“Moliya hisoboti tarkibida boshqa maʼlumot” (822-son)

23.09.1999

Oʻzbekiston Respublikasi Auditning milliy standarti 10-sonli AMS

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999-yil 23 senyabrda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 822]

UMUMIY QOIDALAR

1. Mazkur standart Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan maʼruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi.

STANDARTNING MAQSADI

2. Mazkur standartning maqsadi moliyaviy hisobot tarkibidagi boshqa maʼlumotning toʻgʻriligini aniqlash uchun auditorlik tartib-taomillarini belgilash hisoblanadi.

AMAL QILISh SOHASI

3. Mazkur standart talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni koʻzda tutadigan auditni amalga oshirish chogʻida barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi, bundan ular tavsiya tusida ekanligi bevosita koʻrsatilgan qoidalar mustasno.

4. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni koʻzda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) koʻrsatilishida tavsiyaviy tusga ega boʻladi. Aniq topshiriqni bajarish chogʻida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni oʻzining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda koʻrsatib oʻtishi lozim.

TUShUNChALAR

5. Boshqa maʼlumotlar ― tekshirilgan moliyaviy hisobotlar va ular boʻyicha auditorlik xulosasidan tashqari, xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan eʼlon qilingan, tekshirilgan moliyaviy hisobotlarni oʻz ichiga oladigan hujjatlarda koʻrsatilgan har qanday maʼlumot.

6. Muhim ziddiyatliklar ― tekshirilgan moliyaviy hisobotlarda boʻlgan maʼlumot bilan hujjatning boshqa qismlarida boʻlgan maʼlumot orasidagi jiddiy farq.

7. Jiddiy buzib koʻrsatishlar ― jiddiy ziddiyatlarga qaraganda boshqa holatni ifodalaydigan va auditor fikriga koʻra jiddiy hisoblangan faktlarning buzilishidir.

BOShQA MAʼLUMOTLAR MANBALARI

8. Boshqa maʼlumotlar quyidagilardan tarkib topishi mumkin:

8.1. Ijroiya organi raisi yoki ish boshqaruvchining xati;

8.2. Moliyaviy hisobotlar va ichki nazorat uchun javobgarligi xususida maʼmuriyatning bayonoti;

8.3. Asosiy moliyaviy koʻrsatkichlar;

8.4. Moliyaviy sharhlar:

a) kapital qoʻyilmalarga;

b) texnik xizmat koʻrsatish va kapital taʼmirlash, reklama, hamda tadqiqot va ishlanmalar boʻyicha ekspluatatsiya xarajatlariga;

8.5. Tushuntirish xatlari;

8.6. Moliyaviy maʼlumotlarni tasvirlash uchun chizmalar, jadvallar va grafiklar, ularga berilgan tushuntirishlar bilan birga.

BOShQA MAʼLUMOTLARNI OʻQISh VA QOʻShIMChA TARTIB-TAOMILLAR

9. Boshqa maʼlumotlarni va tekshirilgan moliyaviy hisobotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlarni auditor tomonidan oʻqilishi shart.

10. Hujjatni oʻqiyotgan auditor xoʻjalik yurituvchi subyektning faoliyati va moliyaviy ahvoli bilan toʻliq tanishgan boʻlishi, audit paytida aniqlangan muammolardan xabardor boʻlishi shart.

11. Auditor boshqa maʼlumotlarni tekshirilgan moliyaviy hisobotlar bilan taqqoslashdan tashqari maʼlumotlardagi raqamlarni qayta hisoblaydi, ularni ish qogʻozlaridagi raqamlar bilan solishtiradi.

12. Agar boshqa maʼlumotlar moliyaviy hisobotlarga kiritilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olsa, bunday maʼlumotlar tekshirilgan moliyaviy hisobotlardagi xuddi shunday maʼlumotlar bilan taqqoslanishi kerak.

13. Boshqa maʼlumotlarda qayd etilgan barcha koʻrsatkichlar tekshirilgan moliyaviy hisobotlar asosida qaytadan hisoblab chiqiladi. Yangidan hisoblab chiqilgan maʼlumotlar boshqa maʼlumotlardan olingan koʻrsatkichlar bilan taqqoslangan boʻlishi kerak.

14. Boshqa maʼlumotlar moliyaviy hisobotlardagi maʼlumotlar, masalan sotilgan mahsulot tannarxi, savdo xarajatlari va umumiy boshqaruv xarajatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tasdiqlaydigan tushuntirish xatlarini oʻz ichiga olishi mumkin. Ana shu tushuntirish xatlarining ayrim qismlari auditor ish qogʻozlaridagi kengaytirilgan ishchi balans maʼlumotlari bilan taqqoslanadi.

JIDDIY ZIDDIYATLAR

15. Agar boshqa maʼlumotlarni oʻrganayotganda auditor ana shu maʼlumot bilan tekshirilayotgan moliyaviy hisobot oʻrtasida jiddiy ziddiyatlarni aniqlasa, auditor moliyaviy hisobot yoki boshqa maʼlumotlar tuzatishga muxtojligini yoki yoʻqligini aniqlashi kerak.

16. Agar tekshirilayotgan hisobotga tuzatish kiritish zarur boʻlsa-yu, xoʻjalik yurituvchi subyekt tuzatishlarni oʻz moliyaviy hisobotiga kiritishdan bosh tortsa, auditor shak-shubhasiz ijobiy xulosadan farq qiluvchi xulosa tuzishi kerak.

17. Agar boshqa maʼlumotlar tuzatishga muhtoj boʻlsa-yu, xoʻjalik yurituvchi subyekt unga tuzatishlar kiritishdan bosh tortsa, auditor auditorlik xulosasiga aniqlangan jiddiy ziddiyatlar bayon etilgan xatboshini kiritish masalasini koʻrib chiqishi yoki boshqa choralar koʻrishi shart. Koʻrilgan choralar, masalan, dastlabki auditorlik xulosasidan farqlanadigan yangi xulosani tuzish yoki fikrni ifodalashdan bosh tortish, alohida holatlarga, ziddiyatlarning tabiati va muhimligiga bogʻliq boʻladi. Auditor yuzaga kelgan vaziyatda bundan keyingi harakatlari xususida tavsiyalar olish uchun yuristga murojaat qilishi lozim.

JIDDIY BUZIB KOʻRSATIShLAR

18. Jiddiy ziddiyatlarni aniqlash maqsadida boshqa maʼlumotlarni oʻrganayotgan auditor jiddiy buzib koʻrsatishlar faktlarini aniqlashi mumkin.

19. Mazkur standart nuqtai nazaridan olganda “faktlarni jiddiy buzib koʻrsatishlar” boshqa maʼlumotlarda mavjud boʻladi, agarda tekshirilayotgan moliyaviy hisobotda aks etgan masalalarga taalluqli boʻlmagan bunday maʼlumot notoʻgʻri taqdim etilgan boʻlsa.

20. Agar auditor boshqa maʼlumotlarda jiddiy buzib koʻrsatish faktlari borligini aniqlasa, ushbu masalani u xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyati bilan muhokama qilishi kerak. Masalani rahbariyat bilan muhokama qilayotganida auditor boshqa maʼlumotlarning va auditor soʻrovlariga rahbariyat javoblarining asoslanganligini har doim ham baholay olmaydi va mulohazalar hamda fikrlar oʻrtasida haqiqatan ham farq bor-yoʻqligini koʻrib chiqishi shart.

21. Agar auditor, shubhasiz jiddiy buzib koʻrsatilgan faktlar mavjud deb hisoblagan taqdirda, u rahbariyatdan malakali uchinchi tomon bilan, xususan xoʻjalik yurituvchi subyektning yuristi bilan maslahatlashishni soʻrashi lozim va olingan javobni tahlil qilishi shart.

22. Agar auditor boshqa maʼlumotlarda buzib koʻrsatish faktlari mavjud degan xulosaga kelsa va xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyati uni tuzatishdan bosh tortsa, auditor oʻzining nuqtai nazarini yozma shaklda ijroiya kengashiga maʼlum qilishi va keyingi harakatlari xususida oʻz yuristi bilan maslahatlashib olishi kerak.

AUDITORLIK XULOSASI TUZILGAN SANADAN KEYIN BOShQA MAʼLUMOTLARNING OChIQLIGI

23. Auditor hech qanday boshqa maʼlumotlardan auditorlik xulosasi tuzilgunga qadar foydalana olmagan taqdirda, u boshqa maʼlumotlar bilan moliyaviy hisobotning muvofiq kelmasligining jiddiylik darajasini aniqlashi uchun boshqa maʼlumotlarni iloji boricha eng qisqa muddatlarda oʻrganishi lozim boʻladi.

24. Agarda boshqa maʼlumotlarni oʻrganish chogʻida, auditor jiddiy ziddiyatlarni aniqlasa yoki ochiqdan-ochiq jiddiy buzib koʻrsatish faktlarini topgan hollarda, u moliyaviy hisobot va boshqa maʼlumotlarni qaytadan koʻrib chiqishga zaruriyat borligini aniqlashi kerak.

25. Agarda, tekshirilayotgan moliyaviy hisobotni qayta koʻrib chiqish moʻljallanayotgan boʻlsa, u holda “Balans tuzilgan sanadan keyingi voqealar” standarti qoidalariga amal qilish lozim.

26. Agarda, boshqa maʼlumotlarni qayta koʻrib chiqish zarur boʻlganda va xoʻjalik yurituvchi subyekt uni amalga oshirishga rozi boʻlgan hollarda auditor sharoitdan kelib chiqib tartib-taomillarni bajarishi shart. Tartib-taomillarga ilgari chiqarilgan moliyaviy hisobot, auditorlik hisoboti va boshqa maʼlumotlarni foydalanuvchilarga oʻzgarishlar toʻgʻrisida xabar berilganiga ishonch hosil qilish uchun rahbariyat amalga oshirgan tadbirlar sharhi kiritilishi mumkin.

27. Boshqa maʼlumotlarni qayta koʻrib chiqish zarur boʻlganda, lekin rahbariyat qayta koʻrishdan bosh tortgan hollarda auditor tegishli harakatlarni amalga oshirish mumkinligini koʻrib chiqishi shart. Bunday harakatlarga auditorda shubha uygʻotgan boshqa maʼlumotlarga doir masalala haqida xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatini yozma shaklda xabardor qilish, shuningdek, yuridik maslahat olish kabi tadbirlar kiritilishi mumkin.

KUChGA KIRISh SANASI

28. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiritiladi.