tomonidan GTR joylashgan hudud va zararli moddalar turi uchun belgilangan kvotalardan oshmasligi kerak.

Ventilyatsiya qurilmalari sozlanishi va sanitariya-gigiyena samaradorligi uchun sinovdan oʻtkazilishi hamda belgilangan tartibda foydalanishga qabul qilinishi kerak.

Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelgan taqdirda, xodimlar "Favqulodda vaziyatlarda xodimlarning harakatlari boʻyicha yoʻriqnoma"ga muvofiq harakat qilishlari kerak.

RUDA, IONIT VA SANOAT MAHSULOTLARINI AVTOMOBIL TRANSPORTIDA TASHISHGA OID SANITARIYA-GIGIYENA TALABLARI

Uran rudasini KV uchastkalariga karierdan tashish maxsus ajratilgan transport vositalari — karier avtosamosvallarida amalga oshiriladi. Tashish paytida chang koʻtarilishi va avtosamosvallar harakatlanishi vaqtida rudaning toʻkilishi ehtimolini istisno qilish zarur.

Uran rudasi ortilgan avtosamosvallarning harakatlanishi maxsus avtoyoʻllarda amalga oshirilishi kerak, bu yoʻllarda umumiy maqsadli avtotransport harakatlanishiga ruxsat berilmaydi.

Uran rudasi ortilgan avtosamosvallarning umumiy maqsadli yoʻllarda harakatlanishi zarur boʻlgan hollarda, tashish radioaktiv moddalarni avtomobil transportida tashishning amaldagi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Toʻyingan va regeneratsiya qilingan ionit hamda sanoat mahsulotini tashish kimyoviy chidamli materiallardan tayyorlangan maxsus avtotsisternalarda amalga oshirilishi kerak. Ushbu transport vositalaridan boshqa yuklarni tashish uchun foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Toʻyingan va regeneratsiya qilingan ionitni tashish GTR maydonlararo avtoyoʼllari orqali amalga oshiriladi.

Avtotransport vositalarining umumiy foydalanishdagi avtoyoʻllarga chiqishi zarur boʻlgan hollarda, ruda, ionit va sanoat mahsuloti (uran sulfati) tashish OSPORB-2006 ning 3.5.20 — 3.5.22-bandlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Umumiy foydalanish yoʻllarida sanoat mahsulotlarini tashish uchun maxsus moʻljallangan transport vositalari sanitariya-epidemiologik xulosaga ega boʻlishi kerak.

Tashish paytida dozaning quvvati quyidagilardan oshmasligi kerak:

Haydovchi kabinasida 11,76 mkZv/soat;

Tashqi tomonning istalgan nuqtasida 2000 mkZv/soat;

Avtomobil kuzovining istalgan yuzasidan 1 m masofada 100 mkZv/soat.

Uran rudasi va mahsuldor eritmalarni tashishga moʻljallangan transport vositalari majburiy radiatsion nazoratdan oʻtkazilishi kerak. Maxsus transport vositalarining ichki yuzalarining radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi meʼyorlanmaydi. Transport vositalarining tashqi yuzalarining radioaktiv ifloslanish darajasi NRB-2006 ning 8.13-jadvalida keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

Ruxsat etilgan darajadan yuqori ifloslanish aniqlanganda, bu transport vositalarini SanPiN № 0251-08 ning 5-ilovasida keltirilgan maxsus yuvish vositalarini qoʻllagan holda zararsizlantirish zarur.

Transport vositalari yuzasidan 0,1 m masofada joylashgan istalgan nuqtada yutilgan dozaning quvvati, SanPiN № 0251-08 ning 11.7-bandiga muvofiq zararsizlantirishdan soʻng 0,005 m!r/soatdan oshmasligi kerak.

Transport vositalarini zararsizlantirish punktlari GTR sanoat maydonining ishlab chiqarish zonasidan chiqish joyida joylashtirilishi kerak.

Maxsus transport vositalarining umumiy foydalanishdagi yoʻllarga chiqishiga faqat yuqorida sanab oʻtilgan talablar bajarilgandagina ruxsat beriladi.

GTR NING YEROSTI ISHQORLASH MAYDONLARI, KONVERSIYA UCHASTKALARINI VA QAYTA ISHLASH KOMPLEKSLARINI TUGATISHGA DOIR SANITARIYA-GIGIYENA TALABLARI POLIGONOV PV, UCHASTKOV KV I PERERABATIVAYUSHIX KOMPLEKSOV GTR

PV poligonlari, KV uchastkalarini va GTR qayta ishlash komplekslarini tugatish

0079-98-sonli SanPiN talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

PV poligonlari, KV uchastkalarini va GTR qayta ishlash komplekslarini tugatish

belgilangan tartibda tasdiqlangan va kelishilgan loyiha hujjatlari asosida amalga oshiriladi.

Ishlatilgan PV poligonlari, KV uchastkalari va GTR qayta ishlash komplekslarini tugatish va rekultivatsiya qilish loyihasini ishlab chiqishdan oldin ularning radiatsion-gigiyenik tekshiruvi oʻtkazilishi kerak.

GTR hududini va uning alohida obyektlarini rekultivatsiya qilishning maqsadi yerlarning xususiyatlarini tanlangan rekultivatsiya yoʻnalishini hisobga olgan holda ulardan foydalanish uchun tiklashdir.

GTRni tugatgandan keyin yerlarni rekultivatsiya qilish quyidagi yoʻnalishlarda amalga oshirilishi mumkin:

qishloq xoʻjaligi;

qurilish;

sanitariya-gigiyena.

Rekultivatsiya qilingan GTR va uning alohida obyektlarining yuzasi, tanlangan rekultivatsiya yoʻnalishiga qarab, 0079-98-sonli SanPiNning 2.4, 2.5 va 2.12-bandlari talablariga javob berishi kerak.

Tugatilayotgan GTR va uning alohida obyektlarida barcha texnologik binolar, inshootlar va uskunalar (quvurlar, nasoslar, estakadalar, kompressorlar, yoritish ustunlari va boshqalar) va qurilish konstruksiyalari toʻliq demontaj qilinadi.

Qayta foydalanish uchun moʻljallangan uskunalar va qurilish konstruksiyalari yuzasida qoʻzgʻaluvchan (olinuvchi) radioaktiv ifloslanish boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Boshqa GTRlarda qayta foydalanish uchun moʻljallangan uskunalar dezaktivatsiya qilinishi va radioaktiv moddalar bilan yuzaki ifloslangan boʻlmasligi kerak. Qayta foydalanish uchun moʻljallangan uskunaning yuzasidan 1 m masofada ekspozitsion doza quvvati tabiiy fondan 0,5 mkZv/soat dan oshmasligi kerak.

GTR obyektlari va boshqa sanoat obyektlarini qurish uchun tugatilayotgan binolar va inshootlarning metall va boshqa materiallardan yasalgan qurilish konstruksiyalarini qayta ishlatishga ruxsat beriladi.

Qayta foydalanish uchun moʻljallangan qurilish konstruksiyalari

dezaktivatsiya qilinishi kerak.

Tugatilayotgan GTR binolari va inshootlarining qurilish konstruksiyalarini qayta qoʻllash mumkin boʻlgan sohalar, ularning yuzasidan 0,1 m masofada doza quvvatiga qarab va yuzaki olinadigan ifloslanish yoʻqligi sharti bilan 7.1-jadvalda keltirilgan.

Jihozlar, jihozlarning alohida qismlari, qurilish metall konstruksiyalari va inshootlarning metall elementlari oʻzlarining mustahkamlik va texnologik xususiyatlari boʻyicha qayta foydalanish uchun yaroqsiz boʻlsa, metall chiqindiga topshirilishi kerak.

Metall chiqindiga topshirishdan oldin metall konstruksiyalar dezaktivatsiya qilinishi kerak. Metall chiqindi yuzasidan 0,1 m masofada doza quvvati 0,2 mkZv/soatdan oshmasligi kerak.

Jihozlar, qurilish konstruksiyalari va metall chiqindilarni dezaktivatsiya qilish maxsus jihozlangan, qattiq qoplamali maydonlarda maxsus eritmalardan foydalangan holda amalga oshirilishi kerak. Dezaktivatsiya jarayonida hosil boʻlgan shlamlar va eritmalar maxsus choʻkindi hovuzlariga (sigʻimlarga) yigʻilishi kerak.

Jihozlarni tayyorlanmagan maydonlarda dezaktivatsiya qilish taqiqlanadi.

Dezaktivatsiya tugagandan soʻng SUDA 10 kBk/kg dan yuqori boʻlgan shlamlar radioaktiv chiqindilarni koʻmish punktiga (RChKP) koʻmish uchun olib boriladi.

SUUA 10 kBk/kg dan past boʻlganda, shlamlar GTR ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish poligoniga koʻmish uchun olib boriladi, bu poligon PV konining chegaralari doirasida joylashgan.

Binolar va inshootlarni demontaj qilish paytida hosil boʻlgan jihozlar, qurilish konstruksiyalari, qurilish axlati va metall chiqindilar, agar SUUA 10 kBk/kg dan yuqori boʻlsa, dezaktivatsiya qilinmasdan RChKPga koʻmilishi kerak, SUUA 10 kBk/kg gacha boʻlganda esa — GTR ishlab chiqarish chiqindilari poligoniga koʻmilishi kerak.

GTR hududini va uning alohida obyektlarini rekultivatsiya qilish jarayonida keyingi foydalanish uchun kerak boʻlmagan transport yoʻllari, shuningdek, obyektlarni ekspluatatsiya qilish yoki tugatish jarayonida hosil boʻlgan chuqurlar va kanallar tugatilishi va rekultivatsiya qilinishi kerak.

Yer osti suvlarini ifloslanishdan himoya qilish maqsadida, PV poligonida ekspluatatsiyadan chiqarilgan texnologik quduqlar tugatiladi. Shu

maqsadda quduqdagi va uning ogʻzidagi uskunalar demontaj qilinadi, soʻngra quduq stvoli tamponlanadi. Bunda quduqning quvur qismi olib tashlanmaydi. Texnologik quduqlarni tugatish tamponaji quduq stvolini mahalliy materiallardan tayyorlangan qum-shagʻal aralashmasi bilan filtr ustunining yuqori darajasigacha toʻldirish va undan yuqori qismini — loy eritmasi bilan toʻldirishdan iborat. Nazorat va qidiruv quduqlarida stvol mahsuldor gorizont tomigacha qum-shagʻal aralashmasi bilan toʻldiriladi, soʻngra ogʻzigacha yuqori zichlikdagi loy eritmasi bilan toʻldiriladi. Quduq tamponajidan soʻng quvurning yuqori qismi 1 m chuqurlikkacha kesiladi.

PV poligonlari yuzasini rekultivatsiya qilishda SanPiN № 0079-98 ning 2.4-bandidagi talablarni bajarishni taʼminlaydigan chuqurlikda tuproq olib tashlanadi.

Agar olib tashlangan tuproqning SUAA 10 kBk/kg dan kam boʻlsa, tuproq GTR sanoat chiqindilari poligonida koʻmilishi kerak.

Agar olib tashlangan tuproqning SUAA 10 kBk/kg dan oshsa, tuproq PZRO da koʻmilishi kerak.

KV uchastkasidagi ruda shtabelini rekultivatsiya qilishda barcha sugʻorish tizimlari demontaj qilinishi kerak. Shtabel sugʻorish tizimining elementlari, agar ular OSPORB-2006 ning 3.11-boʻlimi talablariga javob bersa, qayta ishlatilishi mumkin.

KV uchastkasidagi ruda shtabeli uning ekspluatatsiyasi tugagandan soʻng, chang koʻtarilishini va yogʻingarchilik suvlarining shtabel qalinligi orqali filtrlanishini oldini olish uchun yigʻilib, izolyatsiyalovchi material bilan qoplanishi kerak.

GTR qayta ishlash komplekslari hududlari tugatilganda binolar va inshootlardan boʻshatilishi kerak. Buzilishi yoki demontaj qilinishi kerak boʻlgan binolar va inshootlar dezaktivatsiya qilinadi. Qurilish konstruksiyalarining elementlari, agar ular Z.POSPORB-2006 boʻlimi talablariga javob bersa, qayta ishlatilishi mumkin.

PV ishlatilgan poligonlari, GTR qayta ishlash komplekslari va ularning SZZ hududlarida ular tugatilgandan soʻng turar-joy binolari, bolalar muassasalari va ijtimoiy-madaniy obyektlar qurilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

XODIMLARGA QOʻYILADIGAN TALABLAR. MEHNAT XAVFSIZLIGINI TAʼMINLASH VA TIBBIY XIZMAT KOʻRSATISH

GTR da ishlashga 18 yoshdan kichik boʻlmagan, tibbiy qarshi koʻrsatmalari boʻlmagan, oʻqitilgan, yoʻriqnoma olgan va xavfsiz ish olib borish qoidalarini bilishini komission tekshiruvdan oʻtgan shaxslar qoʻyiladi.

Asosiy ishlab chiqarish jarayonlarida band boʻlgan, radiatsion omil taʼsiri mavjud yoki uning taʼsir qilish xavfi boʻlgan shaxslar A toifali xodimlarga kiritiladi.

Konda ishlovchi, lekin uranni qazib olishning asosiy texnologik jarayonlari bilan bogʻliq boʻlmagan ayrim shaxslar aholining cheklangan qismiga (B toifasi) kiritiladi.

Xodimlar (A toifasi) radiatsion xavfsizlik asoslarini oʻrganishi va tegishli lavozim yoʻriqnomalari doirasida radiatsion xavfsizlikni taʼminlash masalalari boʻyicha attestatsiyadan oʻtishi, GTRda amal qiluvchi mehnat muhofazasi, radiatsion xavfsizlik, yongʻin xavfsizligi va sanoat sanitariyasi qoidalarini bilishi va ularga rioya qilishi, oʻzining

radiatsion avariya yuz berganda harakatlarini bilishi, jarohatlar, kuyishlar, zaharlanishlar va boshqa baxtsiz hodisalarda oʻziga va oʻzaro yordam koʻrsata olishi hamda texnologik reglamentlarning buzilishi, uskunalarning ishdan chiqishi, radioaktiv moddalarning toʻkilishi va sochilishi, germetik texnologik uskunalardagi siyraklanishning oʻzgarishi va hokazo barcha holatlari haqida zudlik bilan ishlar rahbari va radiatsion xavfsizlik xizmatiga xabar berishi shart.

Aholining cheklangan qismidan boʻlgan shaxslar (B toifasi) avariya yuz bergani haqidagi signal berilganda oʻz harakatlarini bilishlari, jarohatlar, kuyishlar, zaharlanishlar va boshqa baxtsiz hodisalarda oʻziga va oʻzaro yordam koʻrsata olishlari, GTR sanoat maydonchasi yoki uning alohida obyektlari va uning SHZdan evakuatsiya qilishning eng qisqa yoʻnalishlarini bilishlari kerak.

GTRda, radioaktiv aerozollar ajraladigan xonalarda ishlaydigan, shuningdek konlarning alohida uchastkalarini boradigan barcha shaxslar oʻtkaziladigan ishlarning turi va sinfiga muvofiq shaxsiy himoya vositalari (SHXV) bilan taʼminlanishlari kerak.

GTRda ishlovchilar, asosiy SHVdan tashqari, texnologik eritmalarning teri qoplamasiga tushishidan ishonchli himoyani taʼminlaydigan materiallardan tayyorlangan maxsus kiyim va maxsus poyafzalga ega boʻlishlari kerak.

Radionuklidlar bilan ifloslangan metallni payvandlash yoki kesish ishlarini bajarayotgan ishchilar uchqunbardosh, yaxshi dezaktivatsiya qilinadigan materiallardan tayyorlangan maxsus SHV bilan taʼminlanishi kerak.

Radioaktiv moddalar bilan ishlash uchun SHV yaxshi dezaktivatsiya qilinadigan materiallardan tayyorlanishi yoki bir martalik boʻlishi kerak.

Ifloslangan maxsus kiyimlarni maxsus kir yuvish xonasiga plastik qopchalarda joʻnatish kerak.

Ruxsat etilgan darajadan yuqori ifloslangan maxsus kiyim va ichki kiyimlar maxsus kir yuvish xonasiga dezaktivatsiya qilish uchun yuborilishi kerak. Asosiy maxsus kiyim va ichki kiyimlarni almashtirish kamida 10 kunda bir marta amalga oshirilishi kerak.

Radioaktiv moddalar bilan yuqori darajada ifloslanish sharoitida radiatsion xavfsizlik xizmati (RXX) yoki DSEN hududiy organlarining talabiga koʻra maxsus kiyimlarni har kuni yuvish oʻtkaziladi. Bu holda, yuvishdan keyin maxsus kiyim tanlab radiometrik nazoratdan oʻtkazilishi kerak.

Hoʻl maxsus kiyim quritilishi kerak. Zarur boʻlganda, maxsus kiyimni changdan tozalash va uning intensiv ifloslangan joylarini mexanik tozalashga duchor qilish kerak. Maxsus poyafzalni har kuni tozalash, zarur boʻlganda esa — quritish kerak.

Shaxsiy kiyim va poyabzallarning radioaktiv ifloslanishini oldini olish kerak. Bunday ifloslanish aniqlangan taqdirda, shaxsiy kiyim va poyabzallar SRB nazorati ostida dezaktivatsiya qilinishi, ularni tozalash imkoni boʻlmasa, koʻmib tashlash kerak.

Uran qazib olish va qayta ishlash bilan bogʻliq ishlab chiqarish jarayonlarida ishtirok etuvchi shaxslar ish smenasidan soʻng albatta dush qabul qilishlari shart. Dush xonasi GTR maydonidagi ABK da (UPPR yoki LSU) jihozlanadi. Har bir ishchi dush qabul qilish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak: sovun, choʻtka va individual sochiq.

Dush xonasi va undagi barcha jihozlar har smena dezinfeksiyalovchi vositalar (xloramina, xlorli ohak va boshqalar) yordamida tozalanishi kerak.

ABK ning idora va maʼmuriy xonalarida, qayta ishlash majmuasi binolarida nam tozalash har kuni, ABK ning garderob va dush xonalarida esa har smenada amalga oshirilishi zarur.

Radioaktiv moddalar bilan ishlaydigan xonalarda quyidagilar taqiqlanadi: xodimlarning zarur shaxsiy himoya vositalarisiz boʻlishi; ovqat qabul qilish, chekish, kosmetik vositalardan foydalanish;

oziq-ovqat mahsulotlari, tamaki mahsulotlari, uy kiyimlari, kosmetika buyumlari va ishga aloqasi boʻlmagan boshqa narsalarni saqlash.

Ovqat qabul qilish uchun maxsus xona ajratilishi kerak, u issiq suv taʼminoti bilan jihozlangan qoʻl yuvish uchun rakovina bilan taʼminlangan boʻlishi va radioaktiv moddalar qoʻllaniladigan xonalardan ajratilgan boʻlishi kerak.

Ishchilarni OʻxVZT 950:2011 ga muvofiq sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash ish joylariga yaqin joylashgan favvora kranli germetik idishlar (sigʻimlar) oʻrnatish yoki shaxsiy flyagalardan foydalanish orqali tashkil etilishi kerak.

Ichimlik ehtiyojlari uchun suv (choy) yetkazib berish joylari roʻyxati va muddatlarini GTR rahbariyati belgilaydi.

Idishlarda saqlanadigan keltirilgan ichimlik suvi har ikki kunda kamida bir marta almashtirilishi kerak.

GTRda ishlovchilarning tibbiy taʼminotini GTR kiruvchi kon boshqarmalarining tibbiy-sanitariya qismlari, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining amaldagi buyruqlari, yoʻriqnoma-uslubiy tavsiyalari, koʻrsatmalari va buyruqlariga muvofiq amalga oshirishi kerak.

Baxtsiz hodisalar yuz berganda shoshilinch tibbiy yordam GTR ABKda jihozlangan tibbiyot punktlari (kabinetlari) tomonidan koʻrsatiladi.

Radiatsion xavfsizlikni tibbiy taʼminlash OʻzR SSV ning 200-sonli buyrugʻiga muvofiq tibbiy tekshiruvlarni (tibbiy koʻrik), kasalliklarning oldini olishni, zarur hollarda esa sogʻligʻida ogʻish aniqlangan shaxslarni davolash va reabilitatsiya qilishni oʻz ichiga oladi.

Tibbiy-sanitariya qismining sanitariya-epidemiologiya xizmati korxonadagi mehnat sharoitlari ustidan rejali joriy sanitariya nazoratini olib boradi va kasalliklarning, shu jumladan kasb kasalliklarining oldini olishni taʼminlovchi tadbirlarni oʻtkazadi.

Ishlab chiqarish xonalarida birinchi yordam uchun tibbiyot qutilari oʻrnatilishi kerak. Qutichalarni oʻrnatish joylari GTR maʼmuriyati tomonidan belgilanishi kerak.

A toifadagi xodimlar uran qazib olish va qayta ishlashning asosiy ishlab chiqarish jarayonlarida band boʻlganlar, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tavsiya etilgan profilaktik ovqatlanish bilan taʼminlanishi kerak.

JIHOZLAR VA TRANSPORT VOSITALARINI DEZAKTIVATSIYA QILISHGA OID SANITARIYA-GIGIYENA TALABLARI

Ishchi xonalar, transport, jihozlar va apparatura yuzalarining radioaktiv ifloslanishi belgilangan meʼyorlardan oshmasligi kerak. GTR da ishlab chiqarish binolarini (LSU va UPPR binolari) nam tozalash va/yoki dezaktivatsiya qilishni koʻzda tutish kerak.

Transport vositalari va jihozlarni taʼmirlashga yoki utilizatsiyaga (metall qoldiqlariga) topshirishdan oldin ularni dezaktivatsiya qilish lozim.

GTR qayta ishlash komplekslarining sanoat maydonlari tarkibida jihozlar va transport vositalarini dezaktivatsiya qilish punktlarini (yuvish joylari) nazarda tutish kerak. Yuvish jo YO qattiq suv oʻtkazmaydigan qoplamaga ega boʻlishi va oqova suvlarni yigʻish va choʻkindi-kartaga transportirovka qilishni taʼminlovchi ishlab chiqarish kanalizatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

Ishlab chiqarish binolari va inshootlarini nam tozalashdan, jihozlar va transport vositalarini dezaktivatsiya qilishdan keyin oqova suvlarni texnologik jarayonda ishlatish kerak.

Boshqa GTR larda qayta foydalanish uchun moʻljallangan, taʼmirlashga kelayotgan jihozlar va topshirilishi kerak boʻlgan metall qoldiqlar GKEQSQ-2018 ning 7.9-bandidagi talablarga javob berishi kerak.

Avtotransport vositalarini garajga saqlash uchun yuborishdan oldin ularni majburiy dezaktivatsiya qilish va radiatsion nazoratdan oʻtkazish kerak.

Ruxsat etilgan chegaradan yuqori boʻlgan radiatsion ifloslanishga ega boʻlgan avtotransportni garajlarda va taʼmirlash ustaxonalarida saqlash taqiqlanadi.

ISHLAB CHIQARISH RADIATSION XAVFSIZLIK NAZORATINI TASHKIL ETISH TALABLARI

GTRni ishlatish paytida RXB tomonidan doimiy ishlab chiqarish (radiatsion) nazorati amalga oshirilishi kerak. RXB xodimlarining soni GTR maʼmuriyati tomonidan belgilanadi va radiatsion xavfsizlikni taʼminlash ishlari hajmiga qarab aniqlanadi.

Radiatsion nazoratni oʻtkazish nomenklaturasi, hajmi va davriyligi ishlab chiqarish nazorati dasturi bilan belgilanadi. Bu dastur konda radiatsion vaziyat uchun masʼul shaxs (RXB rahbari) tomonidan ishlab chiqiladi, hududiy DSEN bilan kelishiladi va GTR rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Oʻz faoliyati jarayonida RXB quyidagilarni bajaradi:

korxonaning barcha boʻlimlarida radiatsion vaziyatni nazorat qilish;

xodimlarning nurlanishini individual nazorat qilish, shuningdek boshqa meʼyorlangan zararli ishlab chiqarish omillarini nazorat qilish;

xodimlarni sanoat sanitariyasi va radiatsion xavfsizlik talablariga hamda ularni taʼminlash usullariga oʻrgatish.

Radiatsion vaziyat nazorati quyidagi radiatsion omillar darajasini aniqlashni oʻz ichiga oladi:

gamma-nurlanish dozasi quvvati;

havoda DPR yoki radonning ekvivalent muvozanat hajmiy faolligi (EMHF) miqdori;

Uran qatoridagi uzoq yashovchi radionuklidlar aerozollarining havoda mavjudligi:

Ishchilarning teri qoplamalari va maxsus kiyimlari, asbob-uskunalar yuzalari, xonalar, transport vositalari va boshqalarning alfa-faol radionuklidlar bilan ifloslanishi.

Tashqi nurlanishning individual dozasi.

Radiatsiya xavfli omillarning individual nazorati DIR tushishini nazorat qilishni, shuningdek, yillik samarali dozani hisoblash uchun tashqi nurlanishning individual dozalari va uzoq yashovchi tabiiy radionuklidlar aerozollarining organizmga tushishini nazorat qilishni oʻz ichiga olishi kerak. Radiatsion nazorat natijalariga koʻra, xodimlarning samarali dozalari qiymatlari, zarur boʻlganda esa alohida organlarning ekvivalent nurlanish dozalari hisoblab chiqilishi kerak. Dozalarni hisoblash formulalari SanPiN № 0193-06 ning "Atamalar va taʼriflar" boʻlimida keltirilgan.

Radiatsion nazorat natijalari SanPiN № 0251-08 ning 8-ilovasiga muvofiq maxsus jurnallar va individual kartochkalarda qayd etilishi kerak. Natijalar GTR va uning joylashgan hududidagi radiatsion vaziyatni baholash, shuningdek xodimlarning nurlanishini va atrof-muhitning ifloslanishini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun foydalaniladi.

Nazorat natijalari har yili tashkilotning radiatsion-gigiyenik pasportiga kiritiladi. (A ilovasi).

Radiatsion nazorat attestatsiyadan oʻtgan va/yoki akkreditatsiyalangan laboratoriya tomonidan amalga oshirilishi kerak. Nazorat qilinadigan kattaliklarni oʻlchash uchun moʻljallangan oʻlchov vositalari Davlat oʻlchov vositalari reyestriga kiritilgan va davlat tekshiruvidan oʻtganlik toʻgʻrisida amal qiluvchi guvohnomaga ega boʻlishi kerak.

Yer osti ishqorlash (YeII) usuli bilan konlarni ishlatadigan gidrometallurgiya sexlarida (GMS) quyidagi maʼlumotlarni kuzatish, qayd etish va umumlashtirish amalga oshirilishi kerak:

ishdan chiqqan va yangilari bilan almashtirilgan texnologik quduqlar soni:

barcha ochilgan suv oʻtkazuvchi qatlamlarni ajratishni taʼminlaydigan tugatish usulini koʻrsatgan holda tugatilgan quduqlar soni;

YeII texnologik eritmalarining toʻkilish joyi, sabablari va hajmi;

YeII texnologik eritmalarining toʻkilishini tugatish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar;

YeII maydonlari yuzasining radiatsion va kimyoviy ifloslanish darajasi, umumiy va magistral hamda tarqatuvchi quvurlar yoʻlagi uchun alohida;

unumdor suv oʻtkazuvchi qatlamga yondosh suv oʻtkazuvchi qatlamlarning yer osti suvlari holati:

yer usti suv obyektlari va suv havzalari holati.

Uyum ishqorlash (UI) usuli bilan konlarni ishlatadigan GMSda quyidagi maʼlumotlarni kuzatish, qayd etish va umumlashtirish zarur:

texnologik eritmalarning toʻkilish joyi, sabablari va hajmi;

eritmalar toʻkilishini tugatish boʻyicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar;

UI maydoni yuzasining radiatsion va kimyoviy ifloslanish darajasi, umumiy va magistral hamda tarqatuvchi quvurlar yoʻlagi uchun alohida:

yer usti suv obyektlari va suv havzalari holati.

ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH TALABLARI

GTR ekspluatatsiyasi aholining texnogen nurlanishiga oʻrnatilgan normalarni, shuningdek, atrof tabiiy muhitga zararli radioaktiv va kimyoviy moddalarning ruxsat etilgan chiqindilari va emissiyalarini oshirishiga olib kelmasligi kerak.

Atrof-muhitga radiatsion taʼsirning omillari, turlari va bashorat qilinadigan oqibatlari loyihalash bosqichida quyidagilar uchun hisoblanadi: normal ekspluatatsiya va "Atrof-muhitga taʼsirni baholash" (AMTB) protsedurasi oʻtkazilishi jarayonida mumkin boʻlgan radiatsion avariyalarni hisobga olgan holda Atrof-muhitga taʼsir toʻgʻrisidagi ariza loyihasida (AMTA loyihasi). AMTA loyihasi majburiy Davlat ekologik ekspertizasidan oʻtishi kerak. AMTA loyihasida quyidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak:

chiqindilar va emissiyalarning radionuklid tarkibi va solishtirma faolligi, shuningdek ularning paydo boʻlish manbalari haqida;

sanoat maydonchasi va SHZda atrof tabiiy muhit obyektlarida radionuklidlarning oʻrtacha yillik miqdori haqida;

obyektning ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq boʻlgan aholining nurlanishining barcha muhim yoʻllari haqida;

boshqa mintaqaviy radiatsion taʼsir manbalarining hissasini hisobga olgan holda aholining kutilayotgan nurlanish dozalari haqida.

11.3. GTR ekspluatatsiyasi bosqichida quyidagilarni bajarish kerak:

chiqindilar va emissiyalar miqdorini ruxsat etilgan darajalardan past ushlab turish;

GTR joylashgan hududda tabiiy muhit obyektlarining ifloslanishini monitoring qilish va maʼlumotlar bazasini yaratish va doimiy toʻldirish bilan kon ishchilari nurlanish dozalarini baholash;

monitoring natijalari va nurlanish dozalarini baholash natijalarini belgilangan tartibda nazorat organlariga xabar qilish;

Nazorat qiluvchi va obyektlarning faoliyatini takrorlovchi organlarga tasdiqlangan chiqindi va chiqindilar darajalaridan har qanday ogʻishlar haqida oʻz vaqtida xabar berish.

11.4. Kamida besh yilda bir marta, 5 shuningdek, ishlab chiqarish hajmi va texnologiyasi oʻzgarganda, GTRda radioaktiv chiqindilar paydo boʻlish manbalarini qayta attestatsiyadan oʻtkazish va ularning atrof-muhitga taʼsirini baholash, xodimlar va aholining nurlanish dozalarini prognoz qilish bilan birga oʻtkaziladi.

Tashkillashtirmagan va nazorat qilinmaydigan va radioaktiv va zararli kimyoviy moddalarning chiqindilari va atrof-muhitga chiqarilishi taqiqlanadi. Radioaktiv moddalarning avariya holatida chiqindilari va chiqarilishi hollarida atrof-muhitga, oqibatlarni bartaraf etish uchun shoshilinch choralar koʻrilishi kerak.

GTRning SZZ va unga tutash hududlarda atrof-muhit holatini nazorat qilish belgilangan tartibda kelishilgan idoraviy meʼyoriy hujjatlarga muvofiq oʻtkazilishi kerak.

GTRning SZZ va unga tutash hududlarda asosiy nazorat qilinadigan parametrlar quyidagilardir:

havo, suv, tuproq va zaminda radionuklidlarning hajmiy yoki solishtirma faolligi:

tashqi nurlanish dozasi quvvati:

qishloq xoʻjaligi va tabiiy kelib chiqishga ega boʻlgan mahalliy oziq-ovqat mahsulotlarida, shuningdek ichimlik suvida radionuklidlarning solishtirma faolligi;

atmosferaning zaharli noradioaktiv moddalar (gazlar, chang, bugʻlar va h.k.) bilan ifloslanish darajasi.

GTRni ekspluatatsiya qilishda aholining ichimlik suv taʼminoti uchun foydalaniladigan suv qatlamlariga radionuklidlarning tushishini istisno qilishga alohida eʼtibor berish lozim.

Quduqlarni qazish ishlari tugagandan soʻng va uskunalarni demontaj qilgandan keyin barcha chuqurlar, shurflar va zumpflar toʻldirilishi, tuproqning ifloslantiruvchi (radioaktiv) moddalardan tozalanishi, maydoncha esa tekislanishi kerak.

I. 10. Geotexnologik quduqlarni quvvatlash paytida qum-suv aralashmasini yer yuzasiga tashlash taqiqlanadi; aralashma maxsus idishga yigʻilishi kerak, keyin esa choʻkkan eritma yigʻuvchi quvurga yoki bufer idishiga quyilishi, qum esa GTK ishlab chiqarish chiqindilari poligoniga koʻmilishi lozim

Radioaktiv moddalarni umumiy kon kanalizatsiyasiga chiqarish taqiqlanadi.

Hududda va ish xonalarida tozalik saqlanishi, ion almashinuvchi smola toʻkilgan joylar, toʻkilgan va oqib ketgan suyuqliklar (suv, neft mahsulotlari, reagentlar) zararsizlantirilishi va olib tashlanishi, ular toʻkilgan joylar esa artilishi kerak.

A ILOVA

Tashkilot, korxona nomi

Idoraviy mansublik

Korxona manzili

Maʼmuriyat telefoni

Korxona Ustavining roʻyxatga olingan sanasi, raqami va joyi

Ionlashtiruvchi nurlanish manbalari (INM) bilan ishlash huquqini beruvchi litsenziyaning berilgan sanasi va raqami

Litsenziya amal qilish muddati

Sanitariya pasportining berilgan sanasi va roʻyxat raqami

Tashkilotda (korxonada) INMdan foydalanish ishlari tavsifi

INM bilan ruxsat etilgan ishlar turi (ochiq, yopiq, generatsiyalovchi) va tipi

(radioizotop asboblar va h.k.) _____________________________

Tashkilotning (korxonaning) INM bilan ishlash boʻyicha asosiy faoliyat yoʻnalishi

Ishlar sinfi: — 1-chi^kishi., 2-chi^kishi.. 3-chi^kishi.

Tashkilot (korxona)ning atrof-muhitni radioaktiv ifloslantirish potensial manbai sifatidagi tavsifi:

Sanitariya-himoya zonasi chegarasidagi tashqi nurlanishning ekvivalent dozasi oʻrtacha yillik quvvati mkZv/soat.

SHZdagi havo, ochiq suv havzalari suvida radionuklidlarning oʻrtacha yillik hajmiy (solishtirma) faolligi (DOAnas., DUAnas. birliklarida): havo:

suv:

Nazorat reglamentiga koʻra atrof-muhit obyektlaridagi radionuklidlarning oʻrtacha yillik hajmiy (solishtirma) faolligi (DOA1SHS. va DUAaye. birliklarida havo, suv uchun):

havo: _____________________________________________

suv:

Aholi, shu jumladan xodimlarning nurlanish dozasi

Xodimlarning yillik effektiv dozasi:

Oʻrtacha effektiv doza:

A guruh xodimlari kishi — mZv

B guruh xodimlari kishi — mZv barcha xodimlar kishi — mZv

Jamoaviy doza — kishi — Zv

Xodimlar uchun asosiy doza chegaralaridan oshib ketgan shaxslar soni: A toifasi boʻyicha — kishi

B toifasi boʻyicha — kishi

Kuzatuv zonasida yashovchi aholi soni — kishi

Korxona faoliyati tufayli kuzatuv zonasida yashovchi aholining yillik effektiv dozasi:

Oʻrtacha individual doza mZv.

Jamoaviy doza kishi — Zv.

Aholi uchun asosiy doza chegaralaridan oshib ketgan shaxslar soni — kishi

Radiatsion xavfsizlikni taʼminlash va radiatsion xavfsizlik sohasidagi normalar, qoidalar va gigiyenik meʼyorlarni bajarish boʻyicha tadbirlar samaradorligini baholash:

Radiatsion avariyalar, hodisalar:

Radiatsion avariyalar, hodisalar va ularning oqibatlarini bartaraf etish chora-tadbirlari rejalarining mavjudligi, vositalar va kuchlarning mavjudligi:

Radiatsion-gigiyenik pasportni toʻldiruvchi va tashkilot (korxona)da radiatsion xavfsizlik uchun masʼul shaxsning imzosi va lavozimi Radiatsion xavfsizlik xizmati boshligʻi

(Lavozim)

(F.I.O.) _______________ (Imzo) _______________ (Sana)

Tashkilot (korxona) maʼmuriyatining baholashi boʻyicha hisobot yili uchun normal ishlash uchun radiatsion koʻrsatkichlar oshib ketgan parametrlar:

Tashkilot (korxona) rahbari:

M.Oʻ.

(F.I.O.) _______________ (Imzo) _______________ (Sana)

Hududiy organ xulosasi Sh SEI, stoxastik effektlar paydo boʻlishi individual va jamoa xavflarini baholash (zarur hollarda — bajarish muddati):

Viloyat bosh davlat sanitariya vrachi

M.Oʻ.

(F.I.O.) _______________ (Imzo) _______________ (Sana)

Viloyat DSENM xulosasi bilan tanishib chiqdim

Tashkilot (korxona) rahbari(F.I.O.)

(Imzo)

(Sana)

B ILOVA

ATAMALAR VA TAʼRIFLAR

aholining radiatsion xavfsizligi — hozirgi va kelajak avlodlarning sogʻligʻiga ionlashtiruvchi nurlanishning zararli taʼsiridan himoyalanganlik holati boʻlib, deterministik effektlarning yoʻqligi va stoxastik effektlar paydo boʻlishi xavfining maqbul darajasini taʼminlaydi;

vishelachilash — qimmatbaho komponentlarni rudalardan selektiv eritish yoʻli bilan ajratib olishning gidrometallurgik usuli. Erituvchi sifatida kislotalar, ishqorlar, organik erituvchilar va boshqa kimyoviy faol moddalarning suvli eritmalari qoʻllanilishi mumkin, ular qimmatbaho komponentlarning erimaydigan shakllarini eriydigan shakllarga oʻtkazadi;

gamma-karotaj — radioaktiv karotaj boʻlib, u rudali oraliqlarni bilvosita (radiyning gamma-nurlanishi orqali) aniqlash, ularning hisob-kitob parametrlarini (yotish chuqurligi, qalinligi, uran miqdori, chiziqli zaxiralari) aniqlash, shuningdek kesimni litologo-stratigrafik boʻlish (litologik gamma-karotaj) va texnologik quduqlarning konstruksiyasi boʻyicha qarorlar qabul qilish uchun moʻljallangan;

geotexnologik kon — uran va boshqa metallar konlarini yer osti yoki uyumli vishelachilash usuli bilan qayta ishlaydigan korxona;

dezaktivatsiya — biror-bir sirtdan yoki muhitdan radioaktiv ifloslanishni yoʻqotish yoki kamaytirish;

havoda radionuklidlarning ruxsat etilgan hajmiy faolligi — maʼlum bir toifadagi shaxsning nafas olish organlariga ushbu radionuklidning yillik tushish chegarasining bir yilda nafas olinadigan havo hajmiga nisbati. A va B toifalariga mansub shaxslar uchun nafas olinadigan havoning standart hajmi 2400 m³/yil, katta yoshli aholi uchun — 8100 m³/yil;

radioaktiv ifloslanish — sirt yuzasida, material ichida, havoda, inson tanasida yoki boshqa joyda NRB-2006 ning 3, 4, 5, 8-boʻlimlarida belgilangan darajalardan ortiq miqdorda radioaktiv moddalarning mavjudligi;

yuzaning olinmaydigan (fiksatsiyalangan) ifloslanishi — aloqa paytida boshqa narsalarga oʻtmaydigan va dezaktivatsiya paytida olib tashlanmaydigan radioaktiv moddalar;

yuzaning olinadigan (fiksatsiyalanmagan) ifloslanishi — aloqa paytida boshqa narsalarga oʻtadigan va dezaktivatsiya paytida olib tashlanadigan radioaktiv moddalar.

ionlashtiruvchi nurlanish manbai — NRB-2006 va OSPORB-2006 taʼsiri ostida boʻlgan, ionlashtiruvchi nurlanishni chiqaradigan yoki chiqarishi mumkin boʻlgan radioaktiv modda, asbob, qurilma, obyekt va hokazo;

tabiiy (yestestvenni y) nurlanish manbai — №usmemk NRB-2006 va OSPORB-2006 taʼsiri ostida boʻlgan tabiiy kelib chiqishga ega ionlashtiruvchi nurlanish manbai;

texnogen nurlanish manbai — foydali qoʻllanish uchun maxsus yaratilgan yoki bu faoliyatning qoʻshimcha mahsuloti boʻlgan ionlashtiruvchi nurlanish manbai;

boʻlinish neytronlari karotaji — neytron nurlanishi xususiyatlarini oʻlchashga asoslangan radioaktiv karotaj. Uranni toʻgʻridan-toʻgʻri aniqlash uchun qoʻllaniladi;

radiatsion nazorat — tashkilotdagi, atrof-muhitdagi radiatsion vaziyat va odamlarning nurlanish darajalari haqida maʼlumot olish (dozimetrik va radiometrik nazoratni oʻz ichiga oladi);

doza quvvati — vaqt birligi (soniya, daqiqa, soat) uchun nurlanish dozasi. Oʻlchov birligi — Zv/soat;

aholi — yashash sharoitlariga koʻra, texnogen nurlanishning oʻrtacha 5 yil davomida yiliga 1 mZv gacha dozasini olishi mumkin boʻlgan shahar va qishloqlarning barcha aholisi (V toifasi);

nurlanish — insonga ionlashtiruvchi nurlanishning taʼsiri;

xodimlar — texnogen nurlanish manbalari bilan ishlaydigan shaxslar (A toifasi).

doza chegarasi — normal ish sharoitida oshirilmasligi kerak boʻlgan texnogen nurlanishning yillik samarali yoki ekvivalent dozasi miqdori;

PV poligoni — uran rudalarining konlari yuzasi, yoki unda texnologik eritmalarni rudali qatlamga yuborish va chiqarib olish uchun texnologik quduqlarni burgʻulash va jihozlash, shuningdek texnologik eritmalarni tashish maqsadida uran qazib olish (ishqorlash) uchun texnologik quduqlar burgʻulanadi va jihozlanadi;

yillik qabul qilish chegarasi — bir yil davomida organizmga maʼlum bir radionuklidning kirishining ruxsat etilgan darajasi boʻlib, u bir omilli taʼsir qilganda shartli odamning kutilayotgan dozasi tegishli yillik doza chegarasiga teng boʻlgan nurlanishiga olib keladi;

radioaktivlik — atom yadrolarining oʻz-oʻzidan oʻzgarishi (parchalanishi) boʻlib, bu ularning atom raqami yoki massa sonining oʻzgarishiga olib keladi;

radiatsion xavfsizlik — hozirgi va kelajak avlod insonlarining ionlashtiruvchi nurlanishning ularning salomatligiga zararli taʼsiridan himoyalangan holati;

tashkilotning radiatsion-gigiyenik pasporti — tashkilotdagi radiatsion xavfsizlik holatini tavsiflovchi va uni yaxshilash boʻyicha tavsiyalarni oʻz ichiga olgan hujjat;

sanitariya-himoya zonasi — radiatsion obyekt atrofidagi hudud boʻlib, uning chegarasida odamlarning nurlanish darajasi texnogen ionlashtiruvchi nurlanish manbalarining normal ekspluatatsiyasi sharoitida aholi uchun belgilangan nurlanish dozasi chegarasidan oshib ketmasligi kerak;

shaxsiy himoya vositasi — xodimlarni tashqi nurlanishdan, radioaktiv moddalarning organizmga kirishidan va teri qoplamalarining radioaktiv ifloslanishidan himoya qilish vositasi;

texnologik eritmalar — uran va boshqa metallarni geotexnologik usullar bilan tanlab eritishda foydalaniladigan va olinadigan eritmalar. Quyidagilar farqlanadi: mahsuldor eritmalar — tanlab eritish jarayonida foydali komponentlar bilan boyitilgan eritmalar:

ona eritmalar — uran va boshqa metallarni sorbsion ajratib olishdan keyingi eritmalar;

ishchi eritmalar — quduqlarga va tanlab eritish uchun ruda shtabeliga yuborish uchun tayyorlangan eritmalar. Ishchi eritmalar ona eritmalarga tanlab erituvchi moddalarni (erituvchilar, oksidlovchilar) qoʻshish yoʻli bilan tayyorlanadi;

KV uchastkasi — maxsus tayyorlangan maydonchada (tanlab eritish yostigʻi) shtabelga joylashtirilgan rudadan texnologik eritmalar olish uchun moʻljallangan GTR qismi;

tabiiy radiatsion fon — kosmik nurlanish va yer poʻstlogʻi, tuproq, havo, suv va boshqa tashqi muhit obyektlarida tarqalgan tabiiy radionuklidlarning nurlanish koʻrsatkichi;

texnogen radiatsion fon — inson faoliyati natijasida oʻzgartirilgan tabiiy fon.