Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida (3147-son)

03.04.2019

Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining

Qarori

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2019-yil 3-aprelda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3147]

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sogʻliqni saqlash vazirligi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mudofaa vaziri B. KURBANOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

11-son

Milliy gvardiya qoʻmondoni B. TASHMATOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

8-son

Favqulodda vaziyatlar vaziri v.b. T. XUDAYBERGENOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

5-son

Davlat xavfsizlik xizmati raisi A. AZIZOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

6-son

Ichki ishlar vaziri P. BOBOJONOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

23 qq-son

Sogʻliqni saqlash vaziri A. SHADMANOV

Toshkent sh.,

2019-yil 14-mart,

37-son

Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiyasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi va Sogʻliqni saqlash vazirligining 2019-yil 14-martdagi 11, 8, 5, 6, 23 qq, 37-son qaroriga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi

NIZOM

Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni (keyingi oʻrinlarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish deb yuritiladi) tashkil etish va amalga oshirish tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi (keyingi oʻrinlarda Mudofaa vazirligi deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi (keyingi oʻrinlarda Milliy gvardiya deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligida (keyingi oʻrinlarda FVV deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmatida (keyingi oʻrinlarda DXX deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi (keyingi oʻrinlarda IIV deb yuritiladi) harbiy tuzilmalarida tashkil etiladi va amalga oshiriladi.

2. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun mudofaa ishlari boshqarmalari (keyingi oʻrinlarda MIB deb yuritiladi) va mudofaa ishlari boʻlimlarida (keyingi oʻrinlarda MIBB deb yuritiladi) — tibbiy komissiyalar, Mudofaa vazirligi, DXX, IIVda harbiy-tibbiy komissiyalar (keyingi oʻrinlarda HTK deb yuritiladi) tashkil etiladi.

3. DXXda harbiy xizmatni oʻtayotgan muddatli harbiy xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar.

4. IIV harbiy tuzilmalardagi harbiy xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK mazkur Nizomga amal qiladilar.

2-bob. HTK va tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, ularning huquqlari va majburiyatlari

5. Tibbiy komissiyalar va HTK oʻz faoliyatini tashkil etishda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining buyruqlari, direktivalari va mazkur Nizom qoʻllaniladi.

6. Tibbiy komissiyalar va HTK quyidagicha boʻlinadi:

tashkiliy tuzilishi boʻyicha — shtatli va shtatdan tashqari;

huquqlarining davomiyligi boʻyicha — doimiy va vaqtincha faoliyat yurituvchi;

tashkil topgan joyi boʻyicha — garnizon, gospital, harbiy boshqaruv tizimining mahalliy organlari;

maqsadiga koʻra — tibbiy-uchuvchilik, sanatoriy-saralash va muqobil.

7. Mudofaa vazirligida shtatli HTK — Markaziy harbiy tibbiy komissiya (keyingi oʻrinlarda MHTK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligida (keyingi oʻrinlarda Sogʻliqni saqlash vazirligi deb yuritiladi) shtatli tibbiy komissiya — Respublika muqobil tibbiy komissiyasi (keyingi oʻrinlarda RMTK deb yuritiladi) hisoblanadi.

8. RMTK, Qoraqalpogʻiston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasining tuzilish tartibi, komissiya aʼzolari tarkibi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan shakllantiriladi.

9. MHTK maxsus vazifalarni bajaruvchi harbiy-tibbiy muassasa hisoblanadi hamda bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasiga boʻysunadi. MHTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTK boʻysunadi.

MHTK oʻz faoliyatini tashkil etishda harbiy-tibbiy ekspertizaning boshqaruv hujjatlaridan tashqari, Mudofaa vazirligi tasarrufidagi harbiy qism, muassasa, tashkilot va korxonalarning faoliyatini tashkil etish boʻyicha boshqaruv hujjat talablarini qoʻllaydi.

MHTK yuklatilgan vazifalarni bajarish vaqtida harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida oʻtkaziladigan choralarni tashkil etish va amalga oshirish uchun Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markazi, DXX, IIV markaziy harbiy-tibbiy komissiyalari, RMTK, shuningdek boshqa tashkilotlar bilan birgalikda tadbirlarni oʻtkazadi.

10. MHTK tashkiliy tuzilishi Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vaziri tomonidan tasdiqlanadigan shtatga muvofiq belgilanadi.

MHTKda oʻzining nomlanishiga ega boʻlgan muhrlar, shtamplar va blanklar, shuningdek oʻzining faoliyatini olib borishi uchun boshqa rekvizitlar mavjud.

11. MHTK boshligʻi bevosita Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga boʻysunadi. MHTK boshligʻi MHTK raisi lavozimiga yuklatilgan majburiyatlarini bajarishda, harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha boshqaruv hujjatlaridan foydalanadi.

12. MHTK alohida bir mutaxassislik (terapiya, jarrohlik, nevrologiya, psixiatriya, otolaringologiya, oftalmologiya, dermatovenerologiya va boshqalar) boʻyicha klinik tayyorgarlikni oʻtagan, harbiy qism va harbiy-tibbiy muassasalar boʻyicha ish tajribasiga ega boʻlgan malakali shifokorlar bilan butlanadi.

MHTK boshligʻi (raisi) ekspert hujjatlarni koʻrib chiqish va komissiya yigʻilishida qatnashish uchun shtatdagi komissiya aʼzolaridan tashqari komissiyaning boshqa shifokor-mutaxassislarini komissiya aʼzosi sifatida jalb qilish huquqiga ega. Zarurat tugʻilganda, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻining ruxsati bilan komissiya yigʻilishida komissiya aʼzosi sifatida Mudofaa vazirligining bosh tibbiy mutaxassislari ishtirok etishi mumkin.

13. MHTK quyidagi huquqlarga ega:

Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarining asosli ekanligini koʻrib chiqish, tasdiqlash va tasdiqlamaslik, asoslash, bekor qilish yoki xulosani oʻzgartirish, xulosa qabul qilish;

fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy-hisob mutaxassislik boʻyicha xizmatga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisidagi oʻzining hamda Mudofaa vazirligi HTK va tibbiy komissiyalarining xulosalarini koʻrib chiqishga;

harbiy xizmatni (harbiy yigʻinni) oʻtagan va oʻtayotgan fuqarolarning kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarini, shu jumladan oʻlimga olib kelgan kasallik, shikastlanish, yaradorlik, jarohatlarni harbiy xizmat (harbiy yigʻin) oʻtash bilan sababiy bogʻliqligi boʻyicha xulosa qabul qilishga, HTK va tibbiy komissiyalar xulosalarini, zarurat tugʻilganda oʻzining xulosasini qayta koʻrib chiqishga;

Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTK faoliyatini nazorat qilishga;

harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va harbiy-taʼlim muassasalarda (keyingi oʻrinlarda HTM deb yuritiladi) profilaktika, davolash-diagnostika ishlari va harbiy-tibbiy ekspertiza holatini, shu jumladan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism harbiy xizmatchilari tibbiy tekshiruv va davolanishdan oʻtayotgan davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarini tekshirish;

davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlar orasida davolash-sogʻlomlashtirish ishlarini tashkil etilishini nazorat qilish hamda uning natijalarini monitoring qilish;

Mudofaa vazirligining barcha tibbiy komissiyalari va HTKga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha koʻrsatma hamda tushunchalar berish;

harbiy qism komandirlari (muassasa boshliqlari) yoki RMTK tomonidan yoʻllangan fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, zarurat boʻlganda ularni Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki HTKga tibbiy tekshiruvlarni oʻtkazish uchun (shu jumladan statsionar ravishda) yoʻllash;

ekspert xulosa qabul qilish uchun zarurat boʻlganda shaxsiy va nafaqa jildni, tibbiy hujjatlarni, xizmat tekshiruvi, tergovgacha boʻlgan tekshiruv, jinoiy ish materiallarini (bir oydan oshmagan muddatda qaytarish sharti bilan), shu jumladan tavsifnomalar, arxiv maʼlumotlar, buyruqdan koʻchirmalar, dalolatnomalar, bayonnomalar va boshqa hujjatlarni talab qilib olishga;

zarurat boʻlganda, fuqarolar tibbiy tekshiruvlarining natijalarini baholash, tahlil qilish, jamlash uchun tibbiy komissiyalar va HTKdan, harbiy-tibbiy, davolash-profilaktika muassasalaridan (ularni shakl va xususiyligidan qatʼiy nazar), harbiy qism, HTMdan qoʻshimcha maʼlumotlarni, aniqlik kirituvchi va toʻldiruvchi hisobotlarni talab qilishga;

harbiy-tibbiy muassasalar va HTMda tashkil qilingan HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish uchun komissiya aʼzosi sifatida ruxsat berilgan Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari vrach-mutaxassislar tarkibini aniqlash, zarurat boʻlganda ularni oʻzgartirishga;

harbiy-tibbiy ekspertiza masalalarini hal qilish uchun Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarning shifokor-mutaxassislarini jalb qilishga;

Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha maʼruza qilishga.

14. MHTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklanadi:

Mudofaa vazirligida harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etish, Mudofaa vazirligi HTK hamda tibbiy komissiyalarga rahbarlik qilish;

Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK faoliyatini nazorat qilish, hamda ularga uslubiy va amaliy yordam koʻrsatish;

harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKga tushuntirish ishlarini olib borish;

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarini (keyingi oʻrinlarda Qurolli Kuchlar deb yuritiladi) butlash uchun kelgan yangi chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarning salomatligi va jismoniy rivojlanish holatini inobatga olgan holda, Qurolli Kuchlar turlari, qoʻshin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha toʻgʻri taqsimlash, alohida harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha tibbiy tanlov nomzodlarni oʻqitish maqsadida oʻrganish, tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻriklardan oʻtkazish tadbirlarini nazorat qilish ushbu ishlarda uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish;

harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism, HTMda profilaktik, davolash-diagnostika ishlarini, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va holatini nazorat qilish;

chaqiriluvchilar, harbiy xizmatchilarga davolash-profilaktika muassasalarida oʻtkazilgan tibbiy tekshiruv va davolanishlarining toʻlaqonligi va sifatini, shuningdek chaqiriluvchilar orasida oʻtkazilgan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarining sifatini nazorat qilish;

harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha harbiy-tibbiy muassasalar, harbiy qism va HTM shifokorlari tarkibining tahsil olishida uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish;

oʻquv, maxsus yoki nazorat yigʻinlariga chaqirilgan, shuningdek sogʻligi uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq boʻlgan mutaxassisligi boʻyicha ishlayotgan, tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etishni nazorat qilish, bu ishda ularga uslubiy hamda amaliy yordam koʻrsatish;

Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan qonunchilik hujjatlariga muvofiq, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTK xulosalarining asosliligini koʻrib chiqish;

oʻzining xulosasini, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini nazorat tartibida murojaat boʻlganda hamda boshqa zaruriy holatlarda qayta koʻrib chiqish;

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safidan salomatligiga koʻra muqaddam boʻshatilgan fuqarolar, davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazish natijasida muqaddam chiqarilgan xulosalar qayta koʻrib chiqilganda yoki sogʻlom deb topilganda ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarni nazorat tariqasida va boshqa asos boʻlgan hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

Mudofaa vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari va harbiy-tibbiy muassasalarining boshqa shifokor-mutaxassislari bilan birgalikda harbiy mehnatning zararli va noqulay omillarini harbiy xizmatchilarning sogʻligi holatiga taʼsirini tahlil qilish, ularni davolanish va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini baholash;

harbiy xizmatchilarning Qurolli Kuchlar safidan salomatligiga koʻra, harbiy xizmatda boʻlishi chegara yoshiga yetmasdan boʻshatilishining oldini olish va ularni harbiy mutaxassislik boʻyicha noloyiq deb topilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida profilaktika, davolash-diagnostika ishlarini va harbiy-tibbiy ekspertizani yaxshilash boʻyicha birgalikda takliflar ishlab chiqish;

harbiy-tibbiy ekspertizaning ijobiy tajribalarini oʻrganib chiqish va umumlashtirish, uning ilgʻor boʻlgan shakl hamda uslublarini Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning amaliyotiga tatbiq qilish;

Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqotni tashkil etish hamda mazkur ishlar boʻyicha rahbarlik qilish;

harbiy-tibbiy ekspertizaga jalb qilinayotgan shifokor-mutaxassislar, oʻrta boʻgʻim tibbiy xodimlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish;

harbiy-tibbiy ekspertiza boʻyicha qonunchilik hujjatlariga, oʻquv va uslubiy qoʻllanmalariga aniqlik, qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish boʻyicha takliflar ishlab chiqib, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga taqdim etish;

Mudofaa vazirligi qoʻshinlarida harbiy-tibbiy ekspertizaning holati va natijalari boʻyicha belgilangan shaklda Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻiga, zarurat boʻlganda yuqori qoʻmondonlikka, maʼlumotnoma taqdim etish.

15. MHTK Mudofaa vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi tibbiyot bosh mutaxassislari, Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari va Sogʻliqni saqlash vazirligi davolash-profilaktika muassasalarining shifokor-mutaxassislari bilan birga quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha standartlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi:

chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sogʻligiga nisbatan qoʻyiladigan talablarni;

chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, shuningdek harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uslublarini;

muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga, HTMga kirayotgan fuqarolarni, harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlarning sogʻligi hamda jismoniy rivojlanish holatiga muvofiq, Qurolli Kuchlar turlariga, qoʻshin shakllariga va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha xizmatga belgilash va taqsimlash maqsadga muvofiqligiga koʻrsatmalarni;

Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida va sharoiti ogʻir iqlimli hududlarda harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatni oʻtashiga, ularning oila aʼzolarini yashashiga qarshi tibbiy koʻrsatmalarni;

harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolar uchun qarshi tibbiy koʻrsatmalarni.

16. MHTK Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markazi bilan birgalikda quyidagilarni amalga oshiradi:

oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarni Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatga tayyorlashning tibbiy taʼminoti ustidan nazorat, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etishda, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishni nazorat qilishni;

MIB, MIBB va Sogʻliqni saqlash vazirligining hududiy organlariga harbiy-tibbiy ekspertizani tashkil etishda amaliy hamda uslubiy yordam koʻrsatishni;

munozarali holatlar yoki chaqiruv komissiyalarining xulosasidan norozi boʻlgan fuqarolar murojaat qilganda, Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKning xulosalarini qayta koʻrib chiqishni;

fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish, tahlil natijalari boʻyicha yuqorida koʻrsatib oʻtilgan harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish sifatini yaxshilash uchun amaliy choralarni ishlab chiqishni;

Mudofaa vazirligi tibbiy komissiyalari va HTKda harbiy-tibbiy ekspertiza samaradorligini oshirish maqsadida, fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga jalb qilingan shifokor-mutaxassislar bilan birgalikda ilmiy-amaliy, yoʻl-yoʻriq beruvchi uslubiy mashgʻulotlarni va boshqa tadbirlarni oʻtkazadi.

17. Shtatdan tashqari tibbiy komissiyalar va HTK tashkil etilgan muassasa tarkibida oʻz faoliyatini yuritadi. Shtatdan tashqari doimiy faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi:

gospital HTK;

garnizon HTK;

Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitali (keyingi oʻrinlarda MHKG deb yuritiladi) huzuridagi gospital tibbiy-uchuvchilik komissiyasi (keyingi oʻrinlarda TUK deb yuritiladi);

Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari va harbiy havo kuchlarining (keyingi oʻrinlarda HHMQ va HHK) aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK;

MIB huzuridagi tibbiy komissiya;

sanatoriy-saralash komissiyasi.

Shtatdan tashqari vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiyalar va HTKga quyidagilar kiradi:

Mudofaa vazirligi va Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK;

uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM huzuridagi TUK;

MIBB huzuridagi tibbiy komissiya;

Qoraqalpogʻiston Respublikasi (viloyat) muqobil tibbiy komissiyasi.

18. Shtatdan tashqari tashkil etilayotgan harbiy-tibbiy komissiyalar Mudofaa vazirligi tasarrufidagi birlashma, garnizon va harbiy tibbiy muassasalar roʻyxati Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi tomonidan bir yilga belgilanadi.

Mudofaa vazirligi birlashmalari, garnizonlari va harbiy-tibbiy muassasalarining tashkiliy-shtat tuzilmasiga oʻzgartirishlar kiritilsa, yuqorida bayon etilgan roʻyxatga tegishli oʻzgartirishlar kiritiladi.

19. MHTK boshligʻining taqdimnomasiga muvofiq, Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi tomonidan garnizonlar va harbiy-tibbiy muassasalar huzuridagi shtatdan tashqari garnizon, gospital HTK, TUK, sanatoriy-saralash komissiyalarining raislari va ularning oʻrinbosarlari shaxsiy tarkibi bir yilga belgilanadi.

Shtatdan tashqari HTK aʼzolari va kotibalarining shaxsiy tarkibini MHTK tomonidan bir yilga belgilanadi. Tibbiy komissiya va HTK tarkibida komissiya raisi bilan shifokor-mutaxassislarning soni toq boʻlishi lozim.

HHMQ va HHK tibbiy taʼminot xizmati boshligʻining taqdimnomasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining oʻrinbosari HHMQ va HHK qoʻmondoni tomonidan HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUKning shaxsiy tarkibi bir yilga tasdiqlanadi.

Komissiyalar tarkibiga kirgan harbiy xizmatchilar va Qurolli Kuchlar xizmatchilarining xizmat joyi oʻzgarganda yoki Qurolli Kuchlar safidan boʻshatilgan hollarda, tegishli mutasaddi shaxslar tomonidan ushbu komissiya tarkibiga oʻzgartirishlar kiritiladi.

20. Gospital HTK harbiy gospitalda (harbiy lazaretda) tashkil etiladi. Harbiy gospital (harbiy lazaret) boshligʻining buyrugʻi bilan komissiya raisi, komissiya aʼzolari va kotibadan iborat boʻlgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi.

MHKG huzurida klinik ixtisosligiga koʻra bir necha HTK tashkil etiladi: jarrohlik, terapiya, ruhiy va asab kasalliklar, yuqumli kasalliklar boʻyicha, shuningdek gospital TUK tashkil etiladi.

21. Garnizon HTK, mazkur garnizon hududida joylashgan harbiy-tibbiy muassasa huzurida garnizon boshligʻining buyrugʻi bilan tashkil etiladi. Garnizon boshligʻining mazkur buyrugʻi bilan komissiya raisi, komissiya aʼzolari va kotibadan iborat boʻlgan HTKning shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi (Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK bundan mustasno).

Poliklinika boshligʻining buyrugʻi bilan Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK shaxsiy tarkibi tasdiqlanadi.

22. Garnizon (harbiy-tibbiy muassasa huzurida) sanatoriy-saralash komissiyasi kalendar yili muddatiga, garnizon tibbiy taʼminot xizmati taqdimnomasiga muvofiq hamda Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi va MHTK bilan kelishilgan holda garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshligʻining buyrugʻi bilan tashkil etiladi.

MHKG va Markaziy poliklinika huzuridagi sanatoriy-saralash komissiyalarining shaxsiy tarkibi yuqori matndagi harbiy-tibbiy muassasalar boshliqlari tomonidan tasdiqlanadi.

23. Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasining taqdimnomasiga muvofiq HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari va ularning oʻrinbosarlari Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. HTM huzuridagi HTK (TUK) raislari etib odatda, MHTK shtatli aʼzolari, ularning oʻrinbosarlari sifatida esa tegishli HTM tibbiy taʼminot boshliqlari tayinlanadi.

Qolgan komissiya aʼzolari Mudofaa vazirligi Tibbiy taʼminot boshqarmasi boshligʻining buyrugʻi bilan tasdiqlanadi. Komissiya aʼzolari sifatida Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalarining shifokor mutaxassislari jalb etiladi.

Milliy gvardiya HTM huzuridagi HTK tarkibi Milliy gvardiya qoʻmondoni tomonidan tasdiqlanadi.

24. HTK quyidagi huquqlarga ega:

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizom va Oʻzbekiston Respublikasida harbiy-tibbiy ekspertiza oʻtkazish reglamentini belgilaydigan boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq xulosalarni qabul qilish;

harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida mazkur harbiy-tibbiy muassasaga biriktirilgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini, shuningdek davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi davolash-profilaktika muassasalarida Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarining diagnostika va davolash-sogʻlomlashtirish ishlarini tashkil etishni nazorat qilish.

25. HTK zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi:

Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilarini, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari, chaqiriluvchilar, HTMga kirayotgan nomzodlar, harbiy xizmatga majburlar, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

harbiy-tibbiy muassasaga yotqizish oʻz vaqtida va asosliligini, tibbiy tekshiruv va davolashning toʻlaqonligini hamda sifatini, yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarni oʻz vaqtida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilishi, davolanishga (tekshiruvga) muhtojlarni muddatidan oldin asossiz chiqarilishini ogohlantirish yoki ularni davolash (tekshiruv) kunidan koʻp muddat davomida asossiz ushlab turilishini nazorat qilish;

harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlar (muassasalar) shaxsiy tarkibining tibbiy taʼminotini tashkil etish va uning holatini nazorat qilish, shuningdek ularning sogʻligi va jismoniy rivojlanish holatiga koʻra qoʻshin shakllari va harbiy-hisob mutaxassisligi boʻyicha taqsimlanishini nazorat qilish;

harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, garnizon (harbiy-tibbiy muassasaning javobgarlik) hududida joylashgan harbiy qismlarda (muassasalarda) profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish, shuningdek HTKning muqaddam chiqargan xulosalarining ijro etilishini nazorat qilish;

tibbiy va ekspert hujjatlarni sifatli rasmiylashtirishni nazorat qilish;

harbiy xizmatchilarning davolash yakunlarini oʻrganib chiqish, biriktirilgan harbiy qismlar (muassasalar) harbiy xizmatchilarning umumiy kasallanish soni, yotqizilishi, harbiy xizmatdan boʻshatilishi boʻyicha takliflar ishlab chiqish va garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) boshligʻiga taqdim qilish;

komissiya ishi natijalarini umumlashtirish, tahlil qilish, MHTKga oʻz vaqtida HTKning faoliyati natijalarining hisobot davri va yil yakuni boʻyicha xabarnoma berish;

garnizon (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari, oʻrta boʻgʻin tibbiyot xodimlarini harbiy-tibbiy ekspertiza masalalari boʻyicha garnizonning (harbiy-tibbiy muassasaning) qoʻmondonlik va maxsus tayyorgarlik mashgʻulotlari tizimida tayyorlash.

26. MIB va MIBB huzuridagi tibbiy komissiyalarning tuzilish tartibi, komissiya aʼzolari tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-martdagi PQ-4630-son qarori bilan tasdiqlangan Fuqarolarni muddatli harbiy va muqobil xizmatlarga chaqirish, safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga olish boʻyicha komissiyalar faoliyatini tashkil etish tartibi toʻgʻrisida nizom asosida belgilanadi.

27. Tibbiy komissiya quyidagi huquqlarga ega:

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizomiga muvofiq xulosalarni qabul qilish;

quyi turgan tibbiy komissiyalarning faoliyatini tekshirish va ularning xulosalarini qayta koʻrib chiqish, MHTKda koʻrib chiqiladigan va tasdiqlanadigan xulosalar bundan mustasno;

harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalarida profilaktik va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etilishi va holati, shuningdek hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil boʻlinmalarining (keyingi oʻrinlarda oʻsmirlar boʻlinmalari deb yuritiladi) faoliyatini tekshirish.

28. Tibbiy komissiya zimmasiga quyidagi majburiyatlar yuklatiladi:

fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish vaqtida chaqiriluvchilarni harbiy xizmatga majburlar, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik boʻyicha tayyorlash markazlari, HTM, “Temurbeklar maktablari”ga kirayotgan nomzodlar, lozim boʻlganda boshqa toifadagi fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

quyi turgan tibbiy komissiyalar faoliyatining tashkil etilishi va ahvolini nazorat qilish;

harbiy-tibbiy ekspertiza manfaatlari maqsadida, oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etish va holatini, shuningdek hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi oʻsmirlar boʻlinmalarining faoliyatini tekshirish;

tibbiy komissiya faoliyatining natijalarini umumlashtirish va tahlil qilish;

Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil markaziga va MHTKga bajarilgan ishlar natijasi boʻyicha, shuningdek oʻsmir va chaqiriluvchilar davolanadigan davlat sogʻliqni saqlash tizimining davolash-profilaktika muassasalarida profilaktika va davolash-diagnostika ishlarini tashkil etishda aniqlangan kamchiliklar va ushbu kamchiliklarni bartaraf qilish rejasi, shu jumladan hududiy koʻp tarmoqli bolalar tibbiy markazlari va tuman (shahar) tibbiyot birlashmalaridagi oʻsmirlar boʻlinmalarining faoliyati natijalari toʻgʻrisida maʼlumotlar taqdim qilish.

29. Ish yuritish, yozma muloqot, moddiy-texnik taʼminotni amalga oshirish huzurida shtatdan tashqari tibbiy komissiya yoki HTK tashkil etilgan muassasa zimmasiga yuklatiladi.

3-bob. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi

30. Fuqarolarga tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval, mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar roʻyxatiga muvofiq majburiy diagnostik tadqiqotlar, zaruriyat tugʻilganda tibbiy koʻrsatmalarga koʻra boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi.

31. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunduzgi yorugʻlikda maxsus ajratilgan yorugʻ, issiq va keng xonalarda oʻtkaziladi. Kunduzgi yorugʻlik yetarli boʻlmagan sharoitlarda sunʼiy yorugʻlik shifokorlarning ishlashi uchun yetarli boʻlishi lozim. Har bir shifokorga alohida xona ajratiladi.

Shifokor-mutaxassislarning xonalari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan tibbiy komissiyalar va HTK shifokor-mutaxassislarning xonalarini jihozlash uchun boʻlgan dori vositalari va tibbiy uskunalar roʻyxatiga muvofiq lozim boʻlgan dori vositalari hamda tibbiy uskunalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

32. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning sogʻligi, salomatligiga oid shikoyati bor yoki yoʻqligidan qatʼiy nazar, soʻrov asosida har tomonlama obyektiv tekshiruvlar yordamida aniqlanadi.

Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar tomonidan ularning salomatligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilgan, shuningdek dispanser kuzatuviga oid turli tibbiy hujjatlarning taqdim etilishi, ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishidan ozod qilinmaydi.

Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy hujjatlari, tavsifnomalari oʻrganilib, shaxsiy yigʻma jildi va boshqa hujjatlari bilan tanishib chiqqach, qanday shikoyatlari borligini soʻrab bilib, anamnezi yigʻilgandan keyin, shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi.

33. Tibbiy komissiya yoki HTK tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jarayonida mazkur Nizomning 3-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha koʻrsatmalar asosida fuqaroni koʻrikdan oʻtayotgan davrdagi sogʻligi va jismoniy rivojlanish holatini oʻrganib, unga baho beradi. Ayollar shifokor-ginekolog tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi shart.

Harbiy tibbiy ekspertizaning shifokor-mutaxassislari ommaviy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish vaqtida qisqa vaqt sarflagan holda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisida toʻliq tasavvur hosil qilish imkonini beruvchi maxsus (harbiy) tekshiruv usulidan foydalaniladi. Shu maqsadda, aʼzo va tizimlarning tekshiruvi aniq belgilangan tartib hamda shunday ketma-ketlikda oʻtkaziladi-ki, bunda uni oʻtkazishga kam vaqt sarf qilinadi va tekshiruvlarning biror-bir usuli boshqalarining oʻtkazilishini qiyinlashtirmaydi.

34. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarni tekshiruv jarayonida muhimi, faqatgina jismoniy jihatdan nuqson topish yoki kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asorati xususiyatlarini aniqlash emas, balki kasallangan aʼzo faoliyatiga oid buzilish hamda kompensatsiya darajasi va umuman organizmning faoliyatga oid moslashuvchanligini aniqlash lozim, chunki ushbu omil tegishli ekspert xulosasini chiqarishga asos boʻladi.

35. Meʼyordan farq qiluvchi koʻrsatkichlar mavjud boʻlgan barcha holatlarda, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs aniqlangan oʻzgarishlardan kelib chiqqan holda, mukammal tekshiruvdan oʻtkazilishi va tegishli shifokor — mutaxassislar tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi lozim. Agar ambulatoriya sharoitdagi tekshiruvlardan soʻng ham tashxis noaniqligicha qolsa yoki shubha tugʻdirayotgan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs statsionar sharoitdagi tekshiruvlarga yuboriladi.

36. Avval tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan mazkur Nizomning 4-ilovasida keltirilgan kasalliklar, jismoniy nuqsonlar jadvali va ayrim moddalarga beriladigan sharhlar (keyingi oʻrinlarda kasalliklar jadvali deb yuritiladi) 8-, 9-, 14-, 15-, 16-, 17-, 18-, 20-, 21-, 68-, 69-, 82-moddalari (moddalarning bandlari) boʻyicha F yoki E yaroqlilik toifalari tayinlangan shaxslar takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi.

37. Rezerv yoki zaxirada turgan ofitserlarni rezerv toifasi, harbiy — hisob mutaxassisligi va rejalashtirilgan lavozimga koʻra tibbiy koʻrikdan oʻtkazishning davriyligi Mudofaa vazirligi tomonidan belgilanadi.

Qurolli Kuchlar safining birinchi toifa rezervi hisobida turgan, jangovar boʻlinmalar va jangovar taʼminot harbiy boʻlinmalariga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish oraligʻi 5 yildan oshmasligi lozim.

Qurolli Kuchlar safining ikkinchi toifa rezervi hisobida turgan, texnik va front orti taʼminoti harbiy boʻlinmalarga rejalashtirilgan rezervdagi yoki zaxiradagi ofitserlarni navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish oraligʻi 7 yildan oshmasligi lozim.

4-bob. Fuqarolarning sogʻligi holatiga nisbatan qoʻyiladigan talablar

38. Fuqaroni harbiy xizmatga, harbiy — hisob mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqliligi tibbiy komissiya va HTK tomonidan fuqarolarning sogʻligi holatiga nisbatan qoʻyiladigan talablarga muvofiq aniqlanadi.

Fuqarolarning sogʻligi holatiga nisbatan qoʻyiladigan talablar — fuqarolar sogʻligi va jismoniy rivojlanishini tavsiflovchi tibbiy koʻrsatkichlar boʻlib, ularga muvofiq fuqarolarni harbiy xizmatga, harbiy mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifalari aniqlanadi.

39. Kasalliklar jadvali bilan fuqarolar sogʻligining holatiga nisbatan qoʻyiladigan asosiy talablar belgilanadi. Mazkur Nizomning 5-ilovasida keltirilgan fuqarolar sogʻligi va jismoniy rivojlanishining holatiga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar roʻyxati (keyingi oʻrinlarda qoʻshimcha talablar roʻyxati deb yuritiladi) hamda mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan meʼyorda va oziqlanish buzilishlaridagi fuqarolarning boʻyi va tana vazni nisbatining jadvaliga (keyingi oʻrinlarda boʻy va tana vazni nisbatining jadvali deb yuritiladi) muvofiq, kasalliklar jadvalida qayd etilmagan fuqarolar sogʻligining holatiga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar belgilanadi.

40. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan fuqarolar kasalliklar jadvalining quyidagi ustunlari boʻyicha taqsimlanadi:

I-ustun — chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassisliklar boʻyicha tayyorlash markazlariga tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan), harbiy taʼlim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha oʻquv boʻlinmalariga (harbiy taʼlim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolar; oddiy askar va serjant harbiy unvonlari mavjud boʻlgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalariga muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan (oʻtayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar; oddiy askarlar tarkibidagi Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV, DXX, IIV harbiy tuzilmalarining muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari; HTMning 1-bosqich kursantlari;

II-ustun — Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolar; HTMning kursantlari; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga, xorijiy davlatlar HTMning birinchi bosqichidan tahsil olish uchun yuborilayotgan HTMning birinchi bosqich kursantlari;

III-ustun — ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan (oʻtayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan ofitserlar va generallar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar; HTMning bitiruvchi bosqich kursantlari.

IV-ustun — oddiy askar va serjantlar tarkibidagi lavozimlarda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar; Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan yuqori matndagi fuqarolar; HTMning ikkinchi va yuqori bosqich (bitiruvchi bosqich bundan mustasno) kursantlari;

V-ustun — harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVVning harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar;

41. Organizmga salbiy taʼsir koʻrsatadigan, kasbiy kasalliklar paydo boʻlishining yuqori darajali xavfi mavjud boʻlgan lavozimlar, mutaxassisliklar va ishlarga jalb etiladigan hamda mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq boʻlgan lavozimlar hamda harbiy — hisob mutaxassisliklar roʻyxatiga kirgan fuqarolar kasalliklar jadvalining V-ustuni boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

42. Harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan fuqarolarning tibbiy tekshiruv miqdori, shuningdek yuqori matndagi harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan ishlayotgan shaxslar orasida davolash-profilaktika chora-tadbirlari Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga muvofiq belgilanadi.

5-bob. Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolarining sogʻligi tufayli ogʻir iqlim sharoitli hududlarda xizmatni oʻtash (yashash) imkoniyatini aniqlash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi

43. Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolari salomatligiga koʻra quyidagi ogʻir iqlim sharoitli hududlarda xizmatni oʻtash (yashash) imkoniyati boʻlmaganda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi:

Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Navoiy, Surxondaryo viloyatlari, Buxoro viloyati Qorovulbozor tumani, Qashqadaryo viloyati Muborak tumani, Qamchiq dovoni (Toshkent va Namangan viloyatlari hududida);

baland togʻli hududlari (dengiz sathidan 2500 m va undan baland);

Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga.

44. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan hududlarda xizmat qilishga oʻtkazilayotgan yoki xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar yoki ularning oila aʼzolarida ushbu hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) toʻsqinlik qiladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari mavjudligi toʻgʻrisida oʻrnatilgan tartibda murojaat qilganlarida, mazkur Nizomning 46-bandiga muvofiq, harbiy-tibbiy komissiyasiga salomatligiga koʻra harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga, ular ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan holatlarda esa, ularni mazkur hududlarda xizmatni oʻtash imkoniyatlarini aniqlash uchun yuborilishlari mumkin. Ularning oila aʼzolari ham mazkur hududda yashash imkoniyatini aniqlash uchun xuddi shunday tartibda yuborilishlari mumkin.

Harbiy xizmatchining oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq belgilanadi.

45. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarini harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomga muvofiq, harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetgan harbiy xizmatchilar oʻzi yoki oila aʼzolarining salomatligiga koʻra, ushbu hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) imkoniyati yoʻqligi toʻgʻrisidagi masalani koʻtargan taqdirda, harbiy xizmatdan rezervga (isteʼfoga) boʻshatilishi oldidan, oʻrnatilgan tartibda harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuboriladi. Ularning oila aʼzolari tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuborilmaydi.

46. HTKga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllash quyidagicha amalga oshiriladi:

mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarga xizmatni oʻtash uchun yuborilayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar va ularning oila aʼzolarini harbiy okruglar qoʻshinlarning qoʻmondonlari, ularga teng va yuqori qoʻmondonlik qarori bilan;

mazkur Nizomning 43-bandida qayd etilgan hududlarda xizmatni oʻtayotgan ofitserlar tarkibidagi shaxslar hamda Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotganlar va ularning oila aʼzolarini Mudofaa vazirligi bosh boshqarmalarining boshliqlari, ularga teng va yuqori qoʻmondonlik qarori bilan;

oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini qoʻshilma komandirlarining (muassasa boshliqlarining) qarori bilan.

47. Harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmalari boshligʻi tomonidan harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzolariga berilgan HTKga mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanmada quyidagilar koʻrsatiladi:

harbiy xizmatchiga — uning salomatligiga koʻra harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini aniqlash, ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan holatlarda xizmatni aniq bir hududda yoki aholi punktida oʻtash imkoniyatini aniqlash uchun yuborilayotganligini;

harbiy xizmatchining oila aʼzolariga — HTK tomonidan muayyan hudud yoki aholi punktida yashash imkoniyatini aniqlash kerakligini;

Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga yuborilayotgan harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolariga — ularning salomatligiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga ogʻir iqlimli davlatlarga xizmat safariga borish imkoniyatini (oila aʼzolari uchun — borish va yashash imkoniyatini) aniqlash uchun yuborilayotganligini.

Yoʻllanmaga quyidagilar ilova qilinadi:

harbiy xizmatchiga — kasallik kechishining oʻziga xos xususiyatlari, oʻtkazilgan muolajalar samarasi va xizmatni oʻtash joyi iqlim sharoitining sogʻligʻiga taʼsiri haqidagi qism shifokori (shifokor-mutaxassislarning) xulosasi koʻrsatilgan tibbiy tavsifnomasi, tibbiy kitobchasi;

harbiy xizmatchining oila aʼzosiga — mahalliy iqlim sharoitlarining sogʻligiga taʼsiri toʻgʻrisidagi Mudofaa vazirligi harbiy-tibbiy muassasalari yoki davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasalaridagi tekshiruv, davolash va uzoq muddatli kuzatuv natijalari kiritilgan tibbiy hujjatlar.

48. Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish HTK tomonidan batafsil obyektiv tekshiruvlardan soʻng, tibbiy kuzatuvlar va davolanish maʼlumotlarini inobatga olgan holda oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda HTK quyidagilarni inobatga olishi lozim:

ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam mavjud boʻlgan, obodonlashtirilgan hamda qulaylik yaratilgan hudud va garnizonlarda xizmatni oʻtash (yashash) iqlimning salbiy taʼsirini sezilarli darajada kamaytirishi va davolashni samarali olib borishga imkon berishini nazarda tutib, zaruriy tibbiy yordamni olish boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni yuborilayotgan yoki xizmatni oʻtayotgan (yashayotgan) hududning haqiqiy sharoiti va imkoniyatini;

harbiy xizmatchilarning oila aʼzolari ogʻir iqlim sharoitli hududlarda xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq qiyinchiliklarni boshdan kechirmayotganligini;

harbiy xizmatchi yoki ularning oila aʼzolarining sogʻligiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining markaziy hududlari yoki moʻtadil iqlimi boʻlgan boshqa hududlarga oʻtkazish imkoniyatlarining chegaralanganligini.

Shuning uchun HTK mazkur Nizomning 43-bandida koʻrsatilgan hududlarda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar bor degan xulosasini faqatgina harbiy okrug miqyosida kerakli tibbiy yordam koʻrsatishning imkoniyati umuman yoʻq boʻlganda va harbiy xizmatchini ushbu hududlarga yoki ushbu hududlardan boshqa joyga oʻtkazish uning sogʻligini saqlab qolishning birdan-bir chorasi boʻlgan hollarda chiqarish lozim.

49. HTK tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida quyidagilarni aniqlashi shart:

harbiy xizmatchining Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-dekabrdagi PQ-4076-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi nizomga muvofiq harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini;

salomatligiga koʻra imkoniyatlarini: ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli yoki cheklangan ravishda yaroqli deb topilgan harbiy xizmatchida xizmatni oʻtashga, harbiy xizmatchining oila aʼzolarida esa tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni HTKga yuborgan qoʻmondonlik, boshliq tomonidan berilgan yoʻllanmada (hujjatda) koʻrsatilgan hududda yashashga, bunda HTK mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini ogʻir iqlim sharoitida xizmatni oʻtashiga (yashashiga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar roʻyxati amal qiladi;

agar mazkur hududda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar mavjud deb topilsa, harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzosining kasalligini kechishini hisobga olgan holda, avvalo harbiy okrug miqyosida boshqa joyga oʻtkazish imkoniyati va oʻtkazish muddatini.

50. HTK xulosasi mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga kiritiladi.

Oʻzbekiston Respublikasining mazkur hududida xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda HTK quyidagicha xulosa chiqaradi: “______________ hududida xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi koʻrsatmalar yoʻq”. Ushbu xulosa tibbiy koʻrikdan oʻtkazishning sanasi va tashxis koʻrsatilgan holda HTK raisining imzosi bilan harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga, oila aʼzosiga esa uning tibbiy hujjatiga yoziladi. Harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzosini tibbiy koʻrikdan oʻtishga yuborgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasiga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan shakldagi maʼlumotnoma yuboriladi.

Salomatligiga koʻra harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasi tomonidan berilgan yoʻllanmada koʻrsatilgan hududda xizmatni oʻtashga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar topilganda HTK mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma uch nusxada 93-bandda belgilangan tartibda tuziladi. Harbiy xizmatchiga chiqarilgan xulosada avval harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi kasalliklar jadvalining moddasi va ustuniga muvofiq koʻrsatiladi, keyin esa mazkur hududda xizmatga qarshi tibbiy koʻrsatmalarning borligi, xizmat joyini oʻzgartirishga muhtojligi hamda harbiy xizmatchini qaysi yaqinroq hududga (iqlim hududiga) oʻtkazishning maqsadga muvofiqligi va shoshilinchligi qayd etiladi.

Harbiy xizmatchining oila aʼzolariga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning harbiy xizmat va kasallikning sababiy bogʻliqligiga oid bandlari toʻldirilmaydi. “Harbiy unvoni” bandida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning oila boshligʻiga kim boʻlishi (eri, xotini, oʻgʻli, qizi va h.k.) va harbiy xizmatchining harbiy unvoni, familiyasi, ismi va sharifi koʻrsatiladi.

Xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar borligi haqidagi xulosa quyidagi tahrirda chiqariladi: “Mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan “Harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolarini ogʻir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni oʻtashiga (yashashiga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar roʻyxatining ____-moddasi ___-bandiga asosan koʻrsatilgan hududda (qaysi hududligi koʻrsatilsin) harbiy xizmatni oʻtashga (oila aʼzolariga — yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar mavjud”.

Agar tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsda unga nisbatan qarshi tibbiy koʻrsatmalar mavjudligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilayotgan hududda xizmatni oʻtayotgan (yashayotgan) boʻlsa, qarorda uning qaysi yaqin hududlarga oʻtkazilishga (koʻchirilishga) muhtojligi va shoshilinchligi qayd etiladi.

51. Oʻzbekiston Respublikasining u yoki boshqa hududda harbiy xizmatga (yashashga) qarshi tibbiy koʻrsatmalar qayd etilgan HTKning xulosasi mavjud boʻlgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma mazkur Nizomning 92-bandiga muvofiq MHTKda tasdiqlanadi.

MHTK tasdiqlagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi nusxasini taqdim qilgan HTKga qaytaradi, ikkinchi nusxasi tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni taklif qilgan harbiy qism komandiri yoki kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTKda qoldiriladi.

Mazkur Nizomning 94-bandida nazarda tutilgan holatlarda, tasdiqlanmagan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari uni rasmiylashtirgan HTKga tasdiqlanmaslik sabablarini koʻrsatgan holda qaytariladi, uchinchi nusxasi esa MHTK yigʻma jildlariga tikib qoʻyiladi.

Mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma tarzida rasmiylashtirilgan HTK xulosalari MHTKda tasdiqlanmaydi.

52. Harbiy-tibbiy muassasalarida bepul davolanishga imtiyozi boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish zaruriyati tugʻilganda yoki tibbiy tekshiruv oʻtkazish uchun kerakli shifokor-mutaxassislar yoki diagnostika vositalari mavjud boʻlmaganda, ularning tibbiy va boshqa hujjatlari MHTKga yuboriladi. MHTK tibbiy hujjatlar oʻrganib chiqganidan soʻng, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzosiga ogʻir iqlim sharoitli hududlarida yashay olish imkoniyati toʻgʻrisidagi maslahat xulosasi taqdim etiladi.

53. MHTK, shuningdek tibbiy xizmat va harbiy-davolash muassasalarining boshliqlari harbiy xizmatchi va uning oila aʼzolarining tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sifatini qatʼiy nazorat qilishga majburlar.

54. Harbiy xizmatchi yoki uning oila aʼzolarini salomatligiga koʻra boshqa hududga oʻtkazilishga muhtojligi yoxud uning u yoki bu hududga yuborilmasligi haqidagi MHTK tomonidan tasdiqlagan HTKning xulosalari “Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarni harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi Nizom”ga muvofiq amalga oshiriladi.

6-bob. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi

55. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlanayotgan shaxslarga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy qism komandiri (muassasa boshliqlari) yoki kadrlar boʻlinmalari tomonidan beriladi.

56. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yuboriladigan shaxslar HTKga quyidagilarni taqdim etadi:

yuborilayotgan shaxsning harbiy unvoni, familiyasi ismi, sharifi, tugʻilgan yili, lavozimi, qachon va qaysi MIBB tomonidan chaqirilganligi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish maqsadi va dastlabki tashxis koʻrsatilgan mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma;

shaxsni tasdiqlovchi hujjatning nusxasi;

xizmat va tibbiy tavsifnomalar;

oxirgi uch yil davomida chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrik (dispanserizatsiya) maʼlumotlari koʻrsatilgan tibbiy kitobcha (harbiy xizmatchilar uchun) yoki ambulator bemorning tibbiy varaqasi (ishchi va xizmatchilari).

57. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oygacha boʻlgan muddatga yuborilayotgan shaxslar xizmat joylaridagi HTKda tibbiy koʻrikdan oʻtadilar, ularga mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma taqdim etiladi. Ekspertiza hujjatlari MHTK tomonidan koʻrib chiqilmaydi va asoslanmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) 6 oydan ortiq boʻlgan muddatga yuborilayotgan shaxslar tibbiy koʻrikdan ikki bosqichda oʻtkaziladi (uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari bundan mustasno):

birlamchi — garnizon (gospital) HTK tomonidan;

nazorat tartibda — Mudofaa vazirligi Markaziy poliklinikasi huzuridagi HTK tomonidan.

Ekspert hujjatlari MHTK tomonidan koʻrib chiqiladi, HTK xulosasi esa asoslanadi.

58. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari quyidagi tartibda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi:

birlamchi — HHMQ va HHK aviatsiya tibbiyot markazi huzuridagi TUK;

nazorat tartibida — MHKG huzuridagi TUK.

59. Tibbiy kitobchasida oxirgi uch yil davomidagi dispanserizatsiya natijalari boʻlmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish garnizon gospitallarida dastlabki tibbiy tekshiruvdan soʻng, faqat statsionar sharoitda Mudofaa vazirligi MHKGda amalga oshirilishi lozim.

60. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) tanlab olingan shaxslarga tibbiy koʻrikdan oʻtishidan oldin ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi va mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan majburiy tahliliy hamda tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlarning roʻyxatida nazarda tutilgan diagnostik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Tahliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan va boshqa tekshiruvlarning natijalari mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi.

61. Ofitserlar tarkibidagi shaxslar kasalliklar jadvalining III-ustuni boʻyicha, oddiy askar va serjantlar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar IV-ustun boʻyicha, HTM kursantlari II-ustun boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibidagi shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM kursantlari Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar aviatsiyasining uchuvchilar tarkibini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi Nizom boʻyicha kasalliklar jadvalining tegishli ustunlari boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

62. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, HTM kursantlarining (birinchi-bosqich kursantlari bundan mustasno) tibbiy koʻrikdan oʻtish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchalariga va uch nusxada rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga kiritiladi, ular MHTKga koʻrib chiqish va asoslash uchun yuboriladi. Koʻrib chiqilgan maʼlumotnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan HTKga yuboriladi, uchinchi nusxasi MHTK yigʻma jildiga tikiladi.

63. HTMning birinchi bosqich kursantlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalari va HTK xulosasi tibbiy kitobchaga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy varaqasiga kiritiladi, ular ikki nusxada rasmiylashtiriladi hamda koʻrib chiqish va asoslash uchun MHTKga yuboriladi. Koʻrib chiqilgan varaqaning birinchi nusxasi birlamchi tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan HTKga yuboriladi, ikkinchi nusxasi MHTK yigʻma jildiga tikiladi.

64. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni kasalliklar jadvalining III-, IV-ustunlari boʻyicha A yoki V yaroqlilik toifasiga mansub deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi matndagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi koʻrsatiladi) HTMda tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqli”.

Agar kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlansa, kasalliklar jadvalining moddalari (moddaning bandlari) muvofiq: “V yoki S toifalari, yakka tartibda aniqlanadi”, “S toifasi” yoxud “S yoki E toifalari, yakka tartibda aniqlanadi” deb xulosalar qabul qilish nazarda tutilganda, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilishga yaroqsiz”.

65. HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMda oʻqishga kirishga yaroqli” deb topilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “(yuborilayotgan HTM va davlat nomlanishi koʻrsatiladi) HTMda tahsil olishga yaroqli”.

HTM kursantlari kasalliklar jadvalining II-ustuniga muvofiq, “HTMga oʻqishga kirishga cheklangan ravishda yaroqli” yoki “HTMga oʻqishga kirishga yaroqsiz” deb xulosa chiqarilsa, HTK quyidagi xulosani qabul qiladi: “Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida tahsil olishga yaroqsiz”.

7-bob. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi

66. Qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish — bu fuqarolarning tibbiy koʻrsatmalari asosida qutqaruvchilik ishiga yaroqliligini aniqlash, ularning sogʻligini saqlash va mustahkamlashga yoʻnaltirilgan chora tadbirlar kompleksi boʻlib, quyidagilarni qamrab oladi:

tibbiy koʻrik oʻtkazish vaqtida qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarni sogʻligi va jismoniy rivojlanishini oʻrganish va baholash;

qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni yaroqlilik va qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash;

fuqarolarni qutqaruvchilik ishidan boʻshatish davrida salomatlik holatini oʻrganish;

qutqaruvchilik ishi davrida salomatligiga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz, vaqtincha yaroqsiz deb topilayotgan (topilgan), shuningdek qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasi oʻzgarganda, qutqaruvchilarda kasallik, shikastlanish (yaradorlik, jarohat)ning sababiy bogʻliqligini aniqlash;

qutqaruv xizmatlaridagi profilaktika ishlarini va qutqaruvchilarning tibbiy reabilitatsiyasi samaradorligini baholash.

67. Qutqaruv xizmati va professional qutqaruv tuzilmalariga qutqaruvchi lavozimiga, shuningdek qutqaruvchilarni tayyorlash taʼlim muassasalarida oʻqishga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida qutqaruvchilik ishiga yaroqli deb topilgan fuqarolar qabul qilinadi.

Qutqaruv xizmati va qutqaruv tuzilmalarini salomatligiga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqli boʻlgan mutaxassislar bilan butlash, qutqaruvchilarni sogʻligini saqlash doirasida ularning huquqlarini muhofaza qilish, qutqaruvchilarning kasbiy faoliyat muddatini uzaytirish, shuningdek qutqaruv xizmat tibbiy taʼminoti sarf xarajatlarini kamaytirish maqsadida qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tashkil etiladi va amalga oshiriladi.

68. Qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish FVV harbiy xizmatchi va ularning oila aʼzolarini qutqaruv xizmatlarida yoki qutqaruv tuzilmalarida ishlayotgan FVV ishchi va xizmatchilarining tibbiy taʼminoti yuklatilgan harbiy-tibbiy muassasalarda tashkil etilgan Mudofaa vazirligi HTK tomonidan amalga oshiriladi.

69. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilishga va qutqaruvchilik ishiga yaroqliligi kasalliklar jadvalining V-ustuni va qoʻshimcha talablar roʻyxatiga muvofiq aniqlanadi.

70. Qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan fuqarolarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish mehnat shartnomasi (kontrakt) tuzishdan oldin, qutqaruvchi boʻlib ishlayotgan shaxslarni esa, tibbiy koʻriklar natijalariga koʻra qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasining oʻzgarishiga olib keladigan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asoratlari mavjud boʻlganda amalga oshiriladi.

71. Tibbiy koʻrikdan oʻtish maqsadida mazkur Nizomning 8-ilovasida koʻrsatilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllanma fuqaro qutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (qutqaruvchi boʻlib ishlayotgan) muassasa (tashkilot) tomonidan beriladi.

Yoʻllanmadan tashqari, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari tibbiy kitobchasini va qutqaruv xizmati yoki qutqaruv tuzilma shifokori tomonidan qutqaruvchining salomatlik holatidagi oʻzgarishlar dinamikasini, uning yakka tartibdagi psixologik xususiyatlarini ifodalaydigan, u oʻtkazgan kasalliklari va ularning kechish xususiyatini yoritib oʻtadigan tibbiy tavsifnoma taqdim qilinadi.

72. Qutqaruvchilarni oʻz vaqtida navbatdagi hamda navbatdan tashqari tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻriklardan oʻtkazish uchun yuborish, ular ishlayotgan muassasa (tashkilot) rahbarlari javobgardir.

73. Har yili rejali tibbiy koʻrikdan oʻtkazish lozim boʻlgan qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilar tarkibini MHTK bilan kelishgan holda qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining boshliqlari belgilaydi.

74. Ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasida statsionar ravishda tibbiy tekshiruv oʻtkazish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqarilganda hamda qutqaruvchilarga HTK tomonidan avval qoʻyilgan tashxisga yoki ekspert xulosasiga aniqlik kiritish talab qilinadigan sogʻligi holatida oʻzgarishlar kelib chiqqanda, qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlarga yuboriladi.

75. Shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari favqulodda vaziyatlarni bartaraf qilish vaqtida orttirgan kasallik yoki olingan shikastlanish, (yaradorlik, jarohat) ularni asosiy mutaxassislik boʻyicha toʻliq yoki qisman mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelgan holatlarda statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi.

76. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan avval qutqaruvchilarga, qutqaruvchilik ishiga kirayotgan fuqarolarga ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi, shuningdek mazkur Nizomning 1-ilovasiga keltirilgan majburiy diagnostik tekshiruvlar oʻtkaziladi. Tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sanasidan bir oydan koʻp boʻlmagan muddatda oʻtkazilishi lozim. Tibbiy koʻrsatmalarga muvofiq, HTK raisi bilan kelishilgan holda zaruriyat tugʻilganda, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi.

77. Tanlov paytida parashut bilan sakrashga jalb qilinadigan qutqaruvchilar, qutqaruvchi-alpinistlar, moʻtadil darajali gipoksiyaga chidamlilik boʻyicha qoʻshimcha tekshiruvlardan oʻtkaziladi, keyinchalik har besh yilda bir marotaba yoki koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtadilar.

Suv osti ishlariga jalb qilinadigan qutqaruvchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga muvofiq oʻtkaziladi.

78. Shifokor-mutaxassislar tomonidan tibbiy tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlar davridagi tibbiy kuzatuv natijalariga muvofiq ekspert xulosasi qabul qilinadi. Qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash masalasi bilan birga HTK tibbiy reabilitatsiya oʻtkazish lozimligi toʻgʻrisida xulosani qabul qiladi. Tashxis qoʻyish uchun murakkab boʻlgan sogʻlik holatida oʻzgarishlar aniqlanib, mavjud boʻlgan kasalliklar rivojlanishi kuzatilganda HTK statsionar ravishda tibbiy tekshiruvlardan oʻtkazilish lozimligi toʻgʻrisida xulosa chiqaradi.

79. Qutqaruvchini statsionar tekshiruv va davolash yakuniga yetganda, shuningdek tibbiy tekshiruvlar natijasida aniqlangan sogʻligi holatidagi oʻzgarishlar quyidagi hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish majburiy hisoblanadi:

ekspert xulosasi oʻzgartirilsa;

qutqaruvchiga qoʻshimcha yoki takroriy tibbiy reabilitatsiya oʻtkazish lozimligi aniqlasa.

80. Agar oʻtkazilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) avval qabul qilingan ekspert xulosasining oʻzgarishini talab qilmasa, qutqaruvchilar tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi ular statsionardan chiqariladi va avval qabul qilingan HTKning xulosasiga muvofiq ishni davom etadilar.

81. Statsionar ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisida guvohnoma rasmiylashtirilishi bilan quyidagi hollarda tibbiy koʻrikdan oʻtkazish amalga oshiriladi:

kelgusida qutqaruvchi sifatida ishlash imkonini bermaydigan kasallik va jarohatlarni (yaradorlik, jarohat) olgan qutqaruvchilarda;

qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganda;

shtatdan tashqari qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari, favqulodda holatlarni bartaraf etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanish (yaradorlik, jarohat) asosiy mutaxassisligi boʻyicha toʻliq yoki qisman kasbiy mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelganda;

qutqaruvchi lavozimida ishlagan va qutqaruvchilik ishidan boʻshatilishi vaqtida qutqaruvchilik ishiga yaroqlilik toifasini aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan fuqarolarni;

qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchisi sifatida ishlagan va qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan hamda qutqaruvchilik ishiga tiklanayotgan fuqarolarni.

Qolgan barcha holatlarda, shuningdek statsionarga yotishdan bosh tortgan, qutqaruvchilar (fuqarolar) ambulator ravishda tibbiy tekshiruv va davolanishdan soʻng tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

82. Tibbiy tekshiruv natijalari va xulosalari qutqaruvchining tibbiy kitobchasi (ambulator bemorning tibbiy varaqasi), kasallik tarixi, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga kiritiladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda qatnashadigan har bir shifokor-mutaxassis fuqaroning sogʻlik holati boʻyicha, shuningdek tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida, davolash-sogʻlomlashtirish chora-tadbirlar tasnifi toʻgʻrisida oʻzining xulosasini beradi. Zaruriyat tugʻilganda, HTK xulosasida qutqaruvchini tibbiy reabilitatsiyadan oʻtkazishga muhtojligi va uning shakli toʻgʻrisida qaydnoma kiritiladi.

83. Qutqaruv xizmatlari yoki professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilgan, ishga qayta tiklanish imkoniyatini aniqlash uchun qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi uchun qutqaruvchilik ishiga yaroqsiz deb topilganlarning ekspert xulosasi sanasidan bir yil muddatidan soʻng yuborilishi mumkin.

Yuqori matndagi muddat ichida qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, MHTK raisining ruxsati bilan amalga oshiriladi.

84. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijasiga koʻra qutqaruvchilar ishga yaroqli deb topilgan holatlarda, HTK xulosasi qutqaruvchining tibbiy kitobchasiga qayd etilib, HTK raisi tomonidan imzolanadi va huzurida HTK tashkil etilgan harbiy-tibbiy muassasaning muhri qoʻyiladi. Zaruriyat tugʻilganda, xulosada qutqaruvchi tibbiy reabilitatsiya oʻtkazishga muhtojligi toʻgʻrisida qaydnoma kiritiladi.

8-bob. Tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyalarining xulosalarini rasmiylashtirish, koʻrib chiqish va tasdiqlash

85. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ularning salomatlik holati hamda HTK va tibbiy komissiyalarning xulosalari quyidagi shakldagi ekspert hujjatlarga qayd etiladi:

a) chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik boʻyicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan, oliy taʼlim muassasalari huzuridagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha oʻquv boʻlinmalariga (harbiy taʼlim fakultetlari, harbiy kafedralar, sikllar va kurslar) tanlab olinayotgan (tahsil olayotgan) fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga;

b) safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilinayotgan, safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo harbiy yigʻinlarni oʻtamagan fuqarolarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasiga, mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, bemorning ambulator tibbiy varaqasiga tirkaladigan varaqaga, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga;

v) harbiy xizmatchilar, harbiy yigʻin oʻtayotgan fuqarolar, harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) yoki ishlayotgan Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV harbiy xizmatchilari, harbiy xizmatga majburlar, ishchi va xizmatchilar, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) fuqarolar, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, statsionar sharoitida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda kasallik tarixiga, ambulator sharoitda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, tibbiy kitobchaga, lozim boʻlganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga; harbiy xizmatchi ayollarga mazkur Nizomning 18-ilovasida keltirilgan homiladorlik toʻgʻrisida maʼlumotnomaga;

g) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya HTMga kirayotgan fuqarolarga, jumladan:

chaqiruv yoshdagi fuqarolarga — mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan sogʻlik holatini tekshirish dalolatnomasiga;

harbiy xizmatchilarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy-taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi va harbiy xizmatchining tibbiy kitobchasiga;

d) shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga chaqirilayotgan, harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga; lozim boʻlganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga yoki mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasiga, zaxiradagi (rezervdagi) ofitserlarga mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga;

e) Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning oila aʼzolariga mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga, lozim boʻlganda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaga, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomaga, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga, ambulator bemorning tibbiy varaqasiga yoki tibbiy kitobchaga.

86. Tibbiy komissiyalarning shifokor-mutaxassislari tibbiy koʻrikdan oʻtkazish natijalarini mazkur Nizomning 16-ilovasida keltirilgan tibbiy varaqaga kiritadi, harbiy xizmatga yaroqliligini cheklaydigan (shu jumladan, vaqtincha cheklaydigan) tashxis qoʻyilsa, shifokor-mutaxassis tomonidan mazkur Nizomning 15-ilovasida keltirilgan shifokor xulosasi ham rasmiylashtiriladi.

Davlat sogʻliqni saqlash tizimi davolash-profilaktika muassasasi (harbiy-tibbiy muassasa) shifokor-mutaxassislari tomonidan chaqiriluvchini tibbiy tekshiruvdan oʻtkazgandan soʻng, mazkur Nizomning 17-ilovasida keltirilgan salomatlik holatini tekshirish dalolatnomasi rasmiylashtiriladi, ushbu dalolatnoma mazkur muassasa bosh shifokori (boshligʻi) va tibbiy tekshiruvlarni oʻtkazgan shifokor-mutaxassislar tomonidan imzolanadi, hamda davolash-profilaktika (harbiy-tibbiy) muassasasining gerbli muhri bilan tasdiqlanadi.

87. Statsionar sharoitda davolanayotgan shaxslarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik tarixida kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomada mavjud boʻlgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnoma rasmiylashtiriladi.

Ambulator ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda kasalliklar jadvaliga muvofiq, harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqlilik yoki mutaxassislikka yaroqlilikka cheklanishlar (E va F toifalari bundan mustasno) nazarda tutilgan kasalliklar, shikastlanish (yaradorlik, jarohat) oqibatlari aniqlanganda, MHTK raisining ruxsati bilan mazkur Nizomning 19-ilovasida keltirilgan harbiy xizmatchining (harbiy xizmatga majburning) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomada mavjud boʻlgan bandlari kiritilgan HTKga taqdimnomasi rasmiylashtiriladi.

88. Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi barcha tibbiy komissiyalar va HTKda ushbu komissiyalarning kotiblari tomonidan yuritiladi.

Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida, yigʻilish oʻtkazilgan sanada komissiya yigʻilishining bayonnomasi komissiya raisi, yigʻilishda qatnashgan komissiya aʼzolari (kamida ikki nafar) va komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. HTK xulosasi bilan tanishtirganligi toʻgʻrisida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning imzosi kasallik tarixida va tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasida qayd etiladi. HTK xulosasi MHTK tomonidan koʻrib chiqish jarayonida bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan holatda, MHTK xulosasi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan shaxsga harbiy qism (muassasa) tibbiy taʼminot xizmati (kadrlar boʻlinmasi) tomonidan yetkaziladi.

Mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning pasport maʼlumotlari, shikoyatlari, kasallikning anamnezi, obyektiv tekshiruv natijalari, toʻliq holda tashxisi va HTK xulosasi, harbiy xizmatchilarga nisbatan esa, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda boʻlganida, harbiy xizmat majburiyatlarini bajarganda orttirilgan kasallikning yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bogʻliqligi toʻgʻrisidagi xulosasi ham qayd etiladi. Koʻrsatilgan kitobda shikastlanish (yaradorlik, jarohat) olinishi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, alohida eʼtibor bilan ushbu holatlarni tasdiqlovchi mazkur Nizomning 20-ilovasida keltirilgan shikast (yaradorlik, jarohat) olish holati toʻgʻrisida maʼlumotnomaga (uning chiqish raqami, qachon va kim tomonidan berilganligi) tayangan holda qayd etiladi. Ushbu kitobda statsionar ravishda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarda, HTK “Shikoyatlar va kasallik anamnezi” ustunida, shu jumladan tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning kasallik tarixining tartib raqamini, bemor davolanayotgan boʻlinmaning raqamini yoki ixtisosligini va statsionar sharoitda davolanishda boʻlgan davri koʻrsatiladi.

89. Vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya va HTK mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalar kitobi faqat HTMga kirishga, harbiy mutaxassisligi boʻyicha xizmatga, qoʻshin shakllaridagi harbiy xizmatga va h.k. yaroqsiz deb topilgan shaxslar uchun yuritiladi. Qolgan holatlarda, vaqtincha faoliyat yurituvchi tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga, HTMga kirayotgan shaxslarga mazkur Nizomning 14-ilovasida keltirilgan harbiy taʼlim muassasasiga kirayotgan shaxsning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasiga yozib qoʻyiladi, komissiyaning raisi va kotibi tomonidan imzolanib, huzurida HTK tashkil etilgan harbiy qismning (muassasaning) gerbli muhri bilan tasdiqlanadi. Zaruriyat tugʻilganda mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi.

Vaqtincha faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiyalar va HTK yuritadigan mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi, shuningdek tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgan shaxslarning roʻyxati uch yil, doimiy faoliyat yurituvchi komissiyalarning roʻyxati esa, ellik yil davomida saqlanib, ushbu muddat oʻtganidan soʻng, belgilangan tartibda yoʻq qilinadi.

90. Tibbiy komissiyalar va HTK tomonidan harbiy xizmatga, mutaxassisligi boʻyicha xizmatga, HTMga kirishga yaroqli deb topilgan va h.k., tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kasalliklari mavjud boʻlmagan shaxslar uchun mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga obyektiv maʼlumotlarni qayd etilmagan holda “sogʻlom” deb topilganda, harbiy xizmatni oʻtashga yaroqliligini cheklamaydigan baʼzi kasalliklar yoki jismoniy nuqsonlar aniqlansa, ularga qisqacha taʼrif berish va tashxisni koʻrsatishga ruxsat etiladi.

Tibbiy komissiya yoki HTK tomonidan xulosa qabul qilishda, agar mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma rasmiylashtiriladigan boʻlsa, mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobida qisqa yozuvlarni (tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning pasport maʼlumotlari, toʻliq tashxisi, tibbiy komissiya yoki HTK xulosasining matni, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishda, frontda boʻlganida, harbiy xizmatni oʻtash davrida, harbiy xizmat majburiyatlarini ijro etishda orttirilgan kasallik yoki olingan shikastlanishning (yaradorlik, jarohatning) sababiy bogʻliqligini) kiritishga ruxsat etiladi, biroq bunda mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning yana bir nusxasini qoldirish va uni mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga ilova sifatida saqlanishi lozim. Koʻrsatilgan kitobda, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning qoʻshimcha nusxasi hamda kasallik tarixida MHTK xulosasi chiqarilgan sana va uning matni yozib qoʻyiladi.

91. MHTK mazkur Nizomning 10-ilovasida tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobi bevosita ushbu komissiyada faqat tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar uchun yuritiladi. Nazorat ravishda tasdiqlash yoki xulosani qayta koʻrib chiqish uchun MHTKga taqdim etilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar koʻrib chiqishda bayonnomalar oʻrniga kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va maʼlumotnomalarning nusxalari qoldirilib, ulardagi yakuniy xulosa matni komissiya raisi, yigʻilishda qatnashgan komissiya aʼzolari (kamida ikki nafar) hamda komissiya kotibi tomonidan imzolanadi. Koʻrsatilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma va maʼlumotnomalarning nusxalari MHTKda 5 yil saqlanib, soʻngra oʻrnatilgan tartibda arxivga topshiriladi yoki yoʻq qilinadi.

MHTK, shuningdek, yil mobaynida koʻrib chiqilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalarning hisobi alfavit tartibida yuritiladi.

Bir oylik harbiy yigʻinni oʻtamagan, tibbiy komissiyalar yoki HTK tomonidan E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan safarbarlik chaqiruvi rezervi xizmatchilarining hisobini MHTK olib boradi.

Ruhiy va xulq-atvor buzilishlari, xavfli oʻsmalar, odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar va h.k. tufayli tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalarni barcha nusxalari old tarafining yuqori qismiga MHTK tomonidan quyidagi mazmundagi muhr qoʻyiladi: “nusxa olish, qoʻlga berish, maʼlumotni oshkor etish taqiqlanadi”. Koʻrsatilgan ekspert hujjatlaridan faqatgina huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ixtisoslashtirilgan davolash-profilaktika muassasalari, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining hududiy boʻlinmalari soʻrovnomasiga binoan nusxalar olinishi mumkin.

Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarga tashxisni rasmiylashtirishda Xalqaro kasalliklar tasnifidagi kasallik raqamini (shifrini) qoʻllashga ruxsat etiladi.

92. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma quyidagi holatlarda tuziladi:

safarbarlik chaqiruv rezervi xizmatiga qabul qilingan, biroq oylik harbiy yigʻinlarni oʻtamagan hamda E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan fuqarolarga;

E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan harbiy xizmatchilarga, mazkur shaxslarga HDQ va ularga tenglashtirilgan harbiy qismlardagi xizmatga yaroqsiz deb topilgan, HTMda tahsil olishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda;

harbiy xizmatchilarga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilarga, ular harbiy mehnatning sogʻliq uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga yaroqsiz deb topilgan holatlarda;

E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga (Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirining harbiy xizmatga chaqirish toʻgʻrisidagi buyrugʻi mavjud boʻlib, lekin ular hozircha harbiy qismlarga joʻnatilmagan boʻlsalar);

E yoki F yaroqlilik toifalari tayinlangan, oʻquv yoki tekshiruv yigʻinlariga chaqirilgan harbiy xizmatga majburlarga;

E yaroqlilik toifalari tayinlangan rezervdagi harbiy xizmatga majburlarga, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi ularning murojaatiga muvofiq amalga oshirilgan holatlarda;

shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga, ularning salomatligiga koʻra ogʻir iqlim sharoitli hududlarda harbiy xizmatni oʻtashga tibbiy qarshi koʻrsatmalar mavjud boʻlgan holatlarda;

shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va ularning oila aʼzolariga tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda;

avval salomatligiga koʻra harbiy xizmatdan boʻshatilgan va qayta harbiy xizmatga kirayotgan ofitser va generallar tarkibidagi harbiy unvonlari boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga, ularga nisbatdan tibbiy yoki HTK tomonidan A, V, S yaroqlilik toifalari bilan xulosalar qabul qilingan holatlarda.

Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma MHTK tomonidan koʻrib chiqilishi, HTK xulosasi esa tasdiqlanishi lozim.

93. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma quyidagi tartibda tuziladi:

a) besh nusxada:

oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan hamda salomatligiga koʻra harbiy xizmatga notoʻgʻri chaqirilgan muddatli harbiy xizmatchilarga xulosa tasdiqlangandan soʻng, MHTK birinchi va ikkinchi nusxalarini muddatli harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Uchinchi va toʻrtinchi nusxalari tasdiqlangandan soʻng 5 kundan kechiktirmagan holda Sogʻliqni saqlash vazirligi va harbiy xizmatchi chaqirilgan joydagi Sogʻliqni saqlash vazirligi mahalliy organiga yuboriladi. Beshinchi nusxasi MHTKda qoladi;

b) uch nusxada:

oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatchilarga (mazkur bandning “a” kichik bandida nazarda tutilganlar bundan mustasno) xulosa tasdiqlangandan soʻng, birinchi va ikkinchi nusxalari hujjatni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi;

safarbarlik chaqiruv rezerviga xizmatga qabul qilingan, ammo oylik harbiy yigʻinni oʻtamagan fuqarolarga. Tibbiy komissiya yoki HTKning xulosasi MHTKda tasdiqlangandan soʻng, hujjatning birinchi nusxasi uni tuzgan tibbiy komissiya yoki HTKga yuboriladi. Ikkinchi nusxa fuqaroni safarbarlik chaqiruv rezervidagi xizmatga qabul qilgan MIBBga yuboriladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi;

ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan muddatli harbiy xizmatchilarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar va HTMda tahsil olayotgan kursantlarga (tinglovchilarga) xulosa tasdiqlangandan soʻng, MHTK hujjatning birinchi nusxasini harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yuboradi yoki hujjatni tuzgan HTKga qaytaradi. Ikkinchi nusxa kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi. Uchinchi nusxa MHTKda qoladi;

ofitserlar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzolariga, Mudofaa vazirligi, Milliy gvardiya, FVV ishchi va xizmatchilariga xulosa tasdiqlangandan soʻng, hujjatning birinchi nusxasi MIBB boshligʻiga yoki fuqaroni tibbiy koʻrikdan oʻtishga yuborgan mansabdor shaxsga, ikkinchi nusxasi harbiy xizmatchini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yoʻllagan kadrlar boʻlinmasiga yuboriladi yoki uni tuzgan HTKga qaytariladi. Uchinchi nusxasi MHTKda qoladi.

94. HTKning xulosasi MHTKda koʻrib chiqishda tasdiqlanmagan holatlarda, MHTK tomonidan tasdiqlanmagan tibbiy komissiya yoki HTK xulosasi boʻlgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi va ikkinchi nusxalari tasdiqlanmaganligining sabablar bayoni va tegishli koʻrsatmalar bilan uni tuzgan komissiyasiga qaytariladi.

Tasdiqlanmagan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning uchinchi nusxasi alohida yigʻma jildga tikiladi va MHTKda besh yil saqlanadi.

Qayta tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalari kitobiga boshqa raqam bilan qayd qilinadi.

95. Oddiy askar tarkibidagi harbiy unvoni boʻlgan hamda salomatligiga koʻra harbiy xizmatdan boʻshatilayotgan muddatli harbiy xizmatchilarga tuzilgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan va MHTK tasdiqlangan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning birinchi nusxasi harbiy qism (muassasa) tomonidan ularni chaqirgan MIBga yuboriladi. Harbiy qism komandiri (muassasa boshligʻi) harbiy xizmatchining boʻshatilishini asoslash uchun kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomaning ikkinchi nusxasini oʻzida qoldiradi.

Ruhiy va xulq-atvor buzilishlar, xavfli oʻsmalar va odam immuniteti tanqisligi virusini chaqirgan kasalliklar bilan xastalangan yuqorida koʻrsatib oʻtilgan shaxslarga MHTK tomonidan tasdiqlangan, mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnoma harbiy qism (muassasa) tomonidan olib boruvchining qoʻliga muhrlangan holda beriladi yoki oʻrnatilgan tartibda bevosita yuqoridagi matndagi shaxslarning yashash joyidagi MIBBga yuboriladi.

96. Mazkur Nizomning 92-bandida qayd etilmagan holatlarda, HTK xulosasi mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma shaklida rasmiylashtiriladi. Harbiy xizmatga chaqirilayotgan (kirayotgan) harbiy xizmatga majburlarga, kasallik tufayli taʼtil berilgan harbiy xizmatchilarga, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga tahsil olishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan (kirayotgan) shaxslarga nisbatan mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma va mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning salomatlik holati toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma shakllarda rasmiylashtirilgan, HTK xulosalari asoslanishi, S yaroqlilik toifasi tayinlangan harbiy xizmatchilarga chiqarilgan xulosalar esa, MHTK tomonidan tasdiqlanishi lozim.

HTKda saqlanayotgan, harbiy xizmat yoki HTMga kirayotgan fuqarolarga, harbiy xizmatga majburlarga, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchining oila aʼzolariga, harbiy mehnatning sogʻlik uchun xavfli va oʻta ogʻir sharoit bilan bogʻliq mutaxassisligi boʻyicha ishga tayinlanayotgan (kirayotgan) fuqarolarga, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga oʻqishga (malaka oshirishga) yuborilayotgan shaxslarga rasmiylashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqalari, shuningdek MHTKda saqlanayotgan maʼlumotnomalar, besh yildan soʻng belgilangan tartibda yoʻq qilinadi.

97. Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar, hamda MHTK tomonidan tasdiqlanishi (koʻrib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim boʻlgan tibbiy komissiya va HTKning xulosalari boʻlgan boshqa ekspert hujjatlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan keyin 5 kundan kechiktirmay kasallik tarixi, tibbiy kitobcha va boshqa tibbiy hujjatlar bilan birga MHTKga yuboriladi.

Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan ekspert hujjatlari MHTK tomonidan tasdiqlangandan (asoslangandan) soʻng yuridik kuchga ega boʻladi.

Harbiy tibbiy muassasa boshligʻi (HTK raisi, tibbiy komissiya katta shifokori) tasdiqlangan (asoslangan) xulosa bilan kelgan mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalarni, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalarni, mazkur Nizomning 13-ilovasida keltirilgan Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan shaxsning sogʻligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalarni qabul qilgandan keyin, 3 kundan kechiktirmay tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan shaxs xizmat qilayotgan harbiy qism komandiriga (muassasa boshligʻiga) yoki uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun yoʻllagan mansabdor shaxsga yuboradi.

Mazkur Nizomning 12-ilovasida keltirilgan kasallik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnomalar tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan shaxsning qoʻliga berilmaydi.

98. MHTK tomonidan tasdiqlanishi (koʻrib chiqilishi, nazorat qilinishi) lozim boʻlmagan HTKning xulosalari mazkur Nizomning 10-ilovasida keltirilgan tibbiy (harbiy-tibbiy) komissiyaning yigʻilishlar bayonnomalar kitobiga, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy kitobchasiga qayd etiladi, lozim boʻlsa tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kunida mazkur Nizomning 11-ilovasida keltirilgan maʼlumotnoma rasmiylashtiriladi va oʻrnatilgan tartibda harbiy qismga (muassasaga) yuboriladi.

99. MIB huzuridagi tibbiy komissiyalar yil mobaynidagi faoliyatlari toʻgʻrisidagi hisobotlarni belgilangan muddatlarda mazkur Nizomning 21-ilovasiga muvofiq Sogʻliqni saqlash vazirligining Oʻsmir va chaqiriluvchi yoshlarga tibbiy yordamni tashkil etish markaziga va MHTKga taqdim qiladi.

9-bob. Yakuniy qoida

100. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA

Majburiy tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar

ROʻYXATI

1-bob. Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatlarga chaqirilayotgan, safarbarlik chaqiruvi rezervidagi xizmatga qabul qilinayotgan, harbiy kafedralarga kirayotgan, MIB huzuridagi chaqiriluvchilarni harbiy-texnik mutaxassislik boʻyicha tayyorlash markazlariga yuborilayotgan fuqarolar uchun

1. Umumiy qon tahlili (gemoglobin, leykotsitlar, eritrotsitlar, eritrotsitlar choʻkish tezligi).

2. Umumiy peshob tahlili.

3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili.

4. Elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar oʻtkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan).

5. Jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya (kardiolog yoki shifokor-funksional tekshiruvlar oʻtkazadigan mutaxassisning yozuv xulosasi bilan) (harbiy-tibbiy komissiyalarga muddatli harbiy xizmat uchun chaqirilayotgan fuqarolarga).

6. Fibrogastroduodenoskopiya (keyingi oʻrinlarda FGDS deb yuritiladi).

7. Ichki aʼzolarning ultratovush tekshiruvi (keyingi oʻrinlarda UTT deb yuritiladi).

8. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi).

9. Qon guruhi va rezus mansubligi (faktori) (harbiy guvohnomaga qayd etilishi lozim).

10. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan) hamda “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili (muddatli harbiy xizmatga chaqirilayotgan fuqarolarga).

Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida ichki aʼzolarning UTT va FGDS oʻtkaziladi.

2-bob. Harbiy xizmatchilar, HTMga kirayotgan, safarbarlik chaqiruv rezervida xizmat qilayotgan fuqarolar uchun

1. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan.

2. Umumiy peshob tahlili.

3. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili

4. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili

5. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili.

6. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan).

7. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.

8. Elektrokardiografiya (uchuvchilar tarkibiga, HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga kirayotganlar uchun shu jumladan jismoniy zoʻriqish bilan).

9. FGDS.

10. Ichki aʼzolar UTT.

11. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi).

12. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi (uchuvchilar tarkibi, HDK HTMga, Milliy gvardiya HTMga kirayotganlar uchun).

13. Koriolis sinamasi yoki otolit reaksiyasi (uchuvchilar tarkibi uchun).

3-bob. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga kirayotgan, kutqaruvchilik ishiga qabul qilinayotgan (ishlayotgan) fuqarolarga

14. Umumiy qon tahlili — kengaytirilgan

15. Umumiy peshob tahlili.

16. Gijja tuxumlari va sodda organizmlarni aniqlovchi najas tahlili

17. “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi qon tahlili

18. Qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili.

19. Qonning OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlili (OITS bilan qarshi kurash markazlaridan).

20. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan) tahlili.

21. Elektrokardiografiya (HDK va ular bilan tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga kirayotganlar uchun, shu jumladan jismoniy zoʻriqish bilan).

22. FGDS.

23. Ichki aʼzolar UTT.

24. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi (tekshiriluvchining familiyasi, ismi sharifi hamda tekshiruvning tartib raqami va oʻtkazilgan sana koʻrsatiladi).

25. Burun atrofi boʻshliqlari rengenografiyasi (HDKga va maxsus vazifa bajaruvchi boʻlinmalardagi xizmatga kirayotganlar uchun).

4-bob. Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqayotgan fuqarolar uchun

26. Umumiy qon tahlili, leykotsitlar tenglamasi bilan, umumiy peshob tahlili.

27. Qon guruhi, rezus mansubligi (faktori) (shaxsning guvohnomasi va tibbiy kitobchada qayd etilmagan hollarda)

28. Qonning RW va OIV bilan zararlanishi toʻgʻrisida tahlillari (oʻrnatilgan shakldagi sertifikatni toʻldirilishi lozim, Oʻzbekiston Respublikasidan tashqariga chiqishdan 1 oydan koʻp boʻlmagan muddatda).

29. Qonning ALT, AST, umumiy oqsil va bilirubin (fraksiyalari bilan), “V” va “S” gepatitlarning (NVsAg, NCV) markerlarini aniqlovchi tahlillar.

30. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi.

31. Burun atrofi boʻshliqlari rentgenografiyasi (HDQ HTMga, Milliy gvardiya HTMga va uchuvchilar tarkibi tayyorlash boʻyicha HTMga kirayotganlar uchun).

32. Tinch holatda va jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya.

33. Ichki aʼzolar UTT

34. FGDS.

5-bob. Harbiy yigʻinlarga chaqirilayotgan (oʻtayotgan) fuqarolar, harbiy xizmatga majburlar uchun

1. Koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi.

2. Qon va peshob umumiy tahlillari.

3. Tinch holatda oʻtkaziladigan elektrokardiografiya.

4. Zarur boʻlganda, tashxisga aniqlik kiritish uchun tibbiy koʻrsatmalar asosida boshqa tahliliy va tibbiy uskunalar yordamida oʻtkaziladigan tekshiruvlar amalga oshiriladi.

5. Tahliliy tekshiruvlar, koʻkrak qafasi aʼzolarining flyuorografiyasi, FGDS va UTT muddati uch oydan oshmasligi lozim (qutqaruvchilar bundan mustasno).

6. 35 yoshdan oʻtgan barcha fuqarolarga quyidagi tekshiruvlar oʻtkaziladi: jismoniy zoʻriqish bilan oʻtkaziladigan elektrokardiografiya, qonning glukoza miqdori, koʻz ichi bosimi.

7. Fuqarolarga ogʻir iqlim hududlarda yashashga tibbiy qarshi koʻrsatmalarni aniqlashda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan diagnostik standartlari bilan belgilangan tibbiy tekshiruvlar hajmi tayinlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davurida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA

Tibbiy komissiyalar va HTK shifokor-mutaxassislarning xonalari jihozlanishi lozim boʻlgan dori vositalari va tibbiyot buyumlarining

ROʻYXATI

1-bob. Shifokorlarning tibbiy buyumlari, apparatlari va anjomlari.

Antropometriya xonasi. Tibbiy tarozi — 1 dona, qoʻl dinamometri (yassi prujinali) — 2 dona, tikka turish oʻlchovchining dinamometri — 1 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, 15 sm uzunlikdagi anatomik pinset — 1 dona, boʻy oʻlchagich — 1 dona, spirometr — 1 dona, sfigmomanometr — 1 dona.

Terapevt xonasi: stetofonodoskop — 1 dona, sfigmomanometr — 1 dona, tibbiy termometr — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 50 dona, sfigmomanometr manjeti (zaxirada) — 2 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 1 dona.

Jarroh xonasi: stetofonodoskop — 1 dona, burchak oʻlchagichi — 1 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, negatoskop — 1 dona.

Nevropatolog xonasi: nevropatolog bolgʻachasi — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 50 dona, oʻlchamlari santimetrda koʻrsatilgan oʻlchov tasmasi — 1 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 1 dona,

Psixiatr xonasi: xonaning nomlanishi koʻrsatilmaydi,

Otorinolaringolog xonasi: 180 ml hajmli quloqni tozalash uchun rezinali ballon — 1 dona, Barani kreslosi — 1 dona (doimiy faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiya uchun), 21 mm li quloq voronkalari № 1, 2, 3 — 1 toʻplam, pnevmatik quloq voronkasi — 1 dona, 21 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 25 mm diametrli tomoq oynasi — 1 dona, 8 mm diametrli burun-tomoq oynasi — 1 dona, lablari 40 mm uzunlikdagi burun oynasi — 10 dona, lablari 60 mm uzunlikdagi burun oynasi — 3 dona, Voyachek oʻtkir uchli quloq zondi — 1 dona, paxta oʻrashga moslangan quloq zondi — 1 dona, 128-marta tebranish kamertoni — 1 dona, 1024 marta tebranish kamertoni — 1 dona, qovurgʻa tarafi qayrilgan quloq pinseti — 1 dona, peshona reflektori — 1 dona, paxta tutuvchi oynali dasta — 2 dona, buyraksimon sirlangan togʻoracha — 2 dona, tibbiy termometr — 1 dona, ikki tomonlama toʻgʻri til shpateli — 35 dona, 150 mm hajmli boʻshliq yuvuvchi shprits — 1 dona, spirtovka — 1 dona, otomanometr (doimiy faoliyat koʻrsatuvchi tibbiy komissiya uchun).

Oftalmolog xonasi: katta qovoq koʻtargich — 2 dona, koʻz yoshi yoʻli uchun 1, 2, 3 oʻlchamli toʻmtoq uchli zondlar — 1 donadan, skiaskopik chizgʻich — 1 toʻplam, koʻzoynak tanlash uchun chizgʻich — 1 dona, koʻzga taqiladigan binokulyar lupa — 1 dona, Polyak optoturlari — 1 toʻplam, OF-3 turli oftalmoskop — 1 dona, koʻzoynak shishalari — 1 toʻplam, Golovin-Sivsev jadvali uchun 40 Vattli elektrochiroq yorugʻlik apparati — 1 dona, oftalmologning chirogʻi — 1 dona, qoʻrish oʻtkirligini aniqlash Golovin-Sivsevning jadvali — 1 toʻplam, rang ajratishni tekshirish uchun Rabkin jadvali — 1 toʻplam, koʻrishning pasayishini simulyatsiyasini tekshirish uchun Polyak nazorat jadvallari va belgilari — 1 toʻplam. Buyraksimon sirlangan togʻoracha — 2 dona, koʻz elastonometri — 1 dona, koʻz yoʻllarini yuvish uchun toʻmtoq uchli 2 dona kanyulya bilan 10 ml hajmdagi shprits — 1 dona.

Stomatolog xonasi. (ogʻiz boʻshligʻini tekshirish uchun). Tish oynasi — 25 dona, hanjarsimon toʻgʻri tish zondi — 3 dona, burchak ostida egilgan tish zondi — 2 dona, umumiy foydalanish anatomik pinset — 2 dona, nostandart egilgan tish pinset — 10 dona.

Dermatolog xonasi. Yogʻoch shpatellar — 100 dona, oynali tayoqcha yoki tahlil uchun oyna — 50 dona, 2 marotaba koʻpaytiruv lupasi — 1 dona, yodning 5 % spirtli eritmasi — 100,0, vazelin yogʻi — 100,0, jarrohlik qoʻlqoplari — 5 juft.

2-bob. Ishlatiladigan tibbiy anjomlar.

Dori vositalari (bir kunlik tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan 50 nafar shaxslar uchun) — eritmalar: dikainning 0,25 foizli — 2,0, furatsilinning birga ming nisbatli — 100,0, atropinning 1 foizli — 10,0 (atropinning birga besh ming nisbatli — 5,0), pilokarpinning 1 foizli — 2,0, ammiakning 10 foizli — 5,0, yodning 5 foizli (gidrolizli) texnik etil spirtli — 5,0, brilliant yashilning 1 foizli suv eritmasi — 10,0.

Tekshiruvlar uchun standart eritmalar:

a) hidni tekshirish — sirka kislotaning 0,5 foizli eritmasi — 5,0, toza etil spirti — 5,0, valeriananing spirtli eritmasi, ammiakning 10 foizli eritmasi — 10,0;

b) taʼmni tekshirish — 5, 10 va 40 foizli shakar eritmalari — 5,0 dan, 2-, 5-, 4- i 10 foizli osh tuzining eritmalari — 5,0 dan, 0,01- 0,02 i 0,03 foizli limon kislota eritmalari — 5,0 dan.

Gigroskopik paxta, qoplangan kichik sterillangan salfetkalar — 4 dona, rezinali qoʻlqoplar — 20 dona, tibbiy vazelin — 100 gr, leykoplastir — 2 sht, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 5,0 — 10 dona, bir marotaba ishlatiladigan shpritslar 10,0 — 5 dona, sterillangan paxta — 500 gr, sterillangan bogʻlamlar — 4 dona, 70 foizli spirt — 500 ml, har xil bikslar — 4 dona va zararlantirish moddalari.

3-bob. Shoshilinch yordam uchun dori vositalari

Sterillangan eritmalar:

1. Adrenalinning 0,1 foizli — 1,0 — 3 amp.;

2. Dimedrolning 1 foizli — 1,0 — 10 amp.;

3. Prednizolonning 30 mg — 2 amp.

4. Papaverin gidroxloridining 2 foizli — 2,0 — 10 amp.;

5. Dibazolning 1 foizli — 1,0 — 10 amp.;

6. Magneziya sulfatining 25 foizli — 5,0 — 3 amp.;

7. Analginning 50 foizli — 2,0 — 10 amp.;

8. Novokainning 0,5 foizli — 5,0 — 10 amp.;

9. Eufillinning 2,4 foizli — 10,0 — 3 amp.;

10. Kalsiy xloridining 10 foizli — 10,0 — 3 amp.

11. Yodning 5 foizli spirtli eritmasi — 100,0.

12. Brilliant yashilning 1 foizli spirtli eritmasi — 100,0.

13. Validol tabl. 20 dona.

14. Furatsillin tabl. 20 dona.

15. Ammiakning 10 foizli eritmasi — 20,0.

16. Arslon quyruqning damlamasi — 2 fl.

4-bob. Xoʻjalik mulklari

Shifokor va oʻrta boʻgʻin tibbiyot xodimlari soniga koʻra — tibbiy xalatlar; shifokorlar xonalari soniga koʻra — sochiq, qoʻl yuvgich, qoʻl yuvish shetkasi, sovunlar, sirlangan togʻora, spirtovka, tibbiy parda, tibbiy kushetka — 6 donadan., stollar, stullar, kiyim va xalatlar uchun ilgichlar, anjomlar va dori vositalarini saqlash uchun javonlar, koʻrsatgich, xona termometrlari.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA

Tibbiy koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha

KOʻRSATMALAR

1-bob. Antropometriya tekshiruvlari

1. Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida baholanayotgan asosiy antropometriya koʻrsatkichlari boʻlib tananing boʻyi va vazni, koʻkrak qafasining aylanasi, oʻpkalarning xayotiy sigʻimi, qoʻl panjasining kuchi va tananing koʻtarish kuchlari hisoblanadi.

Antropometriya tekshiruvlari shifokorning nazorati ostida oʻrta tibbiyot xodimlari tomonidan, ish boshlashdan oldin toʻgʻri ishlashi tekshirilgan oʻlchov vositalari yordamida oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslar pastki ichki kiyimgacha yechingan boʻlishlari shart.

2. Boʻy oʻlchovi tik turgan, zarurat tugʻilganda esa oʻtirgan holda aniqlanadi. Tik turgan holda boʻy oʻlchash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs, kuraklar oraliq sohasi, dumba va tovonlar bilan vertikal ustunga tegib turgan holda, oʻlchov vositasining tagligiga turadi. Bosh toʻgʻri tutib turiladi, bunda quloq suprasi chetki qiyigʻining ustki va koʻzning tashqi burchagi bir gorizontal chiziqda joylanishi lozim. Boʻy oʻlchovi vositasining harakatchan oʻlchagichi boshning tepa qismiga zich tegib turishi lozim. Boʻyni oʻtirgan holda oʻlchash uchun, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs boʻy oʻlchovchi vositaning ochiladigan oʻtirgʻichiga toʻgʻrilangan holda, uning vertikal ustuniga kuraklar oraligʻi sohasi va dumbasi tegib oʻtiradi. Bosh tik turgan holda boʻy oʻlchash kabi holatda tutiladi. Tizzalari toʻgʻri burchak ostida bukilgan boʻladi. Hisob oʻtirgʻich sathidan boshlab 0,5 sm gacha aniqlikda amalga oshiriladi.

Uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTMga kirayotgan nomzodlarning oyoq va qoʻllar uzunligi quyidagicha oʻlchanadi:

qoʻl uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan kaftning III barmoq uchigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Yelka uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan yelka suyagining tashqi boʻrtigʻigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Tirsak uzunligi yelka suyagining tashqi boʻrtigʻidan bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi;

oyoqning uzunligi quyidagicha aniqlanadi. Tekshiriluvchi qattiq kushetkaga yuqoriga qaratib, oyoqlari toʻgʻri uzatilgan va tovonlari juftlashtirilgan holatda yotqiziladi. Tananing oʻrta chizigʻi tovonlar birlashgan nuqtaga toʻgʻri kelishiga eʼtibor qaratiladi. Oyoqning toʻliq uzunligi yonbosh suyagining oldingi-yuqori qirrasidan ichki toʻpiqning pastki qirrasigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Sonning uzunligi katta koʻst ustidan tizzaning boʻgʻim oraligʻigacha, boldirning uzunligi tizzaning boʻgʻim oraligʻidan tashqi toʻpiqning pastki chetigacha boʻlgan oraliqda aniqlanadi. Ushbu oʻlchamlarning yigʻindisi –oyoqning umumiy anatomik uzunligini tashkil qiladi.

3. Tana vazni tibbiy tarozida oʻlchanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs tarozi oʻlchov sahnining markazida tik turadi. Oʻlchov koʻrsatkichlari 0,1 kg gacha aniqlikda yoziladi.

4. Koʻkrak qafasning aylanasi rezinalangan oʻlchov tasmasi yordamida, bosmasdan orqa tomondan kuraklarning pastki burchaklari tagidan, old tarafdan esa, soʻrgʻichlar aylanasining pastki chetidan oʻtkazilgan holda oʻlchanadi. Bu paytda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs qoʻllarini yoniga tushirgan holda, gavdasini tik tutib turadi. Uch koʻrsatkich qayd etiladi, nafas olinmayotgan tanaffus paytida, maksimal nafas olingan va minimal nafas chiqarilgan paytda.

5. Oʻpkalarning xayotiy sigʻimi spirometr yordamida aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs maksimal nafas olib, nafasni toʻliq spirometr naychasiga chiqaradi.

6. Panjalarning kuchi qoʻl dinamometri yordamida aniqlanadi, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs oldin oʻng, keyin chap qoʻlini gorizontal uzatgan holda, bor kuchi bilan siqadi.

Tananing koʻtarish kuchi koʻtarish dinamometri yordamida aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs tizza boʻgʻimlari sathida turgan tutqichlarini ikki qoʻli bilan ushlab, oyoqlarini bukmagan holda bor kuchi bilan dinamometrni choʻzadi.

2-bob. Ruhiy holatning tekshiruvi

7. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs ruhiy holatining tekshiruvi uni tavsiflovchi hujjatlarini (maktab va boshqa taʼlim muassasalaridan, ish joyidan, harbiy qismdan (muassasadan) va boshqalardan olingan tavsifnomalar), ota-onasidan, davolash-profilaktika va harbiy-tibbiy muassasalaridan olingan maʼlumotlarni oʻrganish asosida, hamda tekshiriluvchi bilan shifokorning shaxsiy muloqoti orqali aniqlanadi.

Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs bilan muloqot va koʻrikda uning yuz ifodasiga, mimikasiga, yurish xususiyatlariga, harakatlariga, taʼsirlarga javobning adekvatligi va shifokor bilan suhbatga boʻlgan munosabatiga eʼtibor qaratiladi.

8. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ruhiy holatini baholashda asosiy oʻrinni klinik tekshiruv uslubi egallaydi, uni umumiy qabul qilingan paraklinik uslublar (eksperimental-psixologik testlari, elektroensefalografiya, reoensefalografiya, bosh miya tomografiyasi, pnevmoensefalografiya va boshqalar) bilan birgalikda qoʻllash lozim. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ruhiy holati tekshiruvi quyidagi ketma-ketlikda oʻtkaziladi: ong, diqqat, xotira, fikrlash, intellekt, hissiy-irodaviy faoliyat holatlari baholanadi; ruhiy buzilish alomatlari yoʻqligi yoki mavjudligi aniqlanadi.

Diqqatni tekshirishda uning barqarorligiga (toliqishi, chalgʻishi, “qadalib” qolishi), diqqat-eʼtiborini jamlash xususiyatiga ahamiyat beriladi.

Xotirani tekshirishda tez va aniq eslab qolish, oʻtgan va hozirgi voqealarni aytib bera olish, xotira aldanishining mavjudligi, amneziyaning turi (retrogradli, anteretrogradli) va h.k. aniqlanadi.

Fikrlash qobiliyatini baholashda fikrning mantiqliligiga, oʻy-fikr va xulosalarning ketma-ketligiga, mohiyatiga, “qadalib” qolishiga, maʼnosiz gaplarning koʻpligiga, “balandparvozlik”ka, ezmalanishiga, mavhum fikrlashning aniq fikrlashdan ustunligi yoki aksinchaligiga eʼtibor qaratiladi. Fikrlashning tezligi (tez, oddiy, sekin), uning yoʻnaltirilganligi (muammolar, qiziqishlar) aniqlanadi.

His-tuygʻular doirasini aniqlashda kayfiyat (baland, turgʻun, tushkun, oʻzgaruvchan), kayfiyatining patologik oʻzgaruvchanligi, uning muddati va koʻrinishi baholanadi. Hissiyotning tashqi alomatlariga koʻra uning mutanosib yoki nomutanosibligiga, tuygʻularini jilovlay olish yoki bosa olish qobiliyatiga baho beriladi. Guvohlantiruvchining iroda doirasi uning qiziqishlari xususiyatlariga va xulqiga koʻra baholanadi.

Atrof-muhitni toʻgʻri idrok etish qobiliyatining buzilishlari yoʻqligi yoki mavjudligi: illyuziyalar, gallyutsinatsiyalar, ularning mazmuni, ularga boʻlgan munosabat (tanqidiy, affektiv, befarq), atrof-muhitni, vaqtni, oʻz shaxsini va h.k.larni idrok etish sifatining oʻzgarishi aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsda ushbu buzilishlarni, hamda xayoldan ketmaydigan fikrlarni va vasvasa gʻoyalarini aniqlash uchun maqsadli soʻrov oʻtkazish talab qilinadi.

3-bob. Asab tizimini tekshiruvi

9. Asab tizimini tekshirish tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning tibbiy hujjatlarini oʻrganib chiqish, uning soʻrovi va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning obyektiv klinik-nevrologik tekshiruvidan iborat. Soʻrov paytida shikoyatlar, hayot anamnezi aniqlanadi, anamnezida xushdan ketish xurujlari, talvasalar, nutq, eshitish, koʻrish, markaziy va periferiya asab tizimi jarohatlari boʻlganligi, ruhiy va asab kasalliklar muassasalarida davolanganligiga eʼtibor beriladi, tungi siydik tuta olmasligi tugagan vaqti aniqlanadi. Irsiyatiga aniqlik kiritiladi: qarindoshlarida talvasali tutqanoqlar, xushdan ketishlar, mushaklar zaiflik holatlari, ruhiy holatining buzilganligi, spirtli ichimliklarni suiisteʼmol qilish va giyohvand vositalarini isteʼmol qilish holatlari boʻlmaganligi haqida maʼlumotlar olinadi.

Tashqi koʻrikda tana tuzilishi, teri, shilliq qavatlarining holati, mushak tizimi va yurishi baholanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs ilgari bosh-miya jarohati olganligini inkor qilishiga qaramay, bosh suyak — bosh miya jarohatlarining yoʻqligiga ishonch hosil qilish kerak.

10. Asab tizimini tekshirish bosh-miya nervlari faoliyatini aniqlashdan boshlanadi. Koʻzni harakatlantiruvchi nerv va koʻz simpatik innervatsiya faoliyati tekshiriladi. Koʻz olmasining joylashuvi, yuqoriga, pastga, ichkariga va tashqariga harakatlari tekshiriladi. Qorachiqlarning shakli va oʻlchamlari, ularning tengligi hamda, yorugʻlik taʼsiriga javobi (toʻgʻri va birgalikda), konvergensiya va akkomodatsiyada aniqlanadi.

Uch shoxli nerv faoliyati oʻrganilayotganda yuzdagi sezuvchanlik, chaynash mushaklarining holati, pastki jagʻning harakat hajmi, korneal va konyunktival reflekslar tekshiriladi.

Shundan soʻng, boshqa bosh-miya nervlar faoliyatlari tekshiriladi. Ikkala tomonda peshonadagi teri burmalari, koʻz kosalarining kengligi, koʻzni qisish va qovoqni sola olish qobiliyatlari, tishlar namoyish qilinganda lab-burun burchagining bir xilligi tekshiriladi.

Vestibulyar apparatning harakat faoliyati (nistagm, muvozanat, moʻljaldan adashish) aniqlanadi.

Asosiy taʼmlarni, shirin, nordon, achchiqni toʻgʻri sezishi aniqlanadi, shu maqsadda shakar, osh tuzi, limon kislotasining standart eritmalari qoʻllanadi, tovush chiqarishda yumshoq tanglayning harakatchanligi, tovushning jarangdorligi, yutish qobiliyati, boshni burish va yelkani koʻtarish imkoniyati, til ogʻizdan chiqarilganda harakat hajmi, uning mushaklarida fibrilyar titrashlar va atrofiyaning mavjudligi tekshiriladi.

11. Harakat doirasi tekshirilayotganda qoʻl va oyoqlarning faol va passiv harakatlar hajmi, harakatlarning oʻzaro muvofiqligi (statik va dinamik ataksiya), mushaklarning kuchi, tarangligi, taʼminlanishi tekshiriladi. Zoʻraki harakatlar (giperkinezlar), harakat cheklanishi (kontrakturalar) va atrofiyalar mavjudligiga eʼtibor qaratiladi.

Soʻngra pay, periostal, teri va shilliq qavatlarning reflekslari tekshiriladi. Har bir refleks oʻng va chap tomonda alohida tekshiriladi, ularning kuchi va bir hilligi solishtirib koʻriladi. Patologik reflekslar (Babinskiy, Rossolimo, Jukovskiy, Bexterev, Oppengeym, Gordon va boshqalar)ning yoʻqligi yoki mavjudligi aniqlanadi, yuzaki va chuqur (ogʻriq, harorat, taktil va mushak-boʻgʻim) sezuvchanligi ahvoli aniqlanadi.

Vegetativ asab tizimini tekshirishda eʼtibor teri qoplamlari rangiga (yuz, tana, qoʻl va oyoqlar), taʼminot (trofik) buzilishlar mavjudligi, teri paypaslab koʻrilganda uning namligi va xaroratiga qaratiladi. Terining vegetativ reflekslari (mahalliy va reflektor dermatografizm, pilomotor refleks), Danin-Ashnerning koʻz-yurak refleksi, boʻyinning vegetativ, klinostatik va ortostatik reflekslari tekshirib koʻriladi.

Yuqorida qayd etilgan asab tizimi obyektiv tekshiruvlarining minimal hajmi ambulatoriya sharoitlarda hamma uchun majburiydir.

4-bob. Ichki aʼzolarni tekshirish

12. Ichki aʼzolarni tekshirish, shikoyat va anamnezni oʻrganish, hamda umumiy koʻrikdan boshlanadigan tekshiruvdan iborat. Tashqi koʻrinishiga, tananing tuzilishi, terining rangi, uning choʻziluvchanligi va namligiga, shundan soʻng, paypaslash usuli bilan teri osti yogʻ qatlami, limfa tugunlari va mushaklarning holatiga eʼtibor qaratiladi.

13. Nafas olish aʼzolari. Shikoyatlarni baholashda hansirashning tavsifiga (fiziologik yoki patologik, ekspiratorli, inspiratorli yoki aralash), yoʻtalning xususiyatlari, ogʻriq mavjud boʻlganda, uning joylashuvi, kuchi, davomiyligi, koʻkrak qafasida irradiatsiyasi va nafas olish, yoʻtal bilan bogʻliqligiga eʼtibor qaratiladi.

Koʻrikda teri va koʻrinib turgan shilliq qavatlar rangi, koʻkrak qafasining shakli, oʻmrovlar, va ularning ustki va ostki chuqurchalari, kuraklarning joylashishi, koʻkrak qafasi ikkala tomonning simmetriyasi, nafasning turi, tezligi, nafas harakatlarining maromi va chuqurligi, nafas olishda yordamchi mushaklarning ishtiroki baholanadi.

Qiyosiy perkussiyada oʻpkaning chegaralari, oʻpka quyi chekkalarining harakatchanligi, oʻpkalar yuqori uchlarining turish balandligi, ularning kengligi, hamda patologik holatlarda oʻpka perkutor tovushining oʻzgarganligi (plevra boʻshligʻida suyuqlik va oʻpkada yalligʻlanish yoki oʻsma kasalliklar mavjud boʻlganda tovushning qisqarishi, uning toʻmtoqlashgan yoki toʻmtoqligi; oʻpkada boʻshliqlar mavjudligida — absess, kaverna, oʻpka toʻqimasida havolanish hajmi oshganda — emfizemada, plevra boʻshligʻida havo toʻplanganda timpanik, qutisimon tovushlar) aniqlanadi.

Auskultatsiyada nafas olish turli bosqichlarida nafas shovqinlarining tavsifi, ularning kuchi va davomiyligi aniqlanadi. Asosiy (vezikulyar, bronxial va ulardagi oʻzgarishlar) va yondosh nafas shovqinlari (xirillash, krepitatsiya va plevraning ishqalanish tovushi) aniqlanadi.

Agar oʻpka kasalliklari mavjudligiga gumon qilinadigan alomatlar topilsa, rentgen, tibbiy anjomlar yordamida va laboratoriya tahlil usullari qoʻllanadi.

14. Qon aylanish aʼzolari tizimi. Qon tomirlarni tekshirish koʻrik va arteriya va venalarni paypaslash, yirik tomirlarni auskultatsiya qilish va qon-tomir tizimini tibbiy anjomlar yordamida oʻtkaziladi. Yurak yoki yirik tomirlar kasalliklarini ifoda qiluvchi pulsning maromi, tezligi, kuchi va toʻlaqonligi hamda tananing ayrim sohalaridagi arteriya va venalarning pulsatsiyasi aniqlanadi. Arterial qon bosimi tinch (oʻtirgan) holatda ikkala qoʻlda oʻlchanadi. Arterial qon bosimi simob ustunining 140/90 mmdan yuqoriligi bir-necha marotaba aniqlanishi, arterial gipertenziyaning ishonchli belgisi deb hisoblanadi. Arterial qon bosimini bir marotaba oʻlchash paytida, uning tasodifan koʻtarilganligini qayd etmaslik maqsadida, arterial qon bosimini bir necha marta oʻlchash va eng past koʻrsatkichni inobatga olish maqsadga muvofiq.

Paypaslash va perkussiya orqali yurakning chegaralari, yurak uchidagi turtkining mavjudligi, uning kengligi, kuchi, egiluvchanligi, koʻkrak qafasidagi titroq, yurak sohasi va uning atrofidagi boshqa pulsatsiyalar aniqlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni xar xil holatlarda (yotgan, oʻtirgan va h.k.) va jismoniy zoʻriqishdan soʻng, yuragini eshitganda, tonlar jarangdorligi (kuchayishi, pasayishi, aksenti) va ularning tavsifi (parchalanishi, ikkiga boʻlinishi, qoʻshimcha tonlar paydo boʻlishi) baholanadi, hamda yurak shovqinlari mavjudligi qayd etiladi. Shovqinni eshitishda uning yurak faoliyati bosqichiga munosabati, tavsifi, kuchi, davomiyligi, joylashuvi va asosiy irradiatsiya yoʻnalishlarini aniqlash lozim.

15. Qorin boʻshligʻi aʼzolari. Shikoyatlar va anamnezga alohida eʼtibor qaratiladi. Koʻrikda ogʻiz boʻshligʻi holati (tishlar, milklar, til, shilliq qavatlar) baholanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻrigi va paypaslash yotgan va tik turgan holatlarda oʻtkaziladi. Avval yuzaki, keyin esa, chuqur sirpanuvchi paypaslash usullari bilan ogʻriq, qorin pardasining taʼsirlanishi, qorin oq chizigʻida churra mavjudligi, qorin devorining tarangligi, hamda ayrim qorin boʻshligʻi aʼzolari va ulardagi oʻsmasimon tuzilmalarining chegaralari, zichligi, joylashishi aniqlanadi. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida kasallik mavjudligini koʻrsatuvchi belgilar topilganda, qoʻshimcha (taxliliy, rentgenologik, tibbiy uskunalar yordamida tashxislash) tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi.

16. Siydik ajratish aʼzolari. Koʻp holatlarda buyrak kasalliklari mavjud boʻlgan bemorlar oʻzlarini uzoq vaqt qoniqarli his qiladilar. Shikoyatlar asosan umumiy tavsifga (holsizlik, mehnat qobiliyatining pasayishi, ozib ketish, jizzakilik va h.k.) ega boʻladi. Tavsiflovchi shikoyatlar bu, shishlar paydo boʻlishi va siydik chiqarishning buzilishlaridir. Buyrak kasalliklarida shishlarning ifodalanganlik darajasi, joylashuvi va turgʻunligiga koʻra turlicha boʻladi. Koʻpincha ular yuz sohasida aniqlanadi. Ogʻriqli va tez-tez siydik chiqarish kuzatiladi. Siydik rangining oʻzgarishi ham koʻpincha siydik ajratish tizimi kasalligining belgisi hisoblanadi. Ogʻriqsiz, toʻsatdan rivojlanayotgan koʻp miqdordagi (baʼzan qon lahtalari bilan) makrogematuriya buyrakning oʻsma kasalligini istisno qilishni talab qiladi. Makrogematuriya shuningdek glomerulonefrit, nefrolitiaz va kam hollarda amiloidozda ham kuzatilishi mumkin. Bel sohasidagi ogʻriq xos boʻlgan shikoyatlar deb hisoblanadi. Koʻrikda asosiy diqqatni irsiy nefropatiyalarga xos boʻlgan embriogenez buzilish alomatlariga: tanglayning balandligi, suyak tizimi anomaliyasi, quyon labi va h.k.larga qaratish lozim.

Qorin sohasi koʻrigi va paypaslash turli (tik turganda, yuqoriga qarab yotganida, yonboshiga yotqizib) holatlarda oʻtkaziladi. Buyrak kasalliklarining koʻp uchraydigan belgisi arterial qon bosimining oshishi hisoblanadi. Yuqori arterial qon bosimi mavjud boʻlgan shaxslarda qorin sohasini auskultatsiya qilish lozim. Epigastral, kindik sohalaridagi sistolik shovqinning oyoq va qoʻllardagi AQB asimmetriyasi bilan birga kuzatilishi, bu buyrak arteriyasi stenozining muhim belgisidir.

Siydik ajratish tizimi kasalliklarini istisno qilish uchun taxliliy va tibbiy anjomlar yordamida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

5-bob. Jarrohlik tekshiruvlari

17. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yalangʻoch holda koʻrikdan oʻtkaziladi. Gavdasini tutishi old va yon taraflardan oʻrganiladi. Gavdaning toʻgʻriligi boshni toʻgʻri tutish, yelka-boʻyin chiziqlarining simmetrik turishi, qirrali oʻsimtalar chizigʻining oʻrtada joylashganligi, kuraklarning burchaklari simmetrik va bir sathda joylashganligi, bel sohasi uchburchaklarining bir xilligi, koʻkrak qafasining bir oz oldinga turtib chiqqanligi, oyoqlarning toʻgʻri shakldaligi bilan ifodalanadi.

Teri qoplamlarining holati oʻrganiladi. Agar chandiqlar mavjud boʻlsa, ularning tavsifi va kelib chiqishi baholanadi.

Koʻkrak qafasi koʻzdan kechirilayotganda umurtqa pogʻonasi qiyshayishi tufayli yoki mustaqil ravishda rivojlangan patologik shakl oʻzgarishlari nazarga olinadi. Oʻmrov suyaklari joylashuvi aniqlanadi.

Qorin sohasi koʻzdan kechiriladi. Jinsiy aʼzolar koʻzdan kechirilayotganda, olat, siydik nayi va moyaklarning rivojlanish nuqsonlarga alohida eʼtibor qaratiladi.

Kuraklarning asimmetriyasi aniqlanganda, ushbu holatning umurtqa pogʻonasi shaklining buzilishi yoki Shprengel kasalligi-kurakning tugʻma yuqorida turishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini yoddan chiqarmaslik kerak. Umurtqa pogʻonasi shaklining buzilishida koʻpincha, umurtqaning koʻkrak boʻlimida kifoz, kam hollarda-lordoz aniqlanadi, bel sohasida lordozning kuchayishi, kam hollarda — kifoz. Skoliozning mavjudligi va ifodalanganlik darajasiga eʼtibor qaratiladi.

18. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning qaddini tutishi baholanadi. Qaddini majburiy holatda tutish ogʻriq hissi, anatomik oʻzgarishlar yoki kompensatsiya tufayli patologik oʻrganib qolish natijasida boʻlishi mumkin.

Oyoq, qoʻllar ichki yoki tashqi rotatsiya, tanaga yaqinlashtirilgan yoki uzoqlashtirilgan va bukilgan yoki uzatilgan holatlarda turishi mumkin.

Suyaklarda eski siniqlar, boʻgʻim chiqishi va boshqa jarohatlar borligini aniqlash uchun, bildiruv nuqtalarining, suyak boʻrtmalari hamda oʻsimtalarining joylashuviga eʼtibor qaratiladi. Meʼyorda tirsak boʻgʻimida bilaklar toʻgʻriga uzatilgan holatda yelka suyagi oʻsimtalari va tirsak oʻsimtasining ustki nuqtasi bir chiziqda yotadi. Tirsak bukilganda, bu bildiruv nuqtalari uchi tirsak oʻsimtasida boʻlgan, teng tomonli uchburchakni tashkil etadi

19. Chanoq suyagining shakli va holati oʻrganiladi. Koʻpchilikda meʼyorda, bir oyoq ikkinchisidan kalta boʻlishini unutmaslik kerak. Bir oyoq ikkinchisidan 2 sm va undan koʻproq kalta boʻlsa, tosning qiyshayishi kuzatiladi. Bunday hollarda umurtqa pogʻonasining kompensator qiyshayishini shakl buzilishi deb qabul qilinmaydi. Oyoqlar uzunligi bir xil va tosda shakl buzilishi boʻlgan hollarda umurtqa pogʻonasi shakl buzilishini istisno qilish lozim boʻladi.

Dumba burmalari va son suyak katta koʻst boʻrtmalarining simmetriyasi qayd etiladi.

Dumgʻaza-dum va anal teshigi sohalari epitelial dum yoʻlaklari va ularning asoratlari, surunkali paraproktit, orqa teshikning toʻliq yopilmasligi alomatlarini koʻrish uchun koʻzdan kechiriladi.

Chaqiriluvchilarning toʻgʻri ichak va prostata bezining barmoq orqali tekshiruvi koʻrsatmalar boʻlgan hollarda oʻtkaziladi.

20. Oyoqlar koʻrigida oʻqining joylashishi aniqlanadi. Toʻgʻri oyoqlar, O-simon oyoqlar, tizzalar tashqariga qiyshaygan holat, X-simon, tizzalar birlashib, son va tizzalar oʻqlari tashqariga ochiq burchakni hosil qiladi. Oyoq terisi rangiga, shish, trofik oʻzgarishlar, teri osti venalarining varikoz kengayishi mavjudligiga eʼtibor qaratiladi. Oyoq panjasi va ostki kafti koʻzdan kechiriladi.

21. Bosh suyagini paypaslab, qopqoq suyaklarida jarohat yoki jarrohlik amaliyotlaridan keyingi nuqsonlar, yumshoq toʻqimalar va suyaklarda oʻsmasimon tuzilmalar borligini aniqlash mumkin.

22. Periferik limfa tugunlari, qalqonsimon bez, terining tarangligi va harorati, mushaklarning rivojlanish holati aniqlanadi.

23. Qorinni paypaslash orqali uning old devorining tinch yoki kuchanishdagi, ichki aʼzolar, chov tashqi halqasining ahvoli aniqlanadi. Tashqariga chiqib turgan churra mavjud boʻlsa, uning oʻlchamlari, tarkibi va toʻgʻrilanishga moyilligi baholanadi.

24. Tayanch-harakat tizimi va umurtqa pogʻonasini baholashda nafaqat anatomik oʻzgarishlarni, balki uning faoliyat imkoniyatlarini oʻrganish ham lozim. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarni harbiy xizmatga yaroqliligini aniqlashda yodda tutish kerakki, qoʻl-oyoq yirik boʻgʻimining faoliyati qulay holatdagi ankilozi qator hollarda ular bajarishga odatlangan ishlar hajmini cheklamaydi.

Harakati chegaralangan boʻgʻimlarning faoliyati qulay holati quyidagilar hisoblanadi:

yelka boʻgʻimi — yelkani tanadan 80 — 90 gradusga uzoqlashtirib, 30 gradusli burchak ostida oldinga harakatlantirib, tirsak boʻgʻimini bukkan holda, panjani ogʻizga tegiza olish;

tirsak boʻgʻimi — 90 gradusga bukilish;

bilak boʻgʻimi — orqa tarafga 165 gradusga, II — V barmoqlar boʻgʻimi 145 gradusga, falangalararo boʻgʻimlar 120 gradusdagi burchak ostida bukilgan;

chanoq-son boʻgʻimi — bukilish burchagi 145 — 155 gradusgacha, uzoqlashtirish 8 — 10 gradus;

tizza boʻgʻimi — bukilish 170 — 175 gradus;

boldir-oyoq panjasi boʻgʻimi — oyoq kaft tomoniga bukilish burchagi 95 gradus.

25. Oyoq-qoʻllar boʻgʻimlarida harakat hajmini oʻrganish barcha yuzalarda faol va passiv, shuningdek, supinatsiya va pronatsiya harakatlarini bajarish bilan boshlanadi Qoʻl panjasining va tananing koʻtarish dinamometriyasi orqali mushaklar kuchi aniqlanadi.

26. Oyoq — qoʻllar aylanasini oʻlchash santimetrli oʻlchov tasmasi bilan simmetrik sohalarda oʻtkaziladi. Sonning — yuqori, oʻrta va pastki uchdan birida, yelka va boldirda esa, ularning eng yoʻgʻon boʻlgan qismida.

27. Boʻgʻimlar harakati hajmini oʻlchashda xatolarga yoʻl qoʻymaslik uchun quyidagi usullar qoʻllaniladi.

Yelka boʻgʻimi — bukilish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs shifokorga yoni bilan turadi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagining katta doʻngligi va uning tashqi boʻrtmasi bilan birlashtiruvchi chiziq markaziga parallel holda joylashtiriladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yelka kamari ishtiroksiz, gavdasini egmasdan qoʻllarini oldinga maksimal darajada koʻtaradi. Boʻgʻimni yozish — xuddi shu shartlar bilan, qoʻl orqa-yon tarafga maksimal qayiriladi. Uzoqlashtirish -shifokorga orqasi bilan turadi. Kurak burchaklari sathi bir xil. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi tananing vertikal oʻqiga, harakatchani esa — kurak suyagining yelka oʻsigʻini, tirsak suyagining tirsak oʻsimtasi bilan bogʻlovchi chiziqqa parallel ravishda oʻrnatiladi. Qoʻllarini maksimal ravishda yon taraflarga uzoqlashtiriladi.

Tirsak boʻgʻimi — bukish va yozish: shifokorga yon tomoni bilan turadi, kaftlarini oldinga qaratib qoʻllarini pastga tushiradi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi yelka suyagini tashqi doʻngligini, bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasi bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda joylashtiriladi. Bilak ohista oxirigacha bukiladi. Burchak oʻlchagichning oʻqi tirsak boʻgʻimining koʻndalang oʻqiga mos tushishi kerak.

Bilak boʻgʻimi — ortga yozish va kaft bukilishi: bilak gorizontal tekislikda, panja uning davomida turadi, bosh barmoq qisilgan. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi bilak suyagining bigizsimon oʻsimtasi bilan ikki boshli mushak paylarining tashqi tomonini birlashtiruvchi chiziqqa parallel ravishda, harakatchan branshasi esa ikkinchi kaft suyagining uzunligi boʻylab oʻrnatiladi.

Chanoq-son boʻgʻimi — bukish va yozish. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, tekshirilayotgan oyoq uzatilgan, ikkinchi oyoq tizzasida bukilgan va shu tomondagi qoʻl bilan ushlab turiladi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi qanot ostki chuqurchasi bilan katta koʻstni, harakatchan branshasi esa — katta koʻstni va sonning tashqi boʻrtmasini birlashtiradigan chiziqqa parallel oʻrnatiladi. Oʻlchovda tekshirilayotgan oyoq chanoq-son boʻgʻimida bukilgan boʻladi. Uzoqlashtirish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi, oyoqlar uzatilgan, tovonlar juftlangan, qoʻllar tana boʻylab choʻzilgan. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi hanjarsimon oʻsiq — qov birlashmasi — sonning ichki boʻrtmasi boʻylab oʻtadigan chiziqqa oʻrnatiladi. Tekshirilayotgan oyoq maksimal uzoqlashtiriladi.

Tizza boʻgʻimi — bukish va yozish: tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs yuqoriga qarab yotadi. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi katta koʻstni son suyagining tashqi oʻsigʻi bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel ravishda oʻrnatiladi. Harakatchan branshasi esa — kichik boldir suyagining boshchasini tashqi toʻpiq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda oʻrnatiladi. Oldin boldir bukiladi, keyin toʻliq yoziladi.

Boldir-tovon boʻgʻimi kaftga va ortga bukilishi: yuqoriga qarab yotgan holda oʻtkaziladi, oyoq panjasi burchagi 90 daraja ostida. Burchak oʻlchagichining harakatsiz branshasi kichik boldir suyagi boshchasini tashqi toʻpiq bilan birlashtiradigan chiziqqa parallel holda, harakatchan branshasi esa — oyoq panjasini tashqi tomoni boʻylab oʻrnatiladi. Avval ortga, keyin oyoq panjasi pastki kaft tomonga bukiladi.

28. Oyoq-qoʻllarning uzunligi santimetrli tasma yordamida oʻlchanadi. Qoʻllar uchun oʻlchov oʻqi yelka suyagi boshining markazi va yelkaning boshsimon boʻrtigʻi, bilak va tirsak suyaklarining boshchalari orqali oʻtadi. Oyoq uchun esa — yonbosh suyagining oldingi yuqori oʻqi orqali, tizza qopqoq suyagining ichki tomoni va birinchi barmoq nuqtalarini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq boʻylab oʻtkaziladi. Boʻgʻimlarning ankilozlari, kontrakturalari, son-chanoq boʻgʻimi patologiyalarida sogʻ va kasallangan oyoqlarning anatomik uzunligi bir xil, kasallangan oyoqning nisbiy uzunligi esa — kam boʻlishi mumkin. Anatomik uzunlik segment boʻyicha, nisbiy uzunlik esa, oyoq yoki qoʻlning boshidan oxirigacha boʻlgan chiziq boʻyicha oʻlchanadi.

Yelkaning anatomik uzunligini yelka suyagining katta doʻmbogʻidan tirsak oʻsigʻigacha oʻlchanadi, bilakning uzunligi esa — tirsak oʻsigʻidan tirsak suyagining bigizsimon oʻsimtasigacha oʻlchanadi. Sonning anatomik uzunligi katta koʻstdan tizza boʻgʻimi oraligʻigacha, boldirning uzunligi — tizza boʻgʻimi oraligʻidan tashqi toʻpiqning quyi nuqtasigacha oʻlchanadi. Qoʻl yoki oyoqning barcha segmentlari uzunligining yigʻindisi uning anatomik uzunligini tashkil qiladi.

Qoʻlning nisbiy uzunligi kurakning akromial oʻsimtasidan qoʻlning uchinchi barmogʻi uchigacha, oyoqning nisbiy uzunligi — yonbosh suyagining oldingi yuqori oʻqidan pastki kaft quyi qirrasigacha oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

29. Umurtqa pogʻonasining tekshiruvi tananing oʻqiga yuklama berish va ogʻriqli nuqtalarni aniqlashdan boshlanadi, qoʻshimcha aniqlik kiritish maqsadida umurtqa pogʻonasining qirrali oʻsiqlari uchlarini perkussiya qilish va paravertebral nuqtalarni paypaslash oʻtkaziladi.

Meʼyorda boshni oldinga 40 darajaga egish imkoni bor, iyak toʻshga tegishigacha amalga oshiriladi; orqaga — ensa gorizontal holatni egallaydi; yonboshga — yelka ustiga tekkunga qadar. Boshni har ikkala tomonga burish imkoniyati 85 darajagacha. Umurtqa pogʻonasining koʻkrak va bel boʻlimlarining yonboshga 25 — 30 darajalar chegarasida harakat imkoniyati mavjud.

Meʼyorda VII boʻyin pogʻonasining oʻtkir oʻsigʻi va ensa suyagining boʻrtigʻi orasidagi masofa bosh egilganda 3 sm ga va undan koʻpga uzayadi, boshni orqaga tashlaganda esa, 8 sm ga va undan koʻpga kamayadi. VII boʻyin va I dumgʻaza pogʻonalarning oʻtkir oʻsigʻlararo masofa egilganda gavdani odatda tutganga nisbatan 5 sm va undan koʻpga koʻpayadi, orqaga egilganda esa, 5 sm va undan koʻpga kamayadi. Koʻkrak va bel sohasidagi yonboshga egilishlar tik chiziqdan 25 gradusdan kam boʻlmaydi. Umurtqaning harakat kengligi chegaralanganligini baholashda tekshirilayotgan pogʻonaning oldinga va orqaga egilishlarining yigʻindisini meʼyordagi koʻrasatkichlar bilan solishtirish lozim.

Umurtqa pogʻonasida shakl buzilishi mavjudligiga shubha qilinganda, qirrali oʻsiqlar uchlari proyeksiyasida teri marker bilan belgilab chiqiladi. Umurtqa pogʻonasi shakl buzilishini oʻlchash mumkin. Buning uchun shovun (otves) qoʻllaniladi, u yettinchi boʻyin umurtqasining qirrali oʻsigʻiga tibbiy bogʻlam bilan yopishtirib qoʻyiladi. Agar shovun aniq dumbalar oraligʻidan oʻtsa, unda skolioz meʼyor darajada deb hisoblanadi. Agar shovun oʻrta chiziqdan siljisa, uning koʻrsatkichi umurtqa pogʻonasi shakl buzilishining barcha uzunligida keyin rentgen maʼlumotlari bilan solishtirish uchun oʻlchash lozim. Simmetrik nuqtalarda kurak cheti va umurtqa pogʻonasi orasidagi masofa qiyoslab koʻriladi, tananing koʻtarish dinamometriyasi koʻrsatkichlari baholanadi. Umurtqa pogʻonasining ifodalangan shakl buzilishilari tashqi nafas olish faoliyatining buzilishi bilan birgalikda kechishi sababli, oʻpklarning hayotiy sigʻimi, bir daqiqadagi nafas hajmi va oʻpklarning maksimal sigʻimi ham aniqlanishi lozim.

Umurtqaning shakl buzilishini toʻla tasdiqlash uchun tekshiruvlarni tananing gorizontal va vertikal holatlaridagi umurtqa pogʻonasi rentgenografiyasi bilan toʻldirish lozim.

Skolioz darajasi rentgengrammalardagi skolioz burchaklarini oʻlchash asosida aniqlanadi: birinchi daraja — 1 — 10 gradus, ikkinchi daraja — 11 — 25 gradus, uchinchi daraja — 26 — 50 gradus, toʻrtinchi daraja — 50 gradusdan ortiq.

30. Yassi oyoqlik darajasi rentgen yordamida aniqlanadi. Oyoq panjasini suratga olish tik turgan holda, yuklama bilan (yalangoyoq) oʻtkaziladi.

Yassi oyoqlikni bosqichlari boʻyicha yuzaga keladigan organik oʻzgarishlarini klinik va rentgen tasvirlariga koʻra baholash

Artrozning bosqichi Boʻgʻim yorigʻining holati va oʻlchamlari Boʻgʻim oraligʻi chetlaridagi suyakli oʻsiqlar mavjudligi va ularni boʻgʻim chetlaridan chiqib turadigan oʻlchamlari Boʻgʻim va tutashuvchi suyaklarning boʻgʻim oxirlari yuzalarining holati Birinchi 50% ortiq boʻlmagan torayish Mavjud, oʻlchamlari 1 mm dan ortiq emas Oʻzgarishlar yoʻq Ikkinchi 50% yoki undan ortiq boʻlgan torayish Mavjud, oʻlchamlari 1 mm dan ortiq Boʻgʻim oraliqlarining shakl oʻzgarishlari va togʻay osti osteosklerozi bilan Uchinchi Deyarli toʻliq obliteratsiya Ifodalangan suyak chetlari oʻsiqlari Qoʻpol shakl oʻzgarishi va togʻay osti osteosklerozi bilan

Oyoq panjasi gumbazining balandligi aniqlanadi, gumbaz eng baland nuqtasidan pastki uchburchak — tovon suyagining notekis yuzasini birinchi oyoq kafti suyagi boshchasining pastki kaft tomoni bilan birlashtiradigan chiziq asosiga tushirilgan perpendikulyarning uzunligi aniqlanadi. Meʼyorda bu burchak 125 — 130 gradusga teng, oyoq panjasi gumbazining balandligi 39 — 36 mm.

Yassi oyoqlikning birinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 131 — 140 gradus, gumbazning balandligi — 35 — 25 mm. Yassi oyoqlikning ikkinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 141 — 155 gradus, gumbazning balandligi — 24 — 17 mm. Ponasimon suyak kaltalashgan, boʻyinchasi aniq ifodalanmagan. Yassi oyoqlikning uchinchi darajasi: ichki kaft gumbazining koʻndalang kesmasi burchagi 155 gradusdan ortiq, gumbazning balandligi — 17 mm dan kam. Shuningdek, oyoq panjasi koʻndalang gumbazi yassiligi, bosh barmoqning uzoqlashtiruvchi kontrakturasi koʻzga tashlanadi. Oyoq panjasi buralgan va tashqariga qayrilgan. Yassi oyoqlikning darajasini aniqlashda asosiy mezon boʻlib oyoq panjasi gumbazining balandligi hisoblanadi.

Oyoq panjalari shaklni oʻzgartiruvchi artrozning I bosqichi rentgen tasvirlari boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqmaydigan suyakli oʻsiqlar va boʻgʻim yorigʻini 50 foizgacha torayishi bilan tavsiflanadi.

Artrozning II bosqichida boʻgʻim yorigʻi kengligi — 50% va undan koʻp toraygan, boʻgʻim chetlaridan 1 mm dan koʻp chiqadigan suyakli oʻsiqlar shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan.

Oyoq panjalar artrozi III bosqichida boʻgʻim orasi kengligi deyarli obliteratsiyalangan, boʻgʻim chetlarida ogʻir ifodalangan suyakli oʻsiqlar chuqur shakl oʻzgarishlari va tutash suyaklar boʻgʻim oxirlarining subxondral osteosklerozi bilan.

31. Yotgan holda paypaslash va perkussiya qilish orqali yirik tomirlarning pulsatsiyasi tekshiriladi. Zarurat tugʻilganda ossillografiya va nitroglitserin sinamasi, angiografiya, flebografiya, reovazografiya, dopplerografiya va qon aylanishning holatini obyektiv koʻrsata oladigan boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi.

6-bob. LOR aʼzolarining tekshiruvlari

32. Quloq, burun, tomoq tekshiruvlari uzunligi 6 metrdan kam boʻlmagan, shovqinlardan holi boʻlgan xonada oʻtkaziladi. Anamnez yigʻishda oldin oʻtkazilgan quloq, burun, tomoq kasalliklari surishtiriladi. Shu bilan bir vaqtda nutqdagi nuqsonlar aniqlanadi.

Obyektiv tekshiruv qorogʻilashtirilgan, yon tomondan tushib turadigan sunʼiy yorugʻlik manbai bor xonada oʻtkaziladi. Bir vaqtda ushbu xonada tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxslarning soni ikkitadan oshmasligi kerak. Tekshiruv tashqi koʻrikdan boshlanadi, keyin esa hid sezish, burundan nafas olish va eshitish tekshiriladi.

33. Quloqni tekshirishda quloq suprasi, soʻrgʻichsimon oʻsiqlar koʻrikdan oʻtkaziladi, bir vaqtning oʻzida ularning sezuvchanligi ham aniqlanadi. Nogʻora pardada oʻzgarishlar mavjud boʻlsa tekshirish pnevmatik voronka yordamida oʻtkaziladi.

34. Yuqori nafas yoʻllarining nafas olish va tovush hosil qilish faoliyati tekshiriladi. Burunning tashqi qismlari va burun boʻshligʻi, halqum, halqumning burun qismi, xiqildoq koʻrikdan oʻtkaziladi. Bir vaqtning oʻzida tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning ogʻzidan chiqayotgan havoning hidiga ham eʼtibor qilinadi.

35. Burun boʻshligʻi tekshirilayotganda burun oynasidan foydalaniladi. Shilliq qavatlarning holati tekshiriladi, yiring, poliplar bor-yoʻqligiga ishonch hosil qilinadi, burunning oʻrta togʻay devori holati baholanadi, shilliq qavatda burun boʻshligʻini toraytiradigan burmalar, oʻsimtalar borligi aniqlanadi. Burundan nafas olish kuchli buzilganda, burundan sassiq hid kelayotganda, tovush dagʻal boʻlib qolganda, manqalanganda, bodom bezlarida oʻzgarishlar boʻlganda, halqum yaralari va oʻsmalari aniqlanganda chuqurroq tekshiruv oʻtkaziladi.

Duduqlanish mavjudligida nevropatolog, zarurat tugʻilganda, psixiatr va logopeddan maslahat olinadi.

36. Hid sezish toʻrtta standart hid sinamalari yordamida oʻtkaziladi:

0,5% sirka kislotaning eritmasi (kuchsiz hid), toza etil spirti (oʻrtacha hid), oddiy valeriana damlamasi (kuchli hid), nashatir spirti (oʻta kuchli hid).

Bu eritmalar shakli va rangi bir xil boʻlgan raqamlangan shisha idishlarda saqlanadi. Xid sezishi oʻta past darajaga pasayganda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs chuqur nevrologik tekshiruvdan oʻtishi lozim.

37. LOR — aʼzolar koʻrigidan soʻng, shivirlab gapirilgan nutqqa nisbatan eshitish qobiliyati oʻtkirligi belgilanadi. Tekshiruvni oʻtkazish uchun 21 dan 99 gacha boʻlgan raqamlardan foydalanish mumkin, bunda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs shifokor lablarining harakatini koʻrmasligi lozim.

Shivirlashni mumkin qadar bir xil jadallikda boʻlishini taʼminlash maqsadida, shifokor soʻzlarni nafas chiqarishdan soʻnggi qoldiq havo yordamida aytadi. Tekshirish 6 metr masofadan boshlanadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning shifokor tomonidan shivirlab aytilgan barcha soʻzlarni yoki mutlaq koʻpchiligini takrorlay olgan masofa eshitish qobiliyatining oʻtkirligi masofasi boʻlib hisoblanadi.

38. Zaruriyat tugʻilganda audiometriya, quloq manometri yordamida yoki barokamerada quloqning barometriya faoliyati va Barani oʻrindigʻi yoki Xilov argʻimchogʻida quloqning vestibulyar faoliyati tekshiruvi oʻtkaziladi.

7-bob. Ogʻiz boʻshligʻi va jagʻlarning tekshiruvi

39. Ogʻiz boʻshligʻi va jagʻlarni tekshiruvi shikoyatlarni aniqlash, ularning tavsifini baholash, anamnez yigʻish, klinik va faoliyatga oid tekshiruvlar oʻtkazishdan iboratdir. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning oʻtkazgan kasalliklari surishtiriladi.

40. Obyektiv tekshiruvlar gavdani toʻgʻri tutish, tik yuzaga nisbatan boshning turish holatini baholashdan boshlanadi. Keyin yuzdagi nuqson, shakl buzilishi, chandiq yoki assimetriyalarni aniqlash maqsadida tashqi koʻrik oʻtkazishga kirishiladi.

Boʻyinning limfa tugunlari boshni bir oz pastga egilgan holatida paypaslab koʻrish orqali oʻrganiladi, hamda shifokor tekshiriluvchining ortida turib ham ularni paypaslab koʻradi. Chakka-pastki jagʻ boʻgʻimining ahvoli va faoliyati ham paypaslab koʻrish orqali, zarurat tugʻilganda esa, rentgen va boshqa tibbiy tekshiruv usullari yordamida oʻrganiladi.

41. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda shuningdek tish-jagʻ tizimi aʼzolarining asosiy faoliyatlari: nafas olish, nutq, yutinish, chaynash tekshiriladi. Chaynash faoliyatining buzilishi, chaynash fazalarini oʻzgarishi, chaynov bosimini notekis taqsimlanishi, chaynashlar sonining koʻpayishi va ovqatni chaynashga koʻp vaqt sarflash bilan ifodalanadi. Lozim boʻlgan hollarda N.I. Agapovning shartli koeffitsiyenti yordamida chaynash samaradorligini yoʻqotish darajasi belgilanadi. Bunda barcha tishlarning chaynash quvvati 100% deb qabul qilinadi, shuningdek har bir tishning chaynash quvvati quyidagi raqamlar bilan belgilanadi: yonbosh kesuvchi tishlar (12, 22, 32, 42) — 1 %dan, markaziy kesuvchi tishlar (11, 21, 31, 41) — 2 %dan, qoziq tishlar (13, 23, 33, 43) — 3 %dan, kichik oziq tishlar (14, 15, 24, 25, 34, 35, 44, 45) — 4 %dan, birinchi oziq tishlar (16, 26, 36, 46) — 6 %dan, ikkinchi oziq tishlar (17, 27, 37, 47) — 5 %dan.

Tishlar qisman yoʻqotilganda saqlangan chaynash samaradorligi, yoʻq tishlar va qarama-qarshi tishlar koeffitsiyentlari yigʻindisini 100 foizlik koʻrsatkichdan ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. Aql tishlari hisobga olinmaydi. BSST (HKT-10) talablariga muvofiq tishlar formulasi quyidagicha koʻrsatiladi:

18 17 16 15 14 13 12 11 21 22 23 24 25 26 27 28 48 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 38

Tish formulasining shartli belgilari: sogʻlom tish — S, yoʻqotilgan tish — Y, chiqmagan tish — Ch, ildiz — I, kariyes — K, pulpit — P, gangrena — G, granulema — GR, olib tashlash kerak boʻlgan tish — OT, temir qoplamali tish — TQ, koʻpriksimon protez — KP, yechiladigan protez — YEP, plombalangan tish — PL.

42. Ogʻiz boʻshligʻi va tishlarning obyektiv tekshiruvi koʻrik, paypaslash va perkussiya qilishdan iborat. Lozim boʻlganda elektroodontodiagnostika, tishlar va parodont oʻtayotgan yorugʻlik yordamida, Pisarev-Shiller applikatsiya sinamasi va boshqa usullar yordamida tekshiriladi.

Tish qatorlarining markaziy jipslanishi oʻzaro perpendikulyar uch tekislikda (sagittal, vertikal, gorizontal) aniqlanadi.

Tishlarning toʻgʻri tushmaslik nuqsonlari mavjud boʻlsa, ularning turi, hamda anomaliyaning ifodalanganlik darajasi tish qatorlarining siljiganligi bir chiziqli oʻlchovlar yordamida, tegmayotgan tishlarning soni koʻrsatiladi. Tishlarning toʻgʻri tushmaslik anomaliyasida uch daraja farqlanadi: birinchi daraja tish qatorlarining — 5 mmgacha, ikkinchi daraja — 5 — 10 mmgacha, uchinchi daraja — 10 mmdan ortiq siljigan hollarda. Bu koʻrsatkich anomaliya darajasidan keyin qavs ichida millimetrlarda koʻrsatiladi.

8-bob. Koʻrish aʼzosining tekshiruvi

43. Koʻrish aʼzolarining tekshiruvi yaxshi yoritilgan, koʻz oʻtkirligini 5 metr masofadan aniqlash imkoniyatini beradigan xonalarda oʻtkaziladi. Oftalmoskopiya, skiaskopiya va boshqa tekshiruv usullarini oʻtkazish uchun qorongʻilashtirilgan yondosh xona boʻlishi lozim.

44. Anamnezni yigʻishda koʻrishning oʻziga xos xususiyatlariga: oʻtkazilgan kasalliklar va olingan jarohatlarga, oilada koʻrish aʼzolarining irsiy kasalliklari borligiga eʼtibor qaratiladi. Suhbat mobaynida koʻz olmalarining harakatchanligi va nigohining yoʻnalishiga eʼtibor qaratiladi.

45. Rang ajrata olishni tekshirish yaxshi kunduzgi yoki sunʼiy lyuminessent yorugʻlikda oʻtkaziladi. Yorugʻlik manbai tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning koʻrish maydonidan tashqarida boʻlishi va jadvallarni yaxshi yoritishi kerak. Rang ajratishni tekshirish uchun Rabkinning toʻqqizinchi va undan kechroq nashr etilgan polixromatik jadvallari qoʻllaniladi. Rang ajratish meʼyorda boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs hamma jadvallar va yashirin belgilarni toʻgʻri oʻqiydi. Rang ajratish meʼyordan past boʻlgan hollarda, uning darajasi (xili, shakli, turi)ni Kris-Nigel-Rabkin tasnifi boʻyicha, Rabkin polixromatik jadvallariga berilgan tushuntirish matnidagi uslubiy koʻrsatmalardan foydalangan holda belgilash lozim boʻladi. Eng muhimi, bu hollarda “S” turdagi trixromaziya nuqsonini aniq ajrata bilish lozim, chunki bu turda amaliy faoliyatda ranglar toʻgʻri ajratiladi.

46. Koʻrish oʻtkirligi Golovin-Sivsev jadvali yoki zamonaviy belgilar proyektorlari yordamida aniqlanadi. Toʻliq koʻrish oʻtkirligi jadvalning tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxs hali toʻgʻri oʻqiy olayotgan eng kichik belgilari bor qatori boʻyicha hisoblanadi. Koʻrish oʻtkirligining 0,7 dan 1,0 koʻrsatkichiga toʻgʻri keladigan qatoridagi belgilarni oʻqishda bittadan koʻp xatoga yoʻl qoʻymasa, koʻrish oʻtkirligi toʻliq hisoblanadi. Korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻng va chap koʻzlar uchun alohida yoziladi. Yaxshi va yomon koʻradigan koʻzlar uchun foydalanilgan qavariq shishalar kuchi oʻrtasidagi farq 2 dioptriydan oshmasa, bu qoidaga koʻra, mumkin boʻlgan binokuyar korreksiya hisoblanadi. Toʻliq va amalda mumkin boʻlgan korreksiyadan keyingi koʻrish oʻtkirligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻng va chap koʻzlar uchun alohida yoziladi. Koʻrish oʻtkirligi 0,09 dan 0,01 chegarasida boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi 0,1 kam boʻlgan hollarda maxsus tekshiruv uchun qoʻllaniladigan Polyakning maxsus optotiplari toʻplami, zarurat tugʻilganda boshqa usullar bilan tekshiriladi.

Yaqindan koʻrish oʻtkirligi har bir koʻz uchun alohida yaqin uchun moʻljallangan 30 — 40 sm uzoqlikdan koʻrsatiladigan va tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning orqa tomonidan yoritiladigan Golovin-Sivsev jadvali yordamida tekshiriladi. Koʻz orbitasining tashqi chetidan matngacha boʻlgan masofa oʻlchanadi.

47. Refraksiya anomaliyasining darajasi va tavsifi skiaskopiya yordamida aniqlanadi, refraksiyaning chegaradagi va bahstalab holatlarda avtorefraktometriya oʻtkazish lozim. Skiaskopiyadan olingan maʼlumotlar subyektiv usulda tekshiriladi. Skiaskopiya va subyektiv tekshiruvdan olingan maʼlumotlar oʻrtasida farq 1,0 dioptriydan koʻp farq qilsa, eng yaqin turgan ravshan koʻrish nuqtasining joyi aniqlanadi.

Shundan soʻng koʻz kosalari, koʻz yorigʻi, qovoqlar, koʻz yoshi nuqtalarining joylashuvi koʻzdan kechiriladi; koʻz yoshi xaltachasi sohasi bosilib, uning holati tekshiriladi; koʻz olmalari kattaligiga, ularning koʻz kosasida joylashuviga, qovoqlarning konyunktivasiga eʼtibor qaratiladi. Yonboshdan yoritilgan holda, lupa yordamida sklera, shoh parda, oldingi kamera, rangdor parda, qorachiq va koʻz gavhari koʻzdan kechiriladi. Koʻz gavhari va shishasimon tana yon tarafdan tushib turuvchi yorugʻlikda tekshiriladi.

Shundan soʻng oftalmoskopiya oʻtkaziladi, bunda koʻruv nervi diski, sariq dogʻ sohasi, koʻz tubi atrofi va toʻr parda tomirlari holati baholanadi.

48. Agar refraksiyani aniqlash refraktometriya usuli bilan amalga oshirilsa yoki koʻz qorachigʻining torligi tufayli skiaskopiya oʻtkazish qiyinchilik tugʻdirayotgan boʻlsa, tekshirish oʻtkazish tartibini oʻzgartirish lozim. Oldin shishalar yordamida refraksiyani subyektiv oʻlchovi oʻtkaziladi va eng yaqin ravshan koʻrish nuqtasining joyi aniqlanadi, shundan soʻng konyunktiva boʻshligʻiga 3 marotaba oraligʻi 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasi kiritiladi.

49. Bahs talab holatlarda skiaskopiya sikloplegiya sharoitida, yaʼni akkomodatsiyani koʻproq boʻshashtirilgan holatda oʻtkaziladi, koʻzning konyunktiva boʻshligʻiga 3 marotaba oraligʻi 5 daqiqadan iborat 0,5 — 1 % midriatsil yoki midaks eritmasini tomiziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning subyektiv koʻrsatmalari shubha tugʻdirsa yoki akkomodatsiyaning spazmiga gumon boʻlsa, refraksiyani va koʻrish oʻtkirligini aniqlash maqsadida, ametropiyani korreksiya qilish imkoni boʻlmaganda, 1 % atropin eritmasini qoʻllash zarur boʻladi.

50. Qoidaga koʻra, midriatiklar bilan kengaytirilgan qorachiqda koʻrish oʻtkirligini tekshirish, diafragmani koʻllamasdan oʻtkaziladi. Nazarda tutish kerakki, diafragma oʻrnatilgan holda koʻrish oʻtkirligining oshishi, korreksiya qilinmagan ametropiyaning mavjudligi toʻgʻrisida guvohlik beradi. Bunday hollarda korreksiyalovchi shishalarni tanlash yoʻli bilan koʻrish oʻtkirligini diafragma bilan olingan natijadan kam boʻlmagan darajada yaxshilash mumkin.

51. Yosh oqishiga shikoyat mavjud boʻlsa, yosh ketkazish faoliyati rangli koʻz yoshi-burun sinamasi yordamida tekshiriladi.

Gemeralopiyaga shikoyatlar mavjud boʻlsa va toʻr parda, koʻrish nervida oʻzgarishlar topilsa, biomikroskopiya, adaptometriya, perimetriya yoki optik-kogerent tomografiya oʻtkazish yoki statsionar tekshiruviga yuborish lozim boʻladi.

9-bob. Teri-tanosil aʼzolarining tekshiruvlari

52. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning koʻrigini kunduzgi yorugʻlikda oʻtkazish lozim, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatini tekshirish uchun yorqin yoʻnaltirilgan elektr yorugʻligi va shilliq qavatning koʻrilayotgan sohalaridagi soʻlakni quritish uchun oson boʻlganligi sababli, yogʻoch shpatel qoʻllash lozim.

Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsni koʻrigida toshmaning xususiyatiga, shakliga, tarkibiy elementlariga, ularning rangiga, joylashuviga, teri ortiqlari holatiga va h.k.larga eʼtibor qaratish lozim.

53. Toshmaning morfologik elementlarini aniqroq baholash uchun maxsus tekshirish usullari qoʻllaniladi:

giperemiya bilan niqoblangan toshma morfologik elementlarining haqiqiy rangini aniqlash maqsadida diaskopiya yoki vitropressiya qoʻllanadi. Bu maqsadda shisha tayoqcha yoki tahlil shisha tekshirilayotgan toshmaning yuzasiga bosiladi va uning haqiqiy rangi aniqlanadi. Bu usul tomir elementlarini pigment va gemorragik elementlardan farqlash, hamda qizil boʻricha boʻrtmasi tashxisida alohida ahamiyatga ega, diaskopiyada u qoʻngʻir-sariq (olma quyqasi fenomeni) rangiga kiradi.

Qirma olish usuli teri toʻkilishini tavsiflash uchun qoʻllaniladi: psoriaz, parapsoriaz, qizil boʻricha va boshqalar.

Yoritish usuli — toshma tarkibiy elementlarining toʻliq namoyon boʻlmagan xususiyatlarini yuzaga chiqarish maqsadida qoʻllaniladi. Element yuzasiga vazelin yoki suv surtish mumkin. Masalan, bu usul qoʻllanganda — qizil yassi lishay papulalariga hos belgi boʻlgan Uikxem toʻri namoyon boʻladi;

Nikolskiy fenomeni — chin pufakcha va pufak paydo boʻlishi akantoliz bilan kechadigan boshqa dermatozlarga tashxis qoʻyishda qoʻllanadi

Kebner fenomeni — taʼsirlantirilgan (tirnalgan, ultrabinafsha nurlari bilan nurlantirilgan) teri sohasining oʻzgarish boʻlmagan qismlarida 7 — 14 kundan keyin psoriazga xos toshmalar paydo boʻladi.

Tashhis uchun qoʻshimcha maʼlumotlarni dermatografizm va mushak-soch refleksi xossalarini oʻrganishda olish mumkin.

Kasallangan oʻchoqlardan olingan patologik materiallar (teri qirmalari, soch boʻlaklari, pufak va pufakchalarning ichidagi suyuqliklar va boshqalar) bakterioskopik tashhis qoʻyishda ahamiyatga ega. Bunday tibbiy tekshiruvlar natijalari zaxm, yumshoq shankr, zamburugʻli kasalliklar, piodermiya tashhisi uchun koʻpincha hal qiluvchi ahamiyatga ega.

10-bob. Ginekologik tekshiruvlar

54. Tekshiruvning muhim turi boʻlib bimanual tekshiruv xisoblanadi, bunda bachadon (joylashuvi, oʻlchamlari, shakli, konsistensiyasi, harakatchanlik darajasi va boshqalar) bachadon ortiqlari va dumgʻaza-bachadon bogʻlamlarining ahvoli toʻgʻrisida obyektiv maʼlumotlar olish mumkin boʻladi.

55. Ginekologik tekshiruvlarda quyidagi tibbiy anjomlar bilan tekshirish usullari qoʻllanadi: qin koʻrigi, bachadonni zond orqali tekshirish, bachadon orqa gumbazi punksiyasi, bachadon boʻynidan biopsiya olish, aspirat olish, kolposkopiya, chanoq aʼzolarini ultratovush tekshiruvi; boshqa tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalarga koʻra oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida tinchlik va urush davrida tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil etish va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA

Kasalliklar va jismoniy nuqsonlar jadvali, hamda alohida moddalarga beriladigan sharhlar

Kasalliklar jadvalining bir yoʻllantiruvchi chizma ekanligi, uning kasallik holatlarining barcha shakl va turlarini nazarda tuta olmasligi hamda ularning kechish jarayonini hisobga ola olmasligini eʼtiborga olish kerak. Kasalliklarni barcha ehtimoliy shakllarining toʻliq roʻyxatini tuzish nafaqat imkonsiz, balki maqsadga ham muvofiq emas. Uzun roʻyxat tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini baholashdagi yuzaki yondashuvga sharoit yaratishi va notoʻgʻri ekspert xulosasining chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kasalliklar jadvalida patologik oʻzgarishlarning ifodalanganlik darajasi, faoliyatini buzilishi, qaytalanishlar soni va davolashning samaradorligiga eʼtibor qaratilgan holda umumlashtirilgan koʻrinishda kasalliklarni asosiy shakllari sanab oʻtilgan. Bunday tizim shifokorni oʻtkazilgan tibbiy tekshiruvlar natijalariga jiddiy yondashish, barcha holatlarni hisobga olgan holda ularni chuqur tahlil qilish, har bir holatda tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning harbiy xizmatga yaroqlilik toifasini yakka tartibda, holisona baholashga majbur qiladi.

Kasalliklar jadvaliga harbiy xizmat yoki turli harbiy mutaxassisliklar boʻyicha ishga yaroqlilik darajasini aniqlashda boshlangʻich koʻrsatmalar beruvchi, shuningdek, komissiya va shifokor xulosalarini toʻgʻri rasmiylashtirish uchun imkoniyat yaratadigan bir hujjat sifatida qarash lozim.

Kasalliklar jadvalida qayd etilgan harbiy xizmatga yaroqlilik toifalari:

A — harbiy xizmatga yaroqli.

V — ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli.

S — cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli.

D — vaqticha harbiy xizmatga yaroqsiz.

E — tinchlik davrida harbiy xizmatga yaroqsiz, urush davrida cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli.

F — harbiy hisobdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz.

Kasallik jadvalida va uning sharhlarida qoʻllaniladigan shartli qisqartmalar:

NYHA — Nyu-York yurak assotsiatsiyasi;

WPW — Volf-Parkinson-Uayt;

AQB — arterial qon bosimi;

JSST — Jaxon sogʻliqni saqlash tashkiloti;

IGKS — ingalyatsion glyukokortikosteroidlar;

INM — ionlovchi nurlanish manbalari;

KT — kompyuter tomografiyasi;

MG — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi;

MIBB — mudofaa ishlari boʻyicha boʻlim;

MRT — magnit-rezonansli tomografiya;

NCHCHT — nafas chiqarishning choʻqqilik tezligi;

OIV — odam immunitet tanqisligi virusi;

OKG — optik kvantli generatorlar;

OPOʻB — oyoq panjasining oʻrta boʻlimi;

RM — radioaktiv moddalar;

SBE — surunkali buyrak yetishmovchiligi;

SVE — surunkali venalar yetishmovchiligi;

SCHR — safarbarlik chaqiruv rezervi;

SYUYE — surunkali yurak yetishmovchiligi

TVI — tana vazni indeksi;

JNCHH-1 — bir soniyada jadallashtirilgan nafas chiqarish hajmi;

UTT — ultratovush tekshiruvi;

OʻZM — kimyoviy qurolga oid tegishli zaharli moddalar, raketa yonilgʻisi tarkibidagi qismlar va boshqa oʻta zaharli moddalar;

HDQ — havo-desant qoʻshinlari;

HTK — harbiy tibbiy komissiya;

HTM — harbiy taʼlim muassasasi;

HXB, AYP — havo harakatining boshqaruvi va aviatsiyani yoʻnaltirish punktlarining jangovar boshqaruvining tizimlari;

FS — faoliyatga oid sinf;

EMM — 30 kGsdan 300GGsgacha chastota diapazonidagi elektr-magnit maydonlarni hosil qiluvchi manbalar;

ExoKG — exokardiografiya;

EEG — elektroensefalografiya;

YATA — yakka tartibda aniqlanishi koʻzda tutgan hollarada fuqarolarni harbiy xizmatga, Qurolli Kuchlar (qoʻshinlar) turidagi xizmatga; harbiy mutaxassislik boʻyicha xizmatga (tahsil olishga) yaroqlilik toifasini aniqlash nazarda tutiladi.

1-bob. Yuqumli va parazitar kasalliklar

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 1 Ichakning yuqumli kasalliklari, bakteriyali zoonozlar, boshqa bakterial kasalliklar, teritoshmalar bilan kechadigan virusli kasalliklar, boʻgʻimoyoqlilar orqali yuqadigan virusli va boshqa kasalliklar (markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari bundan mustasno), virus va xlamidiyalar chaqiradigan boshqa kasalliklar, rikketsiozlar, boshqa yuqumli va parazitar kasalliklar: a) davolab boʻlmaydigan yoki davolanishi murakkab boʻlgan E Yaroqsiz S yoki E (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E b) oʻtkir yoki surunkali kasalliklar hurujidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari D Yaroqsiz D D Taʼtil D

Mazkur moddaning “a” bandiga taalluqli:

brutsellyozning surunkali, qaytalanuvchi shakllari;

trixotsefalyoz, amebiaz va bezgakning yaqqol klinik alomatlar bilan kechayotgan surunkali shakllari;

qorin tifi, paratif va salmonellyozlarning qaytalanuvchi, asoratli shakllari;

surunkali dizenteriya;

ichki aʼzolarning zararlanishi hamda markaziy asab tizimidagi oʻchoqli oʻzgarishlar bilan kechayotgan sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi va toksoplazmoz kasalliklari;

exinokokkoz (jarrohlik usuli bilan davolanishdan bosh tortganda yoki davolash ijobiy natija bermaganda).

Qorin tifi yoki paratiflarning ogʻir shaklini (infeksion-toksik ensefalopatiyaning yaqqol belgilari mavjud boʻlganda) oʻtkazgan, shuningdek, kasallikni kechish davrining oʻtkirlik darajasidan qatʼiy nazar ogʻir asoratlarning rivojlanishi (ichak devorining teshilishi, ichakdan qon ketishi, miokardit, plevrit bilan kechayotgan zotiljam, meningit va meningoensefalit) hamda kasallikning ogʻirlik darajasidan qatʼiy nazar, uning qaytalashi bilan kechishi aniqlanganda harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari “a” bandiga asosan harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Brutsellyozning oʻtkir septik shakli, amyobiazning ogʻir va surunkali qaytalovchi shakli, virusli gepatitning ogʻir shakli hamda asoratlaridan qatʼiy nazar, qaytalagan holda uzoq kechadigan oʻrtacha ogʻirlikdagi gepatitning “B”, “S”, “D”, “F”, “G” turlarini, gepatitning “A” va “E” turlarini asoratlar bilan oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchi va SCHR xizmatchilari harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Ushbu bandga asosan kasallikning kechish darajasidan qatʼiy nazar ikki va undan ortiq ijobiy markerlari mavjud boʻlgan mikst gepatit yoki gepatitning delta turi bilan kasallanganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Ushbu bandga davolab boʻlmaydigan, bir necha marotaba tahlilxona sharoitidagi tekshiruv usullarida tasdiqlangan yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchilari ham kiradi. Dizenteriya va qorin tifi (paratiflar) bilan kasallangan muddatli harbiy xizmatchilar statsionar sharoitida davolanishi lozim. Davolanishdan soʻng, uch oydan ortiq muddat davomida yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchanligi saqlanib qoladigan boʻlsa, ular harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, HTMning ikkinchi va undan yuqori bosqichdagi kursantlarini qorin tifi (paratif) kasallikning qoʻzgʻatuvchilarini surunkali tashuvchilari boʻlgan holatda, V yoki S yaroqlilik toifalarga yakka tartibda aniqlanadi, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Olti oydan ortiq muddat davomida qorin tifi va paratiflar, dizenteriya, salmonellyozlar va boshqa yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining turgʻun tashuvchisi boʻlgan, davolash choralari samara bermagan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Virusli gepatitning “V” turini yuzaki antigeni yoki “S” gepatitning virusiga qarshi antitanachalari aniqlanganida, yashirin holda kechayotgan surunkali gepatitni istisno qilish maqsadida, tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻla oladi. Jigar faoliyatidagi va klinik buzilishlar mavjud boʻlmagan surunkali virusli gepatit bilan xastallangan harbiy xizmatchilar ayrim cheklanishlar bilan harbiy xizmatga yaroqli deb topiladi, klinik alomatlar yoki tahliliy tekshiruvlarida oʻzgarishlar (jigar fermentlari va boshqa biokimyoviy koʻrsatkichlarining meʼyoridan oshishi) paydo boʻlganda esa bu toifadagi bemorlar kasalliklar jadvalining 60-moddasi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Mazkur moddaning “b” bandi statsionarda davolangandan soʻng, bemorda umumiy astenizatsiya, holsizlik va oziqlanishdagi buzilishlar saqlangan, aʼzolar faoliyatiga oid buzilishlar mavjud boʻlgan oʻtkir yuqumli, parazitar kasallik va intoksikatsiyalardan keyingi holatlarni nazarda tutadi.

Qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarning “A” va “E” turlarini boshidan oʻtkazgan fuqarolarni chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatga va HTMga kirishda 18 oy muddatga, amyobiaz va brutsellyozning oʻtkir shaklini boshidan oʻtkazganlar — 12 oy muddatga sogʻligi tufayli vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tashuvchisi boʻlmagan hamda ichki aʼzolaridagi zararlanish belgilari yoʻqolgan taqdirda mazkur shaxslar koʻrsatilgan muddat oʻtgandan soʻng cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar. Virusli gepatitning “V” , “S”, “D” turlarining oʻtkir shaklini oʻtkazganlar harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Brutsellyozning klinik alomatlarisiz serologik yoki allergik reaksiyalarning (Rayt-Xeddelson, Byurne) mavjud boʻlishi, harbiy xizmatga chaqiruvning kechiktirilishi yoki harbiy xizmatga yaroqsizlik toʻgʻrisida hulosa qabul kilishga asos boʻla olmaydi. Brutsellyozning rezidual shaklini (Rayt reaksiyasi 1:50 va undan kam, Xedelson reaksiyasi (+)) hech qanday asoratlarsiz oʻtkazgan chaqiriluvchilar, SCHR xizmatchilari va muddatli harbiy xizmatchilar cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.

Yuqumli kasalliklarning (virusli gepatit, qorin tifi va paratiflar, gemorragik isitmalar, iyersiniozlar va boshqalar) yengil va oʻrtacha shaklini asoratsiz boshdan oʻtkazgan muddatli harbiy xizmatchilarga 30 kunlik muddatga kasallik tufayli taʼtil beriladi.

Yuqumli kasalliklarni (virusli gepatitning barcha shakllari, qorin tifi va paratif, gemorragik isitmalar, brutsellyozning oʻtkir shakli va boshqalar) oʻrtacha, ogʻir va asoratli shakllarini boshdan oʻtkazgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga “b” bandiga binoan, 30 kunlik muddatga kasallik tufayli taʼtil beriladi, kasallikning yengil shaklini (shu jumladan virusli gepatitning sariqsiz shaklini) oʻtkazganlar esa, xizmat vazifalarini bajarishdan ozod qilinadi.

Taʼtil tugagandan soʻng, HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarda, maxsus inshootlarda xizmat qilayotgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar harbiy xizmatga hamda harbiy mutaxassisligi boʻyicha xizmatga yaroqlilik darajasini aniqlash maqsadida, majburiy tartibda tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga yuboriladilar. Qolgan harbiy xizmatchilar esa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga tibbiy koʻrsatmalar asosida yuboriladi. Virusli gepatit, qorin tifi, paratiflarni asoratsiz yengil va oʻrtacha ogʻirlikdagi shaklini boshdan oʻtkazgan HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlarning harbiy xizmatchilari 12 oydan soʻng, takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan parashut bilan sakrashga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Muddat tugagandan soʻng, parashut bilan sakrashga ruxsat berish va HDQ va ularga tenglashtirilgan qismlardagi xizmatga yaroqlilik masalasi yakka tartibda hal qilinadi.

Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning RM, INM, OʻZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga hamda maxsus inshootlardagi xizmatga yaroqliligi jigar va meʼda-ichak yoʻllarining faoliyatiga koʻra yakka tartibda aniqlanadi. RM, INM, OʻZM, EMM, OKG va I, II patogen guruhga oid mikroorganizmlar bilan ishlashga tayinlanadigan harbiy xizmatchilar, ishchi va xizmatchilar virusli gepatit, qorin tifi va paratiflarni boshdan oʻtkazgandan soʻng, bir yil davomida ushbu ishga yaroqsiz deb topiladilar.

Qorin tifi va paratiflar bilan avval kasallangan HTMga kirayotgan nomzodlar, ularda meʼda-ichak yoʻllarining faoliyati buzilmagan boʻlsa, statsionar sharoitdagi davolanish tugagandan soʻng, kamida 12 oy oʻtgach HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar. “V” va “S” turdagi virusli gepatitning ogʻir darajali va uzoq davom etadigan, qaytalovchi shakli (“A” va “E” turdagi gepatitdan tashqari) bilan avval kasallangan, shuningdek, virusli gepatitning ikki va undan ortiq markerlari, delta-infeksiya aniqlanganda HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar.

Alohida holatlarda ogʻir darajali va oʻrtacha ogʻirlikdagi qorin tifi, paratif va virusli gepatitlarni boshdan oʻtkazgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar qayta tiklanish uchun 12 — 24 kunga harbiy dam olish uylariga (sanatoriyalarga) oʻtkazilishlari mumkin.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 2 Nafas aʼzolarining sil kasalligi: a) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan F F F F F F b) faol, mikobakteriyalarning ajralishi va oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) faol, faolligi pasayayotgan E Yaroqsiz S yoki E (YATA) E Yaroqsiz E g) klinik davolangan E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E d) sil etiologiyali serozitlardan keyingi faoliyatga oid vaqtinchalik buzilishlar E Yaroqsiz A yoki V (YATA) A yoki V (YATA) Yaroqsiz E e) faolligi yoʻq, uch yildan ortiq faollik belgilari boʻlmagan E Yaroqsiz A yoki V (YATA) A yoki V (YATA) Yaroqsiz S

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

mikobakteriyalarning ajralishi va (yoki) oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlar bilan kechadigan oʻpka silining barcha faol shakllari;

yaqqol ifodalangan intoksikatsiya (zaharlanish) alomatlari bilan kechadigan nafas aʼzolari silining faol shakllari;

nafas aʼzolari silining faol, rivojlanib boruvchi shakllari;

III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi hamda koʻks oraligʻi aʼzolarini siljishi bilan kechayotgan oʻpka va plevradagi katta koldiqli oʻzgarishlar;

III-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi yoki bronxoplevral oqmalar hosil boʻlishi bilan kechayotgan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar;

bronxlar, shu jumladan sil bronxoadenitining ham fistulali (oqmali) zararlanishi.

Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:

sil mikobakteriyalarni ajratib chiqarish va oʻpka toʻqimasidagi yemirilishlarsiz kechadigan nafas aʼzolari silining barcha faol shakllari;

davolash jarayonida transformatsiyaga uchragan yupqa devorli kistasimon boʻshliqlar (kavernaning ochiq turda bitishi);

II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka va plevraning katta koldiq asoratlari;

II-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar.

Davolash samara bermagan va undan bosh tortgan harbiy xizmatchilar mazkur moddaning “a” yoki “b” bandlari bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:

statsionar bosqichda muvaffaqiyatli davolangan, klinik-rentgenologik samaraga erishilgan nafas aʼzolarining sili: bakteriya ajralishi toʻxtagan, yemirilish boʻshliqlari yopilgan, intoksikatsiya alomatlari yoʻqolgan, oʻpkadagi infiltratsiyalar va boʻshliqlardagi suyuqliklar soʻrilgan;

I-darajali nafas (oʻpka) yetishmovchiligi bilan kechadigan oʻpka va plevraning katta qoldiq asoratlari;

nafas (oʻpka) yetishmovchiligi boʻlmagan yoki I-darajali yetishmovchilik bilan kechadigan jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar.

Katta qoldiq asoratlarga quyidagilar kiradi: birlamchi majmuaning koʻp (5 dan ortiq) oʻlchami 1 smdan kichik tarkibiy qismlari (Gon oʻchogʻi, kalsiylashgan limfa tugunlari); yakka yoki koʻp oʻlchami 1 sm va undan katta boʻlgan birlamchi majmuaning tarkibiy qismlari; koʻp (5 dan ortiq) oʻlchami 1 smdan kichik jadal aniq chegaralangan oʻchoqlar; yakka yoki koʻp oʻlchami 1 sm va undan katta boʻlgan intensiv aniq chegaralangan oʻchoqlar va fokuslar; tarqalgan fibroz (bir segmentdan ortiq); oʻlchamlaridan qatʼiy nazar, oʻpka sirroziga xos oʻzgarishlar; sanatsiya boʻlgan boʻshliqlar; fibrotoraks; bronxoektazli plevropnevmosklerozlar; kengligi 1 sm katta boʻlgan plevraning koʻplab qatlamlanishi (plevraning kalsinatsiyasi bilan yoki u siz); jarrohlik amaliyotidan keyingi oʻpka toʻqimasidagi katta oʻzgarishlar boʻlgan oʻpka segmenti yoki boʻlagining rezeksiyasidan keyingi oʻzgarishlar; pulmonektomiya, torakoplastika, plevroektomiya, kavernotomiya, ekstraplevral pnevmolizlardan keyingi oʻzgarishlar; umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomografiya orqali aniqlashtirilgan kichik qoldiq asoratlarga xos boʻlgan ikki yoki undan koʻp belgilarining majmuasi;

Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda, oʻpkaning faol sili mavjud boʻlganida, ular 3 yildan kam boʻlmagan muddatga harbiy xizmatga chaqirilish muddatini kechiktirish bilan vaqtincha harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar, ular davolanishlari va tibbiy kuzatuvda boʻlishlari lozim. Qayd etilgan shaxslarning yaroqlilik masalasi davolanib, dispanser hisobidan chiqarilganlaridan keyin hal qilinadi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, HTK qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan, kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qiladi. Shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqliligi, davolash natijasiga koʻra aniqlanadi, ushbu muddat kasallik tufayli taʼtil bilan birga oʻn ikki oydan oshmasligi lozim. Qayd etilgan muddatdan keyin, harbiy xizmatga yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi.

Faolligi pasayayotgan oʻpka sili tufayli Qurolli Kuchlardan boʻshatilgan ofitserlar tarkibidagi shaxslarning kasbiy reabilitatsiyasi asosiy davolash bosqichi yakunlangan va harbiy xizmatdan boʻshatilgandan uch yildan keyin, Mudofaa vazirligi MHKGning sil kasalliklari boʻlimida tekshiruv va tibbiy koʻrikdan oʻtkazishdan soʻng, koʻrib chiqilishi mumkin.

Mazkur moddaning “g” bandiga klinik davolagan asosiy davolanish bosqichini oʻtgan, oʻpka va plevrada qoldiq oʻzgarishlarsiz yoki kichik qoldiq asoratlari mavjud boʻlgan nafas aʼzolarining sili (shu jumladan oʻz-oʻzidan sogʻayib ketish) kiradi.

Kichik qoldiq asoratlariga quyidagilar kiradi:

kam sonli (5 ta va undan kam), oʻlchami 1 smdan kichik birlamchi sil majmua tarkibiy qismlari (Gon oʻchogʻi, kalsiylashgan limfa tugunlari); kam sonli (5 tadan kam) kichik (1 sm gacha) nafas buzilishisiz, chegaralari aniq va qattiq kalsiylashgan birlamchi sil majmuasining tarkibiy qismlari. Shu bandga, nafas yetishmovchiligi alomatlari boʻlmagan, yakka kichik (2 sm gacha) barxulosalik bosqichdagi tuberkuloma, umumiy rentgenogramma va (yoki) rentgentomogrammmalar bilan tasdiqlangan qalinlashgan (qalinligi 1 smdan ortiq) plevra qatlamlanishlari kiradi.

Mazkur moddaning “d” bandiga statsionar davolanishdan keyin vaqtincha faoliyatga oid buzilishlari bilan yoki ularsiz kechadigan sil etiologiyali ekssudativ plevrit va boshqa serozitlarning (perikardit, poliserozit va boshqalar) qoldiq oʻzgarishlari kiradi.

Ekssudativ plevrit va boshqa serozitlar mavjudligi — sitologiya, immunologiya, mikrobiologiya tekshiruv usullari, tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda esa, punksiya orqali biopsiya bilan ham tasdiqlangan boʻlishi lozim. Quruq plevritning sil etiologiyasi tuberkulin va immunogen usullar bilan davolab koʻrish va tahlil tekshiruvlari dinamikasi orqali tasdiqlanishi lozim.

Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar statsionarda asosiy davolash bosqichidan soʻng, silga qarshi davolash boshlanganidan 2 oydan kam boʻlmagan muddatdan keyin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar va qoldiq asoratlarining darajasidan qatʼiy nazar, harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar.

Mazkur moddaning “e” bandiga faolligi yoʻq, oʻpkada kalsinatlar, boʻlaklararo shvartalar, plevra qalinlashuvi, tortilishlar tarzidagi rentgenologik oʻzgarishlar, hamda muvaffaqiyatli oʻtkazilgan antibakterial davolashdan keyingi oʻzgarishlar (shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarda — segmentlar rezeksiyasi, kovaklar diatermokoagulyatsiyasidan soʻng) mavjud boʻlgan, oxirgi uch yil davomida kasallikning klinik alomatlarisiz kechayotgan sil kiradi.

Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqiralayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolar soʻnggi uch yil mobaynida faol boʻlmagan sil mavjudligida harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqsiz deb topiladilar, SCHRga qabul qilinayotgan fuqarolar esa cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.

Oʻpka yoki koʻkrak ichki limfa tugunlaridagi kichik oʻlchamli petrifikatlar mavjudligi, ushbu moddani qoʻllash uchun asos boʻlmaydi, harbiy xizmatni oʻtash va HTMga kirishga toʻsqinlik qilmaydi.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 3 Boshqa aʼzolar va tizimlarning sil kasalligi: a) faol, rivojlanib boruvchi shakli F F F F F F b) faol, asosiy davolash kursi davrida E Yaroqsiz E E Yaroqsiz E v) klinik davolangan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E g) qoldiq oʻzgarishlar E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E d) davolashdan keyin faoliyatning vaqtincha buzilishlari E Yaroqsiz B B yoki C (YATA) Yaroqsiz E

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

kechishi, kasallik davomiyligi va oqibatlaridan qatʼiy nazar, turli aʼzo va tizimlarning zararlanishi bilan kechadigan, umumlashgan sil shakli;

abssess yoki oqmalar mavjud boʻlgan umurtqa pogʻonalari, naysimon suyaklar va boʻgʻimlarning rivojlanib boruvchi sili;

koʻrish faoliyatining rivojlanib boruvchi va pasayishi bilan kechadigan koʻz sili;

tarqalgan va badburushlikka olib keladigan teri silining shakllari;

siydik ajratish chiqarish va jinsiy aʼzolarning yemirilishi va bakteriya ajralishi bilan kechadigan sili;

perikard, quloq-tomoq-burun aʼzolar yoki tana boshqa aʼzolarining rivojlanib boruvchi sili;

surunkali buyrak yetishmovchiligi yoki siydik ajratish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan sildan keyingi nefroskleroz, siydik ajratuvchi tizimi aʼzolarining sildan keyingi qoldiq asoratlari va oqibatlari, jarrohlik amaliyotida buyrakning olib tashlanishi oqibatida bitta buyrakning boʻlmasligi, qolgan buyrakning faoliyatini buzilishi bilan, buyrak va siydik chiqarish yoʻllarining boshqa jarrohlik yoʻli bilan davolashdagi oqibatlari;

siydik chiqarish faoliyatining yaqqol ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik qopining chandiqli oʻzgarishlari;

sil tufayli olib tashlangan ikkala moyaklarning yoʻqligi;

yemirilish, oqmalar mavjudligi, oqmalarning qorin boʻshligʻiga quyilishi va sil peritoniti asoratlari bilan kechadigan limfa tugunlarining rivojlanib boruvchi sili; meʼda, ichak, jigar, taloq sili.

Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:

umurtqa pogʻonasi, suyak va boʻgʻim, jinsiy, siydik chiqarish aʼzolari va koʻkrak qafasidan boshqa yerda joylashgan faol, chegaralangan sil, kasallik jarayoni tugashigacha;

siydik chiqarish faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan kechadigan siydik chiqarish tizimi aʼzolarining silidan keyingi qoldiq asoratlari yoki oqibatlari, buyrak va siydik chiqarish yoʻllari silining jarrohlik yoʻli bilan davolashdagi oqibatlari;

boshqa aʼzolar silining jarrohlik yoʻli bilan davolash oqibatidagi faoliyatga oid moʻtadil ifodalangan buzilishlari;

yemirilishsiz kechadigan limfa tugunlar sili, faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi mavjud boʻlgan ichak, jigar, taloqning limfa tugunlaridagi radikal jarrohlik amaliyotidan keyingi holat;

visseral buzilishlarsiz, teri zararlanishining chegaralangan shakllari.

Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:

oʻpkadan tashqarida joylashgan silning samarali oʻtkazilgan statsionar davolash bosqichidan keyin klinik-rentgenologik barxulosalikka erishilgan holatlar;

moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechayotgan limfa tugunlari silining faol, pasayayotgan shakli, hamda zararlangan aʼzolarda cheklangan radikal jarrohlik amaliyotdan keyingi kam ifodalangan buzilishlar bilan kechayotgan holatlar.

Alohida holatlarda, harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetmagan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar, oʻpkadan tashqarida joylashgan tana aʼzo va tizimlarining birga kechayotgan silini davolash chora-tadbirlari samara berganda va ularning faoliyati buzilmaganda, ushbu moddaning “v” bandi boʻyicha, cheklangan ravishda harbiy xizmat yaroqli deb topilishlari mumkin.

Mazkur moddaning “g” bandiga quyidagilar kiradi:

tibbiy qoʻrikdan oʻtayotgan shaxsning davolangandan va dispanser roʻyxatidan yechilgandan soʻng, uch yil mobaynida faolligi boʻlmagan, oʻpkadan tashqari joylashgan aʼzolar silining qoldiq oʻzgarishlari;

uch yildan koʻp muddat davomida faollik belgilari kuzatilmagan limfa tugunlarining faol boʻlmagan sili, periferiya limfa tugunlari silining oʻz-oʻzidan tuzalishidan keyingi chandiqlar.

Mazkur moddaning “d” bandiga shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning statsionarda davolanishi tugatgandan soʻng, aʼzo va tizimlar faoliyatini tiklash uchun 1-2 oydan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlgan holatlar kiradi. Bunda qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish sharti bilan kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi.

Sildan davolangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarning tibbiy va kasbiy reabilitatsiyasi maqsadida, qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy klinik gospitalining sil kasalliklar boʻlimi sharoitida batafsil tibbiy tekshiruvlar orqali amalga oshiriladi.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 4 Moxov F F F F F F

Moxov tashhisi qoʻyilganda, harbiy xizmatchi harbiy roʻyxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladi va davlat sogʻliqni saqlash tizimi tasarrufidagi mahsus davolash-profilaktika muassasasiga oʻtkaziladi. Tegishli maxsus davolash-profilaktika muassasasi tomonidan hisobga olingan moxov bemorning oila aʼzolari boʻlgan chaqiriluvchi va harbiy hizmatchilar uchun shu modda qoʻllanilib, harbiy roʻyxatdan chiqarilgan holda harbiy xizmatga yaroqsiz deb topiladilar. Oiladan tashqari aloqada boʻlganlar, statsionar tekshiruvga yuboriladi, kasallik yuqmagan boʻlsa, harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 5 OIV chaqiradigan kasallik: a) OIVning ikkilamchi kasalliklar bosqichida F F F F F F b) OIVning birlamchi kasalliklar bosqichida E Yaroqsiz S yoki E (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E

Harbiy-tibbiy ekspertiza maqsadida OIV chaqiradigan kasalliklarining 1990-yilda BSST tomonidan taklif qilingan, 2006-yilda kiritilgan qoʻshimchalar bilan, klinik tasnif (kattalar va 15 yoshdan katta boʻlgan oʻsmirlar uchun) qoʻllaniladi.

Mazkur moddaning “a” bandiga OIV chaqirgan, uchinchi va toʻrtinchi klinik bosqichlarda boʻlgan kasalliklar kiradi.

Mazkur moddaning “b” bandiga OIV chaqirgan oʻtkir bosqichdagi kasalliklar, hamda birinchi va ikkinchi klinik bosqichlarda boʻlgan kasalliklar kiradi.

Kasalliklar klinik alomatlarining tarqalishga koʻra, davolanishning muvaffaqiyatliligini inobatga olgan holda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga cheklangan ravishda harbiy xizmatga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi.

Harbiy xizmatda boʻlishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga klinik darajasidan qatʼiy nazar “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 6 Zaxm va asosan jinsiy yoʻl bilan yuquvchi boshqa kasalliklar: a) kechki, tugʻma zaxm F F F F F F b) pretsipitatsiya mikroreaksiyasining sekinlik bilan manfiylikka oʻtayotgan birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm, asosan jinsiy yoʻl bilan yuquvchi kasalliklar Chaqiriluvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz A A Yaroqli D

Harbiy xizmatchilarda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar aniqlanganda (soʻzak, yumshoq shankr, chov limfagranulyomasi, chov granulemasi va boshqa gonokokksiz uretritlar), ular davolanishlari lozim. Muvaffaqiyatli davolanishdan soʻng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.

Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirilayotgan, SCHRga qabul qilinayotgan, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirayotgan fuqarolarda tanosil uretritlarining surunkali va asoratlangan shakllari, hamda birlamchi, ikkilamchi va yashirin zaxm aniqlanganda, 12 oyga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar va majburiy ravishda Sogʻliqni saqlash vazirligi mahalliy organlariga xabar beriladi.

Chaqiruv uchastkalarida qayd etilayotgan fuqarolarga qonning serologiya tahlillari manfiy boʻlguncha davolanish tayinlanadi. Zaxmning boshlangʻich shakllarini davolash muvaffaqiyatsiz boʻlganda, chaqiriluvchilar majburiy ravishda davolanganliklari toʻgʻrisidagi hujjatlarni (bosh shifokor muhri bilan tasdiqlangan kasallik tarixidan koʻchirma) taqdim etgan holda tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Tanosil kasallikning klinik alomatlarining yoʻqolishi va nazorat tahlilida uch marotaba manfiy natijalar mavjudligi, soʻzakdan davolanganlik belgisi boʻlib hisoblanadi. Agar zaxm davolangandan soʻng, 12 oydan keyin pretsipitatsiya mikroreaksiyasi manfiyga oʻtmagan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish “b” bandi asosida amalga oshiriladi.

Ichki aʼzo, suyak va asab tizimlari zahm bilan zararlangan boʻlsa, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish ular faoliyatiga oid buzilish darajasiga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha amalga oshiriladi.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 7 Mikozlar: a) aktinomikoz, ichki aʼzolar kandidozi, koksidoidoz, gistoplazmoz, blastomikoz, sporotrixoz, xromomikoz, feomikotik abssess, mitsetoma Chaqiruvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz V V Yaroqsiz D b) dermatofitiya Chaqiruvchilar — D. Harbiy xizmatchilar davolanishi lozim Yaroqsiz A A Yaroqsiz D

Zamburugʻ kasalliklariga chalingan fuqarolar chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy mudatgacha harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsiz deb topiladilar. Koʻrsatilgan muddatdan soʻng, zararlangan aʼzo va tizimlarda oʻzgarishlar topilmasa, ular harbiy xizmat va HTMga kirishga yaroqli deb topiladilar.

Ushbu moddada koʻrsatilgan terining zamburugʻli kasalliklari bilan takroran statsionarda davolanish samara bermagan chaqiriluvchi va harbiy xizmatchilar kasalliklar jadvali 63-moddasining “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkazilidilar.

Dermatofitiyaga chalingan harbiy xizmatchilar davolanishlari lozim. Davolangandan soʻng, ular harbiy xizmatga yaroqli deb topiladilar.

Mikoz tashhisi tahliliy tekshiruvlar bilan tasdiqlanishi lozim.

2-bob. Oʻsmalar

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 8 Xavfli oʻsmalar (limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh toʻqimalarning oʻsmalari bundan istisno): a) radikal olib tashlash imkoniyati yoʻqligida va uzoqdagi metastazlar mavjudligida F F F F F F b) birlamchi oʻsmani regional metastazlari bilan radikal olib tashlagandan keyingi holatlar E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) jarrohlik yoʻli, sitostatik va nur bilan davolashdan keyingi faoliyatga oid vaqtincha buzilishlar E Yaroqsiz C E Yaroqsiz E

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

kasallikning tarqalganligi va bosqichidan qatʼiy nazar, asab tizimi va bosh miya pardalari, suyak va togʻay toʻqimalarining xavfli oʻsmalari;

radikal ravishda boʻlmagan jarrohlik yoʻli bilan davolangan, uzoqdagi metastazlar mavjud boʻlgan boshqa aʼzo va yumshoq toʻqimalarning xavfli oʻsmalari yoki avval davolangandan soʻng kasallikni rivojlanib borishi;

oʻsmaning bosqichi va tarqalishidan qatʼiy nazar bemorni xavfli oʻsmalarni davolashdan bosh tortgan holatlari.

Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:

pastki lab va terining xavfli oʻsmalarini radikal davolangandan keyingi qolgan chandiqlar;

ichki aʼzolar va yumshoq toʻqimalarning xavfli oʻsmalarini (suyak va boʻgʻim togʻaylari bundan mustasno) radikal davolangandan keyingi boshqa holatlar, shu jumladan regionar metastazlar bilan kechishi.

Harbiy xizmatda boʻlishining belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchiga xavfli oʻsma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan, qatʼiy nazar, “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi, metastazlari boʻlmagan pastki lab va teri xavfli oʻsmalarini radikal davolashdan keyingi holatlar bundan mustasno, tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan ushbu shaxslar uchun “b” bandi qoʻllaniladi.

Muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilar jarrohlik amaliyoti, sitostatik yoki nur bilan davolanishdan soʻng, davolanish natijalari va xavfli oʻsmaning tarqalishiga koʻra, “a” yoki “b” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 9 Limfa, qon yaratuvchi va ularga turdosh toʻqimalarning xavfli oʻsmalari: a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan sekin rivojlanib boruvchi F F F F F F b) sekin rivojlanib boruvchi, faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi va (yoki) kam hurujlar kuzatilganda F Yaroqsiz C E Yaroqsiz F v) dasturiy davolash toʻliq yakunlangandan keyingi holat F Yaroqsiz C C yoki E (YATA) Yaroqsiz F

Ushbu modda Xodjkin limfomasi (limfagranulyomatoz), Xodjkin boʻlmagan limfoma, tugunlardan tashqari (ekstranodal) limfomalar, oʻtkir va surunkali leykozlar, miyelodisplastik sindromlar, koʻp tarqalgan miyelomani, plazmatik xujayra oʻsmalari va boshqa paraproteinemiya gemoblastozlar, limfoproliferativ va miyeloproliferativ kasalliklarni nazarda tutadi.

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

oʻtkazilgan davolash choralari samarasiz boʻlgan yoki kasallikning alomatlarining pasayishiga olib kelmaydigan yoki davolash choralarining ikkinchi-uchinchi bosqichlari samarasiz boʻlgan, erta (bir yildan kam muddatda) retsidiv beradigan yoki faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari saqlanib qolgan kasallik holatlari;

tegishli tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida bemorning davolanishdan bosh tortgan holatlari.

Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:

sekin rivojlanib boruvchi shaklda kechayotgan, davolash choralari samarali boʻlgan, huruj yoki retsidivlar soni bir yilda bir martadan koʻp boʻlmagan, faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan kasalliklar;

harbiy xizmat majburiyatlarni ijro etish qobiliyati saqlanib qolgan, davolashsiz uzoq muddat nazoratga muhtoj boʻlgan yoki davolash muassasasida boʻlmasdan turib, uzoq muddat davolanishga (shu jumladan saqlab turiluvchi davolash) muhtoj boʻlgan kasalliklar.

Mazkur “v” bandiga quydagilar kiradi: dasturiy (sitostatik, biologik, immunli, nur bilan yoki boshqalar) davolanish toʻliq yakunlangandan keyingi holatlar. Faoliyatga oid vaqtincha buzilishlari saqlanib qolgan holatlarda shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilarga kasallik tufayli taʼtil taqdim etiladi.

Harbiy xizmatda boʻlishning belgilangan yosh chegarasiga yetganligi yoki tashkiliy-shtat tadbirlari tufayli harbiy xizmatdan boʻshatilish oldidan oʻtkaziladigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda, shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchiga xavfli oʻsma kasalligining joylashishi, tarqalishi va bosqichidan, hamda kasallikning boshlanish vaqtidan qatʼiy nazar, “a” bandi boʻyicha xulosa chiqariladi.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 10 Xavfsiz oʻsmalar (bosh va orqa miya oʻsmalari bundan istisno), in situ oʻsmalar: a) faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishi bilan F Yaroqsiz E E Yaroqsiz F b) faoliyatining moʻtadil ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz C yoki E (YATA) E Yaroqsiz E v) faoliyatning kam ifodalangan buzilishi bilan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E g) faoliyatning buzilishsiz, obyektiv alomatlar mavjudligida C Cheklangan ravishda yaroqli B B yoki C (YATA) Yaroqsiz C d) jarrohlik amaliyotidan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishi D Yaroqsiz D D Yaroqli. HHB, AYP operatorlik, qutqaruvchilikka yaroqsiz D

Ushbu modda davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki davolanishdan bosh tortilgan holatlarda qoʻllaniladi.

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan yuqori nafas yoʻllarining xavfsiz oʻsmalari;

yaqin atrofida joylashgan anatomik birliklar faoliyatning buzilishiga olib keladigan yoki patologik sinish xavfi boʻlgan suyak va togʻay toʻqimalarining xavfsiz oʻsmalari;

koʻks oraligʻining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (koʻkrak qafasi aʼzolarining surilishi, siqilishi) bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

nafas aʼzolarining yaqqol ifodalangan klinik alomatlar (qon tuflash, bronxlarning stenozi yoki atelektazi) bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

ovqat hazm qilish aʼzolarining vazn kamayishi yoki yutish va ovqat oʻtishining qiyinlashishi yaqqol ifodalangan alomatlari bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishga toʻsqinlik qiladigan teri, teri osti toʻqimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz oʻsmalari;

siydik aʼzolarining yaqqol ifodalangan dizuriya buzilishlari yoki qon ketishi bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim boʻlgan koʻkrak bezi, bachadon, bachadon boʻyinchasi (konservativ davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan bachadon boʻyinchasi asoratli ektopiyasi, bachadon boʻyinchasi ektropioni, bachadon boʻyinchasi leykoplakiyasi, bachadon boʻyinchasining ogʻir displaziyasi, bachadon boʻyinchasining kam ifodalangan displaziyalari) tuxumdonlar va ayollar jinsiy aʼzolarining boshqa xavfsiz oʻsmalari;

Mazkur moddanig “b” bandiga quyidagilar kiradi:

nafas olish va (yoki) ovoz chiqarish faoliyatlarining moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechayotgan xavfsiz oʻsmalari;

harbiy libos, poyafzal va boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan suyak va togʻay toʻqimalarining xavfsiz oʻsmalari;

koʻks oraligʻining moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

nafas aʼzolarining moʻtadil ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

ovqat hazm qilish aʼzolarining vazn oʻzgarishisiz kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtiradigan teri, teri osti toʻqimalari, qon yoki limfa tomirlarining xavfsiz oʻsmalari;

siydik aʼzolarining moʻtadil ifodalangan dizuriya bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalari;

jarrohlik amaliyoti oʻtkazilishi lozim boʻlmagan koʻkrak bezi, bachadon, bachadon boʻyinchasi, tuxumdonlar va boshqa ayolllar jinsiy aʼzolarining xavfsiz oʻsmalari.

Mazkur moddaning “v” bandiga harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyish imkoniyati boʻlgan, kam ifodalangan klinik alomatlar bilan kechadigan xavfsiz oʻsmalar, yoki bemor jarrohlik amaliyotidan bosh tortgan holatlar kiradi.

Shu bandga lipomatoz, teri hosilalarining kistalari (epitelial dum yoʻlaklari) va ovqat hazm qilish yoʻllarida koʻp sonli poliplar boʻlgan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmatchilar kiradi.

Mazkur moddaning “g” bandiga aʼzolar va tizimlar faoliyatining buzilishisiz kechadigan, harbiy libos, poyafzal yoki boshqa harbiy anjomlarni kiyishni qiyinlashtirmaydigan xavfsiz oʻsmalar yoki ularning radikal davolanishdan keyingi holatlari kiradi.

Harbiy libos, poyafzal va harbiy anjomlarni kiyishga monelik qilmaydigan gemangioma, nevus, osteoma, xondromalar, ichki aʼzolar faoliyatning buzilishisiz kechadigan ovqat hazm qilish yoʻllarining yakka poliplari, siydik qopining xavfsiz papillomalari va boshqa xavfsiz oʻsmalar chaqiriluvchilar va harbiy xizmatchilarning harbiy xizmatga yaroqlilik darajasini cheklamaydi.

Mazkur moddaning “g” bandida qayd etilgan xavfsiz oʻsmalar HTMga kirishga monelik qilmaydi, HDQ HTM, MG HTM va uchuvchilar tarkibini tayyorlash boʻyicha HTM bundan mustasno.

Kasallik tufayli taʼtil berish uchun xulosa, moddaning “d” bandi asosida statsionarda xavfsiz oʻsmalarni jarrohlik yoʻli bilan davolashdan keyin faoliyatning toʻliq tiklanishi uchun 30 kundan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlganda chiqariladi.

Periferik asab tizimida xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan shaxslar faoliyatning buzilish darajalariga koʻra, kasalliklar jadvalining tegishli moddalarining talablari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Tayanch-harakat tizimi va boshqa tizimlarning faoliyat buzilishlari bilan kechadigan suyaklarning xavfsiz oʻsmalari mavjudligida, hamda jarrohlik yoʻli bilan davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan yoki undan bosh tortgan shaxslar, kasalliklar jadvalining tegishli moddalari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

3-bob. Qon, qon yaratuvchi aʼzolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 11 Qon, qon yaratuvchi aʼzolarning kasalliklari va immunitet mexanizmini jalb qiluvchi alohida buzilishlar: a) tez rivojlanib boruvchi, hamda faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi F F F F F F b) faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi yoki hurujlari kam boʻlgan E Yaroqsiz B yoki C (YATA) C yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) qon yaratuvchi va immunitet tizimlarida kam ifodalangan oʻzgarishlar E Yaroqsiz B C Yaroqsiz E g) tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari yoki davolash yakunlangandan keyingi holatlar D Yaroqsiz D D Yaroqli. HHB, AYP operatorlikka, qutqaruvchilikka yaroqsiz D

Mazkur modda quyidagilarni koʻzda tutadi:

orttirilgan va irsiy kamqonlikning barcha turlari;

eritrotsitlar yoki gemoglobin tuzilishining kompensatsiyalangan orttirilgan va irsiy buzilishlari;

trombotsit, leykotsitlar faoliyatining orttirilgan va irsiy buzilishlari; sitopenik sindromlar (shu jumladan leykopeniya, idiopatik trombotsitopenik qirmizi va boshqa trombotsitopeniyalar, transfuziyadan keyingi autoimmunli asoratlar);

koʻp qon ketishi bilan kechadigan, gemostaz tizimining buzilishlari (shu jumladan gemofiliya, boshqa koagulopatiya va trombotsitopatiyalar);

tromb paydo boʻlish xavfining kuchayishi bilan kechadigan trombofiliyalar va boshqa gemostaz tizimidagi buzilishlar;

kapillyarlarning irsiy moʻrtligi, tomir psevdogemofiliyasi;

tugʻma va orttirilgan turgʻun immunitet tanqisligi holatlari (OIV qoʻzgʻatgan kasalliklar bundan mustasno).

Mazkur moddaning “a” bandiga quyidagilar kiradi:

davolash samarasi va faoliyatning buzilish darajasidan qatʼiy nazar, qon hosil qilishning buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan aplastik anemiya va boshqa sitopenik sindromlar;

surunkali tez rivojlanib boruvchi kasalliklar yoki davolanish jarayonida qon tarkibining turgʻun oʻzgarishlari saqlangan va faoliyatning yaqqol ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar;

immunsupressiv davolashda orttirilgan immunitet tanqislik holati;

qon ketish, qon quyilish yoki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan qon ketishi kuchaygan gemostaz buzilishlari;

qon tomirlarning koʻp yoki retsidivli trombozlari, tromboemboliya asoratlari, homilani saqlamaslik, trombotik trombotsitopenik qirmizi yoki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan tiqinlar paydo boʻlish xavfi kuchaygan gemostaz buzilishlari.

Bu bandga infeksiyali asoratlarning tez-tez retsidivlar bilan kechadigan tugʻma va orttirilgan turgʻun immunitet tanqislik holatlari kiradi.

Mazkur moddaning “b” bandiga quyidagilar kiradi:

kompensatsiya bosqichidagi gemolitik qamqonlik, eritrotsit va gemoglobinlar tuzilishining tugʻma buzilishlari bilan kechadigan kamqonliklar;

davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechuvchi gemolitik kamqonlik, autoimmun sitopenik sindrom va boshqa sekin rivojlanib boruvchi kasalliklar;

davolash qisqa muddat samara beradigan faoliyatning moʻtadil ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar.

Davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, hurujlar soni yilda bir martadan oshmaydigan, sekin rivojlanib boruvchi shakldagi kasalliklarda, mehnat qobiliyati saqlangan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar alohida xolatlarda mazkur moddaning “b” bandi boʻyicha harbiy xizmatga cheklangan ravishda yaroqli deb topilishlari mumkin.

Mazkur moddaning “v” bandiga quyidagilar kiradi:

davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemolitik kamqonlik va boshqa sitopenik sindromlar;

davolash uzoq muddat ijobiy samara beradigan, faoliyatning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan gemostaz buzilishlar.

Mazkur moddaning “g” bandiga tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan keyingi faoliyatning vaqtincha buzilishlari, hamda toʻliq davolash yakunlangandan keyin faoliyatning kam ifodalangan vaqtincha buzilishlari saqlangan holatlar kiradi.

Tizimli boʻlmagan qon kasalliklaridan kelib chiqqan moʻtadil ifodalangan kamqonlik, leykopeniya, turli etiologiyali trombotsitopeniya hamda xujayra va gumoral immunitetning kam ifodalangan buzilishlari bilan kechadigan immunitet tanqisligiga chalingan, vazn kamayishi kuzatilmagan, mehnat qobiliyati saqlangan fuqarolarga chaqiruv uchastkalarida qayd etish, muddatli harbiy va muqobil xizmatga chaqirish, SCHRga qabul qilish, shartnoma boʻyicha harbiy xizmat va HTMga kirishda 12 oy muddatga harbiy xizmatga vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi.

Harbiy xizmatchilarga mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishi, gematologik va immunologik koʻrsatkichlarning meʼyorlashuvi uchun bir oydan kam boʻlmagan muddat lozim boʻlgan holatlarda kasallik tufayli taʼtilga muhtojlik toʻgʻrisida xulosa qabul qilinadi.

Xuddi shu bandga, tizimli qon kasallikning boshlangʻich bosqichida sitostatik va nur bilan davolash oqibatida sogʻlik holatining vaqtincha umumiy buzilishlari mavjud boʻlgan shartnoma boʻyicha harbiy xizmatchilar kiradi.

Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari kasallik tufayli taʼtillaridan soʻng, qon yaratuvchi tizimda kam ifodalangan buzilishlar saqlanib qolgan holatlarda, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Vaqtincha yaroqsizlik muddati tugagan chaqiriluvchi va muddatli harbiy xizmat harbiy xizmatchilari qonning tahliliy koʻrsatkichlarida kam ifodalangan oʻzgarishlar (gemoglobinning 110 g/ldan kam, eritrotsitlar 3,5x1012/l dan kam, rang koʻrsatkichining 0,8 va undan kam) boʻlsa, mazkur moddaning “v” bandi boʻyicha tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

Boshqa aʼzo va tizimlarning kasalliklarida (boshqa surunkali, autoimmun, oʻsma, yuqumli kasalliklar, sarkoidoz va boshqa granulematoz, gistiotsitoz, homiladorlik va tugʻish patologiyalari, jarohat yoki ularning davolashdagi asoratlari), taloq olib tashlangandan keyin va boshqa tashhis yoki davolash uchun oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kuzatilgan ikkilamchi immunitet tanqisligi, qon tarkibi, uning ivishida oʻzgarishlar boʻlganda, harbiy xizmatga yaroqlilik darajasi zararlangan aʼzo, yoki aʼzolar tizimi faoliyatining buzilish darajasiga koʻra kasalliklar jadvalining tegishli moddalari boʻyicha aniqlanadi.

4-bob. Endokrin tizimining kasalliklari, oziqlanish va moddalar almashinuvining buzilishlari.

Modda Kasalliklarning nomlanishi, faoliyatning buzilish darajasi Kasalliklar jadvalining ustunlari I II III IV V VI 12 Eutireoid boʻqoq: a) yaqin atrofda joylashgan aʼzolar faoliyatining buzilishiga olib keluvchi E Yaroqsiz S yoki E (YATA) E Yaroqsiz E b) harbiy libos kiyishni qiyinlashtiruvchi E Yaroqsiz V yoki S (YATA) S yoki E (YATA) Yaroqsiz E v) harbiy libos kiyishni kiyinlashtirmaydigan S Yaroqsiz V V Yaroqsiz S

Harbiy tibbiy ekspertiza maqsadida qalqonsimon bezning kattalishish darajasini paypaslash yoʻli bilan aniqlash uchun 2001-yilda BSST tomonidan qabul qilingan, boʻqoqning uch darajasini koʻzda tutadigan tasnif qoʻllaniladi.

0-darajali — boʻqoq yoʻq. Paypaslashda qalqonsimon bezning har bir boʻlagini hajmi tekshiriluvchi bosh barmoqining oxirgi falangasidan katta emas;

https://neolex.uz/uz/laws/law-4272129