Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan Davlat talablarini tasdiqlash haqida (3032-son)

03.07.2018

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGAChA TAʼLIM VAZIRINING

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2018-yil 3-iyulda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3032]

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3305-son “Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim vazirligi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qarori hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-2707-son “2017 — 2021-yillarda maktabgacha taʼlim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan Davlat talablari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir A. ShIN

Toshkent sh.,

2018-yil 18-iyun,

1-mh-son

Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim vazirining 2018-yil 18-iyundagi 1-mh-son buyrugʻiga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan davlat talablari

Mazkur Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan davlat talablari (bundan buyon matnda Davlat talablari deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-2707-son “2017 — 2021-yillarda maktabgacha taʼlim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori hamda Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 21-noyabrdagi 929-son “Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim vazirligi toʻgʻrisidagi nizomni hamda Maktabgacha taʼlim muassasalari rahbar va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti ustavini tasdiqlash haqida”gi qaroriga asosan ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarni (bundan buyon matnda bolalar deb yuritiladi) har tomonlama rivojlantirish, taʼlim-tarbiya berish, maktab taʼlimiga tayyorlash boʻyicha davlat talablarini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Davlat talablari Oʻzbekiston Respublikasi hududida mulkchilik shakli va idoraviy tasarrufidan qatʼiy nazar, quyidagi taʼlim muassasalariga qoʻllaniladi:

davlat maktabgacha taʼlim muassasalari;

nodavlat maktabgacha taʼlim muassasalari;

maktabgacha yoshdagi guruhlari mavjud boʻlgan “Mehribonlik” uylari.

2. Maktabgacha taʼlim turlari uchun kadrlar tayyorlovchi oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy taʼlim muassasalari, maktabgacha taʼlim turlari boʻyicha pedagogik kadrlarni malakasini oshirish va qayta tayyorlashni amalga oshiradigan muassasalar, maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiya olayotgan oilalar mazkur Davlat talablariga rioya qilishlari lozim.

2-bob. Davlat talablarining maqsad, vazifa va asosiy tamoyillari

3. Davlat talablarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

maktabgacha taʼlim — maktabgacha yoshdagi bolalar qiziqishi, iqtidori, individual ruhiy va jismoniy xususiyatlari, madaniy ehtiyojlarini inobatga olgan holda hamda bolada maʼnaviy meʼyorlarni shakllanishi, hayotiy va ijtimoiy tajriba egallanishini koʻzda tutgan har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan yaxlit jarayon;

rivojlanish — inson tanasi tuzilishi, ruhiyati va xulqida biologik jarayonlar hamda atrof muhit taʼsirida roʻy beradigan oʻzgarishlar;

rivojlanish sohasi — bola rivojlanishidagi aniq bir yoʻnalishlar;

kichik soha — sohaning kichik guruhlari. Asosiy sohalarning kichik sohasi rivojlanishning maʼlum bir tomonlarini oʻz ichiga qamrab oladi va ularning aniq bir yoʻnalishini koʻrsatib beradi;

kutilayotgan natija — bolalarda kutilayotgan bilim, koʻnikma va malakalar koʻrsatkichi;

bola kompetensiyasi — maʼlum bir yosh davriga xos boʻlgan vazifalarni maqsadli bajarish uchun yetarli boʻlgan bolaning bilimi, koʻnikmasi va malakalari hamda qadriyatlari;

integratsiya — bola taʼlimi va rivojlanishidagi mazmun tarkibiy qismlari oʻrtasidagi bogʻliqlik;

inklyuziv taʼlim — bolalarning alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarini inobatga olgan holda taʼlim va tarbiya olinishini teng taʼminlovchi jarayon;

“Men” konsepsiyasi — bolani oʻzi haqidagi anglangan tasavvurlari tizimi, uning refleksiv faoliyatini bir qismi;

refleksiv faoliyat — bolada oʻz tushunchalari va xatti-harakatlarini anglash va mustaqil tahlil qilishi asosida xulosalar shakllanishi jarayoni.

4. Davlat talablarining maqsadi — mamlakatda oʻtkazilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni, xorijiy mamlakatlar ilgʻor tajribasi hamda ilm-fan yutuqlari va zamonaviy informatsion kommunikativ texnologiyalarni inobatga olgan holda maktabgacha taʼlim tizimida maʼnan mukammal va intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalashdir.

5. Davlat talablarining vazifalari quyidagilar hisoblanadi:

maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi, taʼlim-tarbiyasi mazmuni va sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

milliy, umuminsoniy va maʼnaviy qadriyatlar asosida bolalarga taʼlim-tarbiya berish, rivojlantirishning samarali shakllari va usullarini joriy etish;

taʼlim-tarbiya jarayoniga pedagogik va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish;

kadrlarni maqsadli va sifatli tayyorlash uchun taʼlim, fan va ishlab chiqarishning samarali integratsiyasini taʼminlash.

6. Davlat talablari quyidagi tamoyillar asosida tatbiq etiladi:

bolaning noyobligi;

“Men” konsepsiyasi va shaxsiy taʼlimini yaratishda bolaning faol roli;

bolaning huquqlarini himoya qilish va taʼminlashning muhimligi;

bola taʼlimi va rivojlanishida kattalarning asosiy roli;

bolalar rivojlanishida individual farqlanishlar mavjudligi sababli, har bir bolaga moslashuvchan boʻlib, individual variativlik asosida yondashish.

3-bob. Davlat talablarining tarkibi

7. Davlat talablari rivojlanish sohalari integratsiyasini koʻzda tutadi va bola rivojlanishiga koʻmaklashadi.

Davlat talablari tugʻilgandan 7 yoshgacha boʻlgan bolalarning beshta asosiy rivojlanish sohalariga boʻlingan. Har bir rivojlanish sohasi oʻz oʻrnida kichik sohalarga boʻlingan boʻlib, ular har bir yosh guruhiga mos bir nechta talablardan (kutilayotgan rivojlanish koʻrsatkichlaridan) iborat.

8. Davlat talablari bolaning quyidagi rivojlanish sohalari boʻyicha belgilanadi:

jismoniy rivojlanish va sogʻlom turmush tarzining shakllanishi;

ijtimoiy-hissiy rivojlanish;

nutq, muloqot, oʻqish va yozish malakalari;

bilish jarayonini rivojlanishi;

ijodiy rivojlanish.

9. “Jismoniy rivojlanish va sogʻlom turmush tarzining shakllanishi” sohasi quyidagi kichik sohalarga boʻlinadi:

yirik motorika;

mayda motorika;

sensomotorika;

sogʻlom turmush tarzi va xavfsizlik.

10. “Ijtimoiy-hissiy rivojlanish” sohasi quyidagi kichik sohalarga boʻlinadi:

“Men” konsepsiyasi;

hissiyotlar va ularni boshqarish;

ijtimoiylashuv, kattalar va tengdoshlar bilan muloqot.

11. “Nutq, muloqot, oʻqish va yozish malakalari” sohasi quyidagi kichik sohalarga boʻlinadi:

nutq va til;

oʻqish malakalari;

qoʻl barmoqlari mayda motorikasi.

12. “Bilish jarayonining rivojlanishi” sohasi quyidagi kichik sohalarga boʻlinadi:

intellektual-anglash malakalari;

elementar matematik malakalar;

tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat.

13. “Ijodiy rivojlanish” soha quyidagi kichik sohalarga boʻlinadi:

dunyoni badiiy tasavvur etish;

badiiy-ijodiy qobiliyatlar.

14. Davlat talablari asosidagi yosh davrlari quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

goʻdaklik (tugʻilgandan 1 yoshgacha);

erta yoshdagi bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha);

kichik maktabgacha yosh (3 yoshdan 4 yoshgacha);

oʻrta maktabgacha yosh (4 dan 5 yoshgacha);

katta maktabgacha yosh (5 yoshdan 6 yoshgacha);

maktabga tayyorlov yoshi (6 yoshdan 7 yoshgacha).

15. Ilk yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan talablar mazkur Davlat talablarining 1-ilovasida belgilangan.

16. Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan talablar mazkur Davlat talablarining 2-ilovasida belgilangan.

4-bob. Yakuniy qoidalar

17. Mazkur Davlat talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

18. Mazkur Davlat talablari Vazirlar Mahkamasi qoshidagi taʼlim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi va “Oila” Respublika ilmiy-amaliy markazi bilan kelishilgan.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan Davlat talablariga 1-ILOVA

Ilk yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyilayotgan talablar

JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Yirik motorika Talab: Bola oʻz tanasi va uning aʼzolarini boshqaradi, maqsadli toʻgʻri harakatlanadi 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR boshi va koʻkragini koʻtaradi; orqasidan qorniga va qayta oʻgiriladi; yordamsiz oʻtiradi; oyoqlarini izlaydi va topib, ogʻziga tortadi; turli yoʻnalishlarda emaklaydi; toʻrt oyoqlab harakatlanadi; tirgakka suyangan holda oyoqda turadi; kattalar yordamida va yordamisiz oyoqda turadi ; yura boshlaydi ; kichik toʻsiqlar ustidan xatlab oʻtadi. kattalar yordamisiz turli yoʻnalishlarda yuradi; tizzasiga oʻtiradi; yuguradi; engashib oʻyinchoqlarni oladi; zinapoyadan yuqoriga qadama-qadam koʻtariladi. bir oyoqda turib muvozanatni saqlaydi; mustaqil zinapoyadan koʻtariladi va tushadi; tepalikdan sirgʻanib tushadi; ikki oyoqlab bir joyda sakraydi, oldinga siljib sakraydi; kichik toʻsiqlar ustidan sakrab oʻtadi; yopiq eshikni ochadi, eshikdan kiradi va chiqadi; uch oyoqli velosipedda uchadi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolani sevimli oʻyinchogʻi yaqiniga emaklab kelishini ragʻbatlantirish; bola oʻtirgan holatdan yotgan holatga tushishi va koʻtarila olishi uchun yumshoq joyni taʼminlash; bolani qorindan orqasiga aylanishiga va qorniga oʻgirilishiga ragʻbatlantirish; “men tomon emakla”, “oʻtir” koʻrsatmalari orqali bola bilan hamkorlikda oʻyinlar tashkil qilish; bola xatlab oʻta olishi uchun uni “past predmetlar” bilan taʼminlash; vazifani murakkablashtirish maqsadida predmetlar sonini (masalan, kubiklarni) asta-sekin koʻpaytirib borish; bola qiziqayotgan predmetiga emaklab yoki xatlab yetishishi uchun imkoniyat yaratish. bolaga tortish, choʻzish, koʻtarish imkonini beruvchi predmetlarni taklif qilish; bola bilan qoʻl va oyoqlarni harakatlantirib va xirgoyi qilib oʻynash; bola erkin harakatlanishi uchun xavfsiz va mustahkam muhit yaratish; bolaga aravacha, otchalar, kubiklar, yirik oʻyinchoq mashinalar bilan oʻynashni oʻrgatish; bola bilan toʻgʻri yoʻnalishda yurish, yugurish, emaklash, predmetlarni otish/ilib olish imkoniyatini beradigan oʻyinlar oʻynash; ertalabki badantarbiyani ochiq havoda tashkillashtirish. bolaning harakat tajribasini turli xil jismoniy mashqlar bilan boyitish; bola bilan yoʻnalishini topishi va boʻsh joyda harakatlanishi uchun harakatli oʻyinlar oʻtkazish; bolaga kichik tepalikka chiqish va tushishida koʻmaklashish; bolalarni harakat faolligini tashkillashtirishda jamoaviy shakllarga jalb etish; tanish harakatlarni birgalikda oson va erkin, bir maromda va kelishgan holda bajarish; polda turli kataklar, yoʻlakchalar, doirachalar chizish hamda bolaga quvonch va xursandchilik bagʻishlaydigan mashqlar bajarish. Kichik soha: Mayda motorika Talab: Bola qoʻli va barmoqlarini turli maqsadlarda muvofiqlashtiradi va ishlatadi 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR predmetlarni ushlaydi; predmetlarni bir qoʻlidan ikkinchi qoʻliga oladi; bir vaqtda bir necha predmetlarni qoʻlida ushlaydi; barmoqlari bilan turli oʻyinchoqlarni aylantiradi; oddiy oʻyinchoqlarni boʻlaklarga ajratadi va yigʻadi; qarsak chaladi; qoʻlini silkitadi. koʻpincha bir necha varaqni oʻtkazib, kitob betlarini varaqlaydi; predmetlarni teradi va birlashtiradi (piramida va hokazo); predmetlarni burab qoʻyadi va burab oladi; “barmoqlar oʻyini”ni oʻynaydi. 5 — 7 halqali piramidani boʻlaklarga ajratadi va yigʻadi; teshik shakliga mos keladigan yassi va hajmli shakldagi predmetlarni joylashtiradi ; halqaga arqonni oʻtkazadi ; katta hajmli sodda mozaykalarni yigʻadi ; oson qurilish konstruksiyalarini quradi; kattalar yordamida yirik munchoqlarni ipga oʻtkazadi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT har bir harakatni aniq tushuntirgan holda harakatni koʻrsatish; qurilmalar bilan oʻynash; bolaga oʻyinchoqlar berib, ularni oʻrganib chiqishiga imkoniyat berish; bolaga xavfsiz predmetlar, shaqildoqlar, kichik piramidalar va boshqa predmetlarni kattalar nazorati ostida tanlashi va saralashi uchun berish. bolaga, ochish/yopish mumkin uy-roʻzgʻordagi oʻyinchoq va predmetlarni taqdim etish (sinmaydigan qopqoqli bankalar, kastryullar). bola bilan muntazam shugʻullanish: hamkorlikda hayvonlarni, uy-roʻzgʻor buyumlarini (likopcha, piyola, qoshiq) loydan yoki plastilindan yasash, ushbu barcha predmetlarni chizish; qumdonda bola bilan oʻynash, qumdonda kichkina oʻyinchoqlarni bekitish mumkin, bola esa ularni oʻzi qidiradi; qoʻllar mayda motorikasining sensomotor muvofiqligini rivojlantirish uchun bogʻlash oʻyinlarini oʻtkazish bolaga kubiklarni yigʻish, qulflarni yopish va ochish imkoniyatini berish va h.k. Kichik soha: Sensomotorika Talab: Bola sezgi organlari yordamida oʻz harakatlarini boshqarishga qodir 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR muhitni qoʻllari va ogʻzi bilan oʻrganadi; predmetlarni bir-biriga uradi ; qarsak chaladi ; qiziqtirayotgan obyektga intiladi. yoqtirgan taomi va boshqa buyumlarga qoʻlini choʻzadi; likopchani (piyola) ushlaydi va undan ichadi ; suvni bir idishdan boshqasiga toʻkadi; ikki qoʻli bilan koptokni irgʻitadi; koptokni dumalatadi va otadi; oyogʻi bilan koptokni itaradi; ipga bogʻlangan aravacha yoki mashinani boshqaradi. koptokni boshqalarga dumalatadi; kattalarga koptokni otadi; tortilgan arqon ustidan koptokni otadi; piramidani rangi, shakli va kattaligiga qarab yigʻadi; tanish sabzavot va mevalarning taʼmini aniqlashi mumkin; past va baland ovozlarni ajratadi; qoʻl va oyoqlarini bir maromda uygʻun harakatlantiradi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT ovqatlanish va tamaddi qilishning aniq vaqtini belgilab qoʻyish bolaga quti berish va oʻyinchoqlarini unga yigʻishini iltimos qilish; bolaga sevimli taomlarini taklif qilish; bolaga u koʻrayotgan narsasi va harakat oʻrtasidagi bogʻliqlikni anglashiga koʻmaklashish (qara, koptok dumalayapti, bor, uni tutib ol); bolaning har bir muvaffaqiyatini ragʻbatlantirish. bolaga bir necha taomdan birini tanlash imkonini berish; bolani kun mobaynida mustaqil piyoladan ichishini ragʻbatlantirish; bolaga sezgisi bilan harakatlarni birlashtiruvchi jismoniy mashqlar imkonini taklif qilish (soyalar oʻyini, oyoqlar bilan chizish, signal boʻyicha harakat ); turli material va turli shakldagi predmet va oʻyinchoqlarni taklif etish va ularni nomini aytish. bola bilan doimiy muloqotda boʻlish, u bilan oʻynash, u kublarni, piramidalarni, matreshkalarni qismlarga ajratish, yigʻish, predmetlarni qutilarning mos keladigan teshigiga kirgizish; salatlar tayyorlayotganda, bolaga sabzavotlarni tatib koʻrib, taʼmi va hidiga qarab aniqlash imkonini berish ; “Sekin va baland”, “Nima jaranglayotganini aniqla!, “qadam tashlaymiz va raqsga tushamiz”, “Nimani eshityapsan?” kabi oʻyinlarni oʻynash. JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Sogʻlom turmush tarzi va xavfsizlik Talab: Bola salomatlikni saqlash koʻnikmalarini namoyon qiladi, xavfsiz sogʻlom ovqat va hayotni saqlash qoidalari haqida tushunchaga ega tugʻilgandan-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR yaxshi ishtaha va uyquga ega ; qoshiq bilan mustaqil yeyishga harakat qiladi; qoʻlining barcha barmoqlarini qoʻllab gubkani siqadi; yuzi, ogʻzi va qoʻllarini artadi; butilkadan ichadi; choʻmilayotganda suvni sachratadi. kattalar yordamida tishlarini tish chyotkasi bilan tozalaydi; mustaqil yuzi, ogʻzi va qoʻllarini artadi; kiyimini yechishga harakat qiladi; stol va pollarni artishga taqlid qiladi. qoʻlini sovun bilan ishqalaydi, koʻpigini yuvadi va sochiqqa artadi; mustaqil qoshiq bilan taomlanadi; qoʻl sochigʻidan (salfetkadan) ovqatlanish jarayonida foydalanadi; suv muolajalariga ijobiy munosabat bildiradi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bola bilan birgalikda joʻmrakdan oqayotgan suvni kuzatish; qoʻl yuvish jarayonini koʻrsatish; bolaga sovun berish, undan qanday foydalanishni koʻrsatish, hidlab koʻrish imkoniyatini berish, rangiga bolaning eʼtiborini qaratish; choʻmilish vaqtida gubka, mayda oʻyinchoqlar va koʻpik bilan oʻyinlar tashkil qilish. bolaga qanday qilib tishni tozalash va ogʻizni chayish kerakligini koʻrsatish; bolaning urinishlarini ragʻbatlantirish; suv nimaga kerakligini tushuntirish; jarayon vaqtida turli sheʼrlardan foydalanish; chyotka bilan ishqalangandan soʻng kir joy qanday tozalanishini namoyish qilib berish. bolalarni mustaqil harakatga oʻrgatish; bolalarni toʻgʻri ovqatlanishga oʻrgatish; bolaga organizm uchun nima foydali, nima zarar ekanligini tushuntirish; salomatlikni saqlash va mustahkamlashda shaxsiy namuna koʻrsatish Kundalik hayotda, jamiyatda, tabiatda xavfsiz yurish-turish asoslarini shakllanishi. Tugʻilgandan 3 yoshgacha Bola hali juda kam tajribaga ega boʻlganligi sababli: bolani qarovsiz qoldirmaslik va travmatizmni oldini olish; oʻyin va mustaqil harakat mobaynida doimiy ravishda bolaning kayfiyatini kuzatish; sokin va doʻstona ohangda gapirish; bolaga oʻyinchoq tanlashda ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga rioya qilish lozim. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: “Men” konsepsiyasi Talab: Bola oʻzini oʻz xususiyatlariga ega, ijobiy shaxs sifatida qabul qiladi. Bola mustaqil va oʻziga javob beradi 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻz ismiga munosabat bildiradi, ishora va tovushlar bilan javob beradi; ayrim tana aʼzolarini koʻrsatadi(boshi, qoʻli, oyogʻi, burni); koʻzguda oʻz aksiga kuladi; kattalar eʼtiborini turlicha oʻziga tortadi; istagan natijaga erishganda xursandchilikni ifodalaydi yoki norozilik bildiradi, injiqlanadi. koʻzguda, rasmda oʻzini taniydi, oʻz ismini biladi; kattalar talabi bilan uning istagi toʻgʻri kelmaganda eʼtiroz bildiradi; kattalar tomonidan oʻzining harakatlariga bildirilgan ragʻbat va tanbehni farqlaydi. oʻzi va buyumlari haqida soʻzlaydi (bu meniki); hamma ishni oʻzi bajarishga intiladi; oʻzi bajargan ishga sevinadi; oʻz narsalarini taniydi ; oʻzini aniq bir jinsga mansubligini biladi; biror bir ishni mustaqil bajaradi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolani ismi bilan chaqirish; bolaning tana aʼzolarini koʻrsating va nomini aytish; bolaga koʻproq tabassum bilan qarash, u bilan birgalikda koʻzguga qarash; turli vaziyatlarda bolaning hissiyotlarini taʼriflab oʻtish (“Zarina ayiqcha kelganiga xursand boʻlyapti”, “Shahzoda charchadi, uyqusi kelyapti); bolaning harakatlariga koʻra munosabatni bildirish. bolaga oʻzini ijobiy baholashida koʻmaklashish: “men — yaxshi”, men tirishqoq”; bolani boshqalar bilan boʻlashishga oʻrgatishni boshlash; “oʻgʻil bolalar — kuchli”, “qiz bolalar — muloyim” kabi stereotiplardan qochish; “man etiladi” va “...mumkin emas” iboralaridan voz kechish; bolaga notoʻgʻri harakatlar oqibatini tushuntirgan holda uni yoʻnaltirish (“qum koʻzingga tushsa, koʻzing ogʻriydi”). bolani boshqalar bilan muloqotda oʻzini tanishtirishga odatlantirish; bolani yutuqlari uchun albatta maqtash, yutuqlar kichikroq boʻlsa ham; bola bosh boʻladigan holatlarni tashkillashtirish; tanbeh berishdan oʻzini tiyish. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: Hissiyotlar va ularni boshqarish Talab: Bola boshqalarning his-tuygʻularini farqlashi va oʻzinikini ifodalashga qodir 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR atrofdagilar kayfiyatini soʻzlashuv ohangiga qarab aniqlaydi (onam xursand boʻlyapti, bobomning jahli chiqyapti); qarsak chaladi, xursand boʻladi, biron-bir tovush yoki harakati atrofdagilarga taʼsir qilishini anglasa, ushbu tovush va harakatlarni qaytaradi. kattalarning unga munosabatidan oʻz hissiyotlarini, taassurotlarini namoyon qiladi; hayrat, zavq, qoʻrqinchni ifodalaydi; mustaqil oʻyin harakatlari bilan bogʻliq boʻlgan quvonchni (xafalikni) koʻrsatadi. muloqotda ochiq, ijobiy emotsional ruhiyat ustun, atrofdagilarga asossiz tajovuzkorlik koʻrsatmaydi; boshqalarga achinadi, qaygʻuradi ; boshqa odamning emotsional holatini tushuna boshlaydi va shunga mos munosabat bildiradi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolaning har bir yutugʻini maqtash va qoʻllab-quvvatlash; oʻyinchoqlarga ovoz berib, turli hissiyot va harakatlarni tanish imkoniyatini berish; oilada emotsional ijobiy holatni yaratish va har kuni bola bilan oʻynash; oʻyin vaqtida bolaga oʻziga ishonch hissini oshirish uchun yaqin turishga harakat q�lish va barcha birgalikda bajarilayotgan harakatlarni bolaga aniq va loʻnda tushuntirish; baland tovush va shovqinlarni cheklash. bola bilan u bilan bogʻliq boʻlgan turli vaziyat va hissiyotlarni muhokama qilish; bolaga rad javobini berilishi sababini tushuntirish; bolaning jahli chiqganda, xafa boʻlganda yoki oʻzini yomon his etganda yonida boʻlish. bola bilan suhbatda hissiyotlarni taʼriflovchi soʻzlarni qoʻllash; multfilm qahramonlarining yorqinligini tahlil qilish; hissiyotlarni ifodalovchi soʻzli oʻyinlardan foydalanish, kayfiyat va his tuygʻular haqidagi hikoyalar va sheʼrlarni oʻqish. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: Ijtimoiylashuv, kattalar va tengdoshlar bilan muloqot Talab: Bola tengdoshlari va kattalar bilan muloqot malakalarini rivojlantirishga qodir 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR salomlashadi, munosabat bildiradi, xayrlashayotganda qoʻlini silkitadi; boshqa bola harakatini kuzatadi, kuladi yoki bogʻlanishsiz gapiradi; kattalarning koʻp murojaatlariga javob beradi, biroq baʼzilarini eʼtiborga olmaydi. kattalar harakatiga taqlid qilishga intiladi; tovushi yoki harakati bilan boshqa bolaning diqqatini oʻziga tortadi; boshqa bolalar bilan oʻyinda qatnashadi; turi harakatlarni bajarib, hayvonlar harakatini oʻxshatib harakatli oʻyinlarda ishtirok etadi. kattalar harakatiga taqlid qiladi; kattalarni birga oʻynashga jalb qilishga intiladi; tengdoshlari yonida oʻynaydi; boshqa bolalar bilan oʻyinchoqlarini boʻlishadi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolaga harakatlar namunasini koʻrsatish (salomlashish, xayrlashish); bolani kattalar murojaatiga javob bergani uchun maqtash; ochiq havoda boshqa bolalar bilan birgalikda sayr tashkillashtirish; harakatlarni soʻzlar bilan qoʻshib olib borish. bolaga oʻyin yoki harakatning umumiy qoidalarini tushuntirish (biz qumni oʻynaymiz, lekin qumni sochmaymiz); tengdoshlar bilan birgalikdagi faoliyatga jalb qilish bola bilan oʻyin mobaynida boshqalar bilan hamkorlik qilishni shaxsiy namuna asosida namoyish etish; muloqot jarayonida chegara belgilash; bolani boshqa bolalar bilan taqqoslamaslik. NUTQ, MULOQOT, OʻQISh VA YoZISh MALAKALARI Kichik soha: Nutq va til Talab: Bola nutqni tinglash va tushunishga, gapirish va muloqot qilishga qodir 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR ba-ba, ma-ma, bu-bu va boshqa boʻgʻinlarni talaffuz qiladi; bolalar qoʻshiqlari, ovutmachoqlar, ertaklar, qisqa va sodda hikoyalarni tinglaydi; nomi tilga olingan obyekt tomon qaraydi (oyisi qani…); yorqin rasmli kitobchalarni koʻrishga qiziqish bildiradi. kundalik hayotda bajariladigan harakatlarni anglatuvchi soʻzlar maʼnosini tushunadi; oʻrindosh soʻzlarni qoʻllaydi, kattalar ketidan yengil soʻzlarni qaytaradi; kattalar nutqiga taqlid qiladi; kitoblarni oʻrganadi. istak va iltimosni ifoda etadi; kattalar nutqini toʻgʻri tushunadi; kattalarning oddiy topshiriqlarini bajaradi; harakatlarni nutq bilan birga olib boradi; soʻzlardan foydalanadi; kitob oʻqib berishlarini soʻrashi mumkin; rasmlar boʻyicha kitobni taniydi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolani parvarishlash jarayonida (emizish, choʻmiltirish, uxlashga yotqizish) u bilan gaplashish, tana aʼzolari, kiyim, buyumlar nomini aytish; bolaga turli hikoyalar, ertaklar aytib berish, birgalikda yorqin kitoblarni tomosha qilish va bolani diqqat bilan tinglashga qiziqtirish; bola bilan muloqot mobaynida unga savollar berish va maʼnosi boʻyicha toʻgʻri javobni takrorlashga undash. bolaga kitob oʻqib, turli hikoya va ertaklarni soʻzlab berish; sayr davomida koʻrgan narsalarni muhokama qilish (kuchuk yuguryapti, bolakay maktabga ketyapti); bola bilan birga kitob doʻkonlari va kutubxonalarga borish; televizor koʻrish va elektron texnika qoʻllashni chegaralash. bola bilan muloqot vaziyatlarini yaratish, savollar berish; bolaga topshiriqlar berish, masalan, “qiyom uchun likopcha olib kel”, “qizil qalamni ol”, “kichik ayiqchaga qoʻshiq aytib ber”; bolaning soʻz boyligini turli didaktik oʻyinlar, kuzatuv va tomoshalar orqali boyitib borish; kitob xarid qilishda bolaga tanlash imkonini berish. NUTQ, MULOQOT, OʻQISh VA YoZISh MALAKALARI Kichik soha: Qoʻl barmoqlari mayda motorikasi Talab: Bola asosiy harakatlarni egallagan, qoʻllarning mayda motorli koʻnikmasiga ega 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR turli yuzalarda barmoqlari bilan guash(boʻyoq) yordamida chizadi (oyna, sellofan, qogʻozda). ishlatayotgan buyumlarini barmoqlari bilan ushlaydi; (qalam, moʻyqalam, marker) betartib chiziqlarni chizadi. turli erkin chiziqlar va noaniq aylanalar chizadi; turli yuzalarda turli shakllar chizadi; oʻz ismining yozuvini taniydi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolani rasm yaratish uchun barmoqlaridan foydalanishga ragʻbatlantirish. bolaga yirik harflarni taklif etish, ushbu harflarni qum orasiga bekitib birgalikda izlash; harflar shaklidagi pechenyelarni xarid qilish; stikerli kitoblardan foydalanish; bola soch oʻrishga oʻrganishi uchun sochli qoʻgʻirchoqlardan foydalanish. bolaga yechinish va kiyinish ketma-ketligini koʻrsatish; bola bilan turli topshiriqli oʻyinlar oʻynash: stolga qoshiqlarni qoʻyish, non idishni olib kelish; bola bilan chizish, qirqish, yopishtirish va yelimlash; qum, xamir va shakllar bilan oʻynash; bolani kichik yutuqlari uchun doim ragʻbatlantirish. BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Intellektual-anglash malakalari Talab: Bola qiziquvchan, intiluvchan, faol, bilishga qiziqish bildiradi va unga ehtiyoji mavjud 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻz oʻyinchoqlarini tekshirish(oʻrganish)ni boshlaydi: ogʻziga soladi, uloqtiradi, boʻlaklarga boʻladi, taqillatib koʻradi, ikkitasini bir-biriga uradi va chiqayotgan tovushni tinglaydi; biror bir tovushni atrof-muhit bilan bogʻlaydi (masalan, mushukni “myau” bilan, kuchukni “vov” bilan) atrofidagi obyektlarni kuzatadi. rasmdagi predmetlarni taniydi; tabiat hodisalarini qisqa muddat ichida kuzatadi; ayrim sabzavot va mevalarni biladi va farqlaydi; hasharotlar (chuvalchanglarni tegib koʻradi, chumolini kuzatadi), hayvonlar (uy hayvonlariga qaraydi, ularni koʻrsatadi), oʻsimliklar (gullarni yuladi, barglarni toʻplaydi) bilan qiziqadi. tana aʼzolarini koʻrsatadi va ularning funksiyasini biladi; predmetlarning taktil xususiyatlarini biladi (yumshoq, qattiq, dagʻal, silliq); predmetli rasmlar orqali jonli tabiat obyektlarining nomini biladi (hayvonlar, oʻsimliklar, qushlar); tabiatning ayrim hodisalarini far?laydi (yomgʻir, qor). BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolaga turli obyektlarni boshqarish imkonini berish; bolani bir-biriga mos oʻyinchoqlarni jamlashga qiziqtirish — qoʻgʻirchoq kiyimi qoʻgʻirchoqqa mos kelishi bolaga atrofdagi yangi narsalarni koʻrsatish va uning munosabatini kuzatish; yangi obyektlarni qoʻllagan holda bola bilan oʻynash ; turli hayvonlar turli tovushlar chiqarishini namoyish qilish. bola bilan toza havoda, fermada (uy hayvonlari), hayvonot bogʻida sayr qilish; ob havo va hissiyotlar haqida soʻzlashish; yomgʻir yoki qor vaqtida bola bilan qor parchalari yoki yomgʻir tomchilarini kuzatish; koʻlmakka sakrash, qordan shakl yasash; varrak uchirish biror bir obyektni uzoq kuzatish. turli fakturali predmetlarni ushlab koʻrishni va nomini aytishni taklif qilish; barglar, choʻplar, toshlar yigʻish hududda qush va hasharotlarni, akvariumda baliqlarni, ariqda yoki koʻlmakda suv harakatini kuzatish; tabiat hodisalarini kuzatish, qor, koʻlmak, quyoshli quyonchalar, qum, suv va soya bilan oʻynash. BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Elementar matematik malakalar Talab: Bola boshlangʻich matematik malakalarga ega 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR predmetlarni katta va kichikka ajratadi. miqdorni “bitta”, “koʻp”ga ajrata oladi. predmetlarni rangi va shakliga qarab farqlaydi; predmetlarni kichigidan kattasiga qarab bir qator qilib joylashtiradi; shakllarni oʻziga mosini topadi (Segen doskasi). BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT turli oʻlchamdagi kubiklarni oling va ularni katta va kichikka ajratishni koʻrsatish; bolaga raqamlar yozilgan kartochkalarni koʻrsatish; bolani sensor tajribasini boyitish maqsadida qoʻlini ushlab turli shakllar ustidan yurgizish (boshi dumaloq, koʻzi kichkina). bolaga predmetlarning hajmi, ogʻirligi va uzunligini taʼriflab borish; bolaga sayr davrida elementar matematik savollar berish: biz qancha zinapoyani bosib oʻtdik?, senda nechta oʻyinchoq bor? bolani matematik bilimlarini rivojlantirish boʻyicha faoliyatga jalb qilish (menga bitta piyola olib kel, ikkita pechenye ber). bola diqqatini bir-biridan farq qiladigan oʻlchamdagi predmetlar va ularning nomlanishiga qaratish (katta-kichik); predmetlarni shakli boʻyicha ajratish va nomini toʻgʻri aytish malakasini shakllanishiga koʻmaklashish (kubik, gʻisht, shar); bolada atrof-olamni amaliy oʻzlashtirish tajribasini ortishiga koʻmaklashish; yotoqxona, mehmonxona, oʻyin xonasi va boshqa xonalarni ajratishga oʻrgatish; bola bilan birgalikda zinapoyalarni, qarsak va boshqalarni sanash. BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat Talab. Bola oʻzining tabiiy muhitiga qiziqishini namoyon qiladi, fanni oʻrganishda faol 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻyinchoqlar va predmetlar bilan tajriba oʻtkaza boshlaydi (ushlaydi, chiqaradi, bir-biriga joylashtiradi, bosadi, ochadi) ; boʻsh piyolani oladi va unga suv yoki sharbat quyib berishni soʻraydi; predmetlar yok� insonlarning koʻzdan gʻoyib boʻlishi va paydo boʻlishiga munosabat bildiradi. boshqalarning harakatini yoki tushib ketgan predmetni kuzatadi; quvonch yoki qoniqish hissini baxsh etuvchi harakat va tovushlarga erishish uchun predmetlar bilan harakatlanadi; harakatlarga taqlid qiladi yoki boshqalar imo-ishorasini takrorlaydi. yaqin atrofidagi predmetlarni farqlaydi (oʻyinchoqlar, idish-tovoqlar, kiyim, poyafzal, mebel) ; ayrim uy va yovvoyi hayvonlarni biladi; ayrim sabzavot va mevalarni farqlaydi kattalar yordamida qurilmalar quradi; oʻz qurilmasi atrofida oʻyin tashkillashtiradi; predmetlarni tegishli muhitga joylashtirishni biladi (jirafni hayvonot bogʻiga, mashinani garajga). BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolani oʻyinchoqlar bilan oʻynashdagi mustaqilligini qoʻllab-quvvatlash; bolaga tajriba oʻtkazish uchun turli materiallarni turli miqdorda berish; piyolani olish,bolaga ichi boʻshligini koʻrsatish, biror bir suyuqlik bilan toʻldirish va bolaga ichi toʻlganligini tushuntirish. bola bilan xirgoyi qilib, tovushlar chiqarib, imo ishoralar bilan oʻynash; bolaga shakli, rangi, ogʻirligi turlicha boʻlgan oʻyinchoq va predmetlarni berish; bola harakatiga munosabat bildirish; oʻzgarishlar jarayonini koʻrsatish (puflash, sovun koʻpiklarini chiqarish); u bilan toʻkilgan barglar ustida yurish, oynalarda tajribalar koʻrsatish. yaqin atrofdagi predmetlarni nomini toʻgʻri aytish (oʻyinchoqlar, idish-tovoqlar, kiyim-kechak, poyafzal, mebel); predmetlar rangi, hajmi va qanday materialdan qilinganligini koʻrsatish va tushuntirish (qogʻoz, daraxt, mato, loy); hayvonlar haqida oddiy dalillarni keltirish; mustaqil qurish istakini qoʻllab- quvvatlash. IJODIY RIVOJLANISh Kichik soha: Dunyoni badiiy tasavvur etish Talab: Bola turli xil sanʼat vositalaridan foydalanib, dunyoni his etish va tushunishini namoyish etadi 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR mutolaa davomida rasmli bolalar ertagi va musiqani tinglaydi; sheʼrlarni tinglaganda kattalar ketidan harakatlarni qaytaradi (boshini qimirlatadi, qarsak chaladi) ; yorqin rangdagi rasmlarga eʼtiborini qaratadi. musiqa, tovushlarga munosabat bildiradi; bolalar kitoblarini varaqlaydi va undagi tanish ertak qahramonlarini biladi; kiyimdagi rasmlarga eʼtiborini qaratadi; multfilm tomosha qiladi rasm chizish uchun ranglarni tanlaydi. sevimli kitobi va rasmlarni taniydi; ertaklardagi jarayonga oʻz hissiyotlarini bildiradi; boʻyoq va moʻyqalam haqida bazaviy tushunchaga ega; loy va plastilindan foydalanadi; sevimli qoʻshiqlarini tinglaydi; bolalar musiqiy instrumentlarini chaladi; teatrga qiziqish bildiradi; oʻziga moslab kiyim tanlaydi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolaga kitobning bir qismini emas, balki rasmlarni namoyish etgan holda biror bir toʻliq voqeani oʻqishga harakat qilish; bolaga emotsional, hayvonlarga taqlid qilib, oʻqish; bolani ijobiy hissiyotlarga undab oʻqish; bolaga turli xavfsiz ijodkorlik predmetlarini berish ; mumtoz musiqani qoʻyish. bolaga tomosha qilish uchun moʻljallangan predmetlarni oʻziga jamlagan ish joyini tashkil qilib berish; bolaga chiroyli manzaralar tasvirlangan disklarni namoyish etish va ularni bola qoʻli yetadigan joyda saqlash; bolalar bayrami va tadbirlarida ishtirok etish. bolaga hayvonlarni oʻxshatib, his-tuygʻu bilan oʻqish; bolaning musiqa bilan bogʻliq faoliyatini qoʻllab-quvvatlash (fonli klassik musiqa, bolalar qoʻshiqlari); master klass, bayram, xalq sayllarida ishtirok etishni davom ettirish. IJODIY RIVOJLANISh Kichik soha: Badiiy-ijodiy qobiliyatlar Talab: Bola atrofdagi borliqni ijodiy oʻzgartirish malakasiga ega 0-1 yosh 1-2 yosh 2-3 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR musiqa tinglash mobaynida tanasi bilan raqs harakatlarini bajarishga intiladi; chiroyli predmet va narsalarga eʼtibor qaratadi. kattalar yordamida ovutmachoqlar yodlaydi; chizilgan tasvirlarni barmoqlari bilan yurgizib chiqadi; sodda tasviriy shakllarni qoʻli va barmoqlari bilan chizadi; qum yok loyni ezgʻilaydi; sodda raqs harakatlarini bajaradi (qarsak chaladi, oyoqlari bilan harakatlanadi va hokazo) ; avval tinglagan musiqalarni taniydi. oʻz yoshiga monand sheʼrlarni aytadi; ovutmachoq va toʻrtliklarni aytayotganida imo ishoralar bildiradi; namuna asosida tegishli ranglarni tanlaydi; oddiy sanʼat shakllarini boʻyaydi; loy yoki plastilindan shakllar yasaydi; soʻralgan obyektni kubiklardan yasaydi; sodda pazl va mozaikani yigʻadi; musiqa tinglaganda raqsga tushadi; boshqa bolalar bilan birgalikda qoʻshiq aytadi; ritmga mos harakatlanadi; musiqa asosida soʻralgan harakatlarni bajaradi. BOLANI RIVOJLANTIRISh BOʻYIChA FAOLIYAT bolaga quvnoq musiqalar qoʻyish va birgalikda raqsga tushish; musiqaga monand qanday qarsak chalishni koʻrsatish; musiqaga monand oyoq va qoʻllar bilan qanday harakatlanishni koʻrsatish; alla aytish; bolani chiroyli did bilan kiyintirish va kiyim detallariga bolaning diqqatini qaratish. bola tasavvurini rivojlantiruvchi muhit yaratish; bolaning musiqiy faolligini rivojlantiruvchi bolalar qoʻshiqlarini eshittirish; bolani taom tayyorlash, xonalarni bayramga tayyorlash jarayoniga jalb qilish; turli tabriknomalarni tomosha qilish, doʻkon va salonlarda kompozitsiya yaratayotgan ishchilar faoliyatini kuzatish bolaga mustaqil ishlashi uchun turli tabiiy materiallar, boʻyoq, yelim, qalam va plastilin va hokazolardan tashkil topgan ish joyini tashkillashtirish; bolani chizishga ragʻbatlantirish; bola atrofidagi oʻyinchoqlar, predmet va materiallarni vaqti-vaqti bilan oʻzgartirib turish; bolani tasavvurini qoʻllagan holda biror bir ertak qahramoni boʻlishga undash.

Oʻzbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan Davlat talablariga 2-ILOVA

Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyilayotgan talablar

JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Yirik motorika Talab: Bola oʻz tana aʼzolarini boshqaradi, maqsadli toʻgʻri harakatlanadi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR turli usullar bilan yuradi (toʻgʻri, erkin, koʻrsatilgan yoʻnalishda) ; kolonna, doira boʻlib saflana oladi; muvozanatni saqlab yuguradi; sport zinasida yuqori va pastga harakatlanadi; bir joyda ikki oyoqlab sakraydi; oldinga siljib sakraydi ; aylana yoyi tagidan emaklab oʻtadi; badantarbiya vaqtida mashqlarni takrorlaydi; uch oyoqli velosipedda uchadi. oyoq uchida, tovonida, oyoq kaftlarining yon tomoni bilan va tizzalarini yuqori koʻtarib yuradi; arqon ustida muvozanat saqlab yuradi; tizzalarini yuqori koʻtarib yuguradi; past toʻsiqlar ustidan sakrab oʻtadi; arqonda sakrashga harakat qiladi; gimnastika skameykasi ustida qoʻli bilan tortilib qornida suriladi; gimnastika narvonida harakatlanadi; samokatda uchadi. oyoqlarini uchidan tovoniga almashtirib yuradi; toʻsiqlarni aylanib yoki xatlab oʻtadi; gimnastika skameykasida muvozanatni saqlagan xolda, qadamba qadam yuradi; qiya doska ustida toʻgʻri va yoni bilan yuradi; yugurishning har xil turlarini bajaradi (ilonizi, zigzag, mokisimon, toʻsiqlarni yengib oʻtib) ; turli usullar bilan sakraydi; bir necha predmet oralab emaklaydi; qornida yotib, qoʻllari bilan tortilib emaklaydi; gimnastika narvoniga oʻrmalab chiqadi. bir, ikki, toʻrtta boʻlib saflanadi, doira boʻlib, qator boʻlib yuradi; yurishda turli topshiriqlarni bajaradi; yengil yuguradi (shiddat bilan, toʻsiqlarni yengib oʻtib, yoʻnalish va muvozanatni saqlagan holda) ; bir joyda aylanib sakraydi, oyoqlarini oʻngga va chapga almashtirib sakraydi; arqonda turli usullarda sakraydi; arqonli narvon, yoʻgʻon arqonda yuqoriga koʻtariladi; ikki oyoqli velosipedda uchadi. JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Mayda motorika Talab: Bola qoʻli va barmoqlarini turli maqsadlarda ishlatadi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR xalqaga arqonni kirgʻizadi; mayda predmetlarni maʼlum bir tartibda taxlaydi; mustaqil ravishda oʻyinchoqlarni qutiga joylashtiradi va undan oladi; kattalar yordamida yirik hajmdagi munchoqlarni ipga oʻtkazadi; buyumlarni bir idishdan ikkinchisiga joylashtiradi. mustaqil tugmachalarini qadaydi va yechadi, kiyimi va poyabzali ilgaklarini oʻzi taqadi; namuna asosida ipga mayda, oʻrta, va yirik munchoqlarni teradi; qulflarni ochadi va yopadi, kalitdan foydalanadi; mayda buyumlarni buraydi va bir biriga ulaydi (konstruktor qismlari) ; konstruktorning katta va kichik qismlaridan har xil predmetlar yasaydi; namuna asosida toʻgʻri chiziq va aylana chizadi; koʻrsatilgan chiziq boʻyicha qogʻoz, mato va salfetkani buklaydi; koʻrsatilgan chiziq boʻylab qogʻozni qaychi bilan qirqadi. yuzalarda turli chiziqlar chizadi (asfaltda klassik oʻyini) ; kichik, oʻrta va katta oʻyinchoqlarni qutiga hajmiga qarab joylashtiradi; murakkab konstruksiyalarni jamlaydi; qopchadagi oʻyinchoqni paypaslab nomini ayta oladi; toʻgʻri chiziq boʻylab qogʻozni mustaqil qirqadi. tasavvurdagi predmetlarni qoʻllari bilan (gul, qush, kapalak, qasr) koʻrsatadi; arqonlardan turli tugunlarni tugadi; oʻyin faoliyati mobaynida mayda oʻyinchoqlar bilan oʻynaydi; belgilangan chiziqlar boʻylab qogʻozni batartib yirta oladi; mayda qismli mozaika va pazllarni yigʻadi. JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Sensomotorika Talab: Bola sezgi organlari yordamida oʻz harakatlarini boshqarishga qodir 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR katta koptoklarni masofaga, ikki qoʻl bilan, oʻtirib, turib irgʻitadi; belgilangan nishonga predmetni irgʻitadi; boshqa bolaga koptokni irgʻitadi yoki otadi; silliq va notekis teksturaning farqiga boradi; taʼmni aniqlaydi; qoʻgʻirchoqli aravachani itaradi. koptokni yerga oʻng va chap qoʻli bilan galma-gal uradi; galma gal chap va oʻng tomon aylanadi; turli tekstura va yuzaning farqiga boradi; matrap bilan mayda uchayotgan, suzayotgan predmetlarni tutadi; sovun koʻpiklarini uchiradi. koptokni osmonga irgʻitib, tutib oladi; uzatilgan koptokni turli usullar bilan ilib oladi; koptokni klyushka bilan toʻsiqlarora olib oʻtadi; qumli xaltachani nishonga otadi; boshqa bolaga koptokni ikki qoʻllab asosiy vaziyatdan uzatadi; turli analizatorlar orqali predmetni tadqiq qiladi (koʻzi bogʻlangan xolda, taʼmiga qarab, paypaslab). pastdan, boshi uzra koptokni irgʻitadi; koptokni yer boʻylab ilonizi qilib irgʻitadi; chanada, rolikda, ikki oyoqli velosipedda uchadi; koptok bilan nishonni urib tushiradi (bouling) ; gardishni qoʻlida, oyogʻida, belida aylantiradi; halqalarni halqa ustuniga otib tushiradi. JISMONIY RIVOJLANISh VA SOGʻLOM TURMUSh TARZINI ShAKLLANIShI Kichik soha: Sogʻlom turmush tarzi va xavfsizlik Talab: Bola sogʻliqni saqlash malakalarini namoyon qiladi. Bola xavfsiz sogʻlom taom va hayot xavfsizligi qoidalari haqida tushunchaga ega 3-4 yosh 4-5 yosh yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR mustaqil qoʻli, yuzini yuvadi, tishini tozalaydi, sochiqdan foydalanadi; taroq va dastroʻmol yoki salfetkadan foydalanadi; ovqat vaqtida mustaqil qoshiq bilan foydalanadi, ovqatdan soʻng ogʻzini chayadi ; xonada tartibni saqlaydi, oʻzidan keyin oʻyinchoqlarni yigʻishtiradi; mustaqil hojatxonaga boradi; xavfli boʻladigan predmetlarni farqiga boradi. vitaminlar va sogʻlom ovqatlanish foydasini biladi; ovqatlanish oldidan qoʻlini yuvadi; sanchqidan toʻgʻri foydalanadi; oʻz tashqi koʻrinishini tartibga keltiradi; hojatxonadan soʻng oʻz-oʻziga xizmat qiladi; yordam soʻray oladi; xavfli boʻlgan predmetlar, joylar va moddalar nomini biladi (zinapoya, boloxona, ochiq oyna, issiq suv, olov, dori, oʻtkir asboblar, elektr); notanish insonlar bilan ketish mumkin emasligini tushuntiradi; qanday qilib gavdani toʻgʻri tutish kerakligini tushuntirib bera oladi. shaxsiy gigiyenaga rioya qiladi; stol atrofida ovqatlanish madaniyatiga rioya etadi; vitaminlar va ularni taomdagi foydasini biladi; salomatlik haqida qaygʻurish muhimligini anglaydi; asosiy tana aʼzolari va ularning funksiyalarini biladi; piyodalar uchun asosiy yoʻl qoidalarini biladi; suv ichish foydasini anglaydi va mustaqil suv ichish rejimini bajaradi; xavfsiz xatti-harakatning asosiy qoidalarini biladi va ularga rioya qiladi; yordam zarur boʻlganda kattalarga murojaat qilish kerakligini biladi; xavfli faoliyatlar nomini aytib beradi: xavfli joylarda oʻynash ( mashina qatnovi yoʻlaklarida, qurilish yaqinida, notanish suv havzalarida, koʻl, oqar suvlarda choʻmilish), velosipedda mashina qatnovi yoʻllarida. oʻzining tashqi koʻrinishiga etibor beradi; jismoniy mashqlarni mustaqil bajaradi; tabiat burchagidagi oʻsimliklar va jonzotlarni parvarishlaydi; salomatlikka zararli boʻlgan xulq shakllarini anglaydi (chekish, ichkilikbozlik, olov bilan oʻynash va hokazo) ; bogʻchada, koʻchada, transportda yurish qoidalariga rioya qiladi; piyodalar va velosipedchilar uchun yoʻl qoidalarini biladi; yongʻin xavfsizligi -101; milliy gvardiya- 102; tez yordam -103; gaz xizmati -104 telefon raqamlarini biladi; xavfli vaziyatlarda qanday yoʻl tutishni biladi va tushuntiradi supermarketda, shaharda, qishloqda, dalada yoʻqolib qolsa, oʻzini qanday tutish kerakligini biladi. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: “Men” konsepsiyasi Talab: Bola oʻzini oʻziga xos xususiyatlari bilan, ijobiy shaxs sifatida qabul qiladi, mustaqil va oʻz xatti-harakatiga javob beradi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻzi haqida — “men” deb birinchi shaxs nomidan gapiradi; oʻzi haqida soʻzlaydi (ismi, familiyasi, yoshi, jinsi va boshqalarni biladi) ; oʻz yaqin insonlariga murojaat qiladi va yordam soʻraydi; oʻziga doʻst tanlaydi va u bilan oʻynaydi; oʻz oilasi va yaqinlariga qiziqish bildiradi; oʻz ehtiyojlarini bildiradi; ortib borayotgan oʻziga ishonchni bildiradi. oʻz xohish istaklari, qiziqishlarini bildiradi; oʻyin davomida rollarni bajaradi; oʻz hatti harakatlariga javob beradi (“buni men qildim”) ; kattalar iltimosini (topshiriqni) bajaradi; mashgʻulot davomida diqqatni jamlaydi; yutuqqa motivatsiya bildiradi; omadsizlik, magʻlubiyatda qaygʻuradi; turli hissiyotlar va kayfiyatlarni namoyish etadi; oʻz oʻyini uchun joy hozirlaydi. oʻziga yuklatilgan majburiyatlarni qabul qiladi va bajaradi; oʻzining qaysi millatga mansubligini biladi ; oʻzining hoxish-istaklari va qiziqishlarini aniq belgilaydi; oʻz hissiyotlarini namoyon qiladi; oʻz oʻzini baholashga qodir; mustaqil oʻziga faoliyat turini tanlaydi; gʻoyalar taklif etadi, tashabbuskor xayrix�h va ochiqkoʻngil. mustaqillikka intiladi; oʻzining oilaviy, gender mansubligiga ijobiy his tuygʻularni anglaydi va farqlay oladi; oʻzining millati, tili va oʻz madaniyatining muhim elementlarini biladi; oʻziga yuklatigan majburiyatlar asosida faoliyatni tashkil qiladi; shaxsiy qarorlarini qabul qilishga qodir; boshqalarga namuna boʻlishga harakat qiladi. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: Hissiyotlar va ularni boshqarish Talab: Bola oʻzining va oʻzgalarning hissiyotlarini anglashga va oʻzining hissiyotlarini moslashtirishga qodir 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR ertak, hikoya, multfilmlar qahramonlariga hamdardlik bildiradi; quvonch, qaygʻu kabi hissiy holatni tushunadi; oʻz kechinmalari va hissiyotlarini namoyon etadi (“menga yoqadi”, “men yoqtirmayman”) ; boshqa bolaning hissiyotlarini aniqlaydi va soʻz bilan ifoda etadi; boshqalarga hamdardlik bildiradi; sujetli-rolli oʻyinlarda ishtirok etadi; oʻz oilasi haqida soʻzlar ekan, nima yoqishi va yoqmasligi haqida gapiradi. bolalar bilan oʻyin davomida samimiy munosabat bildiradi; va oʻz oʻyinchoqlari bilan oʻrtoqlashadi; kattalar bilan eslatmasiz salomlashadi va xayrlashadi; oʻz harakatlariga baho beradi; kattalarga murojaat qiladi va oʻz fikrini bayon qiladi; sovgʻa va bayramlarga quvonadi. asosiy hissiyotlar sababini tushunadi; kimnidir xafa qilsa, oʻzini aybdor xis qiladi; yaxshi yoki yomon xulqqa baho bera oladi; oʻyin mobaynida gʻoliblikdan quvonishni biladi; yaqin insonlari va doʻstlari bilan oʻz hissiyotlari va kechinmalari bilan oʻrtoqlashadi; qoʻrquv va xavfni tushunadi; tushunarli asarlarni qiziqish bilan tinglaydi va ularga hissiyotlarini namoyon etadi. oʻz hissiyotlari nazorat qiladi; turli ijtimoiy vaziyatlarga emotsional munosabat bildiradi; oʻz hissiy holatini izohlab berishi mumkin; boshqa insonlar yoki badiiy asarlar qahramonlari hissiyoti haqida gapiradi; oʻzini yomon his etayotganlarga hamdardlik bildiradi va yupatadi. IJTIMOIY-HISSIY RIVOJLANISh Kichik soha: Ijtimoiylashuv, kattalar va tengdoshlar bilan muloqot Talab: Bola tengdoshlari va kattalar bilan muloqot malakalarini rivojlantirishga qodir 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻz oila aʼzolarini biladi; kattalar harakatiga taqlid qiladi; oʻz harakatlari natijasiga erishishda qatʼiylik bildiradi; kattalar va bolalar bilan birgalikda oʻynaydi; bolalar salbiy harakatiga oʻz munosabatini bildiradi; jamoaviy oʻyin faoliyatida qatnashadi; tengdoshlariga yaxshilik istaydi. oʻyin faoliyati davomida muloqotga kirishadi; oʻyinda oʻzaro harakatda boʻlib, ijtimoiy rolni qabul qiladi; guruh qoidalarini bajaradi (oʻyinchoqlarni joyiga taxlaydi, kiyimlarini tartibga soladi va hokazo) ; oʻz oila aʼzolariga samimiy munosabat bildiradi va uyida maʼlum bir qoidalarga rioya qiladi; oʻz doʻstlari haqida soʻzlab berishi mumkin; kattalar harakatlari va xulq modelini imitatsiya qilgan holda ularga taqlid qiladi; kattalar nazoratisiz topshiriqlarni bajara oladi. muloqot davomida oʻz fikrini, hissiyotlarini va taassurotlarini namoyon etadi; oila va guruhda tashkil etilgan mehnat faoliyatida ishtirok etadi; oʻz suhbatdoshiga iltimos yoki maʼlumotni ayta oladi; mustaqil, kattalardan bevosita mustaqillikni erkin namoyon etadi, yordam koʻrsatishga tayyor; tanish insonlar bilan oson muloqotga kirishadi; tushunchalarda yoritilgan ijtimoiy hulq qoida va meʼyerlariga boʻysunadi (mumkin, maʼn etiladi , yaxshi, yomon, kerak) ; boshqa bolalar bilan doimiy doʻstona munosabatlarni qoʻllab-quvvatlaydi. kattalar va tengdoshlar bilan oson muloqotda boʻladi; qiyin vaziyatlarda amaliy yechim qidiradi; boshqalar xatti-harakatiga oʻz taassurotlarini bildiradi; oʻzgalar yutugʻiga quvonganligini namoyon etadi; nizolarni hal etishda bir necha metodlardan foydalanadi (tinchlantiradi, oʻz oʻyinchogʻini beradi, muloyim soʻzlar aytadi) ; oʻyinlar oʻylab topadi, sujetli rolli oʻyinlar, turli ertaklarni sahnalashtirishda ishtirok etadi. NUTQ, MULOQOT, OʻQISh VA YoZISh MALAKALARI Kichik soha: Nutq va til Talab: Bola nutqni tinglaydi va anglaydi, soʻzlashadi va muloqot qiladi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR oʻzining ayrim harakatlarini soʻzlar bilan sharhlaydi; rasmda koʻrgan narsasi haqida soʻzlaydi; kattalarning turli savollariga javob beradi (yaqin atrofiga tegishli) ; muloqot davrida faollik bildiradi; biror bir parchani tinglab, tanish asarning nomini aytadi; kichik sheʼrni yoddan aytadi; kattalar tomonidan aytilgan tanish hikoya, ertakni davom ettiradi yoki tugallaydi; didaktik oʻyinlar oʻynaydi. boshlangan hikoyani davom ettira oladi; voqea-hodisalar toʻgʻrisida muhokama davrida savollar beradi va oʻz fikrini bayon etadi; berilgan savolni tushunadi va unga javob beradi; muloqotda feʼl va sifatlarni faol qoʻllaydi; ot va feʼllarni qoʻllagan xolda murakkab boʻlmagan gaplar tuzadi (shifokor kasallarni davolaydi, sotuvchi sabzavotlarni sotadi) ; “koʻp”, “bitta” maʼnoda soʻzlarni ishlatadi; turli ohangdagi soʻzlarni imo-ishoralar yordamida nutqida ishlatadi; didaktik va soʻz oʻyinlari oʻynaydi. kuzatayotgan hodisa va voqealarni tushuntirib beradi; umumlashtiruvchi soʻzlarni toʻgʻri qoʻllaydi (meva, sabzavot, daraxtlar, qushlar, idish-tovoq) ; oʻziga nisbatan predmet�ar joylashuvini taʼriflaydi (oldimda, stolda) ; soʻzlarni mazmuniga koʻra toʻgʻri qoʻllaydi; nutqida maʼnosiga monand asosiy soʻz turkumlarini qoʻllaydi; bir negizli soʻzlarni (namuna asosida) tuza oladi (mushuk-mushukcha-mushukli) ; grammatik sodda va murakkab gaplar tuzadi; suhbatlasha oladi; kattalar yordamida ijodiy hikoya tuzadi; barcha tovushlarni toʻgʻri va aniq talaffuz qiladi; xorijiy tilni bilishi: salomlashish va xayrlashish soʻzlarini qoʻllaydi; 10gacha sanoqni biladi; Asosiy ranglar nomini biladi (oq, sariq, qizil, yashil, koʻk, qora). oʻz ona tilida erkin soʻzlashadi; soʻz turkumlarini yoshiga monand mustaqil, grammatik toʻgʻri qoʻllaydi; gapdan sinonim va antonimlarni topa oladi va berilgan soʻzlarga ularni moslaydi; koʻp maʼnoli soʻzlarni turli maʼnolarini farqlaydi; turli gaplarni tuzadi ; shaxsiy tajribasiga tayanib, rasm yuzasidan tasviriy hikoyani mustaqil tuzadi; turli janrdagi badiiy asarlarni ifodali hikoyalaydi; guruh muokamasida muloqotga kirishib va tinglab ishtirok etadi; qofiyalar tuzadi, topishmoqlar topadi; nutqida xorijiy soʻzlarni qoʻllaydi; kichik sheʼrlarni, qofiyalarni soʻzlab berishi mumkin; yil fasllari nomini biladi (bahor, yoz, kuz, qish). NUTQ, MULOQOT, OʻQISh VA YoZISh MALAKALARI Kichik soha: Oʻqish malakalari Talab: Bola kitob va oʻqishga qiziqish bildiradi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR kitob haqida tushunchaga ega; kattalardan kitob oʻqib berishlarini soʻraydi ; oʻz yoshiga mos kitoblarni tomosha qiladi; kitobdagi rasmlar va soʻzlar orasidagi bogʻliqlikni aniqlaydi; rasmlardan tanish ertak qahramonlarini taniydi. tinglagan hikoyasiga munosabatini bildiradi va kattalarga savol beradi; rasmlar asosida tinglagan asarini asosiy oʻrinlarini gapirib bera o�adi; badiiy asardan parcha tinglagandan soʻng asar nomini ayta oladi; oʻz yoshiga mos sheʼrlarni yoddan biladi; kitobni ehtiyotlab foydalanadi. soʻzdagi birinchi tovushni biladi; kitobni mustaqil tomosha qiladi; tovushlarni farqlaydi; soʻzlarni boʻgʻinga boʻladi; soʻzlarga qofiya kelishtiradi; nutqning dialogik shaklini qoʻllaydi, savollar beradi; sheʼrlarni yod oladi va ifodali oʻqiydi; sevimli badiiy adabiyot, ertak va hikoya mualliflari va ularning nomini biladi; ifodalilikning ohang vositalarini toʻgʻri qoʻllaydi; harflarga tegishli soʻzlarni topadi. boshqa bolalarga eslab qolgan kitob mazmunini soʻzlab beradi; sodda va murakkab gaplarni nutqida qoʻllaydi; soʻzlarni boʻgʻinlarga boʻladi; boʻgʻinli kartochkalar yordamida boʻgʻinlardan soʻzlar tuzadi; soʻz, tovush, boʻgʻin, gap haqida tushunchaga ega; peshlavha, kitob nomlari, rasm tagidagi yozuvlar va hokazolarni oʻqiydi; bolalar adabiyoti janri nomini biladi (ertak, sheʼr, hikoya) ; mashhur yozuvchi va shoirlar nomini biladi. NUTQ, MULOQOT, OʻQISh VA YoZISh MALAKALARI Kichik soha: Qoʻl barmoqlari mayda motorikasi Talab: Bolada yozuv malakasi shakllanadi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR 2-3 obyektdan rasm tuzadi; varaq sathida toʻgʻri chiziqlar chizadi; harflarga qiziqish bildiradi, ayrim harflarni shaklini biladi va farqlaydi; yirik munchoqlarni ipga teradi; yozishga harakat qiladi. chiziq, belgi, ilgaklarni sodda namunalarini qayta chiza oladi; predmetlarning murakkab boʻlmagan shakllarini chizadi; rasmlarni ustidan yurgizib chizadi va boʻyaydi; shablonlarni shtrixlaydi; mayda qismlardan iborat konstruktorni yigʻadi; oʻrta munchoqlarni ipga teradi; aniq belgilangan chiziq asosida qogʻozni qaychi bilan qirqadi; belgilangan chiziq asosida qogʻozni tekis yirtadi; ikki qoʻli bilan qogʻozni buraydi. chiziq, ilgak va gajakcha yozadi; qogʻozni turli usulda taxlaydi (origami) ; namuna asosida bosma harflarni yozishni boshlaydi; barmoqlari yordamida mashqlar bajaradi; rasmlarni tekis shtrixlaydi; turli sathlarda chizadi (nam qumda, asfaltda, doskada) ; soch oʻradi; mozaika yigʻadi. qogʻozda toʻgʻri chiziqlar, soʻzlar va qisqa gaplarni yozadi; daftardagi yozuv qatorlarini aniqlay oladi; rasmlarni toʻgʻri joylashtiradi; qoʻlni uzmasdan nuqta-chiziqchalarni birlashtirib rasm chizadi; matodagi rasmni toʻqiydi; “oʻziga” va “oʻzidan” harakatlari yoʻnalishini tushunadi; turli materiallardan murakkab namunalarni qirqadi. BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Intellektual-bilish malakalari Talab: Bola qiziquvchan, intiluvchan, faol, bilishga qiziqish bildiradi va unga ehtiyoji mavjud 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR bitta belgi asosida predmetlarni ajratadi; olti rangni farqlaydi va ajratadi; bir xil poyini topadi; rasmlardagi predmetlarni taniydi va nomini aytadi; jonli obyektlarga qiziqish bildiradi; predmetlar yasalgan materialni farqlaydi (qogʻozdan, taxtadan, temirdan) ; xonani kuzatadi va oʻzi turgan joyni aniqlaydi; atrof-muhitga qiziqish bildiradi. rasmlarni solishtiradi; 2-3 belgi asosida guruhlarga ajrata oladi; jonzodlarni asosiy ehtiyojlarini taʼriflaydi va taqqoslaydi (hayvonlar: ovqat eydi, nafas oladi, harakatlanadi va hokazo) ; hayot uchun suv, havoning ahamiyatini taʼriflaydi; kun qismlarini nutqida toʻgʻri qoʻllaydi va biladi (ertalab, peshin, kechqurun, kechasi) ; yil fasllarini tavsiflaydi; atrof olamga faol qiziqish bildiradi. rasm asosida sujetni eslab qoladi va gapiradi; ketma-ketlikni saqlagan holda fikr yuritadi, mulohaza qiladi; turli hayvonlarning yashash joylarini aytadi (baliq suvda yashaydi, boʻri oʻrmonda) ; geografik tushunchalarni biladi (er, dengiz, togʻ, daryo) ; oddiy sabab va oqibat aloqalarni tushunadi (yomgʻir yogʻyapti — panaga oʻtish kerak) ; sinash va xatolarni tahlil qilish yoʻli bilan amaliy vazifalar yechimini topishga harakat qiladi (mashinani yurgʻizish uchun kalitni burash kerak) ; obyektlarni tizimga solad. atrof-olam haqida mustaqil maʼlumot izlaydi; kuzatuvlar asosida xulosa qiladi va umumlashtiradi; yil fasllari va voqea-hodisa ketma-ketligini aytadi; rasmlar boʻyicha ketma-ketlikni saqlagan holda fikr yuritadi, mulohaza qiladi; oʻz mamlakati va uning ramzlari haqida tushunchaga ega; oʻz xalqining ayrim milliy anʼanalari va odatlarini biladi; bolalar ensiklopediyasidan foydalana oladi (kerakli maʼlumotni topa oladi) ; ichki va tashqi belgilarga koʻra predmetlarni guruhlarga ajratadi (rangi, shakli, hajmi, vazni, harakatlanish tezligi, �azifasiga qarab). BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Elementar matematik malakalar Talab: Bola elementar matematik malakalarga ega 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR predmetlarni 1-2 ta belgisi boʻyicha guruhlarga boʻladi; atrof-muhitdan “bitta” va “koʻp” ni topadi ; predmetlarni kattaligiga qarab teradi; geometrik shakllarni farqlaydi (doira, kvadrat, uchburchak), shakllar (kub, shar) ; koʻplikni taqqoslaydi; “uzun” va “qisqa” tushunchalari maʼnosini biladi; “yarim”, “yarimtacha” tushunchalarni biladi; sanoq va sonlar qatoridagi bogʻliqlikni tushunadi; mexanik tarzda 5gacha sanaydi. geometrik shakllarga oʻxshash predmetlarni topadi; geometrik figura va shakllarni nomini biladi; miqdoriy aloqalarini belgilaydi; sonning miqdoriy tarkibini biladi; matematik tushunchalardan foydalanadi (koʻp, kam, jami, shuncha); ketma ketlikda sanaydi; koʻpliklarni taqqoslaydi “koʻproq”, “kamroq”, “teng”; boʻshliqda yoʻnalish olishni biladi (oldinda, orqada, tepada, pastda, yaqin, uzoq); butun va uning qismlari tushunchasini tushunadi. geometrik shakllarni biladi va ularni predmetlar orasidan ajratadi; predmetlarni uzunligi, eni, qalinligi va balandligiga koʻra taqqoslaydi; predmetlar guruhini taqqoslaydi; muloqot davrida matematik terminologiyani qoʻllaydi; belgilar tizimini tushunadi (son va belgilarni qoʻllagan xolda +, -, =); 1dan 10gacha boʻlgan sonlarni toʻgʻri va teskari sanaydi; predmetlarni soni va sanogʻiga qarab taqqoslaydi; predmetlar tengligi va tengmasligi guruhlarini aniqlaydi va ularni bir biri bilan taqqoslaydi. hayotda son va sanoqning ahamiyatini tushunadi; geometrik shakllar va figuralarni biladi; 20gacha boʻlgan ayrim matematik harakatlarni bajaradi; 10gacha qoʻshish va ayirishli sodda matematik vazifalarni yechadi (son va belgilarni qoʻllagan xolda +, -, =); son qatori haqida tushunchaga ega guruhlarni teng yoki teng emasligini tahlil qiladi (qanchaga koʻp?, qanchaga kam?); hajmi, balandligi va qalinligiga qarab predmetlarni ketma ket joylashtiradi; shartli belgi asosida suyuq, sochiluvchan va qattiq materialni oʻlchaydi. BILISh JARAYoNINING RIVOJLANIShI Kichik soha: Tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat Talab: Bola oʻzining tabiiy muhitiga qiziqishini namoyon qiladi, fanni oʻrganishda faol 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR kattalar bilan birgalikda tadqiqotlarda qatnashadi (eritish, boʻyash, choʻktirish, suv sathiga chiqarish va hokazo) ; tabiatdagi ayrim oʻzgarishlarni farqlaydi (qor, yomgʻir, doʻl, issiq, shamol va hokazo) ; ayrim hasharot va qushlarni taniydi va nomini aytadi; ayrim jonivorlar bolalarini nomini toʻgʻri aytadi ; “sujet” asosida qurilmalar yaratadi ; suv va qum bilan oʻynaydi; jonli obyektlarni kuzatadi. kattalar bilan birgalikda tadqiqotlarda ishtirok etadi (eritish, yaxlatish, magnetizm, boʻyash, qizdirish, qaynatish va hokazo); yil fasllariga xos tabiat hodisalarini biladi; nima uchun ovqatlanish, nafas olish, oʻqish kerakligini biladi; organizmning maʼlum bir organlari funksiyasini biladi; ayrim jismoniy jarayonlar muhimligini tushunadi; konstruktor, pazl, mozaika, Legodan konstruksiyalar yaratadi. tabiat hodisalarini turli omillarga bogʻliqligini tushunadi; tabiatdagi oʻzgarishlar sababini tushuntirib bera oladi (masalan, qor erishi) ; insonlarni atrof-olamga taʼsirini tushunadi (ekin ekish, hosil yigʻish) ; tabiiy materiallardan qoʻl ishlarini yaratishni biladi, ish bosqichlarini belgilaydi; mustaqil qurib yasashi mumkin; jonli va jonsiz tabiatni farqlaydi; insonlar hayotida tabiatning ahamiyatini anglab yetadi. qurilmani mustaqil oʻlchaydi (balandligi, uzunligi, kengligi boʻyicha) ; shaxsiy qiziqishi va kuzatuvlariga bogʻliq savollar beradi; shaxsiy taxminlari haqida gapiradi, avvalgi va hozirgi tajribasini umumlashtiradi va tushuntiradi; tadqiqotda yechimini talab etayotgan muammoni belgilaydi; turli resurslarni qoʻllagan xolda shaxsiy kuzatuvlarni tasdiqlaydi va taʼriflaydi; atrof-muhitni yaxshilashda ishtirokning muhimligini tushunadi (masalan, axlat chiqindilarini tashlash, ularni ajratish, daraxt va gullar ekish, suv, elektr energiyasi va qogʻozni asrash). IJODIY RIVOJLANISh Kichik soha: Dunyoni badiiy tasavvur etish Talab: Bola turli xil sanʼat vositalaridan foydalanib, dunyoni his etish va tushunishini namoyish etadi 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR illyustratsiya, oʻyinchoq, xalq amaliy sanʼati asarlarini oʻrganishda emotsional taʼsirlanadi; tabiat obyektlarida, oʻyinchoq, bolalarning oʻz kiyimlarida ranglar jilosini anglaydi; tanish qoʻshiqlarni biladi; diqqat bilan tovush, ohanglarni tinglaydi; tasviriy sanʼat elementlaridan foydalanadi. Oʻzbekiston xalq amaliy sanʼati haqida ilk tushunchaga ega (soʻzana, keramika) ; sanʼatga tegishli kasblarning ayrimlari haqida tushunchaga ega (rassom, bastakor, aktyor) ; ayrim sanʼat turlari va janrlarini farqlaydi (qoʻshiq, raqs, musiqa, sheʼriyat, topishmoq, rasm, haykaltaroshlik) ; ayrim arxitektura qurilmalari haqida tushunchaga ega (yashash joyi va jamoat joyi) ; qoʻshiq va navolarda yuqori va past tovushlarni farqlaydi; ayrim musiqiy asboblarning chalinishini farqlaydi (pianino, dutor, doira) ; musiqaga monand raqsga tushishi mumkin. musiqiy asarga hissiy munosabat bildiradi; musiqaga monand harakatlar oʻylab topishi mumkin; badiiy asarlar qahramonlari rolini oʻynashi mumkin; amaliy sanʼat turlari haqida birlamchi tushunchaga ega; shaxsiy loyihalar yaratishda gʻoyalar bildiradi; musiqada uslublarni farqlaydi; kichik ssenariylar tuzib, sahna koʻrinishlari tashkillashtira oladi; tabiiy materiallardan qoʻl ishlari yasaydi; kiyimlarni bezashi, guldastalar tuzishi, sodda retsept asosida taom tayyorlashi mumkin. sheʼrni ifodali oʻqib bera oladi; tanish asarlarni mustaqil soʻzlab beradi, ularni sahnalashtirishda ishtirok etadi; sheʼriy va nasriy badiiy asarlarga munosabat bildiradi; musiqiy asarning harakterini aniqlashga qodir; bolalar shoiri, yozuvchisi va bastakorlari hamda ularning asarlarini biladi; tasviriy sanʼat turlarini farqlaydi. IJODIY RIVOJLANISh Kichik soha: Badiiy-ijodiy qobiliyatlar Talab: Bola atrofdagi borliqni ijodiy oʻzgartirish malakasiga ega 3-4 yosh 4-5 yosh 5-6 yosh 6-7 yosh KUTILAYOTGAN NATIJALAR tasviriy materiallar nomini biladi va toʻgʻri qoʻllaydi; sodda kompozitsiyalar, alohida buyumlarni chizadi; tasvirlanayotgan predmetlarga mos ranglarni tanlaydi va boʻyaydi; bolalar musiqiy asboblarida(buben, nay, ksilofon) chalishga taqlid qiladi; bolalar guruhi bilan qoʻshiq aytadi; raqsga tushadi (juftlikda aylanadi, oyoqlari bilan depsinadi, predmetlar bilan musiqaga monand harakatlanadi) ; plastilindan berilgan sodda shakllarni yasaydi; tayyor shakllardan tasvirlar yaratadi, turli shakldagi qogʻozlarni yasatadi; qumdan turli shakl va piramidalar quradi. predmetlar shaklini aniq koʻrsatgan xolda qismlarga boy tasvirlar chizadi; sujetli rasm, predmet va personajlar chizadi; shakllarni turli texnika asosida boʻyaydi; loy, xamir va plastilindan yasaydi; faoliyati boshida koʻz oldiga keltirib tasavvur qiladi; xorda va yakkaxon qoʻshiq aytadi; raqs harakatlarini hissiyotlarni namoyon etish va muloqot vositasi sifatida qabul qiladi; musiqiy asboblarda chaladi (qoʻngʻiroqcha, doira, metallofon, uchburchak) ; kattalar yordamida barmoqlar teatri sahna koʻrinishlarida ishtirok etadi. murakkab predmetlar chizadi va ularni dekorativ naqshlar bilan yasatadi (choynak, gilam, roʻmol, lagan) ; xotira yoki tasavvuriga koʻra sujet yaratadi; qogʻozdan va tabiat materiallardan applikatsiya-hajmli oranjirovkalar yaratadi (siluetlar, otkritkalar, kitob yorliqlari) ; muhit yoki shaxsiy loyihalarini yasatadi; qogʻoz buklash, yirtish, qirqish yoʻli bilan shakllarni harakati va proporsiyalarini yoritgan holda kichik sujetli kompozitsiyalar yaratadi; tengdoshlari bilan ijodiy oʻyinlar yaratishi mumkin; shaxsiy ishlarida turli ifoda vositalarini qoʻllaydi; jamoaviy loyihalarda gʻoyalar taklif etadi. turli predmetlardan kompozitsiyalar yaratadi; individual va jamoada qoʻshiq ayta oladi; raqsda harakatlariga jilo bergan xolda shaxsiy namuna yaratishi mumkin; musiqiy asboblarda yakkaxon yoki orkestrda joʻr boʻlib chalishi mumkin; gʻoya yaratadi va tatbiq etadi; maqsadga erishishda oʻrindosh sifatida turli predmetlar qoʻllaydi; turli spektakllarda rol ijro etib ishtirok etadi; olamni oʻzgartirishda insonning yaratuvchi rolini anglaydi; buyumlarni ikkilamchi qoʻllashda gʻoyalar taklif etishi mumkin.