Seysmik tumanlarda qurilish. Gidrotexnika inshootlari (2.06.11-04-son)

21.12.2004

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasining

meʼyorlari

Ushbu meʼyorlar RST Uz 836-97 shkalasi boʻyicha 7,8 va 9 ballik seysmikga ega tumanlarda yangitdan quriluvchi kengaytiruvchi va qayta loyihalanuvchi gidrotexnika inshootlariga boʻlgan talablarni oʻrnatadi.

1. ASOSIY NIZOMLAR

1.1. Gidrotexnik inshootlarning yuklanishlarning alohida uygʻunlikka hisobida seysmik taʼsirning ikkita holati koʻrib chiqilishi kerak:

asosiy bazis zilzilasi (ABZ);

maksimal loyihaviy zilzila (MLZ).

ABZ sifatida hisobiy foydalanish muddati davrida bir martadan koʻp boʻlmagan — 200 yilda bir qaytariladigan (0,5% taʼminlanganlik) zilzila qabul qilinadi. ABZga toʻgʻri keluvchi seysmik taʼsirga hisob hamma gidrotexnik inshootlar, suv ombori va inshoot doirasidagi qirgʻoq qiyaliklari uchun bajarilishi lozim. Hisobiy foydalanish muddati loyihalash topshirigʻida koʻrsatilishi lozim. III sinfga oid inshootlar uchun hisob 100 yilda bir qaytariladigan (1% taʼminlanganlik) ABZga qilinishi mumkin.

MLZ sifatida 10000-yilda qaytariladigan (0,01% taʼminlanganlik) olinadi. I sinf suv damlovchi inshootlarning seysmik taʼsirga hisobi MLZlarning maksimal jadallikka ega boʻlganicha qilinishi lozim.

1.2 Gidrotexnika inshootlari quriladigan tumanning dastlabki seysmikligi QMQ 2.01.03-96 “Seysmik tumanlarda qurilish”ning 1va 2 majburiy ilovalariga muvofiq ravishda aniqlanadi.

Qurilish maydonning seysmikligi batafsil seysmik mikrotumanlashtirish (BST) asosida aniqlanishi lozim.

ega boʻlgan.

Gidrotexnik inshootlar maydoning hisobiy seysmikligi, maxsus ilmiy tekshirish institutlari yoki seysmologik yoʻnalishli izlanish tashkilotlari tomonidan bajariladigan seysmik mikrotumanlashtirishning asbobiy uslublari bilan aniqlanishi lozim.

1.3. I-sinf suv damlovchi gidrotexnika inshootlari uchun SMT izlanishlari materiallari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

qurilish olib boriluvchi tumanning maydondan 100 — 200 km boʻlgan radiusdagi geologo-tektonik vaziyati tavsifi va seysmik rejimi:

asosiy seysmogen doiralari chegaralari va ularning sesmologik tavsiflari (maksimal magnitudalar, oʻchoqlar chuqurligi va epitsentral masofalar, zilzilalar takroriyligi);

inshoot asosidagi qoldik deformatsiyalar vujudga kelishi mumkin boʻlgan doiralar chegaralari va ular qiymatlarini baholanishi;

hamma ajratilgan doiralardan tumanning geologo-tektonik oʻziga xosligi va maydonchaning muhandislik-geologik sharoitini qamrab olgan hisobiy seysmik taʼsirning parametrlari.

tanlangan maydondagi seysmik taʼsirlarning asosiy koʻrinishlarini modellashtiruvchi hisobiy yozuvlar jamlamasi

(akselerogrammalar, velosigrammalar, seysmogrammalar);

seysmik rejim parametrlarining suv omborini toʻldirish va undan foydalanish jarayonidagi taʼsiri ostida oʻzgarishining baholanishi;

suv omboriga katta masofadagi togʻ jinslarini agʻdarilib tushish xamda inshoot ustiga noturgʻun qoyali massivlarni seysmik taʼsirlar natijasida tushish ehtimollarning baholanishi.

1.4. Bosimsiz gidrotexnika inshootlarining barcha sinflari uchun II, III, IV sinf bosimli gidrotexnika inshootlari, shuningdek I sinf suv bosimli gidrotexnika inshootlarining (texnik-iqtisodiy hisoblash va texnik-iqtisodiy asoslash TIA) asoslanishida qurilish maydonining seysmikligini baholashni amalga oshirish, tumanning seysmikligidan kelib chiqqan xolda QMQ 2.01.03-96 “Seysmik tumanlarda qurilish”ning 1 va 2 majburiy ilovalariga muvofiq xolda xamda muhandislik-geologik izlanishlar natijasida 1 jadvalga muvofiq tarzda amalga oshirishga yoʻl beriladi.

ESLATMALAR:

1. QMQ 2.01.03-96 majburiy 1 ilovasida koʻrsatilgan seysmik taʼsirlarining jadalligi va takroriyligi oʻrtacha seysmik xususiyatlarga ega boʻlgan qismlarga taalluqlidir (1jadvalga muvofiq II toifa)

2. Jadvalda keltirilgan qurilish maydoni tuproqlarining gʻovaklik koeffitsiyenti qiymatlari e va konsistensiya koʻrsatkichi IL, ularni suv omborlari toʻldirishida suv bosish ehtimolini hisobga olgan xolda aniqlanishi lozim.

3. Bir jinsli tartibga ega boʻlmagan tuproqlar boʻlgan holatda agar 10 metr atrofdagi qalinlikga ega tuproqlarda (inshoot asosining tagligidan boshlab hisoblanganda) Bu toifadagi tuproq qatlami 5 m. dan ortiq jami qalinlikga ega boʻladi.

4. Tuproq qatlamida sogʻ tuproq koʻrinishidagi choʻkma tuproqlar mavjud boʻlishida hisobiy seysmiklik, choʻkish holatini bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar amalga oshirilgandan keyin asosni sunʼiy tarzda yaxshilash natijalari hosil qilinganidan soʻng aniqlanadi.

5. Zaruriy xollarda qumtoshli, loy tuproqli, qumtoshli va changsimon, loy tuproqli yoyma tuproqlarda qurilish olib borishda sizot suvlarining chuqurligi 5m.dan kam boʻlishida, seysmik xususiyatlari boʻyicha tuproqlar toifasini aniqlab olish uchun batafsil muhandislik-geologik yoki muhandislik-geofizika tadqiqotlari olib borilishi lozim.

1.5. 6 ballik seysmiklikka ega tumanlarda III toifa tuproqlari ustida gidrotexnika inshootlari qurilishida, maydon seysmikligi 7 ball etib olinishi joiz.

1.6. 9 ballik seysmiklikga ega tumanlarda III toifa tuproqlari ustida gidrotexnika inshootlari qurilishga faqat maxsus asoslashlar bilan birga yoʻl qoʻyiladi. III toifa tuproqlari ustida esa I va II sinf suv gidrotexnika inshootlari qurilishiga yoʻl qoʻyiladi.

1.7. Seysmik tumanlarda barpo etilgan suv bosimli gidrotexnika inshootlari, imkoni boricha tektonik yoriqlardan uzoqlashgan qismlarda joylashtirishi lozim. Gidrouzellarning asosiy inshootlari qoyali massivda joylashtirilishi lozim, qaysiki bunda surilishlar sodir boʻlish mustasnodir.

Asosiy eʼtibor tuproqni mustahkamlash va inshootlarni asos bilan birikishlarini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlarni izchil bajarishiga qaratilishi lozim. Zaruriy xollarda loyihalashtirilayotgan inshootning asosini tashkil etuvchi qoyali bloklarning nisbiy surilishlari ehtimoli yuzaga kelishi holatlarini tekshirish uchun, maxsus davomiy tarzda asboblarga oid (geodezik va b.) kuzatuvlar oʻtkaziladi.

Gidrotexnika inshootlari asosida kuchsiz tuproq qatlami mavjudligida (loyqa choʻkmasi, yumshoq qayishqok, tuproqlar va b.)bu tuproqlarni olib tashlash yoki ularni zichlashtirish yoki mahkamlash boʻyicha maxsus tadbirlar koʻzda tutilishi lozim. Bunday tuproqlardan yuqorida koʻrsatib oʻtilgan tadbirlarni ishga solmasdan gidrotexnika inshootlar asosi sifatida foydalanish maxsus tadqiqotlar orqali asoslanishi lozim.

1.8. Barcha gidrotexnika inshootlarining inshoot belgisida boʻlgani kabi suv ombori doirasidagi asoslar va qirgʻoq yonbagʻirlari hisoblari, asosning shartli tezlanishlari A (g erkin tushishi tezlanishi ulushlarida belgilangan) bilan berilgan taʼsirlari mavjudligidagi chiziqli spektral nazariya (CHSN) boʻyicha aniqlanuvchi statistik yuklanishda amalga oshirilishi lozim. Hisoblashlar alohidagi koʻrinishdagi gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirish boʻyicha QMQ boblari talablariga bogʻliq ravishda amalga oshirilishi lozim. Hisoblarda inshoot massasi zilzila natijasida suv ombori toʻlqinlaridan yuzaga keluvchi yuklanishlar yoki gidrodinamik bosimlar vujudga keluvchi seysmik yuklanishlar hisobga olinishi lozim.

1.9. I sinf suv oʻtkazgichli gidrotexnika inshootlari uchun ularning J>7 seysmiklikga ega tumanlarida joylashtirishda, zilzilalar, akselerogrammalar bilan berilgan seysmik taʼsirlarga boʻlgan hisoblar amalga oshirilishi lozim. Ushbu holatda loyihalash tashkiloti tomonidan maxsus texnikaviy shartlar ishlab chiqilib ularda:

seysmik taʼsirlar vazifasining sxemasi, turli yoʻnalishlardagi tezlanishlar orasidagi nisbatlar, daraning perimetri boʻyicha amplitudalarining oʻzgarishi inshoot asosining turli nuqtalarida taʼsirlar kirib kelishining vaqt boʻyicha surilishi kabilar aniqlanadi;

hisobiy yoki eksperimental tadqiqotlarning asosiy nizomlari oʻrnatiladi;

asoslar tuproqlari va inshootlar qurilish materiallarning qabul qilinishi modellari chegaralaridagi fizik-mexanik xususiyatlarini tadqiq etish yuzasidan eksperimental dala va laboratoriya izlanishlarini oʻtkazish tartibi va uslubi aniqlanadi;

inshootning chegaraviy tutib turish layoqatini aniqlashga imkon beruvchi xamda uning seysmik jihatdan turgʻunligini baholash yuzasidan mezonlar taʼriflanadi.

Gidrotexnika inshootlari seysmikligining asos tezlanishlarining asboblarga oid yozuvlari yoki sintezlashtirilgan akselerogrammalaridan foydalangan xoldagi hisoblarda asos tezlanishlari maksimal amplitudalari muvofiq ravishda qurilish maydonlarining seysmikligini 7,8 va 9 ball boʻlgandagi holatida kamida 120, 240 yoki 480 sm/s2 etib olinishi lozim. Hisoblashda tuzilmalarning noqayishqoq deformatsiyalarining

rivojlanish ehtimollari hisobga olinishi lozim.

I sinf suv oʻtkazgichli gidrotexnika inshootlari uchun seysmik taʼsirlariga boʻlgan hisoblar bilan bir qatorda eksperimental, shu jumladan modellarga oid izlanishlar oʻtkazilishi joiz: qisman barpo etilgan va amal qilinayotgan inshootlarda inshootlarnig dinamik tavsiflarini xamda ularni hisoblash boʻyicha qoʻllaniluvchi uslublarni aniqlash uchun ular ustidan kuzatuvlar oʻtkazilishi maqsadga muvofiq boʻladi.

1.10. Gidrotexnika inshootlari materiallarning deformatsion va mustahkamlik tavsiflari seysmik taʼsirlarining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan xolda aniqlanishi lozim. Deformatsion tavsiflar, inshootninig butun kesimi yoki hajmi boʻyicha oʻrtacha qiymatga keltirilishi bilan qabul qilishga ruxsat etiladi, inshootning 1.7b. boʻyicha hisoblanishida esa statik mustahkamlik tavsiflaridan foydalaniladi. Gidrotexnika inshootlari asos tuproqlari va materiallarning dinamik deformatsiya va mustahkamlik xususiyatlarining 1.8b boʻyicha hisoblarda foydalanuvchi tavsiflari

eksperimental yoʻl bilan aniqlanishi lozim.

1.11. Suv oʻtkazgichli gidrotexnika inshootlari hisobiy sxemalari QMQ boblariga muvofiq keluvchi talablariga binoan inshootlarning turi va tuzilmaviy xususiyatlariga daryo oqimi belgisining topografik sharoitlari, asosan tuproqlarning geologik tuzilishi va xususiyatlari, seysmik taʼsirlarining yoʻnalishi va boshqa omillarga bogʻliq ravishda tanlanadi.

1.12. Qirgʻoq qiyaliklarini hosil qiluvchi va ularni zilzila paytida surilishi va pastga sirgʻanishi gidrouzel asosiy inshootlariga zarar keltirishi yoki kuchli toʻlqin hosil boʻlishi mumkinligi yuzasidan turgʻunlikga boʻlgan tekshirish oʻtkazilishi zarur. Qoyali massivlar turgʻunligi birinchi guruhning chegaraviy holatlari kirib kela boshlashi bilan seysmik inersion yuklanishlarni hisobga olgan xolda tekshiriladi. Alohida qoyali massivning seysmik taʼsirlariga boʻlgan zilzila akselerogrammasi orqali beriluvchi turgʻunligini tekshirish xollarida, tekshirilayotgan massivning turgʻunligini va hisobiy koʻrsatkichdan 1 balgacha kamroq jadallikda boʻlgan takroriy zilzila taʼsiridagi miqdorda qoldiq surilishiga yoʻl berishiga ruxsat etiladi.

1.13. Inshootlarning I va II sinflari uchun loyiha tarkibiga albatta inshootlar, ularning asoslari va qirgʻoq qiyaliklarini zilzilalar paytida oʻzini qanday tutishi ustidan asboblarga oid kuzatishlarni tashkil etish boʻyicha 1 majburiy ilova talablariga muvofiq ravishdagi qism kiritilishi lozim.

1.14. Turlicha muhandislik geologik sharoitlarda barpo etiluvchi inshootlarning I va II sinflari uchun OʻzR Davarxitektqurilish bilan kelishgan xolda muhandislik-seysmometrik xizmati (MSX) stansiyalarini oʻrnatishni koʻzda tutishi lozim.

1.15. Gidrouzellar tarkibiga kiruvchi binolar, kran, estakadalar, elektr uzatgich tirgaklari va boshqa obyektlarni loyihalashtirish QMQ2.01.03-96. Ushbu obyektlarni asosiy gidrotexnika inshootlarida yoki ular bilan tutash joylarda, hisoblashlarda asosiy inshoot tomonidan uzatiluvchi tezlanish orqali beriluvchi seysmik taʼsir hisobga olinishi lozim.

1.16. Quvur oʻtkazgichlarni loyihalashtirish QMQ2.01.01-96 “Seysmik tumanlarda qurilish” ning 4 qismi koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

2. TUPROQ MATERIALLARIDAN BARPO ETILUVCHI TOʻGʻONLAR

Umumiy nizomlar

2.1. Tuproq materiallaridan suv damlovchi inshootlarni loyihalashtirishda, bundan buyon “tuproq toʻgʻonlari” deb ataluvchi (toʻgʻonlar, ulagichlar, toʻsuvchi dambalar), shuningdek suv omborlarining qoyaga oid boʻlmagan qirgʻoq qiyaliklarini turgʻunligini hisobiy asoslash uchun ushbu qism talablari hisobga olinishi lozim.

2.2. Tuproq toʻgʻonlari uchun zilzila paytida hosil boʻlgan xavfli asoratlarga olib kelmaydigan qoldik deformatsiyalar va shikastliklar (choʻkish, surilish, yoriqlar va b.) boʻlishiga yoʻl beriladi, shu shart bilanki, agar asoratlar inshootni zilziladan soʻng taʼmirlanishida bartaraf etilishi mumkin boʻlsa. Hisobiy zilziladan 1 ball kichik jadallikka ega zilzilaning qayta taʼsirida bosimli taraf inshootlarning taʼmirsiz saqlanishi lozimligi hisobga olinishi kerak.

MLZ taʼsirida chegaraviy qaytmas deformatsiyalar qurilish maydonining tabiiy sharoitlarini, tuzilmaning xususiyatlarini hamda inshootdan foydalanish sharoitlarini hisobga olib tayinlanishi lozim.

2.3. Barcha sinfdagi tuproq toʻgʻonlarning seysmik turgʻunligini hisoblarida loyihalashtirishning dastlabki bosqichlarida (TISH,TIA) faqat surilish deformatsiyasida (“surilish ponasi” uslubi SPU) asosning gorizontal tebranishini boshidan kechiruvchi oʻzgaruvchi (uchburchak yoki trapetsiyaga oid) kesimli konsol sterjenning yakka birlikdagi sxemasidan foydalanishi lozim. III-IV sinf tuproq toʻgʻonlarini loyihalashtirilishning oddiy holatlarida (masalan, suvga toʻyingan asos va inshoot tuproqlarining ivib yumshoqlashish holatlarida) Bu sxemadan shuningdek loyihalash va ishchi hujjatlar tayyorlash bosqichlarida foydalaniladi.

2.4. I-II sinf tuproq toʻgʻonlarning J>7 ball seysmiklikga ega tumanlarda barpo etilishida ular tuproqlarning seysmiklik hisoblari tekis (deformatsiya boʻyicha) yoki butkul muhitlar dinamikasi fazoviy masalalari shartlari boʻyicha asosning beriluvchanligi, suv omborini toʻldiruvchi suv bilan oʻzaro taʼsiri va boshqa omillari hisobga olgan xolda bajarilishi

lozim.

Joylashtirish va tuzilmaga oid tadbirlar

2.5. Tuproq toʻgʻonlarining asosi yoki jismida suvga toʻyingan qoʻvushmas yoki kamqovushqoq tuproqlarning mavjudligiga ularning tarkibning dinamik jihatdan turgunligi boʻyicha minimal yoʻl qoʻyiluvchi zichligi, shuningdek seysmik taʼsirlar ostida bu tuproqlarning yumshashi oqibatida surilishlarga boʻlgan qarshiligining kamayish ehtimolini baholash amalga oshirilishi lozim.

Bu tuproqlarni seysmik taʼsirlar ostida yumshash ehtimoli boʻlgan holatlarda ularni sunʼiy ravishda zichlashtirish yoki eksperemental tadqiqotlar asosida bajariluvchi mahkamlash ishlari koʻzda tutilishi lozim.

2.6. Tuproq toʻgʻonlarining suv bardosh elementlari sifatida qoidaga koʻra qayishqoq yoki yarim qattiq yadro qabul qilinishi lozim. Bunda asosiy eʼtibor filtrlanishga qarshi elementlarni asos va qirgʻoq qiyaliklari bilan ishonchli ravishda birikishining taʼminlanishiga eʼtibor berilishi lozim.

2.7. Tuproq toʻgʻonlari suv bardosh elementlarini dara chekkalari bilan tutashishini yaxshilash ularning qiyalik miqdorini kamaytirish yonbagʻirlarini qoya yuzasini maxsus tayyorgarlik yordamida tekislash yoʻli orqali amalga oshiriladi. Filtrlanishga qarshi jihozni qoya bilan yaxshiroq bogʻlanishini taʼmirlash uchun yadroning asos bilan tutashish doirasida eng maqbul namlikda 2-3% yuqoriroq namlikka ega boʻlgan qayishqoq tuproq yotqizish tavsiya etiladi. Yadroning yoki ekranning asos bilan biriktirishni mumkin qadar beton tish yordamida bajarilishi lozim. Shuningdek sementatsion galereya jihozlanishi maqsadga muvofiqdir.

2.8. Tuproq toʻgʻonlarining yuqorigi suvga toʻyingan prizmalari bosim yoqlarida yuqorigi ekranlari boʻlgan toʻgʻonlarni istisno etgan xolda, seysmik taʼsirlarda yumshab qolmaslik xususiyatiga ega boʻlgan yirik donachalik tuproq materiallaridan (tosh tashlash, shagʻalsimon, tosh qotishmali tuproqlar va b.) loyihalashtirilishi lozim. Bunday materiallar mavjud boʻlmagan xolda yuqorigi prizma jismiga yirik boʻlakli kuchli ravishda suv qochiruvchi materiallar kiritilishi maqsadga muvofiqdir.

2.9. Qiyaliklar turgʻunligini oshirish uchun tashqi prizmalarni maksimal tarzda ayniqsa toʻgʻon yuqori choʻqqisiga yaqin joylashgan doirada zichlashtirish, shuningdek qiyaliklarni tosh tashlash bilan yoki temir beton plitalar bilan mahkamlash koʻzda tutilishi lozim.

2.10. Tuproq toʻgʻonlarning seysmik turgʻunligini oshirish yuzasidan mavjud chora-tadbirlarga shuningdek quyidagilar kiradi:

inshoot balandligi boʻyicha oʻzgaruvchan xar-xil sathlarda surilishga qarshi tahminan bir xil turgʻunlikdagi xususiyatga ega qiyaliklarni toʻldirish;

tarxda egri chiziq hosil qiluvchi doʻngliklarni VB toʻgʻonlar oʻqi tomon (arkasimon) koʻrinishdagi shakl berish;

dara chekkalari bilan tutash joylarda yadro qalinligini koʻpaytirish;

toʻgʻonlar bermalarini (ayniqsa yuqori qiyalikda), shuningdek toʻgʻonlar yuqori choʻqqilarini kengaytirish;

tuproqlarni turli materiallar bilan, kichik va oʻrta balandlikdagi toʻgʻonlar uchun (masalan, metal toʻr bilan) armaturalash;

baland toʻgʻonlarning yuqorigi tayanch prizmasi choʻqqiga yaqin qismini, oʻzaro poʻlat armatura bilan qayishqoq tarzdagi gorizontal antiseysmik temirbeton elementlar bilan jihozlash;

toʻgʻonlarning yuqorigi choʻqqisi yaqinida tuproqbeton doiralari jihozlash.

Seysmik yuklanishlar va taʼsirlari

2.11. Tuproq toʻgʻonlarning seysmik turgʻunlik hisoblarida quyidagi seysmik yuklanishlar va taʼsirlar hisobga olinishi lozim: inshootning ogʻirligidan hosil boʻluvchi seysmik inersion yuklanishlar:

qoʻshilgan suv massasi tufayli bosim (yoki gidrodinamik bosim);

choʻkindi loyqalarining dinamik bosimi.

Toʻgʻon yuqori choʻqqisini yuqori byefi hisobiy suv sathidan yuqorilashtirish vazifalanishida suv omborida seysmik taʼsirlar natijasida yuzaga keluvchi gravitatsiya toʻlqini hisobga olinadi.

2.12. Tuproq toʻgʻonlarning bir oʻlchamli va ikki oʻlchamli sxemalar boʻyicha mustahkamlik hisobida gorizontal seysmik taʼsir hisobga olinishi lozim (inshoot oʻqiga boʻylama va koʻndalang yoʻnalishda).

Fazoviy sxema boʻyicha hisobda planda shu yoʻnalishga ega va gorizontal tekislikka 300 burchak ostida yoʻnalgan seysmik taʼsirlar hisobga olinishi maqsadga muvofiq.

Koʻndalang va zarur xolda boʻylama seysmik yuklanish taʼsiri alohida hisobga olinishi lozim.

2.13. Tuproq toʻgʻonlarining turgʻunlik hisobida xavfli gorizontal (inshoot oʻqiga boʻylama yoki koʻndalang) yoki gorizontal tekislikka 300 ostida yoʻnalgan ogʻma seysmik taʼsirni, fazoviy sxema boʻyicha hisobda seysmik taʼsirning uchta tashkil etuvchisini hisobga olish lozim.

Bunda asosning seysmik tezlanish vektori modulining qiymati A ga teng qilib qabul qilinadi.

2.14. k nuqtaga qoʻyilgan, va xususiy tebranishlarning i-tonga muvofiq keluvchi, toʻgʻon ogʻirligi tufayli tanlangan yoʻnalishdagi hisobiy seysmik inersion yuklanish Sik, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

Sik q K1 K2 Soik (1)

bunda K1 — yoʻl qoʻyiluvchi shikastliklarni hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, tuproq toʻgʻonlari uchun 0,25 ga teng etib qabul qilinadi.

K2 — tuzilmaviy yechimlarini hisobga oluvchi koeffitsiyenti boʻlib, tuproq toʻgʻonlari uchun, ularning balandligi 60m. gacha boʻlganda-0,8, 100m dan baland boʻlganda-1: etib qabul qilinadi; bu balandliklar qiymatlari oraligʻida esa chiziqli interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinadi.

Soik — inshootning xususiy tebranishlarining i-toni uchun seysmik yuklanish qiymati boʻlib, qattiq deformatsiyalanish taxminida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Soik q Qk AbiKΨηik (2)

Bunda Qk inshoot elementining k nuqtaga ogʻirligi boʻlib, bunda qoʻshilgan suv massasini 2,24:2,25 b. koʻrsatmalariga muvofiq hisobga olinishi zarur.

A — koeffitsiyent boʻlib, uning qiymati 7,8,9 ball hisobiy seysmiklik uchun muvofiq ravishda 0,12; 0,24; 0,48 sonlarga teng etib qabul qilinadi.

bi — inshootning xususiy tebranishining i-toniga muvofiq keluvchi dinamiklik koeffitsiyenti.

Dinamik koeffitsiyenti bi 1. Rasmdagi grafiklar boʻyicha, yoki keyingi toifadagi tuproqlar uchun Ti inshootlar xususiy tebranish davrlariga bogʻlik ravishda i-ton boʻyicha boʻlgan formulalar orqali qabul qilinadi:

I toifa biq1/Ti, ammo koʻpi bilan 3, Ti£0,15s boʻlganda esa quyidagi formula boʻyicha

bi q 1,5 Q 10Ti (3)

II toifa biq1,1/Ti, ammo koʻpi bilan 2,7, Ti£0,15s boʻlganda esa quyidagi formula boʻyicha

bi q 1,5 Q 5Ti (4)

III toifa biq1,5/Ti, ammo koʻpi bilan 2, Ti0,2 boʻlganda esa quyidagi formula boʻyicha

bi q 1,5 Q 2,5Ti (5)

Barcha xollarda Kψβi bogʻlanish kamida 0,8 etib qabul qilinadi.

Ky — material koʻrinishi inshootlar tuzilishi va seysmik taʼsirlar jadalligiga bogʻlik koeffitsiyent boʻlib, tuproq toʻgʻonlari uchun maydon seysmikligi 7,8 ball boʻlganda 0,70 ga teng etib, maydonlar seysmikligi 9 ball boʻlishida-0,65ga teng etib qabul qilinadi.

ηikj — inshootning i ton boʻyicha uning xususiy tebranishlarida deformatsiyalanish shakliga xamda yuklanish joylashgan yerga bogʻlik koeffitsiyent boʻlib quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(6)

Bunda uikj — k nuqtalarning (j q 1, 2, 3) uchta nuqtalar boʻyicha oʻzaro ortogonal yoʻnalishlarda koʻchish proyeksiyalari;

— seysmik taʼsiri vektori seysmicheskogo vozdeystviya i peremeheniy uikj koʻchish orasidagi burchaklar kosinuslari.

Ris. 1. 1, 2, 3 — seysmik xususiyatlari boʻyicha muvofiq ravishdagi I, II, III toifa tuproqlari uchun bi, (Ti;) dinamiklik koeffitsiyentining spektral grafiklari

2.15. Bir oʻlchamli sxema boʻyicha hisoblarda seysmik yuklanishlarning gorizontal tashkil etuvchisini aniqlanishda (2formuladagi) ogʻma tarzdagi seysmik taʼsir boʻlmish A kattalikni 0,87 ga koʻpaytirish lozim, vertikal tashkil etuvchisini aniqlanishda esa 0,5 ga koʻpaytirilib, βiηik q 1 qiymat qabul qilinadi.

2.16. Bir oʻlchamli sxema boʻyicha toʻgʻon ogʻirligi tufayli yuzaga keluvchi hisobiy gorizontal seysmik yuklanish koʻrib chiqilayotgan kesimda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(7)

bunda Si — i — ton tebranishi uchun oʻsha kesimdagi hisobiy yuklanish boʻlib, qoʻyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Si q Soik q QkAβiKΨηik (8)

Srk seysmik yuklanish yoki ark q Srk / Qk tezlanishlarning g ulushlarda ifodalangan hisoblarida, hisobga olinuvchi xususiy tebranishlar shakllari (XTSH) bir oʻlchamli sxema boʻyicha quyidagi formuladan foydalanishi lozim qaysiki toʻgʻonning asos bilan tutash doirasida inersion yuklanishga aniqlik kiritadi.

, (9)

2.17. Toʻgʻon ogʻirligi tufayli yuzaga kelgan seysmik yuklanishlarni hisoblashda ikki oʻlchamli va uch oʻlchamli sxemalar boʻyicha kiyaliklar turgʻunligini sinash uchun, quyidagi formula bilan aniqlanuvchi inshootning k nuqtalaridagi hisobiy apk tezlanishlardan foydalanish lozim:

(10)

Seysmik tezlanishlar qiyalikning sirgʻanib tushayotgan qismining alohida ajralgan boʻlimi ogʻirligiga koʻpaytiriladi, buning natijasida hosil qilingan seysmik taʼsirlar muvofiq ravishda boʻlimlar ogʻirlik markazlarida qoʻyilgan deb hisoblanadi xamda boʻlimlar turgʻunligi hisoblarida kvazistatik kuchlar kabi hisobga olinadi.

2.18. Qoyasiz asosning qismini qamrash bilan bajariluvchi inshoot qiyaliklari turgʻunligi hisoblarida, suriluvchi qismga beriluvchi inersion yuklanishlarni AK1 ga teng boʻlgan asos tezlanishlarida aniqlash joiz.

2.19. Bir oʻlchamli sxema tuproq toʻgʻonlari hisoblarida, xususiy tebranishlarning kamida uch shakli hisobga olinishi, ikki oʻlchamli sxema boʻyicha esa — kamida 15 shakli hisobga olinishi lozim.

2.20. I-II sinf tuproq toʻgʻonlari qurilishini asoslashda (texnik iqtisodiy hisob TIX va texnik iqtisodiy asoslash TIA) xamda III-IV sinf tuproq toʻgʻonlari loyihalashtirishda seysmik yuklanishlarni aniqlash uchun faqat past tondagi tebranishlar xamda inshootlarning shu tonga javob beruvchi yaqinlashgan shakllarni hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

2.21. Tuproq toʻgʻonlarning davrlari (chastotalari) va xususiy tebranishlar shakllari (XTSH) hisoblari bir oʻlchamli sxema boʻyicha 2 majburiy ilova talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

I-II sinf tuproq toʻgʻonlari uchun davrlar va xususiy tebranishlar shkalalari koeffitsiyenti aniqlash, quyidagilarni hisobga olinishiga imkon beruvchi ikki oʻlchamli va uch oʻlchamli (Lgr/Npl<4 boʻlganda) hisoblash sxemalari boʻyicha hisoblarni amalga oshirish orqali bajarilishi lozim.

Toʻgʻonlar va asoslar haqiqiy geometriyasi: turli elementlarning mavjudligi tuproqlar dinamik tavsiflarining dinamik deformatsiyalar statik kuchlanishlar va amplitudalarga bogʻliqligi:

asosning ishlovga berilishi;

suv omborini toʻldiruvchi suyuqlik bilan oʻzaro taʼsiri;

boshqa omillar.

2.22. Asos tuprogʻi va toʻgʻon jismi deformatsiyalanishlari oʻlchovdosh boʻlgan xolda, asosning shu qismini toʻgʻonning hisobiy doirasiga kiritish zarurdir.

2.23. Inshootning suv ichiga botib turuvchi Qk elementlarining ogʻirligi suvning muallaqlashtiruvchi taʼsirini hisobga olmagan holda aniqlanishi lozim. Bu elementning gʻovaklari boʻshliqlaridagi suvning ogʻirligi qoʻshimcha ravishdagi ogʻirlik sifatida hisobga olinishi lozim. Suvning Qk kattalikga boʻlgan inersion taʼsirini hisobga olishda tvg ga teng boʻlgan qoʻshilgan suv massasi ogʻirligini qoʻshishi lozim.

Bunda mv — qoʻshilgan suv massasi boʻlib 2.24.b koʻrsatkichlariga

muvofiq aniqlanadi;

g — ogʻirlik kuchi tezlanishi.

Suv sathidan pastda joylashgan, toʻgʻonni boʻlimlarga ajratish elementi ogʻirligi boʻlib, suvga toʻyingan deb qaralgan xolda hisoblanadi.

2.24. Seysmik taʼsirning gorizontal yoʻnalishida, qiyalik yuzasi maydonning birligiga toʻgʻri keluvchi qoʻshilgan suv massasi mv, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

mv q ρvhμψ (11)

bunda ρv — suvning zichligi;

h — inshoot qiyaligidagi koʻrib chiqilayotgan nuqta oldidagi suv chuqurligi;

μ — qoʻshilgan suv massasining oʻlchamsiz koeffitsiyenti boʻlib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

μ q Rsin3θ (12)

R — koʻrib chiqilayotgan sath osti bosimli yoqdagi (h) nuqtaning chuqurlashishining suv ombordagi (N) suv chuqurligiga boʻlgan nisbatiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent h koordinataning boshlanishi yuqori byef belgisida.

q — bosim yoqning ogʻish burchagi;

ψ — suv ombori uzunligining cheklanganligini hisobga oluvchi oʻlchovsiz koeffitsiyent, ψq1.

2.25. Inshoot massasi tufayli xamda qoʻshilgan suv massasining jami seysmik yuklanishni aniqlash quyidagi holatlar asosida amalga oshiriladi.

Inshootlar tuzilmalarining xususiy tebranish shakllari suvli muhitning taʼsirini hisobga olish yoki hisobga olmaslikda bir xil mazmun kasb etadi.

Tuzilmalarning xususiy tebranishlar davri suvli taʼsirini hisobga olganda, (balandligi, oʻrtalik yuzasi boʻyicha va x.k.) inshoot ogʻirligi bir tekisda taqsimlanish xollarida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

(13)

Bunda Ti — tuzilmalarning xususiy tebranishlarining suvli muhit taʼsiri hisobga olinmaganidagi davri;

t — inshoot ogʻirligi (uzunlik, maydon, hajm birligiga);

mbi q gvhmiy bir tekisda taqsimlangan inersion taʼsir boʻyicha ekvivalent I qton boʻyicha tebranishdagi qoʻshilgan suv massasi.

Qoʻshilgan suv ogʻirligining oʻlchamsiz koeffitsiyenti m qiymati 2.24 da keltiriladi.

Jami seysmik yuklanish (inshoot ogʻirligi va qoʻshilgan suv massasi tufayli) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

Soik q K1K2QkAβiKyηikj (14)

Bunda Qk, A, K1, K2, Ky (1) va (2) formuladagi kabi maʼnoga ega, bi koeffitsiyent 1 rasmdagi grafiklar boʻyicha yoki qoʻshilgan suv massasining hisobga olgan holda aniqlanuvchi Ti* davrlarning miqdoriga bogʻlik xolda (3) va (5) formulalar orqali qabul qilinadi.

Suv muhiti taʼsirini hisobga olingan holdagi shakl koeffitsiyenti quyidagi formula bilan aniqlanadi.

(15)

Bunda Qk — k nuqtaga nisbatlashtirilgan inshoot elementining ogʻirligi;

gvhmy — qoʻshilgan suv ogʻirligi.

2.26. 2.26. Toʻgʻon choʻqqisining hisobiy suv sathidan yuqori boʻlishini tasdiqlanishida hisobga olinuvchi, h £ 100 m chuqurlikdagi suv omborida seysmik taʼsirdan yuzaga keluvchi gravitatsiya toʻlqinining balandligi ∆h, m, tektonik buzilishlar doiralarda uning mavjud boʻlmasligida, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(16)

Bunda g — erkin tushish tezlanishi.

T0 — muhandislik seysmologik tadqiqotlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi suv ombori tubi seysmik tebranishlarning ustunlikdagi davri, maʼlumotlar mavjud boʻlmasligida esa T0q0,5s ga teng etib qabul qilinadi.

Chuqurligi h>100 m boʻlgan suv omborining tubida mavjud yoriqlar boʻyicha Jq6-9 ball jadallikdagi zilzilalar chogʻida seysmotektonik deformatsiyalar (qoʻzgʻalish va surilishlar) vujudga kelish ehtimoli mavjud hollarda gravitatsion toʻlqin balandligi ∆h, m, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

∆h q 0,4 Q 0,76 (J — 6) (17)

2.27. Inshootning bosimli doirasi boʻylab yoʻnalgan seysmik taʼsirini hisobga olgan holda tuproq toʻgʻonlarining hisoblarida suvli muhit taʼsirini hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

3. BETON VA TEMIRBETON TOʻGʻONLAR

Umumiy nizomlar

3.1. Beton va temirbeton gidrotexnika inshootlari: gravitatsion, kontrfors va arkali toʻgʻonlar, shuningdek damlovchi devorlar, suv qabul qilgich, tindirgich, suv chiqargich va shunga oʻxshash inshootlarni, oxirgilarni xususiy oʻziga xosligini hisobga olgan holda loyihalashtirishda ushbu qism talablari hisobga olinishi zarur.

3.2. Beton va temirbeton gidrotexnika inshootlari uchun chegaraviy holatlar muvofiq koʻrinishdagi gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirish boʻyicha QMQ boblari koʻrsatmalariga muvofiq ravishda oʻrnatiladi.

3.3. Balandligi 60m gacha boʻlgan bir butunlashtirilmagan koʻndalang choklar orqali qirqilgan gravitatsion toʻgʻonlarning barcha sinflari uchun, shuningdek kontrfors toʻgʻonlarning inshoot oʻqiga koʻndalang yoʻnalishdagi gorizontal seysmik taʼsirlarga boʻlgan seysmik turgʻunliklarni hisoblash uchun bir oʻlchamli hisob sxemasi (qattiq asos ustidagi tarang sterjen konsol) qoʻllanilishi lozim. Hisob alohida boʻlinma uchun yoki toʻgʻonning inshoot oʻqi boʻylab 1m qalinlikdagi qismi uchun bajarilishi lozim. Koʻrsatilgan hisobiy sxemadan shuningdek toʻgʻonning oʻqiga koʻndalang gorizontal, seysmik taʼsirlaridagi bir butunlashtirilgan va shtrablangan koʻndalang choklar (inshootning fazoviy ishini hisobga olmagan xolda) bilan boʻlgan gravitatsion toʻgʻonlar mustahkamligining yaqinlashtirilgan holda baholash uchun foydalaniladi. Balandligi 60 m.dan ortiq I-II sinf toʻgʻonlari uchun koʻrsatilgan hisoblash sxemasidan faqat (TIX va TIA) asoslashlar boʻlgandagina foydalanish mumkin.

Betonning taranglik modulining 5-10 va undan ortiqroq asos deformatsiyasi moduliga boʻlgan nisbatlarida, tarang konsol sxemasi oʻrniga, tarang asos ustiga tebranuvchi qattiq jism sxemasidan foydalaniladi.

3.4. Balandligi 60 m.dan ortiq gravitatsion toʻgʻonlarning I-II sinflari uchun kuchlangan-deformatsiya holatlarini (KDX) aniqlashda ikki oʻlchamli tarang asos ustida tekis tarang jism sxemadan foydalanishi zarur. Bu sxemadan shuningdek konsol sterjeni sxemasi kabi holatlarda istalgan sinfdagi toʻgʻonlarni hisoblashda foydalaniladi.

3.5. Bir butunlashtirilgan yoki shtrabelli koʻndalang chokli gravitatsion toʻgʻonlar seysmik turgʻunligini hisoblash uchun tarang asos ustida 3 oʻlchamli tarang jism sxemasi qoʻllanilishi lozim.

3.6. Kontrfors toʻgʻonlarning inshoot oʻqi boʻylab seysmik taʼsirlariga boʻlgan hisoblarida tarang asos ustiga tayanuvchi — plita sxemasidan foydalaniladi. Bu holda kontrfors toʻgʻon boʻlinmasi tarang asos ustiga hamda qoʻshni kontrforslarga tayanuvchi oʻzgaruvchan qalinlikdagi plita deb qaraladi.

Bu sxemadan shuningdek bir butunlashtirilgan yoki shtrablangan koʻndalang chokka ega boʻlgan toʻgʻri chiziq oʻqli gravitatsion toʻgʻonlarning inshoot oʻqiga koʻndalang seysmik taʼsirlariga boʻlgan seysmik turgʻunligini hisoblash uchun foydalaniladi.

3.7. Arkali toʻgʻonlar seysmik turgʻunligini hisoblash uchun tarang asos ustiga tayanuvchi oʻranma-sxemasi qoʻllanilishi lozim.

3.8. Minora turidagi inshootlar seysmik turgʻunligini hisoblash uchun faqat koʻndalang egilish deformatsiyalarini hisobga olish yetarli boʻlishida sterjenli konsolli hisob sxemasidan foydalanishi lozim.

3.9. Beton va temirbeton toʻgʻonlarining statik mustahkamlik tavsiflaridan foydalangan holdagi statik yuklanishlarga boʻlgan hisoblarida ishlash sharoitlari koeffitsiyenti qiymati 1,2 ga teng etib qabul qilinishi lozim.

Joylashtirish va tuzilmalarga oid tadbirlar

3.10. I-II sinf beton va temirbeton toʻgʻonlarini mexanik xususiyatlari boʻyicha keskin farq qiluvchi jinslaridan iborat qarama-qarshi qirgʻoq qiyaliklari chegaralaridagi yer qismlarida joylashishida maxsus asoslash amalga oshirilishi lozim.

3.11. Beton toʻgʻonlarni kesimlash sxemasini tanlashda toʻgʻon asosda yoki inshootlarning bosim doirasining suv oʻtkazuvchanligini buzmagan holda ular qismlarini nisbiy surilishiga yoʻl qoʻyuvchi tuzilmalarni koʻzda tutuvchi qirgʻoq qiyaliklarida kuchsizlashgan doiralar mavjudligi hisobga olinishi lozim.

3.12. Beton toʻgʻonlar seysmobardoshligini oshirish yuzasidan tadbirlarga quyidagilar kiradi:

inshootning choʻqqioldi qismidagi beton hajmini yengillashtirilgan kallaklar tuzilmasini qoʻllash, kontrforslar jihozlash yoki toʻgʻon choʻqqisidagi yoʻlning oʻtish qismini quvvatlab turuvchi ramali tuzilmadan foydalanish hisobiga kamaytirish;

arkali toʻgʻonlarning choʻqqioldi doirasida boʻshliqlar jihozlash;

kontroforslarning qattiqligini oshirish va ulardagi dinamik kuchlanishlarni kamaytirish uchun kontroforslar oraliqlariga

koʻndalang tirgak xarilarini jihozlash;

arkali toʻgʻonlarning yuqori qismida armaturalardan boʻlgan gorizontal antiseysmik belbogʻlar jihozlash.

matematik uslublardan foydalanilgan holda toʻgʻonlar profilini eng maqbul holga keltirish;

yuqori va quyi byeflar tomonidan plastik material (masalan: bitumli materiallar bilan toʻldiruvchi maxsus vertikal chok qirqimlarini jihozlash);

arkali toʻgʻon aylanasi boʻylab perimetrial chok jihozlash:

kuchsiz asoslarda toʻgʻonlarning tutash doiralarini armaturalash;

toʻgʻon jismida unda dinamik kuchlanishlar taqsimlanishini hisobga olgan holda;

mustahkamligi boʻyicha doiralashtirish.

3.13. Kema bogʻlash inshootlari qoidaga koʻra tuproqning bir tomonlama bosimga uchramovchi tuzilmalar koʻrinishida barpo etilishi lozim. Bu shartni bajarishni iloji boʻlmasa qoyasiz asoslar boʻlishida ankerlangan poʻlat shpuntli devorlar, qoyali asoslar boʻlishida esa gigant massivlardan devorlar qoʻllanilishi lozim. 7-8 ballik seysmiklikda shuningdek inshootlarning bir butunlikda boʻlishini kuchaytiruvchi maxsus tuzilmaviy tadbirlarni bajarish bilan oddiy massivlardan iborat terilmalar asosidagi yigʻma tuzilmalar qoʻllaniladi.

Devorlar ortiga solish uchun mumkin qadar katta ichki ishqalanish burchagiga ega boʻlgan qum va toshlar qoʻllanilishi lozim, toshli prizmalar yuluq toshdan barpo etilishi maqsadga muvofiqdir. Devor ortiga solinmalar har qaysi solinuvchi qatlamning zichlashtirishi bilan qatlam-qatlam tarzda amalga oshirilishi lozim.

3.14. Damlovchi devorlar balandligi poydevorlar tagidan boshlab hisoblanganda, quyidagilardan koʻp boʻlmasligi lozim:

hisobiy seysmiklik 8 ball boʻlganda — 12 m;

9 ball boʻlganda — 10 m.

Damlovchi devorlarni har qaysi boʻlinmasi tagligini bir jinsli tuproqlar ustida joylashishini hisobga olgan holda uzunligi boʻylab ikki yogʻi ochiq vertikal choklar bilan ajratish joiz. Boʻlinma uzunligi 15m dan ortiq boʻlmasligi lozim.

Damlovchi devorning qoʻshni boʻlinmalari asoslarining turli balandliklarda joylashishida, asosning bir belgisidan boshqasiga oʻtish kamar balandligini uning uzunligiga boʻlgan nisbati 1:2 kabi kamarlar tarzida amalga oshirilishi lozim.

Damlovchi devorlarni teskari rovoqlar koʻrinishida qoʻllanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

3.15. Minora turidagi inshootlarni seysmik taʼsirlarini hisobga olgan holda loyihalashtirishda quyidagilar tavsiya etiladi:

muvozanatlovchi minoralarning shunday tuzilmasini qabul qilinishi lozimki, qaysiki ularda inshootning xususiy ogʻirligi tufayli ustun keluvchi massa va suv massasi bir balandlik sathda toʻplanmagan boʻlsin. Shu maqsadlarda vertikal qattiqlik qobiqlari orqali kuchaytirilgan stakan turidagi qobiqlar koʻrinishida loyihalashtiriluvchi temirbeton minoralarga afzallikni qaratilishi lozim.

minora ustini betonlashtirishda oraliq choklarda bir butun tarzda betonlanishini taʼminlash zarurligiga alohida eʼtibor beriladi;

koʻndalang armatura (halqasimon) sterjenlari orasida shunday minimal qadam belgilash lozimki, qaysiki bunda minoraning oʻzgaruvchan egilish deformatsiyalarida uzun sterjenlarining boʻrtib chiqish ehtimollari istisno etilsin.

Seysmik yuklanish va taʼsirlar

3.16. Beton va temirbeton toʻgʻonlarning seysmobardoshlik hisoblarida quyidagi seysmik inersion yuklanishlar: qoʻshilgan suv massasi tufayli gidrodinamik bosim;

choʻkindilarning dinamik bosimi.

Toʻgʻon choʻqqisining hisobiy suv sathidan ortiq boʻlishini belgilanishda suv omborida seysmik taʼsirlar tufayli vujudga kelishi gravitatsion toʻlqin balandligi hisobga olinadi.

3.17. Agʻdarilishga yoki surilishga qarshi turgʻunlik hisoblarida, shuningdek gorizontal va ogʻma konsolli tuzilmalarni hisoblashda vertikal seysmik yuklanishi hisobga olinishi zarur.

3.18. Oddiy tuzilmaga ega boʻlgan va vertikal yoʻnalishdagi yuqori qattiqligi bilan va bir oʻlchamli va ikki oʻlchamli sxemalar bilan ajralib turuvchi betonli gravitatsion toʻgʻonlar mustahkamligini hisoblashda faqat inshootning oʻqiga uzuna va koʻndalang yoʻnalgan gorizontal seysmik taʼsirlar hisobga olinadi.

3.19. Alohida tayanchlar va shunga oʻxshash inshootlar vertikal tekisliklarda eng kam va eng koʻp qattiqlikdagi seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holda hisoblanishi lozim.

3.20. Betondan gravitatsion va arkali toʻgʻonlarning hisoblarida alohida uygʻunlikga kiruvchi boshqa koʻrinishdagi yuklanishlar bilan bir qatorda seysmik yuklanishlarning gorizontal va vertikal tashkil etuvchilari hisobga olinadi.

Arkali toʻgʻonlarning turgʻunlik hisoblarida shuningdek inshoot tomonidan qoyali asosga uzatuvchi va qirgʻoq tayanchlarining turgʻunlik hisoblari uchun foydalanuvchi kuchlar ham aniqlanadi.

3.21. Inshootlar turgʻunligi hisoblarida qoyasiz asosning qoʻzgʻaluvchi qismiga beriluvchi inersion yuklanishlar asosning AK1 ga teng boʻlgan siljish tezlanishlarida aniqlanishi lozim.

3.22. Beton va temirbeton toʻgʻonlarni bir oʻlchamli sxema boʻyicha hisoblarida xususiy tebranishlarning kamida 3 shakli ikki oʻlchamli sxema boʻyicha hisoblarda esa kamida 10 shakli hisobga olinishi lozim.

3.23. Minora turidagi inshootlarga taʼsir etuvchi seysmik inersion yuklanishlarni aniqlashda, xususiy tebranishlarning kamida uch shakli hisobga olinishi lozim. Bundan tashqari asosning tarang beriluvchanligi xususan agar u qoyali tuproq holida mavjud boʻlsa ham, minorali inshoot poydevorining asos ustida aylanishi hisobga olinishi lozim.

3.24. Chegaralovchi bandargoh inshootlari turidagi qattiq massivli inshootlar ustiga, qoyasiz asoslardagi betonli suv tashlash toʻgʻonlariga beriluvchi seysmik yuklanishlar tarang asos ustidagi qattiq jism kabi aniqlanishi lozim.

3.25. Tanlangan yoʻnalishda toʻgʻon ogʻirligi Sik tufayli yuzaga keluvchi k nuqtaga qoʻyilgan va xususiy tebranishlarning I-toniga muvofiq keluvchi hisobiy seysmik inersion yuklanish (1) va (2) formulalar quyidagicha aniqlanadi;

Bunda K1 — yoʻl qoʻyiluvchi shikastliklarni hisobga oluvchi koeffitsiyent, beton va temirbeton toʻgʻonlar uchun 0,25 ga teng qilib olinadi.

K2— tuzilmaviy yechimlarni hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, beton va temirbeton toʻgʻonlar uchun ularning balandligi 60m.gacha boʻlganda-0,8; 100m.dan yuqori boʻlganda-1: Bu qiymatlar oraligʻidagi balandliklarda esa chiziqli interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinadi.

gde Qk — inshoot elementining k nuqtaga nisbatan ogʻirligi, bunda 3,22 b. Koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshilgan suv massasini hisobga olinishi lozim.

A — koeffitsiyent, uning qiymati 7,8,9 ball hisobiy seysmiklik uchun muvofiq ravishda 0,12; 0,24; 0,48 ga teng etib qabul qilinishi lozim.

bi — inshootlarning xususiy tebranishlarning I-toniga muvofiq keluvchi dinamiklik koeffitsiyenti.

Dinamik koeffitsiyenti bi (3),(4),(5) formulalar boʻyicha aniqlanadi. Barcha holatlarda Kybi koʻpaytmalar kamida 0,8 etib qabul qilinadi.

Ky — materiallar koʻrinishi, inshootlar tuzilmalari hamda seysmik taʼsirlar jadalligiga bogʻlik koeffitsiyenti boʻlib, beton va temirbeton toʻgʻonlar uchun maydonlar seysmikligi 7-8 ball boʻlishida 1ga teng etib, maydonlar seysmikligi 9 ball boʻlishida-0,8 ga teng etib qabul qilinadi.

ηikj — inshoot deformatsiyasi shakliga bogʻlik koeffitsiyent boʻlib uning i-toni boʻyicha xususiy tebranishlarda va yuklanish joylashishida (6) formula boʻyicha aniqlanadi.

Bunda uikj— k — nuqtalarning uch (jq1, 2, 3) oʻzaro ortogonal yoʻnalishlari boʻyicha harakat proyeksiyalari;

— seysmiklik taʼsir vektori hamda uikj harakatlar yoʻnalishlari oralaridagi burchaklar kosinuslari.

3.26. Seysmik taʼsirning gorizontal yoʻnalishlarida qiyalik yuzasining maydoni birligiga toʻgʻri keluvchi qoʻshilgan suv massasi mv (11) formula boʻyicha aniqlanadi:

Bunda ρv— suvning zichligi;

h — inshoot oldidagi suvning chuqurligi;

μ — 2 va 3 jadvallar boʻyicha aniqlanuvchi qoʻshilgan suv massasini oʻlchovsiz koeffitsiyenti 2 va 3 jadvallarda koʻzda tutilmagan holatlar uchun qoʻshilgan suv massasi maxsus hisoblar orqali aniqlanadi.

Eslatma:

I. Koeffitsiyentlar R, G, m1, S1, S2, S3 — 13 jadval boʻyicha qabul qilinadi; z — bosim yoqning nuqtasi ordinati, qaysiki uning uchi qoʻshilgan suv massasi miqdori hisoblab chiqiladi (koordinatalar boshlanishi suv yuzasi balandligida qabul qilinadi); zc — aylanish markazi ordinatasi boʻlib suv muhiti taʼsirini hisobga olmagan xolda inshoot hisobi orqali aniqlanadi; q — bosim yoqining gorizontalga boʻlgan ogʻish burchagi; d1 — koʻndalang kesim diametri, m; d2 — koʻndalang kesim kvadratining tomoni, m; a — suv muhitining AK1 kattalikga taʼsirini hisobga olmagan xoldagi toʻgʻon hisobidan aniqlanuvchi choʻqqi tezlanishining nisbati.

2. Bosim yoqining ogʻish burchagi q > 75° boʻlgan holatda, oʻlchamsiz koeffitsiyentlar qiymatlari vertikal bosim yoq uchun boʻlgani kabi qabul qilinadi.

3. m1 — oʻlchamsiz koeffitsiyenti qiymati simmetrik arkali toʻgʻonlarning sarkesimi uchun 4 jadval boʻyicha qabul qilinadi. Arkali toʻgʻonning qolgan qismlari uchun bu koeffitsiyentning qiymati chiziqli ravishda tovonlarda 1,3 m1 gacha koʻpayadi.

Eslatma. mI i mII — xususiy tebranishlarning I va II shakllariga muvofiq keluvchi qoʻshilgan suv massalari;

a — bosim yukining vertikaldagi nisbatan ogʻish burchagi.

Eslatma:. b — suv yuzasi sathidagi kengligi

ψ — oʻlchovsiz koeffitsiyent boʻlib suv havzasi uzunligining chegaralanishini hisobga oladi. l/h ³ 3 uchun 1ga teng etib, 1/h 3 uchun esa 5 jadval boʻyicha qabul qilinadi;

l — inshoat bilan suv havzasining suvning erkin yuzasidan 2/3 A chuqurlikdagi unga qarama qarshi turuvchi qirgʻogʻi orasidagi masofa (shlyuzlar va oʻxshash inshoatlar uchun ularning qarama-qarshi devorlari oraliqlari).

3.27. Qoyasiz asos ustida barpo etiluvchi beton va temirbeton toʻgʻonlar uchun 2 va 3 jadvallardan foydalanilgan holda ularning loyihalashtirishning dastlabki bosqichlarida qattiqroq jism kabi aylanish va surilish tebranishi, qoyali asos ustida esa egilish va surilish deformatsiyasi hisobga olinishi lozim. Hisobiy koʻrsatkichlar sifatida qoʻshilgan suv massasining maksimal qiymatini hosil qilinishiga olib keluvchi tebranishlar qabul qilinishi lozim.

3.28. Suv olish minoralari, koʻpriklar tayanchlari va qoziq ustunlar turidagi alohida turuvchi inshootlar uchun tuzilma uzunlik birligiga toʻgʻri keluvchi qoʻshilgan suv massasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

mB q pBd2μ (18),

Bunda d — inshootning dumaloq turi diametri yoki kvadrat koʻndalang kesimi tomonlar oʻlchami;

μ — 2 jadval boʻyicha qabul qilinuvchi oʻlchovsiz koeffitsiyent.

Qoziq oyoqning koʻndalang tebranishlardagi suvning uzuna massasi mv, qoziq oyoq uzunligi birligining hajmiga ekvivalent hajmdagi suv massasiga teng etib qabul qilinadi.

3.29. Bosimsiz inshootlarning mustahkamlik va turgʻunlik hisoblarida quyidagi formulalar orqali aniqlanuvchi suvning gidrodinamik bosimi hisobga olinadi:

a) qattiq massivli chegaralovchi va kema bogʻlash va bandargohga oid gidrotexnika inshootlari uchun

b) 3.24 b. da sanab oʻtilgan alohida turuvchi inshootlar uchun

bunda p — gidrotexnik bosimning inshoot yuzasi maydoni birligiga nisbatan epyura koordinatalari;

r0 — shu kabi alohida turgan inshootning balandlik nisbati;

P— inshoot uzunligi birligiga toʻgʻri keluvchi gidrotexnik bosim yigʻindisi;

P0 — shu kabi alohida turuvchi inshootga;

h0 — bir tekisda taʼsir etuvchi gidrodinamik bosim qoʻyilgan nuqtaning botish chuqurligi;

D, Ω, χ — 2 va 3 jadvallar boʻyicha aniqlanuvchi oʻlchovsiz koeffitsiyent;

gvqrvg — suvning hajmiy ogʻirligi;

g — ogʻirlik kuchi tezlanishi.

3.30. Agar suv inshootning ikki tarafida joylashgan boʻlsa uning qoʻshilgan massasi inshoot tomonlarining har qaysi uchun aniqlanuvchi qoʻshilgan suv massalari yigʻindisiga teng etib qabul qilinishi lozim.

3.31. Gidrotexnika inshootlarini seysmik taʼsirining vertikal tashkil etuvchisiga boʻlgan hisoblarida suvning inshootning ogʻma yoqlariga boʻlgan pkush (bosim ordinatalari) seysmik bosimi hisobga olinishi lozim. U quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi

pdob q 0,5 γV zAK1 sin q (21),

bunda z — koʻrib chiqilayotgan kesimdan suv sathiga boʻlgan masofa;

q — bosim yoqning vertikalga nisbatan ogʻish burchagi.

3.32. Inshoot massasi va qoʻshilgan suv massasi tufayli seysmik yuklanishlar yigʻindisini aniqlash 2.25 b. talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

3.33. Toʻgʻonlar choʻqqisining hisobiy suv sathidan koʻtarilishini belgilashda suv omboriga boʻlgan seysmik taʼsirdan vujudga keluvchi gravitatsiya toʻlqinining balandligi ∆h, m, 2.26 b. talablariga muvofiq aniqlanadi.

3.34. Beton va temirbeton toʻgʻonlarni inshootning bosim jabhasi boʻylab yoʻnaluvchi seysmik taʼsirlarni hisobga olgan holdagi hisoblarida suvli muhit taʼsiri hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

3.35. Beton va temirbeton toʻgʻonlar, damlovchi devorlar gidrotexnika inshootlarining yer osti qismlariga noqayishqoq tuproqning faol qs va reaktiv (nofaol) q*s bosimi seysmiklik taʼsirini hisobga olgan holda 4 majburiy ilova talablariga muvofiq holda aniqlanadi.

4. YER OSTI GIDROTEXNIKA INSHOOTLARI

Umumiy nizomlar

4.1. Gidrotexnika tunellar, yer osti suv olib oʻtish jihozlari (quvur oʻtkazgichlar) va kamera turidagi yer osti inshootlarni (GES va GAES, nasos stansiyalari kulfaklar va boshqa shunga oʻxshash inshootlar binolari) loyihalashtirishda ushbu qism talablari hisobga olinishi zarur.

Ushbu qism nizomlaridan muvofiq ravishdagi asoslashlar bilan shaxtali gidrotexnika inshootlari, tuproq tashlami ostida joylashgan suv oʻtkazuvchi quvurlar (yoʻlaklar) hamda gidrouzel inshootlari.

4.2. Yer osti inshooti quriladigan tumanning boshlangʻich seysmikligi 1 qism talablariga binoan aniqlanadi. Yer osti gidrotexnika inshootlari joylashuvchi maydonning (yer qismi) seysmikligini belgilanishida inshootning yer yuzasidan qay darajada chuqurlashishi hisobga olinishi lozim.

4.3. Vayron boʻlish halokatli asoratlarga olib kelmaydigan III va IV sinf bosimli tunnellari, va barcha sinfdagi bosimsiz tunnellarni loyihalashtirishda tunnellar qismlari seysmikligini baholash muhandislik-geologik shart-sharoitlarni hisobga olgan holda 6 jadval va 1.4 b, 1,5b. Ga muvofiq amalga oshiriladi.

4.4. Muvofiq texnika-iqtisodiy asoslashlar bilan yer osti gidrotexnika inshootlarning ayrim qismlarida seysmiklikni sigʻdirma tuproqni mahkamlash (temirbeton ankerlar bilan, sementatsiyalash orqali va b.) boʻyicha texnologik tadbirlar hisobiga kamaytirish variantlarini koʻrib chiqishiga yoʻl qoʻyiladi.

4.5. I va II sinf inshootlarida seysmik tebranishlar ustidan stansiyalar kuzatuvlar olib borish uchun inshootning yer sathidan turli chuqurlikda joylashgan yerlariga nazorat oʻlchov apparaturalarini joylashtirishi koʻzda tutilishi zarur.

Joylashtirish va tuzilmalarga oid tadbirlar

4.6. Seysmik tumanlarda yer osti gidrotexnika inshootlari trassalarini tanlashda imkon qadar quyidagilarni amalga oshirishiga eʼtibor qaratilishi lozim:

tektonik buzilishlar doiralari kuchli yoriqsimon joylar va tuproqning fizik mexanik xususiyatlari keskin oʻzgargan joylarga chap berilishi seysmik qattiqligi boʻyicha qattiqroq

va bir jinsli tuproqlar ustidan oʻtuvchi trassa variantlariga (tuproqda seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligini uning zichligiga boʻlgan koʻpaytmasi) hamda tunnel ustidagi relyefning nisbatan uzoqroq keskinlikda oʻzgarishi ayniqsa uning mayda xolda

yotishiga afzallik qaratilishi:

oʻpirilgan qismlarga chap berishi.

4.7. Shularda tenglashuvchi sharoitlarda yanada koʻproq chuqurlikda joylashtiriluvchi yer osti gidrotexnika inshootlari variantlariga afzallik qaratilishi lozim.

4.8. Tunnelni amalda tektonik koʻchishlari bilan kesishtirish ularni, muvofiq ravishdagi tuzilmaviy yechimlarni qoʻllagan holda xoch singari mumkin qadar katta burchak ostida amalga oshirilishi lozim.

4.9. Tunnel zilzila sodir boʻlishidan soʻng tezkor ravishda koʻzdan kechirish va taʼmirlash uchun, uni qurish davrida ishlanib qoldirilgan yordamchi tunnel yordamchi tutashish joyida germetik tarzdagi darvozali beton probka mavjud boʻlishining maqsadga muvofiqligining koʻrib chiqilishi lozim.

4.10. Tunnellar peshtoqlari shunday ravishda joylashtirilishi lozimki, bunda yer qiyaliklar tuzilish tarzining tabiiy muvozanati minimal tarzda buzilgan boʻlsin. Zaruriy hollarda old peshtoq devori tuproq massiviga ankerlanishi, peshtoq ustidagi qiyalik esa masalan sachratma beton yoki turli ankerlar orqali mahkamlanishi lozim.

Peshtoqlar qiyalikga tik holda boʻlgan tekislikga joylashishi zarur, peshtoqlar tuzilmalari esa qiyalik chegarasidan imkon qadar turtib chiqmasligi lozim. 8-9 ballik seysmiklikga ega boʻlgan tumanlarda tunnellarning peshtoqlari va peshtoqoldi qismlari, ularning joylashish chuqurligi 50m. dan kam boʻlishida temirbetondan ishlanishi koʻzda tutilishi lozim.

Peshtoq ustida turuvchi noturgʻun tuproq massivlari olib tashlanishi zarur yoki qiyalikning turgʻun qismiga mahkamlanishi zarur.

4.11. Peshtoqoldi oʻyiqlarning qiyaliklari, ular tikligi tabiiy yonbagʻirlarga qaraganda koʻproq boʻlgan hollarda, ular mahkamlanishi zarur.

Peshtoqoldi damlovchi va old peshtoq devorlari temirbetondan ishlanishining koʻzda tutilishi zarur.

4.12. Damlovchi peshtoq oldi devorlar tunnellarni 7 ballik seysmiklikda eni 15m xamda 8-9 ballik seysmiklikda eni 10m boʻlgan vertikal choklar orqali boʻlimlarga ajratadi bunda

har qaysi boʻlimning tagligi siqilishi boʻyicha bir jinsli boʻlgan tuproqqa tayanishi lozim.

4.13. 8 ballik seysmiklikga ega boʻlgan tumanlarda 15 m. chuqurlikkacha yotqizilgan qismlardagi (9 ballik seysmiklikda esa 50m. dan kam chuqurlikda yotqizilgan qismlarda) tunnellar qoplamasi temirbeton boʻlishi koʻzda tutilishi lozim.

4.14. Yer yuzasi tuzilishi tarzi tunnel ustidagi qismlarda keskin oʻzgarish holatlarda (bunday sharoitlarda trassa yotqizish zaruriyatida) qoplama uzuna va koʻndalang tuzilmaviy armaturalash bilan temirbeton tarzida loyihalashtiriladi.

4.15. 7 ballik hisobiy seysmiklikga ega boʻlgan tumanlarda quriluvchi tunnellarni qoplash qoidaga koʻra oqib tushuvchi shaklida yopiq tarzda, yoki sigʻdirma tuproqli massivga ankerlangan yupqa tekislovchi qoplama tarzida loyihalashtirilishi lozim.

4.16. Qoplama qismining buzilib tushish ehtimolini oldini olish uchun (hisoblarda bu namoyon etilgan) qoplamaning shu qismini tuproq massiviga ankerlash (poʻlat tur bilan birga biriktirilgan ankerli mahkamlanish) yoki qoplamni kuchaytirilgan tarzda mahalliy armaturalashning koʻzda tutilishi zarur.

4.17. Tunnellarning faol tektonik siniqlari bilan kesishuvchi qismlarida koʻndalang (halqasimon) deformatsiya choklari hisobiga oʻzining ushlab turish layoqatining buzmasdan tuproqli massiv bilan birga koʻchishi qobiliyatiga ega boʻlgan uzuna yoʻnalishida egiluvchan

qoplama tuzilmalari koʻzda tutilishi lozim. Choklar asosida masofalar hisoblar asosida yoki tuproq massivi va tunnel qoplamasining kuchlanish deformatsiyali holatini tadqiq etish asosida belgilanishi zarur.

4.18. Qoplamning tunnel uzunligi boʻyicha uzuna koʻchishlarini kompensatsiyalash uchun deformatsion choklar jihozlarining maqsadga muvofiqligi koʻrib chiqilishi zarur. Choklar oralaridagi masofalar va choklar oʻlchamlari hisoblar orqali aniqlanishi lozim.

Tunnellarning boshqa yer osti va yer usti inshootlari tutashish joylari deformatsion choklar jihozlash bilan temirbetondan bajariladi.

4.19. Tuproqlarni muhim turli seysmik qattiq va tektonik buzilishlar bilan tutash joylarida qoʻshimcha deformatsion choklar koʻzda tutilishi zarur.

Yer osti inshootlariga seysmik yuklanishlar taʼsiri

4.20. Yer osti gidrotexnika inshootlari qoplamalarning taʼsiriga boʻlgan hisoblarida qoplama qismlarni buzilishiga olib kelmaydigan qoldiq deformatsiyalarni paydo boʻlishiga (yoriqlar, siniqlar, siljishlar) yoʻl qoʻyiladi.

4.21. Inshootning uzuna oʻqiga tik yoʻnalgan seysmik taʼsirlarga boʻlgan hisob amalga oshiriladi.

4.22. Yer osti inshootlari hisoblarida quyidagi yuklanish va taʼsirlar hisobga olinishi lozim.

A) inersion:

qoplama ogʻirligidan:

togʻ bosimidan:

bosimsiz rejimda ishlashida, tunnelni toʻldiruvchi suvning ogʻirligidan:

peshtoqoldi oʻyiqlar atrofida yonbagʻirlar va qiyaliklarning buzilib tushishidan:

B) noinersion:

seysmik toʻlqinlarning oʻtishi natijasida tuproq massivning kuchlanish holatining oʻzgarishi oqibatida yuzaga keluvchi seysmik togʻi bosimi:

bosimli tunnellarda suvning seysmik bosimi:

V) boshqa taʼsirlar:

tunnel qismlarini uning choklar bilan kesishish joyida va siniqlarning taʼsir doiralarida koʻchish ehtimollari bilan bogʻlik tektonik taʼsirlar.

Tunnelni suvga toʻyingan noqovushqoq tuproqlarda joylashishida muvofiq ravishda yuklanishning ortishi bilan tuproqning yumshashi ehtimollari.

4.23. Inersion yuklanishlar taʼsir davomida inersion yuklanishlar bilan toʻgʻri kelmasligi sababli ular alohida yuklanishlar uygʻunligi qatoriga kiradi.

4.24. Qoplama ogʻirlik tufayli seysmik yuklanish Sk quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bunda A qiymati muvofiq ravishdagi 7,8,9 ballik hisobiy uchun 0,12; 0,24; 0,48 ga teng etib olinishi lozim boʻlgan koeffitsiyent.

K1 — gidrotexnika inshootinig yoʻl qoʻyiluvchi shikastliklarini hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, u 0,25 ga teng etib olinadi:

Qk — qoplama elementning i nuqtadagi ogʻirligi;

Kh — inshootning oʻrnashish chuqurligi h bogʻlik koeffitsiyent 100m chuqurlikda oʻrnashtirilishda Kh qiymat chiziqli ravishda 1 dan 0,5 gacha 100m.dan koʻp chuqurlikda oʻrnashtirishida Kh ning qiymati 0,5 etib olinishi lozim.

4.25. Togʻ bosimi tufayli inersion yuklanish quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi.

Vertikal tashkil etuvchi

Gorizontal tashkil etuvchi

Bunda qv va qg — KMK 2.06.02-98 “Gidrotexnika tunnellar” va VSN 34-72-019-89/SSSR Energetika Vazirligi “Gidrotexnika qurilishida GES, GAES yer osti mashina zallari qoplamalari va boshqa kamerali ishlanmalarni loyihalashtirish” ga muvofiq aniqlanuvchi muvofiq ravishdagi vertikal va gorizontal togʻ bosimining hisobiy qiymatlari.

Vertikal va gorizontal seysmik kuchlarni bir vaqtda hisobga olinishida qv va qg qiymatlar muvofiq ravishda sin a va cos a ga koʻpaytiriladi, bunda a — seysmik taʼsir vektori va gorizontal orasidagi burchak boʻlib, muhandislik-seysmik tadqiqotlar maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi, bunday maʼlumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda koʻpi bilan 300 etib qabul qilinadi.

4.26. Tunnellarning peshtoqoldi oʻyiqlarning qirgʻoq yonbagʻirlari va qiyaliklar hosil qiluvchi tuproq massiviga boʻlgan seysmik yuklanish Khq1 boʻlgandagi (24) formula boʻyicha aniqlanishi lozim.

4.27. Bosimsiz tunnelni toʻldiruvchi suvning seysmik inersion bosim, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

PqAK1gvhvDyKh , (25)

Bunda gv — suvning hajmiy ogʻirligi

hv — suvning chuqurligi

D,y — muvofiq ravishda 7 va 8 jadvallar boʻyicha qabul etiluvchi oʻlchovsiz koeffitsiyent

b — suv sathi boʻyicha yorugʻlikda qaragandagi tunnel kengligi

z — koʻrib chiqilayotgan kesimdan suv sathigacha boʻlgan masofa:

2R — tunnelning yorugʻlikdagi diametri.

4.28. Inersion seysmik togʻ bosimi. Tortilish-siqilish seysmik toʻlqini oʻtish chogʻida (uzuna toʻlqin) bir jinsli qoyali massivda inshootdan uzoqda meʼyoriy kuchlanishlar hosil boʻladi.

Toʻlqin yoʻnalishiga tik joylashgan maydonlar boʻyicha

Toʻlqin yoʻnalishiga parallel joylashgan maydonda

Surilish seysmik toʻlqinlari oʻtishida (koʻndalang toʻlqin) massivda urinmaviy kuchlanishlar hosil boʻladi

, (28)

Bunda s va t — Tuproq muhitidagi muvofiq meʼyoriy va urinmaviy dinamik kuchlanishlar

γ — tuproqning solishtirma ogʻirligi

Vp va Vs — tuproqda uzuna va koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi

To — tuproqning seysmik tebranishlarining ustun turuvchi tezlik davri

l — yon bosim koeffitsiyenti

n — massivdagi tuproqning koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti

4.29. Vp, Vs, T0, n — qiymatlar muhandislik seysmologik tadqiqotlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanishi lozim. Bu maʼlumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda T0q0,5s, Vp, Vs — tezliklar 9 jadval boʻyicha, n — 10 jadval boʻyicha qabul etilishiga yoʻl beriladi, IL — oquvchanlik koʻrsatkichi.

Eslatma. ν ning kichik qiymatlari tuproqning katta zichligida qabul qilinadi.

4.30. 4.28. b. boʻyicha qabul qilingan kuchlanishlar teshigi qoplama orqali mahkamlangan qoyali massivga taʼsir etuvchi statik yuklanish kabi qoʻyiladi. Yuklanishlar qoplamadan uzoqda qoʻyiladi va quyida keltirilgan hujjatlarda bayon etilgan uslublarning biri orqali statik hisoblar bajariladi:

Gidrotexnika tunnellarini loyihalash boʻyicha koʻrsatma, Gidroproyekt SSSR Minenergo, M.1982-y.

Qoʻllanma P17-85/VRIIG. Gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirishida seysmik taʼsirlarni hisobga olinish, L,1986-y.

Agar aylanasimon boʻlgan qoplamalarni hisoblashda seysmik toʻlqin yoʻnalishi nomaʼlum boʻlsa, u holda hisoblab turli yoʻnalishlarda bajarilishi va har qaysi kesim uchun eng yuqori kuchlanish beruvchi yoʻnalish hisobga olinishi lozim.

4.31. Bosimli suv oʻtkazgichlaridagi suvning seysmik bosimi (gidrodinamik bosim) quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

Bunda gv — suvning hajmiy ogʻirligi;

Sv — suvda tovushning tarqalish tezligi boʻlib, bu qiymat 1400 m/s ga teng.

4.32. Yer osti inshootlarini tuzilmalari elementlarning mustahkamlikga boʻlgan hisoblarida, seysmik yuklanishning taʼsir etish vaqti qisqa boʻlgan sababli, ish shart-sharoitlari koeffitsiyentidan m tashqari beton va temirbeton tuzilmalar uchun mkrq1,2 ga teng boʻlgan hamda poʻlat tizilmalar uchun mkr q1,4 ga teng boʻlgan qoʻshimcha ish shart-sharoitlari koeffitsiyenti hisobga olinadi.

4.33. GES yer osti binolarning qurilish tuzilmalarining seysmik taʼsirlari quyidagi talablarga muvofiq hisoblanadi:

GES binosi oʻrnashuvchi togʻ qazilmasi qoplamasining mustahkamlik holatini tekshirish ishini, yer osti inshootlari uchun yuqorida keltirilgan uslub boʻyicha va bunda togʻ qazilmasi shaklini amalda aylana qoplamaning vertikal yoqlariga seysmik togʻ bosimining taʼsir etish ehtimolini hisobga olgan holda bajariladi.

5. KANALLAR

5.1. Kanallar uchun zilziladan soʻng hosil boʻlgan hamda xavfli oqibatlarga olib kelmaydigan va ular zilziladan soʻng inshootni taʼmirlash orqali bartaraf etilishlari mumkin boʻlgan qoldiq deformatsiyalar va shikastliklar (choʻkish, surilish, yoriqlar va b.) boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

5.2. Kanallarning seysmobardoshligini oshirish uchun egiluvchan tuzilmalarga ega boʻlgan eng ishonchli quyidagi qiyalik qoplamlari qoʻllanilishi lozim. Beton va temirbeton plitalaridan boʻlgan oshiq-moshiq bogʻlanmali qoplamlar asfaltobetondan qoplamalar, asfaltli toʻshamalar va sh.u.

5.3. Kanallar hisobi kanal trassasiga koʻndalang boʻlgan yon yoʻnalishda gorizontal tekislikda taʼsir etuvchi seysmik taʼsirlarga nisbatan amalga oshiriladi.

Agar kanal trassasi egri qiyama togʻli joydan oʻtadigan boʻlsa, seysmik yuklanish qiyama togʻning gorizontal tekislik bilan hosil qiluvchi burchagiga teng boʻlgan qiyama togʻ yoʻnalishi boʻyicha ogʻma holda gorizontal tekislikga nisbatan burchak ostida qoʻyiladi.

5.4. Kanallarning seysmobardoshligini hisoblashda quyidagi yuklanish va taʼsirlar hisobga olinishi zarur.

Inshootning ogʻirligi tufayli yuzaga keluvchi seysmik inersion yuklanishlar:

Qoʻshilgan suv massasi tufayli yuzaga keluvchi gidrodinamik bosim.

5.5. Inshootning ogʻirligi tufayli hamda qoʻshilgan suv massasi tufayli yuzaga keluvchi seysmik inersion yuklanishlarning aniqlash, tuproq toʻgʻonlar uchun aniqlanganligi kabi (2 qism) amalga oshirilishi lozim. Qoʻshilgan suv massasini aniqlashda, l kanal kengligining h suv chuqurligiga nisbatan cheklanganligini hisobga oluvchi oʻlchovsiz Ψ koeffitsiyentining qiymati 11 jadval boʻyicha aniqlanadi:

5.6. Baland koʻtarma uzra oʻtuvchi kanalni hisoblashda qachonki bunday koʻtarma balandligi kanal chuqurligidan kamida 5 barobar ortiq boʻlsa, ushbu koʻtarmani uning koʻndalang kesimida koʻtarmaning yuqori qismida kanalning tirik kesimini hisobga olmagan holdagi tuproq toʻgʻon deb qaralishi lozim.

5.7. Past koʻtarma uzra oʻtuvchi kanalni hisoblashda qachonki koʻtarma balandligi kanal chuqurligidan koʻpi bilan 2 barobar ortiq boʻlsa, har qaysi toʻsuvchi damba mustaqil ravishdagi toʻgʻon deb qaralishi lozim.

5.8. Yarim oʻyiq — yarim koʻtarma uzra oʻtuvchi kanalni hisoblashda, koʻtarmaning har qaysi toʻsuvchi dambasi mustaqil ravishdagi toʻgʻon deb qaralishi lozim, kanalning oʻyiq doirasida esa oʻyiq tuprogʻining hajm birligiga nisbatan boʻlgan seysmik-inersion yuklanish jadalligi aniqlanishi lozim.Yarim oʻyiq-yarim koʻtarma uzra oʻtuvchi kanalni hisoblashda, koʻtarmaning har qaysi toʻsuvchi dambasi mustaqil ravishdagi toʻgʻon deb qaralishi lozim, kanalning oʻyiq doirasida esa oʻyiq tuprogʻining hajm birligiga nisbatan boʻlgan seysmik-inersion yuklanish jadalligi aniqlanishi lozim.

5.9. Kanallar qiyaliklarining turgʻunligi tuproq toʻgʻonlarni hisoblash uslubiyati boʻyicha amalga oshirilishi lozim. (2.17 b.).

5.10. Kanallarning qiyaliklari mahkamlanishlarining tuzilmasi va qalinligi tuproq toʻgʻonlarni hisoblash uslubiyati boʻyicha belgilanishi zarur.

5.11. Tayanchlar ustida katta boʻlmagan kesimli temirbeton ariq — novlardan tashkil topgan kanal-novlar, seysmobardoshlikning chiziqli nazariyasi boʻyicha novlarda yoriqlar vujudga kelishiga yoʻl qoʻymaslik shartlaridan kelib chiqqan xolda hisoblanishi lozim.

1-ILOVA Majburiy

Zilzilalar chogʻida gidrotexnika inshootlari, asoslar va qirgʻoq qiyaliklarining holati ustidan asboblarga oid kuzatuvlar tashkil etish va oʻtkazish

1. J³7 seysmiklikga ega boʻlgan tumanlarda joylashgan I-II sinf damlovchi gidrotexnika inshootlar uchun, turlicha tavsifli va jadallikdagi zilzilalar chogʻida inshootlar, asoslar, va daralarning holati ustidan asboblarga oid kuzatuvlar tashkil etish boʻyicha qismni loyiha tarkibiga albatta kiritish bilan asboblarga oid muhandislik seysmometrik kuzatuvlarni tashkil etish va oʻtkazish koʻzda tutilishi lozim.

Asboblarga oid muhandislik-seysmometrik kuzatuvlarni tashkil etish loyihasi, barcha oʻrnatilgan asboblarning joylashish sxemalarini butunlay bogʻlanishini taʼminlash bilan boʻlgan amaldagi kuzatuvlar tashkil etish umumiy loyihasining tashkil etuvchi qismi sifatida kiritilishi lozim.

2. Asboblarga oid muhandislik-seysmometrik kuzatuvlarning asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:

inshootlar, asoslar va daralar elementlarini turli tavsifli va jadallikdagi zilzilalar chogʻida oʻzini qanday tutishi toʻgʻrisida haqqoniy materiallar toʻplash;

dastlabki maʼlumotlarni oydinlashtirish hamda seysmik taʼsirlarga taalluqli boʻlgan, mavjud hisoblar uslublari va hisob sxemalarini tekshirib chiqish;

zilzila asoratlarini bartaraf etish hamda inshootlarni saqlanishini taʼminlash yuzasidan zaruriy chora-tadbirlar qabul qilinishi uchun inshootlar holatini nazorat qilish.

3. Loyihalarda seysmik tezlanishlarni oʻziga xos oʻlchanuvchi nuqtalarning tezligi va koʻchishini qayd qiluvchi seysmik qabul qilgichlar oʻrnatilishi koʻzda tutilishi lozim.

Oʻlchanuvchi nuqtalar tezlik, tezlanish va koʻchishini qayd qiluvchi uch komponentli seysmik qabul qilgichlar komplekti bilan jihozlanishi lozim.

Oʻlchov asboblarining joylashi sxemasi va inshootning dinamik rejimdagi holatini aynan kuzatish uslublari maxsus loyihalash yoki ilmiy tekshirish tashkilotlari tomonidan aniqlanadi.

4. Muhandislik-seysmometrik kuzatuvlarini tayyorlash va ularni amalga oshirish quyidagi toʻrt bosqichdan tashkil topishi lozim:

a) muhandislik-seysmometrik xizmat (MSX) loyihasini tuzib chiqish;

b) MSX ni standart seysmometrik apparaturasi bilan butlash, tuzilmalarni ishlab chiqish va nostandart seysmometrik apparaturalarini yasash;

v) inshootlarga seysmometrik apparaturalarni oʻrnatish va kuzatuvlar tashkil etish;

g) amaliy kuzatuvlar maʼlumotlarga ishlov berish, xulosalar, xotimalar va tavsiyalar tuzish.

5. MSX loyihasi quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻon, asos va dara devorlarining zilzilalar chogʻida oʻzini tutishi ustidan asboblarga oid kuzatuvlarning, qurilish oldidan boʻladigan tadqiqotlar, qurilish undan foydalanish davrlariga moʻljallangan statik rejimdagi amaliy kuzatuv loyihalari bilan bogʻlangan umumiy rejasi;

b) hisoblar va eksperimental amaliy yoki modelga oid tadqiqotlar natijalari asosida tuzilgan, oʻrnashtiriluvchi oʻlchash nuqtalarining joylashish va tuzilish sxemasi;

v) barcha asosiy va yordamchi uskunalar va asboblarning toʻliq roʻyxati;

g) asboblar, yordamchi uskunalar va kabel tizimlari, shuningdek barcha asosiy va yordamchi xonalarning joylashish va mahkamlash ishchi chizmalarini oʻz ichiga oluvchi qurilish qismi;

d) quyidagilarga boʻlgan smetalar:

uskunalar;

qurilish va montaj ishlari;

foydalanish oldi davri;

foydalanish davri.

2. ILOVA Majburiy.

Tuproq materiallaridan barpo etiluvchi, toʻgʻonlarning xususiy tebranish chastotalari va tebranish shakllarining bir oʻlchamli sxema boʻyicha hisoblari

1. Uzun koʻlamli (choʻqqi boʻyicha uzunligi L, N balandligidan 4 barobar va undan ortiq ravishda uzun), Vs, doimiy qiymatidagi bir jinsli tuproqlardan boʻlgan, qattiq asos ustida joylashgan (G0 asos tuprogʻi siljish moduli inshoot materiali G siljish modulidan 10 va undan koʻp marta ortiq) toʻgʻonlarning xususiy tebranish davri quyidagi formula bilan aniqlanadi:

bunda ki — toʻgʻonning xususiy tebranishlarining i-tonlari koeffitsiyenti;

Vs — inshoot materialida koʻndalang toʻlqinlarning tezligi boʻlib, eksperimental tarzda aniqlanadi yoki oʻxshashlarida va adabiyotlar maʼlumotlari asosida qabul qilinadi (3 rasm);

Xususiy tebranishlarning birinchi toʻrtlik ki — koeffitsiyentlar qiymatlari 1 jadval boʻyicha qabul qilinadi.

Birinchi toʻrt tonlar uchun Ti qiymatlari (1) formula yordamida qurilgan grafiklar (1 rasm) boʻyicha aniqlanadi.

2. Qattiq asos ustida barpo etiluvchi tuproq toʻgʻonlaring tebranishlar shakli ηik koeffitsiyentlari quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqariladi:

bunda I0 i I1 — nol va birinchi tartibdagi birinchi tur funksiyalari.

Xususiy tebranishlarning birinchi toʻrt tonlari uchun (2) formula yordamida hisoblab chiqarilgan ηik (x) koeffitsiyentlar qiymatlari, 2 jadvalda keltirilgan.

1 Rasm . Tuproq toʻgʻonlar xususiy tebranishlari Ti, s, davrlarining N/Vs ga bogʻliqlik grafiklari

*) x/N — toʻgʻon choʻqqisidan hisoblanganda, toʻgʻon kesimlarining nisbiy koordinati.

3. Noqoya asos ustida barpo etiluvchi toʻgʻonlarni hisoblashda xususiy tebranishlar chastotalari va shakllarni aniqlashda asosning beriluvchanligi hisobga olinishi lozim.

Bunda (1) formuladagi xususiy tebranishlarining birinchi uch tomonlari ki koeffitsiyentlari qiymatlari toʻgʻon jismi va asosining taranglik modullari nisbatiga bogʻlik boʻlgan k0 koeffitsiyenti qiymatiga, shuningdek toʻgʻonning asos bilan tutashi maydoni oʻlchamlarini hisobga oluvchi μ0 Puasson va K, Fogt koeffitsiyentlari qiymatlariga bogʻliq ravishda 3-jadval boʻyicha qabul qilinadi.

k0 koeffitsiyenti qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(3)

bunda E, E0, μ0 — toʻgʻon va asosning tarangligi dinamik modullari, va eksperimental tarzda aniqlanuvchi asosning Puasson koeffitsiyenti;

kP — toʻgʻonning (Fogt boʻyicha) tutash yuzasiga qoʻyilgan bir tekisda tarqaluvchi suruvchi yuklanishlardagi asosning beriluvchanlik koeffitsiyenti boʻlib asosning μ0 Puasson koeffitsiyentiga shuningdek toʻgʻonning uzunligi boʻylab A — oʻlchamlardagi toʻgʻri toʻrtburchakli maydon tomonlari (yoki daryo oqimiga koʻndalang) va toʻgʻon asosi bilan tutash yuzasi maydoniga teng toʻgʻonning koʻndalang — V oʻlchamdagi (yoki daryo oqimi boʻylab)tomonlar nisbatiga bogʻliq ravishda aniqlanadi.

0,2 dan 0,3 gacha boʻlgan μ0 Puasson koeffitsiyentlari uchun kP koeffitsiyenti qiymatlari 4 jadvalda keltirilgan.

4. Noqoya asoslar ustida barpo etiluvchi toʻgʻonlarni hisoblashda ularning uch tomondagi xususiy tebranishlari hisobga olinishga yoʻl qoʻyiladi. Ushbu uch tonlar uchun, k0 ning turlicha qiymatlarida asosning beriluvchanligini hisobga olgan xolda aniqlanuvchi ηik shakl koeffitsiyenti 5 jadval va 2 rasm boʻyicha qabul qilinadi.

2 Rasm. Asosning beriluvchanligini hisobga olgan holda a) k0q0,5;b) k0q1,0; v) k0q2,0 tuproq toʻgʻonlarni MSK boʻyicha hisoblagandagi FSK ηik koeffitsiyentlari

5. Tuproqning zichligi ρ (yoki solishtirma ogʻirligi γ) va dinamik tavsiflari Vs (yoki G) toʻgʻonning barcha hisobiy qismlari boʻyicha oʻzgarmas deb taxmin qilish bilan boʻlgan tuproq toʻgʻonlari hisoblarida loyihalashtiriluvchi inshootlarning koʻrib chiqilayotgan kesimlarida yuqoridagi koʻrsatilgan tavsiflar oʻrtacha holga keltirilishi yoʻl qoʻyiladi.

6. Toʻgʻonning hisobiy kesimida Vs (yoki G) dinamik tavsiflarning amaldagi taqsimlanishi toʻgʻrisidagi eksperimentlarga oid maʼlumotlar mavjud boʻlishida, shu kesimda koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish Vs tezligining taxminiy aniqlash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:

(4)

bunda Fi — koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi Vsi boʻlgan toʻgʻonning hisobiy kesimining i-qismlari maydoni.

7. Loyihalashtirishning dastlabki bosqichlarida loyihalashtirilayotgan inshoot tuproqlarida koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezliklari VS qiymatlari toʻgʻrisidagi eksperimental maʼlumotlar mavjud boʻlganda hisobiy kesimda inshootning balandligi N va uni barpo etish uchun foydalaniluvchi tuproq koʻrinishiga bogʻlik xolda oʻrtacha tezlik VS sr 3 rasmda keltirilgan grafiklar tanlanishiga yoʻl qoʻyiladi. VS qiymati toʻgʻon jinsining barcha tuproqlari uchun har qaysi tuproqning hajmini hisobga olgan xolda oʻrtalashtirilgan xolda qabul qilinadi.

3 Rasm. Tuproq toʻgʻonlarda koʻndalang toʻlqinlarning oʻrtacha tarqalish tezligining VS ularning N, m balandligiga bogʻliqlik grafigi

Gʻ — gil tuproq; 2 — mayda donachali qum; 3 — oʻrta donachali qum; 4 — yirik donachali qum; 5—qumli shagʻalli aralashma; b— shagʻal; 7,8— tosh tashlama

3. ILOVA Maʼlumot uchun.

Suvga toʻyingan qovushqoq va noqovushqoq tuproqlar tuzilishining seysmik taʼsirlar chogʻidagi barqarorligini baholash boʻyicha tavsiyanomalar

1. Asosda yoki inshoot jismida suvga toʻyingan noqovushqoq tuproqlarning mavjud boʻlishida, ular tuzilishi va yumshashini seysmik taʼsirlar chogʻida barqarorligini baholash dinamik taʼsirlarining kritik parametrlari uslubi boʻyicha amalga oshirilishi lozim, unga binoan agar quyidagi shartlar bajarilganda, bunday holatlar sodir boʻlmaydi

(1)

bunda va — maksimal dinamik kuchlanish hamda asos va inshootdagi tuproqning LST boʻyicha topilgan va seysmik NDS hisoblarida odatdagi statik kuchlar koʻrinishida hisobga olinuvchi nisbiy deformatsiyalari;

i — tajribalari asosida aniqlanuvchi hamda ortishi hajm oʻzgarishining (zichlanish) qaytmas deformatsiyalari va tatbiq etilayotgan tuproqning yumshab qolish holatlarini yuzaga kelish ehtimolini keltirib chiqaruvchi qiymatlarga teng etib qabul qilinuvchi kritik dinamik kuchlanish va deformatsiyalar.

4. ILOVA Majburiy.

Noqovushqoq tuproqning beton va temirbeton toʻgʻonlar, damlovchi devorlar va gidrotexnika inshootlariga boʻlgan faol va nofaol bosimni hisoblash

1. Noqovushqoq tuproqning damlovchi devorlar, toʻgʻonlar boshqa gidrotexnika inshootlarining yerosti qismlariga seysmik taʼsirlarni hisobga olgan xolda koʻrsatadigan faol qs va nofaol (passiv) q*s bosim quyidagi formulalar bilan aniqlanadi:

(1)

Bunda

(2)

Bunda qs i q*s — tuproqning faol va (passiv) nofaol bosim boʻlib, devor yoki yuza birligiga toʻgʻri keluvchi va undan δ burchakka ogʻuvchi kuchlar nazarda tutiladi binobarin δ burchak albatta tuproqning devor boʻylab ishqalanish burchagidir bu yuzada tuproq chegaraviy holatda ham boʻlishi mumkin. Tuproqning faol bosimini qs qc aniqlashda meʼyordan devorning orqa qismiga ogʻish burchagi δ quyidagicha tarzda qabul qilinishi tavsiya etiladi:

e ³ 0 boʻlganda δ q0,5j;

e ³ 0,5j boʻlganda δ q0.

(Passiv) nofaol bosimni q*s aniqlashda δ q0 etib qabul qilinishi tavsiya etiladi.

Tuproqning γ solishtirma ogʻirligining teng taʼsir etuvchi kuchlari xamda hajmiy seysmik kuch AK1γ (hajm birligiga toʻgʻri keluvchi) γs orqali ifodalangan.

Gorizontal ψ burchak ostida yoʻnalgan ogʻma seysmik taʼsirlarda

(3)

Ogʻma seysmik taʼsirlarda ψ q 30° etib qabul qilinadi.

Gorizontal yoʻnalishdagi seysmik taʼsirlarda (ψ q 0)

(4)

(1) formulada qabul qilingan boshqa ifodalar:

N — devor yukining koʻrib chiqilayotgan nuqtasining tuproq sathidan pastda joylashish chuqurligi;

e — damlovchi devorning orqa yukining vertikaliga nisbatan ogʻish burchagi boʻlib, uning tuproqdagi ogʻishda “musbat” ishora bilan qabul qilinadi;

φ — tuproqning ichki ishqalanish burchagi;

a — tuproq tashlama yuzasining devor ortidan gorizontalga nisbatan ogʻish burchagi boʻlib, yuzani yuqoriga tomon ogʻishda “musbat” ishora bilan qabul qilinadi;

qqarctg AK1 — teng taʼsir etuvchi γs tuproqning solishtirma ogʻirligi γ hamda hajmiy (hajm birligiga toʻgʻri keluvchi) seysmik kuchning γ AK1 vertikaldan ogʻish burchagi.

Burchaklar hisoblanishning musbat yoʻnalishlari xamda buzilish prizmalari va hovurakka boʻlgan kuchlar taʼsirlari 1 rasmda koʻrsatilgan.

Suvga toʻyingan damlash devorlariga boʻlgan faol qs va (passiv) nofaol q*s bosimini aniqlashda teng taʼsir etuvchi kuchlar uchun formulalarga muallaq tuproqning solishtirma ogʻirligi γvzv va suvga toʻyingan tuproqning solishtirma ogʻirligi γnas boʻyicha aniqlanuvchi hajmiy seysmik kuch kiritilishi lozim:

(5)

Seysmik taʼsir chogʻida tuproqni toʻyintiruvchi suvning devorga boʻlgan bosimi statik hisobdagi kabi aniqlanishi lozim. Uning oʻzgarish seysmik taʼsirini hisobga olgan xolda tuproqning devorga koʻrsatadigan bosimi hisobga toʻyingan tuproqning solishtirma ogʻirligini kiritish yoʻli bilan hisobga olinadi.

Tuproq yuzasini suv ostida boʻlgan xollarda uning damlovchi devorga boʻlgan faol qc va (passiv) nofaol q*c bosimlarini hisoblashda, tuproq yuzasiga suvning gidrodinamik bosimi r hisobga olinishi lozim, uning miqdori 3.25 b. ga binoan aniqlanuvchi shu chuqurlikda boʻlgan devorga beriluvchi gidrodinamik bosimga teng etib qabul qilinadi.

r>0 gidrodinamik bosim tuproqning faol bosimini aniqlashda va r (passiv) va nofaol bosimni aniqlanishi toʻgʻridir. Chunki γs hajmiy kuchlar va r yuza kuchlar parallel emaslar, shuning uchun damlovchi devorlarga tuproqning bosimini aniqlash uchun umumiyroq formulalar qoʻllanishi zarur.

a burchakning qiymatlarida (10 dan kichik) binobarin, kichik q va r/γsN qiymatlarida ulardagi γsN qiymatlarga taxminiy yoʻsinda r bosimni(ga parallel boʻlmagan γvzv qiymatga emas) qoʻshish bilan (uning ishorasini hisobga olgan xolda) qs va q*s bosimlarni (1) formula boʻyicha aniqlanishga yoʻl qoʻyiladi. Chunki q*s (passiv) nofaol bosim tuproqning yuqori qavatlarida, γsN r, boʻlishida hisoblar boʻyicha manfiy ishorali ravishda hisoblanadi, uning noqovushqoq tuproq tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlmaydi Bu doirada q*s qq 0 etib olinishi lozim, tuproqni toʻyintiruvchi suvning bosimi tuproqning seysmik bosimiga bogʻlik boʻlmagan ravishda hisobga olinadi (masalan uni r dan yuza yaqinida “0” gacha Nqqr/γs chuqurlikda soʻnuvchi deb qabul qilinadi)

1 Rasm. Seysmik taʼsirlar chogʻida tuproqning damlovchi devorga koʻrsatadigan qs faol va qs* (passiv) nofaol bosimlarni aniqlash sxemasi