Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) 2009-yildagi faoliyati toʻgʻrisida (54-II-son)

07.05.2010

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining

Qarori

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) 2009-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisoboti tasdiqlansin.

Rais I. SOBIROV

Toshkent sh.,

2010-yil 7-may,

54-II-son

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) 2009-yildagi faoliyati toʻgʻrisida

HISOBOT

Kirish

Jahon iqtisodiy inqirozi avj olganiga qaramay, 2009-yil Oʻzbekistonda inson huquqlarini taʼminlash sohasida muhim bosqich boʻldi. Mamlakatda partiyaviy tamoyillar va muqobillik asosida ikki palatali parlament va mahalliy hokimiyat vakillik organlariga saylovlar muvaffaqiyatli oʻtdi va bu oʻz navbatida fuqarolarning saylov huquqlarini taʼminlanishining ustuvorligini yana bir bor tasdiqladi. Sud-huquq tizimini takomillashtirish va isloh qilish jarayoni davom etdi, bunda urgʻu odil sudlovni amalga oshirish va sud qarorlarini ijro etish masalalarini hal qilishga qaratildi. Hammabop va kafolatli huquqiy yordamni taʼminlash sohasida islohotlar yanada rivojlantirildi, buning natijasida yangi institut, yaʼni mintaqaviy tuzilmalariga ega boʻlgan Advokatlar palatasi shakllantirildi. Mamlakat parlamenti tomonidan jamoatchilik sektorini liberallashtirish jarayonlariga taʼsir koʻrsatish, ijro etuvchi hokimiyat organlarining iqtisodiy va ishlab chiqarish sohalaridagi boshqaruvchilik mavqeyi hissasini kamaytirish imkoniyatini sezilarli darajada kengaytiruvchi qonunlar qabul qilindi. Bolalar huquqlarini himoya qilish masalalarida jiddiy saʼy-harakatlar amalga oshirildi. Xalq farovonligini oshirish, aholining munosib yashash sharoitlarini va bandligini taʼminlash, korrupsiyaning har qanday koʻrinishlariga, transmilliy traffik va odam savdosiga qarshi kurash, ayollar huquqlarini ragʻbatlantirish, gender tengligini taʼminlash sohalaridagi ishlar davom ettirildi. Inson huquqlariga oid xalqaro standartlar normalarini milliy qonun hujjatlariga singdirish faol amalga oshirildi, aholining huquqiy madaniyati va savodxonligini oshirish borasida koʻplab tadbirlar oʻtkazildi. Ana shu barcha jarayonlar inson huquqlari boʻyicha milliy institutlar, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili faoliyatida oʻz aksini topdi.

Oʻzbekistonda inson va fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini himoya qilishga koʻmaklashish boʻyicha Parlament ombudsmanining faoliyati toʻgʻrisidagi yillik hisobot “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq tayyorlandi. Ikki palatali parlamentga taqdim etilayotgan ushbu beshinchi hisobot fuqarolarning turli toifadagi huquqlari monitoringlari yakunlariga, Ombudsmanga yakka tartibda va jamoa tomonidan joʻnatilgan murojaatlar boʻyicha tahliliga, milliy va xorijiy hamkorlar hamda fuqarolik jamiyati institutlari bilan amalga oshirilgan axborot almashuviga asoslanadi.

Inson huquqlari boʻyicha mustaqil milliy institut sifatida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) ish faoliyatida 2009-yil muhim bosqich boʻlib, huquqiy davlat qurayotgan, milliy qonunchiligi hamda huquqni qoʻllash amaliyoti yanada rivojlanayotgan mamlakatimizning demokratik tanloviga asoslangan fuqarolar huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni taʼminlovchi muassasalar faoliyatining umum eʼtirof etilgan prinsiplariga rioya etilishining yaqqol tasdigʻi boʻldi. Shu bilan bir vaqtda davlat tomonidan Ombudsmanga eʼtibor kuchaytirildi va uning faoliyati qoʻllab-quvvatlandi. Chunonchi, 2009-yilning aprelida uning vakolatlarini sezilarli ravishda kengaytirgan “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni, parlament palatalari Kengashlarining “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) Kotibiyati faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi Qoʻshma qarori hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Inson huquqlari boʻyicha milliy institutlarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash chora-tadbirlari kompleksi toʻgʻrisida”gi qarori asosida Ombudsman institutining moddiy hamda resurs bazasi shakllantirildi va mustahkamlandi.

Oʻn besh yillik faoliyati mobaynida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Ombudsmani huquqiy davlat barpo etish sharoitlarida fuqarolik jamiyatining tarkibiy qismiga aylanib, huquqni himoya qilish tuzilmalari tizimidagi oʻz oʻrnini mustahkamladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili davlat hokimiyatining qonunchilik, ijro va sud organlari, fuqarolik jamiyati institutlari, xalqaro tashkilotlar bilan oʻzaro hamkorlikni chuqurlashtirish va kengaytirishga qaratilgan oʻz faoliyatini inson huquqlari sohasidagi amaldagi qonun hujjatlarining huquqni qoʻllash amaliyotini birgalikda monitoring qilish, davlat organlari va huquqni muhofaza qilish tuzilmalari mansabdor shaxslarining huquqiy madaniyatini oshirish boʻyicha faoliyatni takomillashtirish hamda inson huquqlarini ragʻbatlantirish va himoya qilish masalalari borasida inson huquqlari boʻyicha milliy institutlar bilan hamkorlikni mustahkamlash yoʻli bilan ham amalga oshirdi.

I. Inson huquqlari boʻyicha vakilning inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlarini takomillashtirishga koʻmaklashish boʻyicha faoliyati

Ombudsmanning inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlarini takomillashtirishga koʻmaklashish hamda uni xalqaro huquq normalari va prinsiplariga muvofiqlashtirish boʻyicha faoliyati “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq qonun loyihalarini huquqiy ekspertizadan oʻtkazish va xulosalar tayyorlash; qonunchilik tashabbusi huquqi subyektlariga qonunlar qabul qilish yoki amaldagi qonunlarga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida takliflar kiritish; inson huquqlarining turli toifalariga va ularni himoya qilish mexanizmlariga taalluqli qonun loyihalarini tayyorlash; parlament palatalari, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi majlislarida ishtirok etish va maʼruza qilish; Inson huquqlari boʻyicha vakilning yillik hisobotlarida qonun hujjatlarini takomillashtirish boʻyicha tavsiyalarni taqdim etish; inson huquqlariga oid xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi takliflarni tayyorlashni oʻz ichiga olgan yoʻnalishlar boʻyicha amalga oshirildi.

Oʻtgan hisobot davrida Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti tomonidan parlament qoʻmitalari, hukumat, vazirliklar va idoralar tomonidan tayyorlagan qator qonun loyihalarining inson huquqlari sohasida xalqaro standartlariga muvofiqlashtirish yuzasidan huquqiy ekspertiza oʻtkazildi.

Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan “Erkin iqtisodiy zonalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi, “Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida”gi, “Bepul huquqiy yordam toʻgʻrisida”gi, “Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi, “Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 256-moddasiga oʻzgartish va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida”gi, “Soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonunlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qonun loyihalari yuzasidan takliflar berildi.

Taqdim etilgan qonun loyihalari iqtisodiyotni yanada erkinlashtirishni taʼminlashga hamda mamlakat fuqarolarining munosib yashash sharoitlari uchun ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini taʼminlashni yanada kuchaytirishga qaratilganligi Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan taʼkidlab oʻtildi.

Inson huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy markazi tomonidan “Bepul huquqiy yordam toʻgʻrisida”gi Qonun loyihasi oʻz vaqtida ishlab chiqildi. Qonun loyihasi qator ilgʻor yangiliklarni qamrab olgan boʻlib, ular orasida birinchi navbatda ham davlatga qarashli huquqiy yordam koʻrsatish markazlari, ham advokaturaning huquqiy yordam koʻrsatuvchi subyektlar doirasiga kiritilishini; huquqiy yordam koʻrsatish tizimiga notijorat tashkilotlari hamda oliy oʻquv yurtlarining yuridik klinikalari resurslari jalb etilishini; axborot berish va ogʻzaki maslahatlar berish tarzida, shuningdek huquqiy hujjatlar tuzish va sudda fuqarolarning manfaatlarini himoya qilish yoʻli bilan bepul huquqiy yordamni tashkil etish va koʻrsatishni taʼkidlab oʻtish lozim. Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti mazkur qonun loyihasi ustida ishlash jarayonida faol ishtirok etdi.

“Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining ijrosi boʻyicha monitoring oʻtkazilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi institutining soʻroviga koʻra qonun hujjatlarini takomillashtirishga oid faoliyatni amalga oshirish doirasida taʼlim olishga boʻlgan huquqni taʼminlash boʻyicha oʻtkazilgan monitoring tadqiqotlari natijalari asosida Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan taʼlim toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritishga doir takliflar taqdim etildi.

Inson huquqlari boʻyicha vakil va Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi oʻrtasida hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimga muvofiq Inson huquqlari boʻyicha vakil oʻtkazilayotgan tadbirlarda faol ishtirok etmoqda. Masalan, Konstitutsiyaviy sud taklifiga koʻra Ombudsman instituti vakillari “Xususiy korxona toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 24-moddasini sharhlash masalasi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining majlisida ishtirok etdilar.

Ombudsman instituti inson huquqlari boʻyicha milliy institut sifatida Oʻzbekiston Respublikasining inson huquqlari sohasidagi majburiyatlarini bajarishga koʻmaklashish uchun daʼvat etilganligini inobatga olib, Inson huquqlari boʻyicha vakil Universal davriy tahlil doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Milliy maʼruzasining koʻrib chiqilishi natijalari yuzasidan BMTning Inson huquqlari boʻyicha Kengashi tavsiyalarini bajarish borasida Milliy harakat rejasining loyihasi ustida olib borilgan ishlarda faol ishtirok etdi.

Inson huquqlari boʻyicha vakilning qonun hujjatlarini takomillashtirishga koʻmaklashish boʻyicha faoliyatining samaradorligi koʻp jihatdan uning parlament palatalari qoʻmitalari, Oliy Majlis Senati aʼzolari bilan hamda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash toʻgʻrisidagi qonun loyihalarini takomillashtirishga oid Ombudsman takliflarini parlament muhokamasiga kiritish huquqiga ega boʻlgan qonunchilik tashabbusi huquqi subyektlari boʻlgan Qonunchilik palatasi deputatlari bilan oʻzaro hamkorligiga bogʻliqdir.

Shuni taʼkidlash kerakki, parlamentning quyi palatasi bilan hamkorlik faqat qonun loyihalarining huquqiy ekspertizasini oʻtkazishga, balki nazorat-tahlil faoliyatida ishtirok etishga, inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlariga rioya etilishi monitoringlari yakunlari boʻyicha axborot almashishga, inson huquqlari masalalariga bagʻishlangan konferensiyalar, seminarlar, davra suhbatlarini tashkil etish va oʻtkazishga ham qaratilgandir.

Masalan, Inson huquqlari boʻyicha vakil huzuridagi Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya, Ekspert kengashi aʼzolari, Kotibiyat xodimlari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi tomonidan — qonun loyihalari ekspertizasini oʻtkazish masalalari boʻyicha; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qoʻmitasi tomonidan — parlamentga saylovlar boʻyicha; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoʻmitasi tomonidan — bola huquqlarini himoya qilish masalalari boʻyicha oʻtkazilgan konferensiya va seminarlarda faol ishtirok etdilar.

Parlamentning nazorat-tahlil faoliyati doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qoʻmitasi tomonidan BMTning Qiynoqlarga solishga va muomalada boʻlish va jazolashning boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni tahqirlovchi turlariga qarshi konvensiyasi normalarining Navoiy viloyati huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan bajarilishi oʻrganildi. Xalqaro standartlarning implementatsiyasiga doir ahvolni oʻrganish maqsadida mazkur ishga Ombudsmanning Navoiy viloyati boʻyicha mintaqaviy vakili jalb etildi.

Parlamentning yuqori palatasi va parlament Ombudsmani oʻrtasidagi muloqotda Ombudsman va uni vakillarining Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligi kuni munosabati bilan har yili eʼlon qilinadigan amnistiyasi toʻgʻrisidagi hujjatlarini amalga oshirishda ishtirok etishi alohida oʻrin tutadi.Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2009-yil 28-avgustda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligi eʼlon qilinganligining oʻn sakkiz yilligi munosabati bilan amnistiya toʻgʻrisida”gi 661-I-sonli qaroriga muvofiq oshkoralik va ochiq-oydinlikni taʼminlash, amnistiya aktini qoʻllashda huquqbuzarliklarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida aktni qoʻllash tartib-taomili mobaynida keng jamoatchilik nazoratini amalga oshirish zaruriyati nazarda tutiladi. Amnistiya aktlarini amalga oshirish maqsadida respublika mintaqalari darajasida hududiy komissiyalar, shuningdek jamoatchilik nazoratini taʼminlash boʻyicha ishchi guruhlari tashkil etilgan. Ishchi guruhlari tarkibiga Inson huquqlari boʻyicha vakilning mintaqaviy vakillarining kiritilganligi Ombudsman instituti uchun muhim yutuq hisoblanadi.

2009-yilda Inson huquqlari boʻyicha vakil Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Tashqi siyosat masalalari qoʻmitasi bilan oʻzaro hamkorlikni davom ettirdi. Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro majburiyatlari bajarilishini nazorat qilish doirasida Qoʻmita tomonidan Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisidagi konvensiyaning (Jeneva, 1973-yil 26-iyun) bajarilishi boʻyicha ahvol oʻrganildi.

Sud ishlarini yuritish sohasida inson huquqlarini joriy etish va himoya qilishni samarali taʼminlash maqsadida Inson huquqlari boʻyicha vakil Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi bilan amaliy hamkorlikni yanada chuqurlashtirdi. Sud hokimiyatining oliy organi tomonidan Oliy sud Plenumi qarorlari loyihalarini Ombudsmanga joʻnatish oʻzaro hamkorlikning yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur hujjatlarni oʻrganar ekan, Ombudsman instituti qabul qilinayotgan qarorlarning inson huquqlari sohasidagi xalqaro standartlarga muvofiqligi masalasiga alohida eʼtiborni qaratadi. Inson huquqlari boʻyicha vakilning ekspertizasiga Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Odam savdosi toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi, “Jinoyat ishlari boʻyicha protsessual xarajatlarni undirish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi, “Fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini qoʻllash amaliyoti haqida”gi hamda “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Buyruq chiqarish ishlarini yuritishni tartibga soluvchi qonun hujjatlarini qoʻllash bilan bogʻliq baʼzi masalalar toʻgʻrisida”gi qaroriga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarorlari taqdim etildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 1-mayda qabul qilingan Farmoni bilan tasdiqlangan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturining 2.1-bandini bajarish boʻyicha oʻzaro hamkorlik doirasida Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi bilan hamkorlikda “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi va “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi qonunlarning sud organlarida ijro etilishiga doir monitoring tashkil etildi.

2008-yil 1-mayda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni qabul qilinishi bilan inson huquqlarini himoya qilish boʻyicha milliy institutlarni mustahkamlash borasida faol ishlar amalga oshirildi.

2009-yil 20-aprelda “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonunning qabul qilinishi Ombudsman institutining rivojlanishida muhim davr boʻldi. Qonunning asosiy maqsadi, birinchidan, milliy qonun hujjatlarini inson huquqlari boʻyicha milliy institutlar faoliyatiga taalluqli xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish; ikkinchidan, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Qonun normalarining ijrosi boʻyicha huquqni qoʻllash amaliyotini takomillashtirish; uchinchidan, Ombudsman instituti bilan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, sudlar va huquqni muhofaza qilish organlari oʻrtasidagi oʻzaro hamkorlikni kuchaytirishdan iboratdir.

Qonunda amaldagi jinoyat-protsessual va jinoyat-ijro, bojxona toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida Ombudsmanning vakolatlarini mustahkamlab qoʻyish nazarda tutilgan.

Qonun bilan “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga Inson huquqlari boʻyicha vakilning oʻrinbosari lavozimiga saylash tartibini tartibga solishga qaratilgan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritildi.

Normativ-huquqiy hujjatlarni yuqorida koʻrsatib oʻtilgan Qonunga muvofiqlashtirish toʻgʻrisidagi Hukumat qarori loyihasini ishlab chiqish Ombudsman toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini takomillashtirishga doir ishlarning muhim yoʻnalishi boʻldi. 2009-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 283-sonli qarori qabul qilindi. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 6-yanvarda qabul qilgan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining chet elga borishlari tartibini va Oʻzbekiston Respublikasining diplomatik pasporti toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 8-sonli qarorining Ombudsman xodimlarining xorijga chiqishi tartibini belgilovchi qismiga qoʻshimchalar kiritildi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 11-martda qabul qilingan 133-sonli qarori bilan tasdiqlangan xodimlarning davlat yoki jamoat vazifalarini bajarishi, shuningdek ularning jamiyat manfaatlariga doir harakatlar qilishi bilan bogʻliq kafolatli toʻlovlarni toʻlash tartibi Inson huquqlari boʻyicha vakil huzuridagi Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya faoliyatida ishtirok etish bilan bogʻliq toʻlovlar toʻlashni kafolatlovchi norma bilan toʻldirildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 27-yanvarda qabul qilingan 24-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Xizmat turar joylari olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar roʻyxati”ga Inson huquqlari boʻyicha vakil Kotibiyati xodimlariga xizmat turar-joylari olish imkoniyatini beruvchi qoʻshimcha kiritildi.

Qonunlarni takomillashtirish va xalqaro huquq normalariga muvofiqlashtirish jarayoni Oʻzbekistonda demokratik jarayonlarning yanada taraqqiy etishiga hamda fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga xizmat qiladi.

II. Inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlariga rioya etilishining monitoringi

Inson huquqlari boʻyicha vakil faoliyatining strategik yoʻnalishlaridan biri qonun hujjatlariga rioya etilishini monitoring qilishdan iboratdir. Bunday monitoring esa inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlarini qiyosiy tahlil qilish, fuqarolarning Inson huquqlari boʻyicha vakilga kelib tushadigan murojaatlarini umumlashtirish, davlat organlari va mansabdor shaxslarning huquqni qoʻllash amaliyotini oʻrganish asosida amalga oshiriladi.

Monitoringning inson huquqlarini himoya qilishning taʼsirchan omili sifatidagi oʻrnini inobatga olib, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 1-maydagi Farmoni bilan tasdiqlangan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturining 2.1-bandini bajarish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan birgalikda hisobot yilida “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi va “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi qonunlarning sudlar, huquqni muhofaza qilish organlari va sogʻliqni saqlash tizimi organlarida ijro etilishi bilan bogʻliq huquqni qoʻllash amaliyotini oʻrgandi.

Monitoring oʻtkazish uchun Inson huquqlari boʻyicha vakil Kotibiyati xodimlari, Ombudsmanning Toshkent shahri va respublika viloyatlari boʻyicha mintaqaviy vakillarining Ekspert kengashi aʼzolari, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Monitoring markazi, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi vakillaridan iborat tarkibdagi ishchi guruh tashkil etildi.

Monitoring tadqiqotlari Toshkent shahrining jinoyat ishlari boʻyicha sudlari va fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo sudlarini, shuningdek tanlov usulida respublikaning viloyat, tuman va shahar sudlarini qamrab oldi. Fuqarolarning sud organlariga murojaat qilish huquqiga rioya etilishi boʻyicha sudlar faoliyatini oʻrganish monitoringning asosiy yoʻnalishi boʻldi.

Oʻtkazilgan monitoring yakunlariga koʻra fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilishi toʻgʻrisidagi murojaatlarining yuzaga kelishi sabablari va shartlarini qamrab olgan tahliliy maʼlumotlar tayyorlandi, shuningdek sud organlariga murojaat qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining huquqni qoʻllash amaliyoti bilan bogʻliq kamchiliklar va qiyinchiliklar aniqlandi. Ularni bartaraf etish yoʻllari toʻgʻrisida aniq takliflar ishlab chiqildi, shuningdek ushbu takliflar amalga oshirilgan taqdirda kutiladigan natijalar xususida istiqbolli baholar berildi.

Monitoring natijalari fuqarolarning sud organlariga murojaat qilish huquqini taʼminlash sohasida sud organlari faoliyatiga taʼsir koʻrsatuvchi quyidagi asosiy muammolarni aniqlash imkonini berdi:

fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini amalga oshirishning samarali mexanizmiga sud organlari tomonidan yetarlicha eʼtibor qaratilmasligi;

fuqarolarni shaxsan qabul qilishni tashkil etish va yuritishga yetarlicha eʼtibor qaratilmasligi, fuqarolar uchun axborotning yetarli emasligi, ish yuritishni olib borish tartibiga rioya qilinmasligi;

protsessual qonun hujjatlari bilan bogʻliq boʻlmagan arizalar va shikoyatlarda bayon etilgan masalalarning tezkorlik bilan va oʻz vaqtida hal etilmasligi;

fuqarolarning murojaatlari bilan bogʻliq ishlar sud organlari rahbarlari tomonidan yetarlicha nazorat qilinmayotganligi, sud organlariga kelib tushayotgan arizalar va shikoyatlarni umumlashtirish hamda tahlil qilishga yetarlicha eʼtibor qaratilmayotganligi.

Fuqarolarning murojaatlari bilan bogʻliq ishlar boʻyicha sud organlari faoliyatini takomillashtirish maqsadida Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi huzuridagi Sud qonunchiligini demokratlashtirish va liberallashtirish hamda sud tizimining mustaqilligini taʼminlash boʻyicha tadqiqot markaziga, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Yuristlar malakasini oshirish markaziga tavsiyalar taqdim etildi.

III. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining fuqarolar murojaatlarini koʻrib chiqish hamda ularning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklashga koʻmaklashish borasidagi faoliyati

Inson hamda fuqaroning huquq va erkinliklari buzilganligi toʻgʻrisidagi fuqarolar shikoyatlari va murojaatlarini koʻrib chiqish hamda ushbu huquq va erkinliklarni tiklash chora-tadbirlarini koʻrish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili faoliyatining hal qiluvchi yoʻnalishidir.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili fuqarolarning oʻz huquq va erkinliklarini himoya qilishning boshqa huquqiy vositalaridan foydalanib boʻlganidan keyingi shikoyatlarini qabul qilish va koʻrib chiqishga daʼvat etilgan, inson huquqlarini himoya qilishning suddan tashqari organidir.

Inson huquqlari boʻyicha vakilning fuqarolar murojaatlarini koʻrib chiqishga doir faoliyati “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi va “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga asosan tashkil etildi. Bu ish asosan Inson huquqlari boʻyicha vakil Kotibiyatiga pochta orqali, Vakil va Kotibiyat xodimlarining shaxsiy qabuliga hamda mamlakat mintaqalarida inson huquqlari sohasidagi qonun hujjatlariga rioya etilishi boʻyicha oʻtkazilgan monitoringlar jarayonida kelib tushgan murojaatlarni koʻrib chiqish asosida olib borilmoqda.

Oʻzbekiston fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar va chet el fuqarolarining shikoyatlarini hal etish, shuningdek ularning buzilgan huquqlarini tiklashga koʻmaklashish Ombudsman tomonidan davlat organlari, shu jumladan sudlar va huquqni muhofaza qilish organlari bilan oʻzaro hamkorlikda amalga oshirilmoqda.

Fuqarolarning davlat organlariga murojaat qilishga boʻlgan oʻz konstitutsiyaviy huquqlaridan foydalangan holda Ombudsmanga yoʻllayotgan shikoyatlari yildan yilga koʻpayib bormoqda. Hisobot yilida Inson huquqlari boʻyicha vakilga 10409 ta murojaat tushdi, shundan Ombudsmanning bosh ofisiga 7394 ta, mintaqaviy vakillarga 1294 ta shikoyat va arizalar tushgan.

T/r Kelib tushgan murojaatlar 2009-yil 2008-yil 2007-yil 2006-yil 2005-yil 1. Ombudsmanning markaziy ofisiga, Shu jumladan: 7394 5676 5372 4753 5138 Mamlakat mintaqalaridan 6671 5383 5324 4642 5070 Chet ellik fuqarolardan 666 207 42 45 29 Jazoni ijro etish muassasalaridan 48 69 19 66 39 Manzili koʻrsatilmay joʻnatilganlari - 11 17 - Internet orqali 9 6 - 2. Takroran 1516 2370 1250 878 1004 3. “Ishonch telefoni” orqali 205 770 715 647 300 4. Ombudsmanningmintaqaviy vakillariga 1294 1146 1244 1377 1291 Jami 10409 9962 8611 7655 7733

Inson huquqlari boʻyicha vakilning markaziy ofisi va uning mintaqaviy vakillariga kelib tushgan murojaatlar oʻtgan yilga nisbatan 1,3 barobar ortgan. Koʻrsatib oʻtilgan maʼlumotlar aholining inson huquqlarini himoya qilishning suddan tashqari mexanizmlariga boʻlgan umumiy ishonchi oshib borayotganidan dalolat beradi.

Fuqarolarning shikoyatlarida koʻtarilgan muammolarni oʻrganish shaxsiy va fuqarolik huquqlarini taʼminlash masalalariga oid murojaatlar soni oshganligini koʻrsatmoqda. Ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni taʼminlashga doir murojaatlar soni ham ancha oʻsgan.

Ombudsmanning markaziy ofisiga eng koʻp murojaatlar hamon Toshkent shahri, Surxondaryo, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlaridan kelib tushmoqda.

Hisobot davrida fuqarolar huquqlarini himoya qilish masalalari yuzasidan chet ellik fuqarolar va xorijiy davlatlarning ombudsmanlaridan olingan murojaatlar soni sezilarli darajada oʻsdi. Bunday murojaatlarning asosiy qismi MDH davlatlaridan kelib tushdi. Masalan, fuqarolar huquqlarini himoya qilish boʻyicha Rossiya Federatsiyasi Inson huquqlari boʻyicha vakilidan — 5 ta murojaat, Saratov viloyati Inson huquqlari boʻyicha vakilidan — 3 ta, Irkutsk viloyati Inson huquqlari boʻyicha vakilidan — 2 ta, Penza, Sverdlov viloyatlari va Oltoy oʻlkasi Inson huquqlari boʻyicha vakillaridan esa — 1 tadan murojaat kelib tushdi. Fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklashni soʻrab Qirgʻiziston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha vakili hamda Qozogʻiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha Milliy markazi ham oʻz murojaatlarini yuborishgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakiliga jazoni ijro etish muassasalaridagi mahkumlardan shikoyat va arizalar doimiy ravishda kelib tushmoqda. Masalan, 2007-yilda Inson huquqlari boʻyicha vakilga 19 nafar mahkum murojaat qilgan boʻlsa, 2008-yilda — 69 nafar, 2009-yilda esa — 48 nafar mahkum murojaat qilgan. Bu esa murojaatlar soni 1,4 barobarga kamayganligidan dalolat bermoqda. Ozodlikdan mahrum etish joylarida jazoni oʻtayotgan 15 nafar ayol Ombudsmanga oʻz huquqlarini tiklashni soʻrab murojaat qilgan. Hisobot yilida mahkumlardan tushgan murojaatlarning umumiy sonidan 31 tasi nazoratga olindi, 4 ta holatda sudlanganlarning huquqlari tiklangan.

Ombudsman Kotibiyatida fuqarolarni qabul qilish tasdiqlangan jadvalga muvofiq Inson huquqlari boʻyicha vakil, Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzolari, Kotibiyat xodimlari hamda Ombudsman ekspertlari tomonidan amalga oshirildi. 1178 ta murojaat qabul qilindi. Keyingi vaqtda elektron pochta orqali murojaatlarni qabul qilib olish amaliyoti keng qoʻllanilmoqda.

Yil davomida Inson huquqlari boʻyicha vakilning 22 ta shaxsiy qabuli oʻtkazilib, ularda 336 nafar fuqaro qabul qilindi. 213 ta murojaat nazoratga olindi va hal etish uchun tegishli idoralarga joʻnatildi, qolgan fuqarolarga tushuntirishlar berildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili tomonidan 2009-yil davomida 8 ta xulosa tayyorlandi, ulardan 6 tasi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga, 1 tasi Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasiga, 1 tasi esa Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga yuborildi.

Hisobot yilida fuqarolarning erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqlarini taʼminlashga doir murojaatlar soni oshdi. Shu bilan birga, 2009-yilda qamoqqa olish va ozodlikdan mahrum qilish holatlaridan norozilik boʻyicha shikoyatlarning koʻrsatkichi sezilarli darajada oʻsdi. Fuqarolarning odil sudlovga boʻlgan huquqni taʼminlash bilan bogʻliq murojaatlari soni ham oshdi. Murojaatlarning katta qismini uy-joy-kommunal xizmatlar bilan taʼminlashga doir shikoyat va arizalar tashkil etdi. Fuqarolarning mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari mansabdor shaxslarining xatti-harakatlari va qarorlaridan norozilik toʻgʻrisidagi shikoyatlari koʻpaydi.

Inson huquqlari boʻyicha vakilga kelib tushayotgan murojaatlar soni yildan-yilga oʻsib borishini ushbu institut aholining barcha toifalari uchun ochiq ekanligi, fuqarolar duch kelayotgan obyektiv qiyinchiliklar va ularning oʻz huquqlarini himoya qilishga boʻlgan intilishlari bilan izohlash mumkin. Shu munosabat bilan ularga amaldagi qonun hujjatlarining normalari tushuntirildi va qoʻyilgan masalalarni hal etish yuzasidan tavsiyalar berildi.

Hisobot davrida Ombudsmanga kelib tushgan 933 ta shikoyat boʻyicha murojaat qiluvchilarga ularning buzilgan huquqlarini himoya qilishning huquqiy vositalaridan foydalanish shakllari va usullari toʻgʻrisida maʼlumotlar berildi, 205 nafar fuqaro “Ishonch telefoni” xizmatidan foydalandi.

Shu bilan birga, 568 nafar murojaat qiluvchi murojaatlarining “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq kelmasligi sababli asoslantirilgan rad javobini oldi.

Hisobot davrida inson huquqlarining turli toifalari boʻyicha fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilganligi holatlarini oʻz ichiga olgan 3515 ta shikoyat Ombudsman tomonidan nazoratga olindi.

2009-yilda Ombudsmanning mintaqaviy vakillari tomonidan fuqarolarning 1294 ta murojaati koʻrib chiqildi, aksari hollarda fuqarolarning buzilgan huquqlari tiklandi, arz qiluvchilarga oʻz huquqlarini himoya qilish usullari va vositalari tushuntirildi. Bundan tashqari, Ombudsman mintaqaviy vakillarga shikoyatlarni hal qilish, nazorat vazifalarini amalga oshirish, tekshiruvlar oʻtkazish va inson huquqlariga rioya etilishiga doir xolis axborot olish uchun fuqarolarning muayyan shikoyatlari yuzasidan 403 ta topshiriq berdi, shundan 389 tasini nazoratga oldi.

395 ta murojaat, ularda bayon etilgan dalillarni oʻrganish va fuqarolarning huquqlari buzilishi boʻyicha aniqlangan dalillar yuzasidan xulosalar berish uchun Ekspert kengashi aʼzolariga topshirildi.

Inson huquqlari boʻyicha vakilning mansabdor shaxslar va tashkilotlarga yuborayotgan soʻrovnomalari shikoyatlarni koʻrib chiqishda muhim axborot manbai hisoblanadi. Masalan, Ombudsman tomonidan nazoratga olingan 3515 ta murojaatda bayon qilingan dalillar tekshirilib, hisobot davrida 55 ta turli davlat organlari va tashkilotlariga 204 ta soʻrovnoma yuborildi. Murojaatlarda koʻtarilgan masalalarning oʻziga xosligi shundaki, ular aksariyat hollarda bir necha vazirlik yoki idoralardan bir vaqtning oʻzida axborot yigʻishni talab etadi.

Oʻtgan yil Inson huquqlari boʻyicha vakilning davlat hokimiyati va boshqaruvining turli organlari, huquqni muhofaza qilish organlari hamda sudlar bilan fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash borasidagi hamkorligi samarali va foydali ekanligini tasdiqlovchi koʻplab misollarni yuzaga chiqardi.

Ombudsmanning nazorat tartibidagi soʻrovlariga kelgan javoblarni umumlashtirish va tahlil qilish shundan dalolat bermoqdaki, fuqarolarning 452 ta shikoyatida keltirilgan faktlar va dalillar asosli deb eʼtirof etildi hamda fuqarolarning buzilgan huquqlari va qonuniy manfaatlarini tiklash yuzasidan mansabdor shaxslar tomonidan choralar koʻrildi.

Shuni taʼkidlash kerakki, Ombudsmanning prokuratura organlari bilan oʻzaro hamkorligi tufayli hisobot yilida Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasiga 1054 ta nazoratga olingan murojaat joʻnatildi, shundan 170 tasi ijobiy hal etildi.

Mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan Inson huquqlari boʻyicha vakil nazoratiga olingan 358 ta murojaat koʻrib chiqildi va shundan 44 tasi ijobiy hal etildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga fuqarolarning nazoratga olingan 112 ta murojaati yuborildi, shundan 10 ta holatda fuqarolarning buzilgan huquqlari tiklandi.

Keyingi paytda hal etilishi bevosita mahalliy hokimiyat organlari vakolatiga kiruvchi va markaziy organlarning toʻgʻridan toʻgʻri aralashuvini talab etmaydigan, aholining turli va eng muhim muammolari boʻyicha respublikaning barcha mintaqalaridan kelib tushayotgan arizalar va shikoyatlar oqimi koʻpaydi.

Yana shuni ham taʼkidlash kerakki, Inson huquqlari boʻyicha vakil ayrim shikoyatlarni koʻrib chiqish uchun qabul qilib olishga yetarli asoslarga ega boʻlmaganligi sababli ularni zarur tavsiyalar bilan vakolatli organlarga yuboradi.

Kelib tushgan murojaatlarning tahlili shuni koʻrsatmoqdaki, qator vazirliklar, idoralar, mahalliy hokimiyat organlari ishida fuqarolarning arizalari va shikoyatlarini har tomonlama xolisona va oʻz vaqtida tekshirish talablarining buzilishi hollari uchramoqda, fuqarolarning asosli murojaatlariga nisbatan sansalorlik, eʼtiborsizlik, toʻralarcha rasmiyatchilik bilan munosabatda boʻlish hollariga chek qoʻyilmayapti. Muayyan shikoyat boʻyicha maxsus tashkil etilgan komissiyalar xatlarning mualliflari bilan uchrashmasligi, muammoni yuzaki va bir tomonlama oʻrganishi hollari kuzatilmoqda.

Xatlarning mualliflari oʻzlarining dastlabki murojaatlariga javoblar boʻlmaganligini, murojaatda koʻtarilgan masalalarga rasman yuzaki, toʻliq boʻlmagan javoblar berilganligini, shuningdek ijro etuvchi hokimiyat va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlarining ayrim rahbarlari qabuliga kirishning imkoniyati yoʻqligini koʻrsatishmoqda.

Ana shu kamchiliklarning barchasi fuqarolarning adolatli eʼtirozlariga sabab boʻlib, ularni Ombudsmanga, boshqa davlat organlariga takroriy murojaat qilishga majbur etmoqda.

Ombudsmanga kelib tushgan takroriy murojaatlar 2009 2008 2007 2006 Jami 1516 2370 1250 878

2009-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakiliga (ombudsmanga) kelib tushgan murojaatlarning tizimli tahlili inson huquqlari va erkinliklari buzilishiga olib keluvchi sabablarni bartaraf etishga qaratilgan tadbirlar quyidagi ishlar amalga oshirilgan taqdirdagina samarali boʻlishini koʻrsatmoqda:

parlament nazoratining barcha shakllarini kuchaytirish, shu jumladan inson huquqlari toʻgʻrisidagi xalqaro normalarni milliy qonunchilikka tatbiq etish mexanizmini huquqiy tartibga solish sohasida, davlat apparati mansabdor shaxslarining huquqni qoʻllash faoliyatida, ayniqsa sud ishlarini yuritishda nazoratni kuchaytirish;

davlat organlari, shu jumladan sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalar faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini olib borishda fuqarolik jamiyati institutlari ishtirokini huquqiy jihatdan taʼminlashdagi kamchiliklarni bartaraf etish;

fuqarolarning murojaatlari va Ombudsman toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun mansabdor shaxslarning talabchanligi va javobgarligini oshirish, fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiqish boʻyicha idoraviy nazoratni kuchaytirish;

fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish sohasida davlat organlari va ijtimoiy sektor faoliyatini muvofiqlashtirishni taʼminlash, jamiyatdagi huquqiy madaniyatning yagona tizimi sifatida keng koʻlamli huquqiy taʼlim tizimini rivojlantirish.

IV. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining mintaqaviy vakillari faoliyati

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi inson hamda fuqaroning huquq va erkinliklari tengligini, shuningdek ushbu huquq va erkinliklar mamlakatning butun hududida davlat tomonidan himoya qilinishini kafolatlaydi. Ravshanki, konstitutsiyaviy normalarda Oʻzbekistonning barcha maʼmuriy tuzilmalarida inson huquq va erkinliklari bir xilda himoya qilinishi koʻzda tutilgan. Amaliyotda esa, huquq va manfaatlarni taʼminlash masalalari har doim ham toʻliq amalga oshirilavermaydi. Bu, ehtimol, davlat va jamiyat qurilishidagi islohotlar hamma joyda ham bir xil tezlikda ketmayotganligi, alohida hollarda boshqaruvning zamonaviy shakllarini faol joriy qilishda konservatizmning uchrab turishi, baʼzida oʻzini oʻzi boshqarish organlari faoliyatida jamoatchilik nazoratini amalga oshirish boʻyicha depsinish kuzatilayotganligi, bir qator NNT va OAVlar har doim ham joylardagi davlat hokimiyati organlari bilan ijtimoiy hamkorlik boʻyicha tashabbuslar bilan chiqmayotganligi hollari bilan bogʻliqdir.

Shuni taʼkidlab oʻtish joizki, Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti oʻz mintaqaviy tuzilmalari bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tashabbusiga koʻra inson huquq va erkinliklarini davlat tomonidan himoya qilish tizimining tarkibiy qismi, davlat hokimiyati organlarining huquqni qoʻllash amaliyotini takomillashtirishdagi faol ishtirokchi sifatida tashkil etilgan edi.

Hisobot yilida Ombudsmanning mintaqaviy vakillari tomonidan fuqarolarning qabullarda, uchrashuvlarda, shu jumladan sayyor uchrashuvlarida, pochta orqali olingan 1294 ta murojaati oʻrganildi. Kelib tushgan murojaatlarning asosiy qismi oʻz yechimini topdi, qolganlari boʻyicha huquqlarni himoya qilish boʻyicha maslahat va tavsiyalar berildi.

“Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi va “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarining davlat organlari faoliyatida, xususan sudlar, ichki ishlar organlari, hokimliklar va sogʻliqni saqlash tizimidagi ijrosi yuzasidan butun mamlakat boʻylab oʻtkazilgan monitoring tadqiqoti mintaqaviy vakillar hamda ularning ekspertlar guruhlari, Ombudsmanning hamkor tashkilotlar bilan oʻzaro hamkorlik qilish boʻyicha mintaqaviy ishchi guruhlari aʼzolarining faol ishtirokida amalga oshirildi.

Ombudsmanning mintaqaviy vakillari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2009-yil 28-avgustdagi “Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligi eʼlon qilinganligining oʻn sakkiz yilligi munosabati bilan amnistiya toʻgʻrisida”gi 661-I-sonli qarorini amalga tatbiq etish boʻyicha ishchi guruhining faoliyatida ishtirok etdilar. Mintaqaviy vakillar va ularning ekspertlar guruhi aʼzolari Ichki ishlar vazirligi Jazoni ijro etish bosh boshqarmasi tizimidagi muassasalarga tashrif buyurdilar, amnistiyani qoʻllashga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud majlislarida ishtirok etdilar.

Korrupsiya va odam savdosiga qarshi kurashish boʻyicha xalqaro hujjatlarga qoʻshilish ushbu jarayonda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili instituti va, ayniqsa, uning mintaqaviy vakillarining faol ishtirokini oldindan belgilab berdi.

2008-yil 17-aprelda qabul qilingan “Odam savdosiga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 9-iyulda qabul qilingan “Odam savdosiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 911-sonli qarori, mahalliy davlat hokimiyati organlarining ular asosida qabul qilingan meʼyoriy hujjatlar ijrosi boʻyicha qator tadbirlar oʻtkazildi. Jizzax viloyati boʻyicha mintaqaviy vakil O.Doʻsmatov va uning ekspertlar guruhi aʼzolari viloyat ichki ishlar tuzilmalari va xotin-qizlar qoʻmitasi bilan birgalikda viloyat markazida va koʻplab tumanlarda savol-javob tarzida bir qator uchrashuvlar oʻtkazdilar. Sirdaryo viloyati boʻyicha mintaqaviy vakil R. Turdiyev prokuratura organlari bilan birgalikda kollej va litseylarda taʼlim olayotgan yoshlar oʻrtasida ushbu yoʻnalish boʻyicha suhbatlar oʻtkazgan boʻlsa, Toshkent va Namangan viloyati boʻyicha mintaqaviy vakillar esa adliya organlari bilan birgalikda mahallalarda ushbu sohada faoliyat olib bordilar. Qashqadaryo viloyati boʻyicha mintaqaviy vakil va uning ekspertlar guruhi aʼzolari viloyat roʻznomalarida odam savdosiga qarshi kurashning jihatlari boʻyicha oʻndan ortiq chiqishlar qildilar, sogʻliqni saqlash organlari bilan birgalikda 7 ta davra suhbatlari, aholi bilan 243 ta uchrashuv oʻtkazdilar hamda tashkilotlar, oʻquv yurtlari va fuqarolar yigʻinlarida 100 dan ortiq maʼruzalar qildilar.

Andijon, Jizzax, Qashqadaryo, Navoiy va Toshkent viloyatlari hamda Toshkent shahridagi oʻquv yurtlarida yoshlar bilan oʻtkazilgan uchrashuvlar axborot-maʼrifiy ahamiyat kasb etdi (M. Xoʻjamberdiyev, O. Doʻsmatov, M. Normurodov, N. Xoʻjaqulov, L. Gʻofurova va N. Nasimov). Namangan va Samarqand viloyatlarida jazoni oʻtaganlarning jamiyatda oʻz oʻrnini topishga yordam berish masalalari qizgʻin muhokama qilindi (O. Nuritdinov va A. Abdusalomov).

OAV imkoniyatlaridan faol foydalanildi. Andijon va Qashqadaryo viloyatlari boʻyicha mintaqaviy vakillar, senatorlar M. Xoʻjamberdiyev va M. Normurodov mahalliy televideniye orqali chiqish qilishdi; Sirdaryo va Xorazm viloyatlari boʻyicha mintaqaviy vakillar R. Turdiyev va M. Yusupov radio eshittirishlarda ishtirok etishdi; Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Andijon, Qashqadaryo va Surxondaryo (M. Tilovov) viloyatlari boʻyicha vakillar matbuot sahifalarida oʻzlarining koʻplab maqolalarini eʼlon qildilar.

Taʼkidlab oʻtish joizki, Ombudsmanning mintaqaviy vakillari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili institutining xalqaro faoliyatiga faol jalb etilmoqda.

Masalan, Xorazm viloyatida mintaqaviy vakil M.Yusupovning EXHTning DIIHB missiyasi rahbari bilan uchrashuvi boʻlib oʻtdi. Elchi Iolanda Brunyetti bilan boʻlgan uchrashuvning maqsadi Oʻzbekistonda hokimiyat vakillik organlariga saylovlar davrida fuqarolarning siyosiy huquqlarini taʼminlash masalalarini ushbu mintaqa misolida muhokama qilishdan iborat boʻldi.

Toshkent shahri boʻyicha mintaqaviy vakil vazifasini bajaruvchi N.Nasimov Ombudsman tomonidan AQSh Davlat kotibining Janubiy va Markaziy Osiyo ishlari boʻyicha yordamchisining oʻrinbosari Jorj Krolni, shuningdek BMTTDning Bratislava mintaqaviy markazining inson huquqlari boʻyicha milliy institutlar samaradorligini baholash boʻyicha vakili R. Karverni qabul qilishda ishtirok etdi.

Qashqadaryo viloyati boʻyicha mintaqaviy vakil M.Normurodov Oʻzbekiston parlamenti ombudsmani delegatsiyasi tarkibida Stokgolm shahrida Shvetsiya Ombudsman institutining 200 yilligiga bagʻishlangan 9-xalqaro konferensiya ishida ishtirok etdi, Namangan (A. Nuritdinov), Sirdaryo (R. Turdiyev) viloyatlari va Toshkent shahri (N. Nasimov) boʻyicha mintaqaviy vakillar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili delegatsiyasi tarkibida EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatori koʻmagi bilan tashkil etilgan tajriba almashish doirasida Bolgariya va Finlyandiyaga tashrif buyurishdi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining mintaqaviy vakillari hokimiyat va xalq oʻzaro aloqada boʻlishining maqbul shakli sifatida, aholining keng qatlami manfaatlarini taʼminlab berish va himoya qilish uchun parlamentdan fuqarolik jamiyati institutiga berilgan universal mexanizm sifatida oʻzini toʻliq oqladi. Ombudsman mintaqaviy tuzilmalari faoliyatining milliy tajribasi xorijiy davlatlardagi inson huquqlarini himoya qiluvchi yangi institutlar uchun namuna boʻlib, demokratik davlat qurishning oʻn yillik davri mobaynida sinovdan oʻtib, hurmat va taqlid qilishga sazovor boʻlmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili mintaqaviy vakillarining Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi va viloyatlar xalq deputatlari Kengashlariga taqdim etayotgan hisobotlari davlat hokimiyatining vakillik va ijro etuvchi tarmoqlariga inson huquqlarini taʼminlash sohasidagi ahvol xususida toʻliqroq maʼlumot yetkazadigan muhim umummilliy amaliyot elementiga aylandi.

V. Davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlikning muhim elementi sifatida Ombudsmanning inson huquqlari sohasidagi axborot-maʼrifiy faoliyati

Inson huquqlari va erkinliklari, ularni taʼminlashning shakl va usullari boʻyicha aholining huquqiy savodxonligini oshirish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakili faoliyatining eng muhim yoʻnalishlaridan biri boʻlib qoldi. BMT tomonidan Inson huquqlari sohasida xalqaro taʼlim yili deb eʼlon qilingan yil davomida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili axborot-maʼrifiy yoʻnalishda tadbirlar oʻtkazdi, shuningdek oʻz hamkorlari tomonidan oʻtkazilgan tadbirlarda faol ishtirok etdi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 1-mayda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturi toʻgʻrisida”gi PF-3994-sonli Farmoni hamda uning asosida ishlab chiqilgan dasturlar va rejalar hisobot yilida ham dolzarb boʻlib qoldi, shuning uchun ham barcha maʼrifiy ishlar shular asosiga qurildi.

Jamoatchilik nazorati fuqarolar huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash boʻyicha davlat siyosatini amalga oshirishning taʼsirchan mexanizmi boʻlib qolmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining oʻn toʻqqizinchi sessiyasida Oʻzbekiston davlat Mustaqilligining 18 yilligi sharafiga amnistiya eʼlon qilish va uni qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Uni amalga oshirishda senatorlar va mahalliy Kengashlar deputatlaridan tashqari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) mintaqaviy vakillari ham faol ishtirok etdilar. Koʻrsatib oʻtilgan tadbirlarda ishtirok etish mamlakatda oʻtkazilayotgan jinoyatga oid davlat siyosatini liberallashtirish va insonparvarlashtirish boʻyicha islohotlarning natijasi boʻldi hamda inson huquqlari boʻyicha milliy institutlarning obroʻsi oshib borayotganligidan dalolat beradi. Parlament yuqori palatasining Qonunchilik va sud-huquq masalalari boʻyicha qoʻmitasining tashabbusi bilan 2009-yilning 16-sentabrida Ombudsman ofisida amnistiya aktini qoʻllash boʻyicha ishchi guruhlari rahbarlari — Senat aʼzolari, Inson huquqlari boʻyicha vakilning mintaqaviy vakillari, Oliy sud, Bosh prokuratura, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining Jazoni ijro etish bosh boshqarmasi, boshqa idoralar, jamoat tashkilotlari hamda OAV vakillari ishtirokida oʻtkazilgan seminar-kengash koʻrsatib oʻtilgan qarorning samarali bajarilishiga bagʻishlandi.

2009-yilning avgustida EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatorining tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Ombudsmani institutini rivojlantirishga yanada koʻmaklashish” loyihasi doirasida Ombudsmanning mintaqaviy vakillari, ekspert va ishchi guruhlari aʼzolarining faoliyatini takomillashtirish maqsadida “Ombudsman instituti faoliyatini takomillashtirish masalalari: xalqaro standartlar” mavzuida inson huquqlari boʻyicha ikkinchi Yozgi maktab mashgʻulotlari oʻtkazildi. Yozgi maktab mashgʻulotlari Bolgariya Ombudsmani xodimi X.Xalachev ishtirokida tashkil etildi. Maktabning asosiy maqsadi faoliyatning xorijiy tajribasi bilan tanishish, fuqarolar murojaatlarini koʻrib chiqish sohasidagi faoliyatni takomillashtirish boʻyicha amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish, muammolarni aniqlash hamda Ombudsmanning sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar, mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari bilan oʻzaro hamkorligini takomillashtirish mexanizmlarini aniqlab olish, shuningdek Ombudsmanning mintaqaviy vakillari faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalarni tayyorlash, faoliyatda yangi ish shakllarini amaliyotga kiritish, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 1-mayda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60 yilligiga bagʻishlangan chora-tadbirlar dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni qoidalarini amalga oshirishdan iborat boʻldi.

Sogʻliqni saqlash tizimidagi islohotlarga koʻmaklashish maqsadida Inson huquqlari boʻyicha vakil tomonidan Butunjahon sogʻliqni saqlash tashkilotining (BSST) vakolatxonasi bilan hamkorlikda 2009-yil mobaynida mamlakatning barcha mintaqalarida “Sogʻliqni saqlash va inson huquqlari” mavzuida seminarlar sikli oʻtkazildi. Soʻzga chiqishlar va qizgʻin bahs-munozaralar davomida tadbirlar ishtirokchilari mamlakatimizda fuqarolar sogʻligʻini saqlash tizimida, huquqni muhofaza qilishda olib borilayotgan islohotlarning borishi hamda Ombudsmanning ichki ishlar va sogʻliqni saqlash organlari, BSST vakolatxonasi va Ichki ishlar vazirligining Jazoni ijro etish bosh boshqarmasi bilan hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimlarning amalga oshirilishi bilan tanishdilar. Xalqaro tashkilotlarning vakillari oʻz chiqishlarida Oʻzbekistonda jinoyat huquqi sohasidagi rasmiy siyosatning liberallashtirilishi, huquqiy demokratik davlat qurilishi, jahon inqirozi sharoitlarida fuqarolar manfaatlarini soʻzsiz taʼminlash borasidagi ijobiy tendensiyalarni qayd etib oʻtdilar. Hamkor tuzilmalar va xorijiy tashkilotlar missiyalarining vakillari tomonidan har bir fuqaro uchun bunday dolzarb va hayotiy muhim boʻlgan malakali tibbiy yordam olishga boʻlgan huquqni taʼminlash sohasida konstruktiv hamkorlik davom ettirilajagi ishonch bilan aytib oʻtildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi oʻrtasidagi Bitimni amalga oshirish doirasida mamlakatning barcha burchaklaridan, prokuraturaning quyi organlaridan malakasini oshirishga kelgan Oliy kurslarning tinglovchilari bilan mashgʻulotlar olib borildi. Parlament Ombudsmani tomonidan oʻtkazilgan master-klass mashgʻulotlari prokuratura organlarining yosh xodimlariga nafaqat birinchi shaxsdan, yaʼni Ombudsmanning oʻzidan axborotlar olish, balki unga hayotiy dolzarb savollarni berish, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili faoliyati toʻgʻrisidagi videomateriallarni koʻrish imkoniyatini berdi. Bunday shakldagi mashgʻulotlar Ombudsman, Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzolari hamda Kotibiyat xodimlari tomonidan Oʻzbekiston Milliy universitetida, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida, Toshkent davlat yuridik institutida, yuristlar va kasaba uyushmalari faollarining malakasini oshirish markazlarida hamda maxsus oʻquv yurtlarida ham oʻtkazildi.

Parlament Ombudsmani faoliyatining asosiy tamoyillariga, shu jumladan oshkoralik va har bir inson uchun ochiqlik tamoyillariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili ofisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasining “Xalqaro munosabatlar” va “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar” fakultetlari tinglovchilari uchun sayyor mashgʻulot oʻtkazildi. Qayd etish kerakki, Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti tashkil topganidan buyon u aholining barcha qatlamlari huquqiy ongini oshirishda oʻquv muassasalari bilan faol hamkorlik qilib kelmoqda.

EXHT loyihalari Koordinatori bilan hamkorlikda “Ombudsmanning huquqni muhofaza qiluvchi va sud organlari bilan oʻzaro hamkorligi” mavzuidagi seminarlar sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari uchun Buxoro, Guliston, Namangan, Nukus, Samarqand, Fargʻona va Termiz shaharlarida davom ettirildi. Bahs va munozaralar davomida seminarlar ishtirokchilari Ombudsman institutining sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan oʻzaro hamkorligi mexanizmlarini takomillashtirish masalalarini muhokama qildilar, “Dunyo ombudsmanlari” toʻplamining taqdimoti oʻtkazildi.

“Dunyo ombudsmanlari” toʻplamining ikkinchi nashri ingliz tilida ommaviy tarqatish uchun tayyorlangan boʻlib, unda Oliy Majlis Ombudsmanining xorijiy hamkorlari, inson huquqlarini himoya qiluvchi boshqa institutlar faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, shuningdek inson huquqlari boʻyicha mamlakatimizdagi muassasalarning rahbarlari va vakillarining maqolalari oʻrin olgan. Mazkur toʻplamni asosan xorijda, shu jumladan SD-versiya koʻrinishida tarqatish koʻzda tutilmoqda, shuningdek u Internet tarmogʻidagi veb-saytga ham joylashtiriladi.

Hisobot yilida Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti toʻgʻrisida intervyular, ocherklar, axborotlar, press-relizlar koʻrinishida 140 tadan ortiq maqola roʻznomalarda, jurnallarda chop etildi, respublika va mahalliy darajadagi radio va televideniyelarda, Internet tarmogʻida eʼlon qilindi.

Ombudsman instituti oshkoralik va ochiqlikni oʻz faoliyatining ustuvorliklari sifatida eʼtirof etib, butun hisobot davrida fuqarolik jamiyatining muhim elementi boʻlgan ommaviy axborot vositalari bilan faol hamkorlik olib bordi. Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakili tomonidan hisobot davrida oʻtkazilgan barcha ommaviy tadbirlarida markaziy va mintaqaviy ommaviy axborot vositalarining vakillari ishtirok etdilar. Ombudsman hamda Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzosining “Inson huquqlari jurnalist nigohida” milliy tanlovining natijalarini eʼlon qilishdagi faol ishtiroki buning tasdigʻi boʻldi.

Ombudsman institutining hamkor tashkilotlar bilan birgalikda amalga oshirgan ushbu yoʻnalishdagi faoliyatining pirovard natijasi mamlakat fuqarolarining, ayniqsa yoshlarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonun hujjatlarida kafolatlangan huquqlari va erkinliklari toʻgʻrisida, oʻz huquqlarini himoya qilish usullari va shakllari toʻgʻrisida, huquqlarining buzilishini bartaraf qilish toʻgʻrisida xabardorligini yanada oshirishdan iborat boʻldi.

VI. Fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash va himoya qilish sohasidagi xalqaro hamkorlik

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili inson huquqlarini himoya qilish sohasida mamlakatning davlat organlari hamda xorijiy davlatlarning xuddi shunday institutlari, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik olib bormoqda, xalqaro forumlar ishida ishtirok etmoqda, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 1-moddasiga muvofiq, keyinchalik milliy qonunchilikka tatbiq qilish maqsadida xalqaro konvensiya va shartnomalarga qoʻshilish jarayonlariga yordam koʻrsatmoqda.

2009-yilning 30-oktabridan 6-noyabrigacha boʻlgan davrda 15 mamlakatdan 23 aʼzoni oʻzida birlashtirgan Osiyo Ombudsmanlari Assotsiatsiyasi (OOA) Assambleyasi ishida va OOAning “Boshqaruvni isloh qilish va yaxshilash jarayonida Ombudsmanning roli” mavzuidagi XI konferensiyasi ishida ishtirok etish doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) delegatsiyasining Tailandga tashrifi boʻlib oʻtdi. Konferensiyada 40 dan ortiq nutq va maʼruzalar, shu jumladan Tailand Qirolligi bosh vazirining chiqishi, XOI (Xalqaro ombudsman instituti) prezidentining maʼruzasi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining “Oʻzbekiston Ombudsmanining inson huquqlarini himoya qilishdagi oʻrni” mavzuidagi maʼruzasi tinglandi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining mazkur maʼruzasi oʻzbek zaminida huquqiy davlat qurilishi va demokratik saylovlar, davlat organlari va jamoatchilik tuzilmalarining mamlakat fuqarolari manfaatlarini himoya qilishdagi saʼy-harakatlari, davlat boshligʻi tashabbusi bilan tashkil etilgan parlament Ombudsmani institutining faoliyati toʻgʻrisida toʻliqroq maʼlumot yetkazib berish imkoniyatini berdi. Ushbu maʼruza ijobiy taassurot qoldirganligi konferensiya doirasidagi savol-javoblar, munozaralar va boshqa muloqotlar jarayonida koʻrinib turdi.

Osiyo Ombudsmanlari Assotsiatsiyasi Assambleyasi 2009-yilning 5-noyabridagi majlisida Markaziy Osiyo davlatlari oʻrtasida birinchi boʻlib Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakilini hal qiluvchi ovoz berish huquqi bilan ushbu Tashkilotning aʼzoligiga qabul qilish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

Mamlakat rahbariyatining Oʻzbekiston fuqarolarining huquq va manfaatlarini himoya qilish boʻyicha siyosiy irodasi, bu sohadagi Oʻzbekiston davlat siyosatining targʻib qilinishi natijasi oʻlaroq, EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatorining moliyaviy koʻmagi bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili delegatsiyasi Shvetsiya Ombudsman institutining 200 yilligiga bagʻishlangan, ombudsmanlarning 9-xalqaro konferensiyasi ishida ishtirok etish imkoniyatiga ega boʻldi. Konferensiya tashkilotchilari XOI, Shvetsiya Qirolligi Riksdagi (parlament) va Ombudsmanidir. Konferensiya ishida dunyoning 85 mamlakatidan ombudsman delegatsiyalari, Shvetsiyaning rasmiy shaxslari, xalqaro tashkilotlar vakillari ishtirok etdi.

Konferensiya seminar majlislarida Oʻzbekiston Ombudsmani faoliyati toʻgʻrisida maʼlumot taqdim qilindi. Shu bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60-yilligiga bagʻishlangan tadbirlar dasturi toʻgʻrisida”gi Farmonining amalga oshirilishi, Ombudsman toʻgʻrisida qabul qilingan yangi qonun hujjatlari, Ombudsmanning amaliy faoliyati, xususan, Ichki ishlar vazirligi bilan hamkorlik, penitensiar ombudsmanlarni tashkil qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisida axborot taqdim etildi. Oʻzbekiston davlat boshligʻining huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga doir tashabbuslari toʻgʻrisidagi axborot katta qiziqish oʻygʻotdi.

Avstriya, Ispaniya, Fransiya, Slovakiya, Namibiya, Ozarbayjon, Ukraina, Shvetsiya, Pokiston, shuningdek Yevropa Ittifoqi ombudsmanlari va XOI rahbariyati bilan uchrashuvlar oʻtkazildi va axborot almashindi.

Hisobot yilida BMTning Oʻzbekistondagi missiyasi bilan oʻzaro hamkorlikning yangi bosqichi boshlandi. Inson huquqlarini qoʻllab-quvvatlash va Oʻzbekistondagi huquqiy islohotlarga yordam koʻrsatishda hamkorlik qilish masalalarini muhokama qilish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) BMTTDning Oʻzbekistondagi vakolatxonasi boshligʻi Anita Nirodini qabul qildi.

Ushbu muloqotning davomi sifatida 2009-yil noyabr oyining oxirlarida Jeneva (Shveysariya) shahrida BMTTDning Yevropa va MDH mamlakatlari boʻyicha Bratislava Mintaqaviy Markazi Inson huquqlari boʻyicha Oliy Komissar (IHOK) ofisi bilan hamkorlikda “Inson huquqlari boʻyicha milliy institutlarning roli va BMTning inson huquqlariga doir mexanizmlari bilan hamkorlik: Universal davriy sharh, Shartnomaviy organlar va Maxsus tartib-taomillar” mavzuida xalqaro seminar oʻtkazildi.

Inson huquqlari boʻyicha mamlakatimiz milliy institutlari vakillariga Universal davriy sharh (UDSh) doirasida Milliy maʼruzani koʻrib chiqish yakunlari yuzasidan inson huquqlari boʻyicha BMT Kengashi bergan tavsiyalarni amalga oshirishga doir Milliy harakatlar rejasini tayyorlash, qabul qilish va ijro etish boʻyicha Oʻzbekiston tajribasi toʻgʻrisida soʻzlab berish imkoniyati berildi.

Ombudsmanning milliy hamkorlar bilan hamkorligini chuqurlashtirish va aloqalarni mustahkamlash uchun 9 — 12-dekabr kunlari BMTTDning inson huquqlari boʻyicha milliy institutlarning samaradorligini baholash missiyasi vakili Richard Karverning (Oksford, Buyuk Britaniya) tashrifi boʻlib oʻtdi. Tashrif davomida u Ombudsman, Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga amal qilish boʻyicha komissiyasi aʼzolari, Ekspert kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili kotibiyati xodimlari, shu bilan birga uning milliy hamkor tashkilotlari, ayrim NNTlar va mamlakatimizda akkreditatsiyadan oʻtgan xalqaro tashkilotlar vakillari bilan uchrashdi. R. Karver Inson huquqlari Xalqaro kuni munosabati bilan Ombudsman instituti tomonidan hamkor tashkilotlar va bir qator xalqaro tashkilotlar ishtirokida oʻtkazilgan “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi va “Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga asosan huquqni muxofaza qiluvchi organlar tomonidan murojaatlarni koʻrib chiqish tartibi” mavzuidagi davra suhbatida ishtirok etdi.

Yil davomida Butunjahon Sogʻliqni Saqlash Tashkilotining (BSSTning) Oʻzbekistondagi vakolatxonasi boshligʻi Mishel Tayad bilan bir necha bor uchrashuvlar oʻtkazildi. Bu uchrashuvlarda Mishel Tayad BSSTning mintaqaviy shtab-kvartirasida birgalikda amalga oshirilgan ishlar va tadbirlar toʻgʻrisidagi ijobiy fikrlar haqida axborot berib, amaliy munosabatlarni davom ettirishga tayyor ekanligini bildirib oʻtar ekan, sogʻliqni saqlash va inson huquqlari muammolariga bagʻishlangan seminarlar Markaziy Osiyo mintaqasida faqat Oʻzbekistonda oʻtkazilganligini taʼkidladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) BMTTDning gender masalalari boʻyicha eksperti Nadiya Taxerni qabul qildi. Nadiya Taxer parlament Ombudsmani faoliyatining asosiy yoʻnalishlari, mamlakat hududida olib borilayotgan ayollar huquqlari boʻyicha monitoring, BMTTDning Oʻzbekistondagi vakolatxonasi va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan olib borilayotgan hamkorlik bilan tanishib chiqdi. N. Taxer oʻzining mamlakatimizga tashrifidan maqsadi toʻgʻrisida axborot berdi va hamkorlik istiqbollari, mamlakatdagi gender siyosati, ayollar huquqlarini taʼminlashda Ombudsman institutining ishtiroki, BMTTD tomonidan ishlab chiqilayotgan ushbu mavzudagi loyihada ombudsmanning ishtirok etish imkoniyatlari toʻgʻrisida bir qancha savollar berdi.

2009-yil 8-sentabrda Demokratik institutlar va inson huquqlari boʻyicha byuro (DIIHB/EXHT) direktori Yanez Lenarchich Inson huquqlari boʻyicha vakil ishtirokida Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Spikeri D. Toshmuhamedova qabulida boʻldi. Oʻzbekiston tomonidan uchrashuvda ishtirok etuvchilar parlamentning quyi palatasi, Ombudsman instituti faoliyati, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga boʻlgʻusi saylovlar toʻgʻrisida axborot taqdim etdilar.

Oʻzbekiston Respublikasining EHXT maqomi ostidagi hududda joylashganligi, DIIHB/EXHTning obroʻyi va xalqaro hamjamiyatda inson huquqlarini taʼminlashdagi taʼsiri, davlatimizning demokratiya yoʻlini tanlaganligi va muloqot muhitini qoʻllab-quvvatlashi eʼtiborga olingan holda Ombudsman Kotibiyatining ikki vakili — M. Usmonov va T. Motornyuk Bishkek shahrida boʻlib oʻtgan “Markaziy Osiyo mamlakatlarida birlashmalar erkinligi” mavzuida oʻtkazilgan mintaqaviy davra suhbatida ishtirok etdilar va maʼruza qildilar. Oliy Majlis Ombudsmani vakillari mamlakatimizda fuqarolik institutlarining rivojlanishi, jamiyat hayoti va davlatni boshqarishda siyosiy partiyalar oʻrnining oʻsib borishi, ijtimoiy yoʻnalishdagi NNTlar uchun berilgan imtiyozlar, ijtimoiy sektor uchun moslashuvchan soliq tizimi, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga berilgan hokimiyat vakolatlari, davlat organlari va ijtimoiy sektorning monitoring tadqiqotlarini olib borishdagi birgalikdagi harakatlari, Oʻzbekiston Ekologik harakatining parlament faoliyatidagi ishtiroki, turmushning barcha sohalarida amalga oshirilayotgan islohotlar toʻgʻrisida axborot berdilar. Ushbu axborot boshqa Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kelgan delegatsiyalar tomonidan ijobiy qabul qilindi. U Markaziy Osiyo mamlakatlarida qonunchilik va demokratik institutlarning turli xil tezlikdagi rivojlanish jarayonida Oʻzbekiston ijobiy oʻsishga va, shubhasiz, ustunlikka ega ekanligini koʻrsatdi.

Oʻzbekistonda hokimiyatning vakillik organlariga saylovlar arafasida EHXT DIIHBning saylovlarni baholash missiyasi rahbari elchi Iolanda Brunyetti tashrif buyurdi. Uning tashrifidan maqsad siyosiy huquqlarni taʼminlash boʻyicha masalalarni muhokama qilishdan iborat boʻldi. Inson huquqlari boʻyicha vakil parlament Ombudsmani faoliyati, mintaqaviy vakillar faoliyati, mamlakat hududlarida inson huquqlari monitoringi, fuqarolar murojaatlarini koʻrib chiqish toʻgʻrisida qisqacha maʼlumot berib oʻtdi. EHXT, uning institutlari va mamlakatimizdagi missiyasi, boshqa xalqaro tashkilotlar bilan samarali hamkorlik alohida taʼkidlab oʻtildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) Kotibiyatining boshligʻi M.Usmonov Toshkent shahrida boʻlib oʻtgan “Oʻzbekiston — Yevropa Ittifoqi” adliya, ichki ishlar, inson huquqlari va shunga aloqador masalalar boʻyicha kichik qoʻmitasining oltinchi majlisida ishtirok etdi va bolalar huquqini taʼminlash muammolari, parlament Ombudsmani faoliyati, penitensiar tizim bilan hamkorlik masalalari toʻgʻrisida maʼruza qildi.

Yevropa Ittifoqi Komissiyasi (YIK) tashqi aloqalar boʻyicha Bosh direktoratidagi koʻmak dasturlari koordinatori I.Borgols boshchiligidagi YI Komissiyasi delegatsiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) tomonidan qabul qilindi. Uchrashuvda shuningdek “Yevropa uyi” boshligʻi P-P. Antunissens ishtirok etdi. YIK vakillari oʻzbek hamkorlar bilan olib borilayotgan ishlar, missiyaning maqsadi, Oʻzbekiston Hukumati va Yevropa Ittifoqi oʻrtasidagi maslahatlashuv bosqichida muhokama qilingan muammolar toʻgʻrisida maʼlumotlar berdilar hamda loyihalar va dasturlarni tuzishida Ombudsman tomonidan bildirilgan takliflar eʼtiborga olinishini aytdilar. Tashrif buyuruvchilar Ombudsman instituti faoliyatining amaliy jihatlari, uning xorijiy hamkorlari (EXHT, BSST, BMTTD, K. Adenauer nomidagi Fond, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi (XQXQ vakolatxonalari va boshqalar) bilan aloqalari xususida qiziqdilar.

Ombudsman ofisida Shveysariya Konfederatsiyasi tashqi ishlar vazirligining Birinchi siyosiy departamenti direktori Kristian Myovli boshchiligidagi delegatsiyasi qabul qilindi. Suhbat davomida davlat va jamiyatning barcha sohalarida oʻtkazilayotgan islohotlar, inson huquqlarini taʼminlash borasidagi davlat siyosatini amalga oshirish; parlament Ombudsmanining shakllanishi va rivojlanishi, jumladan qonunning qabul qilinishi; uning faoliyatining asosiy yoʻnalishlari; Ombudsman hududiy vakolatxonalari institutining ishlashi, shu jumladan ixtisoslashgan ombudsmanlar tashkil etilishi; mamlakat hududlarida inson huquqlarining turli sohalari boʻyicha monitoring olib borilishi; inson huquqlarini himoya qilish sohasida sud, huquqni muxofaza qiluvchi organlar, fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlik; Ombudsmanning xorijiy xamkasblari bilan, xususan, Shveysariya kantonlari ombudsmanlari bilan hamkorligi masalalari muhokama qilindi.

Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligining Favqulodda va muxtor elchisi Rupert Joy Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) tomonidan qabul qilindi. Vakil Ombudsman tomonidan 15 yil davomida qilingan ishlar, davlat organlari va jamoat tashkilotlari, shu jumladan Britaniya ombudsmanlari bilan hamkorlik, fuqarolar turli xildagi huquqlarining taʼminlanishi montoringi, hududiy vakolatxonalar faoliyati toʻgʻrisida gapirib berdi.

Ombudsman va Inson huquqlari boʻyicha Milliy markaz direktori A. Saidov tomonidan Norvegiya tashqi ishlar vazirligining vazir oʻrinbosari Elizabet Valos boshchiligidagi delegatsiyasi qabul qilindi. Qabul vaqtida davlat va jamiyat faoliyatining barcha sohalarida oʻtkazilayotgan islohotlar, inson huquqlarini taʼminlash borasidagi davlat siyosatini amalga oshirish masalalari muhokama qilindi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) Inson huquqlari boʻyicha Milliy markaz va parlament Qonunchilik palatasining Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini boshqarish organlari qoʻmitasi bilan birgalikda Niderlandiyaning MDH mamlakatlari va Oʻzbekistondagi Favqulodda va Muxtor elchisi Yan Paul Dirkseni uning iltimosiga binoan qabul qilindi va unga Oʻzbekistonda inson huquqlarini taʼminlash boʻyicha qilingan ishlar, demokratik institutlarning faoliyati, parlament va Ombudsman faoliyatining kelgusi davrdagi istiqbollari, milliy va xorijiy hamkorlar bilan aloqalar toʻgʻrisida maʼlumot berildi. Ombudsman Jeneva shahrida boʻlib oʻtadigan inson huquqlari boʻyicha BMT Kengashining 3-sessiyasida Oʻzbekiston tomonidan qilinadigan Universal maʼruzada aynan Niderlandiyaga tegishli boʻlgan, shu mamlakat ombudsmanlari bilan hamkorlik toʻgʻrisidagi jihatlar toʻgʻrisida alohida toʻxtalib oʻtdi. Elchi qabul uchun minnatdorchilik bildirdi va mamlakatning oddiy fuqarolari uchun hokimiyatning barcha boʻgʻinlariga kirish imkoniyatlari hamda Inson huquqlari boʻyicha vakil huzurida bolalar huquqi boʻyicha boʻlim tashkil etilayotganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotning qanchalik ishonchliligiga doir bir qancha savollar bilan murojaat qildi.

Germaniyalik hamkorlar bilan uzoq yillik hamkorlik davom ettirildi, Germaniya Federativ Respublikasining Oʻzbekistondagi Favqulodda va muxtor elchisi Matias Mayer, shu diplomatik missiyaning va mamlakatimizda akkreditatsiyadan oʻtgan Germaniya siyosiy fondlarining xodimlari bilan uchrashuvlar oʻtkazildi. Uchrashuvlar davomida Inson huquqlari boʻyicha vakil Oʻzbekistonda inson huquqlarini taʼminlash boʻyicha amalga oshirilgan ishlar, xorijiy hamkorlar, shu jumladan Germaniya davlat va jamoat tuzilmalari bilan yaqin istiqboldagi hamkorlikni tahlil qilib, fikr ayirboshlash va turli xildagi tadbirlar oʻtkazishni davom ettirishni taklif qildi.

Shu tariqa, mamlakatda penitensiar muassasalar xodimlari va Ombudsman mintaqaviy vakillarining ishchi guruhlari aʼzolari uchun hamkor tashkilotlar bilan oʻzaro hamkorlik sohasiga oid yoʻnalishlar boʻyicha K. Adenauer nomidagi Fond vakolatxonasi bilan birgalikda “Nazoratni tashkil etish va mahkumlar huquqlariga rioya etilishi sohasida jazoni ijro etish tizimini takomillashtirish” mavzuida yakunlovchi sayyor seminar-konferensiya oʻtkazildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili bilan bir qator ombudsmanlar oʻrtasidagi hamkorlik toʻgʻrisida tuzilgan bitimlarni amalga oshirish doirasida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili boshchiligida tarkibida Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzolari, Ombudsmanning Namangan va Sirdaryo viloyatlari, Toshkent shahri boʻyicha mintaqaviy vakillari, Kotibiyat xodimlari boʻlgan delegatsiyaning Bolgariya va Finlyandiyaga tashrifi boʻlib oʻtdi. Mazkur tashrif EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatorining “Oʻzbekiston Respublikasi Ombudsmani institutining rivojlanishiga koʻmaklashuv. IV bosqich” loyihasi doirasida amalga oshirildi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili delegatsiyasining Finlyandiya va Bolgariya ombudsman institutlariga oʻquv tashrifi hamkasblarni Oʻzbekiston Ombudsmani faoliyatining tajribasi bilan, mamlakatni, ijtimoiy-siyosiy hayotni yangilash va modernizatsiya qilish boʻyicha islohotlar, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov tomonidan taʼriflab berilgan Oʻzbekistonda jahon moliyaviy inqirozi oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar dasturi bilan tanishtirish imkoniyatini berdi. EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatorining Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili instituti faoliyatini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha loyihasi doirasida mintaqaviy vakillar va Oʻzbekiston Ombudsmani Kotibiyati xodimlarining har yili Yevropa mamlakatlaridagi hamkasblari huzuriga qilayotgan tashriflari ombudsmanlar faoliyati toʻgʻrisida xabardorlik darajasini oshirmoqda, faoliyatlar boʻyicha tajriba almashishga hamda inson huquqlarini himoya qilish va unga rioya etishga doir ishlarning samaradorligini oshirishga yordam bermoqda.

Oʻzbekiston parlament Ombudsmanining xorijiy hamkori boʻlgan Ozarbayjon Respublikasining Inson huquqlari boʻyicha vakili taklifiga binoan Milliy inson huquqlari kuniga bagʻishlab, YUNESKO homiyligida 2009-yil 17 — 19-iyun kunlari Boku shahrida oʻtkazilgan “Bioetika, inson huquqlari va yangi texnologiyalar: reproduktiv sogʻliqning huquqiy jihatlari va oilani rejalashtirish” mavzuidagi xalqaro konferensiya ishida Ombudsman Kotibiyati rahbari ishtirok etdi.

Oliy Majlis Ombudsmanining birinchi xorijiy hamkori boʻlgan Polsha Fuqarolar huquqlari boʻyicha vakili bilan sammitlar jarayonidagi shaxsiy aloqalar, diplomatik kanallar orqali axborot va adabiyotlar almashishlar vositasida aloqalar davom ettirildi. Masalan, 2009-yilning 17-iyulida Polsha Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi Muvaqqat ishonchli vakili Eji Stankevich qabul qilindi. Qabul paytida milliy va xorijiy hamkorlar, shuningdek Polsha Respublikasining Fuqarolar huquqlari boʻyicha vakili bilan hamkorlik, “Oʻzbekiston-Polsha” Doʻstlik Jamiyati faoliyati toʻgʻrisida fikrlashildi.

Ijtimoiy himoyaga muhtoj toifadagi shaxslar — mahkumlar, hibsdagilar va tergovdagilar muammolari bilan shugʻullanuvchi xalqaro gumanitar tashkilot — XQXQ bilan munosabatlar rivojlandi. Mazkur tashkilotning Markaziy Osiyo boʻyicha rahbari Iv Jovannoni bilan uchrashuv boʻlib oʻtdi. Uchrashuv davomida Ombudsman parlament Ombudsmani institutining tashkil topishi va rivojlanishi, Ombudsmanning mintaqaviy vakillari faoliyati, mahkumlar huquqlari monitoringi, xorijiy hamkorlar va xalqaro tashkilotlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, xususan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jazoni ijro etish bosh boshqarmasi bilan hamkorlik toʻgʻrisida soʻzlab berdi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari Davlat kotibining Janubiy va Markaziy Osiyo ishlari boʻyicha yordamchisi oʻrinbosari Jorj Krol qabul qilindi. Qabul davomida inson huquqlarini taʼminlash, Inson huquqlari boʻyicha vakil faoliyati, mamlakat hududida oʻtkazilayotgan inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishi monitoringi, milliy va xorijiy hamkorlar bilan hamkorlik, inson huquqlari sohasidagi xorijiy, shuningdek amerikalik hamkorlar bilan aloqalar toʻgʻrisida gapirib berildi.

Oʻzbekiston — Amerika muloqotini davom ettirish doirasida Ombudsman Kotibiyatida AQShning Oʻzbekistondagi elchixonasi ikkinchi kotibi X. Tomas bilan uchrashuv boʻlib oʻtdi. Uchrashuv chogʻida parlament Ombudsmani faoliyatining asosiy yoʻnalishlari, mintaqaviy vakillar instituti, mamlakat hududida oʻtkazilayotgan inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishi monitoringi, milliy va xorijiy hamkorlar bilan olib borilayotgan hamkorlik toʻgʻrisida soʻzlar berildi.

Hisobot yilida Ombudsman va uning mintaqaviy vakillari elchilar, rasmiy delegatsiyalar, chet davlatlar va xalqaro tashkilotlar, xorijiy nohukumat va inson huquqlarini himoya qilish tashkilotlari vakillarining 35 ta qabulini oʻtkazdilar va ularda ishtirok etdilar.

EXHTning Oʻzbekistondagi loyihalari Koordinatori koʻmagida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili tomonidan xalqaro ishtirokchilar ishtirokida “Himoyaga boʻlgan huquq: amaliyot va muammolar” mavzuida davra suhbati oʻtkazildi. Mazkur tadbir avvalida davlat hokimiyatining turli tarmoqlari tuzilmalari: Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman), Inson huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy markazi, Sud qonunchiligini demokratlashtirish va liberallashtirish hamda sud tizimining mustaqilligini taʼminlash tadqiqot markazi oʻrtasida hamkorlik toʻgʻrisida bitimni imzolash marosimi oʻtkazildi. Davra suhbatida Milliy demokratik institut (AQSh) dan kelgan ekspert R.Glaubning chiqishida va tarqatilgan materiallarda fuqarolarning, shu jumladan mahkumlarning himoyaga boʻlgan huquqlarini taʼminlash sohasidagi xalqaro tajriba keng yoritib berildi.

Hisobot yilida Ombudsman kutubxonasiga XOI, EOI, OOA, YI Ombudsmanidan, Ozarbayjon, Bolgariya, Tailand, Vengriya, Finlyandiya ombudsmanlari va inson huquqlari boʻyicha institutlari ofislaridan, boshqa mamlakatlardan, shuningdek, EXHT, BSST, XQXQ va boshqa tashkilotlardan materiallar kelib tushdi.

Yuqorida bayon qilinganlardan koʻrinib turibdiki, Ombudsmanning xalqaro hamkorligini rivojlantirish ustuvorliklarida xalqaro tashkilotlar, xalqaro ombudsmanlar muassasalari va inson huquqlari boʻyicha institutlar doirasida hamkorlikni yanada faollashtirish; ikki tomonlama hamkorlik; Oʻzbekiston Respublikasining inson huquqlari sohasidagi xalqaro majburiyatlarini bajarishi masalalari boʻyicha monitoring va tahlil qilish; Oʻzbekistonda inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish boʻyicha davlat siyosatini xorijda targʻib qilish yoʻnalishlari saqlanib qoldi.

Xulosa

Hisobot davrida Vakilning faoliyati Oʻzbekistonda huquqlarni taʼminlash tizimini takomillashtirishda ishtirok etish boʻyicha ilgari ishga solinmagan yangi imkoniyatlardan foydalanish orqali Ombudsman ishlari koʻlamining kengayganligi bilan xarakterlanadi. Bunga koʻp jihatdan mamlakat rahbariyati hamda parlament palatalarining siyosiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashi, hamkorlarning koʻmagi, jamoatchilik tuzilmalari aʼzolari va Ombudsman instituti xodimlarining mahorati, faoliyatda toʻplangan tajriba, inson huquqlari sohasidagi ahvolni doimiy ravishda tahlil qilish, inson huquqlarini himoya qilish muammolarini hal etish va ishlar natijalari boʻyicha oʻz amaliyotini xalqaro tajriba bilan taqqoslash yordamida erishildi.

Inson huquqlari boʻyicha vakilning 2009-yildagi faoliyati parlament ikkala palatasi bilan samarali hamkorlik olib borishning yangi imkoniyatlarini, fuqaro huquqlari va erkinliklarini taʼminlash boʻyicha barcha milliy institutlarning saʼy-harakatlarini jipslashtirish yoʻllari va shakllarini, jamoatchilik monitoringi va huquqni qoʻllashni nazorat qilish tizimini shakllantirishda aholini huquqiy xabardor qilish hamda faollashtirish boʻyicha fuqarolik jamiyati tuzilmalari bilan oʻzaro hamkorlik qilish ahamiyatga molik ekanligini koʻrsatdi.

Jahonda Ombudsman instituti tashkil topganligining 200 yilligiga bagʻishlangan tadbirda hamda boshqa xorijiy va xalqaro tashkilotlarning tadbirlarida ishtirok etishi shuni koʻrsatdiki, rivojlanishning tanlangan yoʻnalishi jahondagi koʻplab ombudsman institutlari sinovidan oʻtgan faoliyat usullari bilan hamoxang olib borilmoqda va bu Oʻzbekistonda huquqiy davlat qurilishining barcha bosqichlari davomida samarali boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining 2009-yilda Osiyo Ombudsmanlari Assotsiatsiyasiga toʻla huquqli aʼzo boʻlib kirishi Oʻzbekistonning xalqaro obroʻsini koʻtarish, uning demokratik intilishlari uchun hamda mamlakatda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash hamda himoya qilish sohasidagi davlat siyosatini chuqurlashtirish boʻyicha vazifalarini samarali amalga oshirish uchun muhim strategik ahamiyatga egadir.

Kelgusi davrda va istiqboldagi faoliyatida yangi choʻqqilarga erishish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) quyidagilarni birinchi darajali vazifalar deb hisoblaydi:

2010-yil “Barkamol avlod yili” va BMT tomonidan Inson huquqlari madaniyati oʻn yilligi deb eʼlon qilinganligini hisobga olib, Oʻzbekistonda demokratik jarayonlar chuqurlashayotgan sharoitda barcha toifadagi inson huquqlarini taʼminlash;

inson huquqlarini ragʻbatlantirish, inson huquqlari madaniyatini shakllantirishda davlat organlari bilan hamkorlikni yanada kuchaytirish va chuqurlashtirish;

aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirishda faol ishtirok etish;

Oʻzbekiston fuqarolarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash hamda himoya qilish sohasidagi davlat siyosatini amalga oshirish va ilgari surish maqsadida milliy va xorijiy hamkorlar bilan hamkorlikni kengaytirish.