Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchilarning xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar bilan shartnomalar tuzish va ularni bajarish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida (297-son)
12.07.2001
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 30-martdagi 160-son qarorining 2-bandiga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilarning xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar bilan shartnomalar tuzish va ularni bajarish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Shartnoma majburiyatlarining bajarilishini nazorat qilish bosh davlat inspeksiyasi:
bir oy muddatda manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda shartnomalarning namunaviy shakllarini ishlab chiqsin va ularni huquqiy ekspertizadan oʻtkazish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etsin;
shartnomalarning namunaviy shakllari belgilangan tartibda huquqiy ekspertizadan oʻtkazilgandan keyin, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilarga shartnomalar tuzishda amaliy yordam koʻrsatish uchun hududiy davlat inspeksiyalarini ular bilan taʼminlasin.
3 Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi shartnomalarning toʻgʻri tuzilishi hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilarga moddiy-texnika resurslari yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish yuzasidan shartnomalar boʻyicha tomonlarning shartnomaviy majburiyatlari bajarilishi ustidan muntazam ravishda monitoring olib borilishini taʼminlasin.
4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari T.Xoltoyev zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri Oʻ. SULTONOV
Toshkent sh.,
2001-yil 12-iyul,
297-son
Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 12-iyuldagi 297-son qaroriga ILOVA
Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilarning xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar bilan shartnomalar tuzish va ularni bajarish tartibi toʻgʻrisida
nizom
I. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilar bilan xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar oʻrtasida shartnomalar tuzish va ularni bajarishning asosiy shartlarini nazarda tutadi, shuningdek ularni shartnoma majburiyatlarining bajarilishini nazorat qilish boʻyicha bosh davlat inspeksiyasi hududiy organlari (keyingi oʻrinlarda “Boshdavinspeksiya” hududiy organlari deb ataladi) tomonidan roʻyxatdan oʻtkazish tartibini belgilaydi.
2. Ushbu Nizomning amal qilishi qishloq xoʻjaligi kooperativlari (shirkatlari), fermer va dehqon xoʻjaliklari, boshqa qishloq xoʻjaligi tovarlari ishlab chiqaruvchilari (keyingi oʻrinlarda xoʻjaliklar deb ataladi) ehtiyojlari uchun moddiy-texnika resurslari yetkazib berish, shuningdek xoʻjaliklarga mexanizatsiyalashgan ishlarni bajarish, servis, agrokimyo, agrotexnika hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtirish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar koʻrsatish boʻyicha shartnomalarga (keyingi oʻrinlarda shartnomalar deb ataladi) tadbiq etiladi.
3. Moddiy-texnika resurslari (ehtiyot qismlar, urugʻlar, oʻsimliklarni himoya qilish vositalari, yonilgʻi-moylash materiallari, mineral oʻgʻitlar va shu kabilar) yetkazib berish yuzasidan shartnoma boʻyicha yetkazib beruvchi tashkilot xoʻjalikka kelishilgan muddatda yoki muddatlarda ishlab chiqaradigan yoki xarid qiladigan tovarlarni qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtirishda foydalanish uchun yetkazib berish, xoʻjalik esa moddiy-texnika resurslarini qabul qilib olish va ular uchun belgilangan yoki kelishilgan narxlar boʻyicha haq toʻlash majburiyatini oladi.
4. Xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) yuzasidan shartnoma boʻyicha bajaruvchi tashkilot xoʻjalik topshirigʻiga binoan mexanizatsiyalashgan ishlarni bajarish, servis, agrokimyo, agrotexnika va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtirish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar koʻrsatishni taʼminlash, xoʻjalik esa ushbu ishlar (xizmatlar)ni qabul qilib olish va ular uchun belgilangan yoki kelishilgan narxlar boʻyicha haq toʻlash majburiyatini oladi.
II. Shartnomalarni tuzish
5. Shartnomalarni tuzishda tomonlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (364-381, 439-moddalar)ga, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga, ushbu Nizomga hamda moddiy-texnika resurslari yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish)ni tartibga soluvchi boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga amal qiladilar.
6. Moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha Shartnomalarni tuzish xoʻjalik joylashgan joyda qishloq xoʻjaligi yili boshlanishidan ikki oy oldin amalga oshiriladi.
7. Moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish yoki xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha shartnomalar uch nusxada tuziladi va imzolanadi.
8. Moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish shartnomalari shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 353-381, 386-424, 437-456, 468-478-moddalariga, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga, shuningdek boshqa qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.
9. Xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha shartnomalar shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 353-381, 631-655, 703-708-moddalariga, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga, shuningdek boshqa qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.
Tomonlar Shartnomalarni tuzishda oʻzlarining tegishli turdagi shartnomalar uchun ishlab chiqilgan, belgilangan tartibda ekspertizadan oʻtkazilgandan keyin eʼlon qilingan namunaviy shartlari (shakllari)ga amal qilishlari mumkin.
10. Moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish boʻyicha shartnoma shartnomaning maqsadini, yetkazib beriladigan tovarning miqdori, sifati, turi, butligi, idishi va idishga joylanishi, narxini, yetkazib berish muddatlari (davrlari)ni hisob-kitob qilish tartibini, tomonlarning majburiyatlarini, shartnoma majburiyatlari bajarilmagan yoki zarur darajada bajarilmagan taqdirda tomonlarning javobgarligini, kelishmovchiliklarni hal etish tartibini, tomonlarning rekvizitlarini, shartnomaning tuzilgan sanasi va joyini nazarda tutadi.
Xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha shartnoma shartnomaning maqsadini, ishlarni bajarish (xizmatlar koʻrsatish) hajmi, sifati, narxini, muddatlarini, shartnoma majburiyatlari bajarilmagan yoki zarur darajada bajarilmagan taqdirda tomonlarning javobgarligini, kelishmovchiliklarni hal etish tartibini, tomonlarning rekvizitlarini, shartnomaning tuzilgan sanasi va joyini nazarda tutadi.
Shartnomalar shuningdek mazkur turdagi shartnomalar uchun yoki tomonlardan birining arizasiga binoan ular yuzasidan bitim tuzishga erishilgan shartnomalar uchun qonun hujjatlari bilan belgilangan boshqa jiddiy shartlarni ham nazarda tutishi mumkin.
11. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 398-moddasiga muvofiq, yetkazib berish shartnomasi boʻyicha yetkazib beriladigan moddiy-texnika resurslari miqdori tegishli oʻlchov birliklarida yoki pul ifodasida nazarda tutiladi. Shartnoma tovar miqdorini belgilash tartibini nazarda tutishi mumkin. Agar shartnoma yetkazib beriladigan moddiy-texnika resurslari miqdorini belgilash imkonini bermasa, shartnoma tuzilmagan deb hisoblanadi.
12. Agar moddiy-texnika resurslari turlari, modellari, hajmlari, ranglari va boshqa belgilari boʻyicha muayyan nisbatda yetkazib berilishi kerak boʻlsa yetkazib berish shartnomasi ularning turi toʻgʻrisidagi shartlarni nazarda tutishi kerak.
13. Moddiy-texnika resurslari va koʻrsatiladigan xizmatlar (bajariladigan ishlar) miqdori standartlar talablariga, texnik shartlarga, shartnomada nazarda tutilgan tovarlar, namunalar (etalonlar) sifatiga talablarni belgilaydigan boshqa hujjatlarga muvofiq boʻlishi kerak.
Shartnomada sifatga standartlar, texnik shartlar, boshqa hujjatlar, namunalar (etalonlar)ga nisbatan yanada yuqori talablar nazarda tutilishi mumkin.
Standartlar, texnik shartlar, boshqa hujjatlar tartib raqami shartnomada koʻrsatiladi.
14. Agar tovarlarning muayyan toʻplami but holda yetkazib berilishi kerak boʻlsa shartnomaga moddiy-texnika resurslarining but holda boʻlishi toʻgʻrisidagi shartlar kiritiladi.
15. Moddiy-texnika resurslarining xarakteri uning idishda va (yoki) oʻrovda boʻlishini talab qilgan taqdirda shartnoma moddiy-texnika resurslarining idishda va (yoki) oʻrovda yetkazib berilishi shartlarini nazarda tutishi kerak.
16. Etkazib berish yoki xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) muddatlari (davrlari)ni tomonlar qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini taʼminlash uchun yetkazib berish yoki xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish)ning muayyan maromda boʻlishini taʼminlash zaruriyatini hisobga olgan holda belgilaydi.
Zarurat boʻlganda moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) muddatlari va ularning turlari shartnomaning tarkibiy qismi boʻlgan jadvalda belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 438-moddasiga muvofiq yetkazib berish shartnomasi, qoidaga koʻra, kamida bir yil muddatga tuziladi.
Xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha shartnomalarda muddatlar, qoidaga koʻra, xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish)ning boshlangʻich, oxirgi va oraliq muddatlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.
17. “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 10-moddasiga muvofiq hisob-kitob qilish tartibini belgilashda shartnomada tovar (ishlar, xizmatlar) qiymatini qonun hujjatlarida belgilanganidan kam boʻlmagan miqdorda oldindan toʻlash sharti albatta nazarda tutilishi kerak.
18. Shartnomada shartnoma majburiyatlari bajarilmagan yoki zarur darajada bajarilmagan taqdirda tomonlarning javobgarligi, shuningdek kelishmovchiliklarni hal etish tartibi nazarda tutiladi.
Tomonlarning shartnoma boʻyicha javobgarligi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 324-339-moddalari talablariga muvofiq belgilanadi.
III. Shartnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish
19. Mazkur Nizomning 2-bandida koʻrsatilgan moddiy-texnika resurslari yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha shartnomalar Shartnoma majburiyatlari bajarilishini nazorat qilish tuman (hududiy) davlat inspeksiyasida (keyingi oʻrinlarda “davlat inspeksiyasi” deb ataladi) roʻyxatdan oʻtkazilishi shart va roʻyxatdan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab kuchga kiradi.
20. Moddiy-texnika resurslari yetkazib beruvchi yoki xizmatlarni bajaruvchi xoʻjalik bilan shartnoma tuzilgan kundan boshlab bir hafta muddatda xoʻjalik joylashgan joydagi davlat inspeksiyasiga tomonlar imzolagan shartnomani uch nusxada taqdim etadi.
21. Roʻyxatdan oʻtkazish uchun taqdim etilgan shartnomalar davlat inspeksiyasi tomonidan uch ish kuni mobaynida koʻrib chiqiladi.
Davlat inspeksiyasi shartnomani koʻrib chiqishda:
shartnoma tuzishning toʻgʻriligini, uning qonun hujjatlariga muvofiqligini;
shartnomada belgilangan moddiy-texnika resurslarini yetkazib berish yoki xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) miqdori, turi, muddati va boshqa shartlarining agrotexnika talablariga muvofiqligini;
moddiy-texnika resurslari yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) boʻyicha narxlar belgilanishining toʻgʻriligini aniqlaydi.
22. Shartnoma qoʻyiladigan talablarga muvofiq boʻlgan taqdirda davlat inspeksiyasi uni roʻyxatdan oʻtkazadi.
23. Shartnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun davlat inspeksiyasida roʻyxatdan oʻtkazish daftari yuritiladi, unga roʻyxatdan oʻtkazilgan shartnomalar toʻgʻrisidagi quyidagi maʼlumotlar kiritiladi:
roʻyxatdan oʻtkazish tartib raqami;
shartnoma tuzilgan sana;
shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilgan sana;
shartnomaning tomonlari;
yetkazib beriladigan moddiy-texnika resurslari va koʻrsatiladigan xizmatlar (bajariladigan ishlar) turlari va miqdori;
shartnoma summasi;
sana va roʻyxatdan oʻtkazilgan shartnomani olgan shaxsning imzosi.
24. Roʻyxatdan oʻtkazganlik toʻgʻrisida shartnomaning barcha nusxalariga belgi qoʻyiladi. Shartnomaning ikki nusxasi uni taqdim etgan tashkilotga beriladi, shartnomaning bir nusxasi esa davlat inspeksiyasida qoladi va uch yil mobaynida saqlanadi.
25. Shartnoma qonun hujjatlari talablariga muvofiq boʻlmagan va tovarlar yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatishga narxlar asossiz ravishda oshirib yuborilgan hollarda shartnomani roʻyxatdan oʻtkazish rad etilishi mumkin. Roʻyxatdan oʻtkazishning rad etilishi yozma shaklda tuziladi va rad etishning aniq sabablari koʻrsatilgan holda asoslanishi kerak.
26. Moddiy-texnika resurslari yetkazib beruvchi yoki xizmatlar koʻrsatuvchi shartnoma qayta ishlangandan keyin uni takroran taqdim etishga haqlidir.
Shartnoma roʻyxatdan oʻtkazish uchun takroran taqdim etilganda u davlat inspeksiyasi tomonidan mazkur Nizomning 20-26-bandlariga muvofiq koʻrib chiqiladi.
27. Davlat inspeksiyasi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilgan shartnomaga oʻzgartirish va qoʻshimchalar shartnoma kabi tartibda rasmiylashtiriladi va roʻyxatdan oʻtkazish uchun uch nusxada davlat inspeksiyasiga taqdim etiladi. Oʻzgartirish va qoʻshimchalarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun ular tomonlar imzolagan kundan boshlab uch kun muddatda taqdim etilishi kerak.
28. Davlat inspeksiyasi taqdim etilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalarni mazkur Nizomning 20-27-moddalariga muvofiq koʻrib chiqadi.
IV. Shartnomalarni bajarish
29. Shartnomalar ularning shartlariga va qonun hujjatlari talablariga muvofiq zarur darajada bajarilishi, bunday shartlar va talablar mavjud boʻlmagan taqdirda esa — amaldagi muomala odatlariga muvofiq bajarilishi kerak.
30. Moddiy-texnika resurslari yetkazib berish yoki xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) toʻgʻrisidagi qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki tilxat sanasi shartnoma boʻyicha majburiyatlar bajarilgan kun hisoblanadi.
Hisob-kitob hujjatidagi bank muassasasi shtampida koʻrsatilgan sana xoʻjalik tomonidan moddiy-texnika resurslari, xizmatlar (ishlar)ga haq toʻlash boʻyicha majburiyatlar bajarilgan kun hisoblanadi.
31. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 440-moddasiga muvofiq moddiy-texnika resurslari xoʻjalikning roziligi bilan muddatidan oldin yetkazib berilishi mumkin. Muddatidan oldin yetkazib berilgan va xaridor tomonidan qabul qilingan moddiy-texnika resurslariga haq toʻlanadi va ular keyingi davrda yetkazib berilishi kerak boʻlgan mahsulotlar hisobiga oʻtkaziladi.
32. Xoʻjalik yetkazib beruvchi tashkilotni xabardor qilgan holda yetkazib berish muddati kechiktirib yuborilgan mahsulotni, agar shartnomada oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, qabul qilishni rad etishga haqlidir. Etkazib beruvchi tomonidan bildirishnoma olingungacha yetkazib berilgan moddiy-texnika resurslarini xoʻjalik qabul qilishga va haqini toʻlashga majburdir.
33. Mazkur nomenklatura (assortiment)ga kiruvchi bir xil nomdagi koʻp miqdordagi moddiy-texnika resurslari yetkazib berilishi boshqa nomdagi moddiy-texnika resurslari toʻliq yetkazib berilishi oʻrniga oʻtmaydi, tovarlar yetkazib berish xoʻjalikning oldindan berilgan yozma roziligi yoki xoʻjalik mahsulotni foydalanish uchun qabul qilib olgan hollar bundan mustasno, bu haqda davlat inspeksiyasiga yozma bildirishnoma beriladi. Koʻrsatib oʻtilgan hollarda toʻliq yetkazib berilmagan tovarlar oʻrni toʻldirilmaydi.
34. Elektr energiyasi, gaz, suvni xoʻjaliklargacha yetkazib berishga, ularni yetkazib berish vositalari saqlanishini taʼminlashga va ularga sarflanadigan xarajatlarga yetkazib beruvchi tashkilotlar tomonidan haq toʻlanadi.
35. Erni shudgorlashni mexanizatsiyalashga doir bajarilgan ishlar va boshqa xizmatlar bevosita xoʻjaliklarning masʼul xodimlari tomonidan dalolatnoma boʻyicha qabul qilinadi. Dalolatnomada bajarilgan xizmatlar miqdori, ularning sifati, shudgorlash chuqurligi va boshqa agrotexnika koʻrsatkichlari qayd etiladi.
V. Tomonlarning javobgarligi va nizoli masalalarni hal etish
36. Tomonlar shartnoma bajarilishi uchun barcha zarur choralarni koʻrishlari shart. Ular ushbu maqsadlarda qonun hujjatlarida va (yoki) shartnomada nazarda tutilgan majburiyatlar buzilganligi uchun belgilangan tartibda javobgarlik chora-tadbirlari qoʻllanilishini talab qilishga haqlidir.
37. Tomonlar shartnoma majburiyatlari bajarilmaganligi yoki zarur darajada bajarilmaganligi uchun, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada oʻzgacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 24-32-moddalariga muvofiq javob beradilar.
38. Kelishmovchiliklar va nizoli masalalar kelib chiqqan taqdirda tomonlar, qoidaga koʻra, mustaqil ravishda yoxud “Boshdavinspeksiya” va uning hududiy organlari ishtirokida ushbu kelishmovchiliklar va nizoli masalalarni sudgacha hal etish choralarini koʻradilar.
39. Tomonlar nizoli masalalarni sudgacha hal etish jarayonida kelishishga erishmagan taqdirda, xoʻjalik sudiga murojaat qilishga haqlidirlar.
VI. Yakuniy qoidalar
40. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari etishtiruvchilarga moddiy-texnika resurslari yetkazib berish va xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) shartnomalarining toʻgʻri tuzilishi va shartnomalar boʻyicha tomonlarning shartnoma majburiyatlarini bajarishi ustidan davlat nazorati va monitoringni Shartnoma majburiyatlari bajarilishini nazorat qilish Bosh davlat inspeksiyasi, uning hududiy organlari, shuningdek ushbu funksiyalar qonun hujjatlari bilan zimmasiga yuklangan boshqa davlat organlari amalga oshiradi.
41. “Boshdavinspeksiya” va hududiy davlat inspeksiyalari:
tuzilgan shartnomalarning Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi talablariga, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga va boshqa qonun hujjatlariga muvofiqligini;
tuzilgan shartnomalar bajarilmaganligi yoki zarur darajada bajarilmaganligi uchun qonunchilikka koʻra tomonlarning javobgarligi choralariga muvofiqligini;
yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar (bajarilgan ishlar) uchun hisob-kitoblarning toʻgʻriligi va oʻz vaqtidaligini;
avans berish, tovarlar yetkazib berish, xizmatlar koʻrsatish (ishlarni bajarish) muddatlariga rioya etilishini;
yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar (bajarilgan ishlar) sifati mavjud texnik shartlarga va boshqa normativ hujjatlarga muvofiqligi nazorat qilinishini taʼminlaydilar.
“Boshdavinspeksiya” va hududiy davlat inspeksiyalarining huquq va vazifalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 30-martdagi 160-son qarori bilan tasdiqlangan Shartnoma majburiyatlari bajarilishini nazorat qilish bosh davlat inspeksiyasi toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilanadi.
42. “Boshdavinspeksiya” va uning hududiy organlari, shuningdek tegishli davlat organlari shartnomalar tuzilishi va bajarilishiga oʻz vakolatlari doirasida zarur yordam koʻrsatadilar va koʻmaklashadilar.