Taʼlim sohasida kamsitishga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi

14.12.1960

Konvensiya

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari bilan shugʻullanuvchi tashkilotning bosh konferensiyasida 1960-yil 14-dekabrdagi oʻn birinchi sessiyada qabul qilingan.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari bilan shugʻullanuvchi tashkilotning bosh konferensiyasi, Parij, 1960-yil 14-noyabrdan 15-dekabrgacha oʻn birinchi sessiyasi yigʻilishida,

eslatib oʻtamiz, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi kamsitishga yoʻl qoʻymaslik tamoyilini tasdiqlaydi va har kimning taʼlim olish huquqini eʼlon qilganini.

Taʼlim sohasida tahqirlash (haq-huquqini cheklash) — bu deklaratsiyada koʻrsatilgan huquqlarning buzilishiga olib kelishini tasdiqlashini inobatga olib,

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari bilan shugʻullanuvchi tashkilotning Nizomiga binoan, inson huquqlarining umumbashariy hurmatini va hamma uchun taʼlim olishning teng huquqliligini taʼminlash maqsadida millatlar oʻrtasida hamkorlikni yoʻlga qoʻyishga intilayotganini hisobga olib,

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari bilan shugʻullanuvchi tashkilotning alohida mamlakatlarda qabul qilingan taʼlim tizimining xilma-xilligiga asoslanib, nafaqat taʼlim sohasidagi har xil kamsitish masalalarini bartaraf etishi, balki imkoniyatlarning tengligi va barchaga teng munosabatda boʻlishni taʼminlashi kerakligini tan olib,

taʼlim jarayonidagi kamsitishning turli jihatlari boʻyicha mazkur sessiyaning kun tartibidagi 17.1.4-bandiga kiritilgan masala boʻyicha takliflar olib,

Oʻninchi sessiyada qabul qilingan qarorni hisobga olib, bu masala xalqaro Konvensiya mavzusi boʻlishi kerakligi belgilanib, tashkilotga aʼzo davlatlariga tavsiyalar bergan holda,

1960-yil 14-dekabrda mazkur Konvensiya qabul qilindi.

1-modda

1. Ushbu Konvensiyada “tahqirlash” (haq-huquqini cheklash) iborasi irqi, rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy holati va iqtisodiy holati, millati, ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼiy nazar har qanday cheklash, farqlash yoki imtiyoz imkoniyatlaridan mahrum qilish masalalarini oʻz ichiga oladi.

Taʼlim sohasida tenglikni buzish quyidagi holatlarda namoyon boʻladi:

a) har qanday shaxs yoki guruhlar uchun biron-bir darajadagi yoki turdagi taʼlim olish imkoniyatidan mahrum qilish;

b) har qanday shaxs yoki guruhlarning taʼlim olish imkoniyatlarini past darajadagi taʼlim sifati bilan chegaralash;

d) har qanday shaxs yoki guruhlar uchun alohida taʼlim tizimlari yoki oʻquv muassasalarini yaratish yoki borlaridan foydalanish jihatlari bundan mustasno, bu esa, Konvensiyaning 2-moddasida nazarda tutilgan;

e) shaxs yoki guruhlarning qadr-qimmatiga mos kelmaydigan holatlarga tushirish.

2. Mazkur Konvensiyada “taʼlim” atamasi taʼlimning barcha turlari va bosqichlariga taalluqli boʻlib, taʼlim olish imkoniyatlari, taʼlim darajasi, sifati va u oʻtkaziladigan sharoitlarni oʻz ichiga oladi.

2-modda

Ushbu Konvensiyaning 1-moddasida berilgan holatlar ayrim davlatlardagi taʼlimning oʻziga xos jihatlarida kamsitish hisoblanmaydi, bular:

a) har xil jinsdagi talabalar uchun taʼlim tizimida yoki taʼlim muassasalarda taʼlim teng tarzda taqdim etilsa, ulardagi oʻqituvchilar bilim, malakalari bir xil boʻlsa, sifatli bino va jihozlar mutanosib boʻlsa, shuningdek, bir xil dasturlarni oʻrganishga sharoit yaratilsa, alohida taʼlim tizimlari yoki oʻquv muassasalarini yaratish va ularga taʼlimni, faoliyatni amalga oshirish;

b) diniy yoki til sabablarga koʻra, oʻquvchilarning ota-onalari yoki ularning vasiylari tanloviga muvofiq, shuningdek, taʼlim tizimida roʻyxatdan yoki ushbu muassasalarga qabul qilish ixtiyoriy boʻlsa va ular tomonidan beriladigan bilim vakolatli taʼlim organlari tomonidan belgilangan yoki tasdiqlangan standartlarga mos kelsa, shunda bir xil darajadagi taʼlim beradigan tizimlar yoki taʼlim muassasalarini tashkil etish va ularni qoʻllab-quvvatlash;

Maʼlum bir guruhni istisno qilmagan holda, davlat tomonidan berilgan taʼlimiy vazifalarni amalga oshirish, ularda qoʻshimcha imkoniyatlarni yaratish, taʼlim jarayonini vakolatli organlar tomonidan belgilangan yoki tasdiqlangan standartlarga muvofiq, xususan, bir xil darajadagi taʼlim standartlari boʻyicha tashkil etilish yuzasidan xususiy taʼlim muassasalarini yaratish va ularni faoliyatini amalga oshirish.

3-modda

Konvensiyada belgilangan kamsitish holatlarini bartaraf etish yoki oldini olishda ushbu Konvensiyadagi ishtirokchi davlatlari zimmasiga quyidagilar belgilanadi:

a) taʼlim sohasidagi kamsitishga oid barcha qonun hujjatlari va maʼmuriy buyruqlarni bekor qilish va maʼmuriy amaliy holatlarga chek qoʻyish;

b) agar kerak boʻlsa, taʼlim muassasalariga taʼlim oluvchilarni qabul qilishda har qanday kamsitishga holatlarini bartaraf etish uchun zarur boʻlgan qonuniy choralarni qabul qilish;

d) oʻquv toʻlovlari, stipendiyalar va talabalarga boshqa yordam yoki chet elda oʻqishni davom ettirish uchun zarur boʻlishi mumkin boʻlgan ruxsat va imtiyozlar borasida hech qanday tafovutlarni boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik. Davlat organlari tomonidan mamlakat fuqarolarini taʼlim olishda haq-huquqini cheklash joiz emas. Taʼlim oluvchilarning erishgan muvaffaqiyati yoki ehtiyojlari asosidagi farqlanishlar bundan mustasno;

e) davlat idoralari tomonidan taʼlim muassasalariga muayyan turdagi yordam koʻrsatadigan hollarda — taʼlim oluvchilarni faqatgina maʼlum bir guruhga mansublarga imtiyozlarni berish yoki cheklovlarni oʻrnatishga yoʻl qoʻymaslik;

f) oʻz hududida istiqomat qiluvchi chet el fuqarolariga oʻz fuqarolari kabi taʼlim olish imkoniyatini berish.

4-modda

Ushbu Konvensiyadagi ishtirokchi-davlatlar, taʼlim sohasida imkoniyatlar va munosabatlarning tengligini amalga oshirish uchun milliy sharoit va urf-odatlarga mos keladigan davlat siyosatini shakllantirish, ishlab chiqish va amalga oshirish majburiyatini oladi, xususan:

a) boshlangʻich taʼlimni majburiy va bepul qilish; Umumiy oʻrta taʼlimni variativ shaklarini yaratish va uni hamma uchun ochiq qilish; toʻliq tenglik asosida va har kimning qobiliyatiga koʻra oliy taʼlimni hamma uchun ochiq qilish; taʼlimdagi barcha qonuniy majburiyatlarning bajarilishini taʼminlash;

b) barcha davlat taʼlim muassasalarida bir xil darajadagi taʼlim va taʼlim sifati boʻyicha teng sharoitlarni taʼminlash;

d) boshlangʻich taʼlimni tugatmagan yoki toʻliq tugatish imkoniyati boʻlmaganlarga, ularning qobiliyatlariga mos ravishda ragʻbatlantirish va rivojlantirish taʼlim usullari orqali oʻqishni davom ettirishlariga imkoniyat yaratish;

e) haq-huquqini cheklanmagan holda oʻqituvchilik kasbiga tayyorlash.

5-modda

1. Mazkur Konvensiya tarafdorlari boʻlgan Davlatlar quyidagicha hisoblashadi:

a) taʼlim inson shaxsining toʻliq rivojlanishiga hamda inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilishga qaratilgan boʻlishi lozim; u barcha xalqlar va barcha irqiy yoki diniy guruhlar oʻrtasida oʻzaro tushunish, bagʻrikenglik va doʻstlik, shuningdek, Birlashgan Millatlar tashkiloti tinchlikparvar faoliyatini rivojlantirishga koʻmaklashish kerak;

b) ota-onalar va, zarur holatlarda, huquqiy vasiylar, birinchidan, oʻz farzandlarini nafaqat davlat taʼlim muassasalariga, balki har bir Davlat qonun hujjatlarida belgilangan chegaralar doirasida, vakolatli taʼlim organlari tomonidan rasmiylashtirilgan yoki tasdiqlangan minimal talablarga javob beradigan nodavlat taʼlim muassasalariga erkin yuborishi, va, ikkinchidan, oʻz eʼtiqodiga muvofiq bolalarni diniy va axloqiy tarbiya bilan taʼminlashi lozim;

hech bir shaxs va bir butun holdagi guruh aʼzolariga oʻz eʼtiqodlariga mos kelmaydigan diniy tarbiyani singdirishga harakat qilinmasligi kerak;

s) milliy ozchilikni tashkil qiladigan guruh aʼzolari maktablarni boshqarish, shu jumladan, oʻz taʼlim ishlarini olib borish huquqiga ega deb tan olinishi kerak va har bir davlatning taʼlim siyosatiga muvofiq, oʻz tilidan foydalanishi yoki uni oʻrgatishi mumkin, ammo:

i) bu huquqni amalga oshirish milliy ozchilikni tashkil etadigan guruhga mansub shaxslarning butun jamoa madaniyati va tilini tushunishiga va uning faoliyatida ishtirok etishiga toʻsqinlik qilmaydi va u mamlakat suverenitetiga putur yetkazmaydi;

ii) bunday maktablarda taʼlim darajasi vakolatli organlar tomonidan belgilangan yoki tasdiqlangan umumiy darajadan past emas; va

iii) bunday maktablarga qatnash ixtiyoriydir.

2. Ushbu Konvensiya tarafdorlari boʻlgan davlatlar ushbu moddaning 1-bandida belgilangan tamoyillarning qoʻllanilishini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻrish majburiyatini oladilar.

6-modda

Ushbu Konvensiyani qoʻllashda, uning taraflari boʻlgan davlatlar, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkilotining Bosh konferensiyasi taʼlimdagi kamsitishning turli jihatlariga qarshi kurash choralarini aniqlash va ushbu sohada teng imkoniyat va munosabatni taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni aniqlash uchun qabul qilishi mumkin boʻlgan tavsiyalarni hisobga olish majburiyatini oladi.

7-modda

Ushbu Konvensiyaga aʼzo davlatlar, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkilotining Bosh konferensiyasiga, Konferensiya tomonidan belgilanadigan vaqt va shaklda, qonun chiqaruvchi, maʼmuriy va boshqa choralar taqdim etayotgani toʻgʻrisida davriy hisobotlarda hisobot berishadi, ular ushbu Konvensiyani amalga oshirish uchun, xususan, 4-moddada koʻrsatilgan milliy siyosatni shakllantirish va rivojlantirish, erishilgan natijalar va ushbu siyosatni amalga oshirishda duch kelgan toʻsiqlarni oʻz zimmalariga oladilar.

8-modda

Agar mazkur Konvensiyaning tarafdorlari boʻlgan ikki yoki undan ortiq davlatlar oʻrtasida uni talqin qilish va qoʻllash borasida kelishmovchiliklar yuzaga kelsa va bu kelishmovchiliklar muzokaralar yoʻli bilan hal qilinmasa, tomonlarning iltimosiga binoan, agar boshqa kelishuv vositalari mavjud boʻlmasa, Xalqaro sudga qaror chiqarishi uchun yuboriladi.

9-modda

Mazkur Konvensiyaga nisbatan hech qanday qoʻshimcha izohlarga yoʻl qoʻyilmaydi.

10-modda

Mazkur Konvensiya ikki yoki undan ortiq davlatlar oʻrtasida tuzilgan bitimlar tufayli shaxslar yoki guruhlar foydalanishi mumkin boʻlgan huquqlarga, agar bu huquqlar Konvensiya qoidalariga yoki ruhiga zid boʻlmasa, zarar yetkazmaydi.

11-modda

Ushbu Konvensiya ingliz, ispan, rus va fransuz tillarida tuzilgan boʻlib, ushbu toʻrt matn ham bir xil kuchga ega.

12-modda

1. Mazkur Konvensiya taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha Birlashgan Millatlar Tashkilotining aʼzo davlatlari Konstitutsiyasida koʻzda tutilgan tartibda ratifikatsiya yoki qabul qilinadi.

2. Qabul qilish haqidagi ratifikatsiya yorliq yoki aktlarini saqlash uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha Bosh direktoriga topshiriladi.

13-modda

1. Ushbu Konvensiyaga Taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻlmagan har qanday davlat Ijroiya Kengashining tashkilotga aʼzo boʻlish haqidagi taklifini olgandan soʻng qoʻshilishi mumkin.

2. Aʼzo boʻlish aʼzo boʻlish haqidagi aktni Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha Bosh direktoriga saqlash uchun topshirish orqali amalga oshiriladi.

14-modda

Mazkur Konvensiya qabul qilish yoki aʼzo boʻlish haqidagi uchinchi ratifikatsiya yorligʻi yoki akti saqlashga topshirilgandan kundan boshlab, faqat saqlash uchun qabul qilish yoki aʼzo boʻlish toʻgʻrisidagi ratifikatsiya aktini belgilangan kun yoki undan oldin topshirgan davlatlarga nisbatan uch oydan soʻng kuchga kiradi. Boshqa har qanday davlatga nisbatan Konvensiya saqlash uchun qabul qilish yoki aʼzo boʻlish toʻgʻrisidagi ratifikatsiya aktini topshirgach, uch oydan soʻng kuchga kiradi.

15-modda

Ushbu Konvensiyaga aʼzo davlatlar uning taʼsiri nafaqat oʻz metropolisi hududiga, balki tashqi aloqalari uchun javobgar boʻlgan barcha oʻz-oʻzini boshqarmaydigan qaram, mustamlaka va boshqa hududlarga ham taalluqli ekanligini tan oladilar; ular, agar zarurat boʻlsa, ushbu hududlarda Konvensiyaning bajarilishini taʼminlash uchun ratifikatsiya, qabul qilish yoki aʼzo boʻlish paytida, hatto undan oldin ham, ushbu hududlarning hukumatlari yoki vakolatli organlari bilan maslahatlashishga va bu haqda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Konvensiya amalga oshiriladigan hududlar boʻyicha Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti Bosh direktorini xabardor (notifikatsiya) qilishga majburdirlar. Ushbu notifikatsiya olingan kundan boshlab uch oy oʻtgach kuchga kiradi.

16-modda

1. Ushbu Konvensiyaga aʼzo har bir davlat oʻz nomidan yoki tashqi aloqalari uchun javobgar boʻlgan har qanday hudud nomidan uni bekor qilishi mumkin.

2. Bekor qilish uchun bekor qilish toʻgʻrisida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti Bosh direktoriga yozma dalolatnoma taqdim etiladi.

3. Bekor qilish bekor qilinganlik toʻgʻrisidagi dalolatnoma olinganidan soʻng oʻn ikki oy oʻtgach kuchga kiradi.

17-modda

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkilotining Bosh direktori 13-moddada koʻrsatilgan tashkilotga aʼzo davlatlarni va aʼzo boʻlmagan davlatlarni 12 va 13-moddalarida koʻrsatilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha qabul yoki aʼzolik toʻgʻrisidagi, shuningdek, 15 va 16-moddalarda koʻrsatilgan tatbiq etish va bekor qilish haqidagi hujjatlarning tasdiqlanganligini, saqlanganligini xabardor qiladi.

18-modda

1. Bu Konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkilotining bosh anjumani tomonidan qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Biroq, uning qayta koʻrib chiqilgan matni faqat qayta koʻrib chiqilgan Konvensiyaga aʼzo boʻlgan davlatlarda majburiydir.

2. Agar bosh anjuman ushbu Konvensiyani toʻliq yoki qisman qayta koʻrib chiqish natijasida yangi Konvensiyani qabul qilgan boʻlsa va agar yangi Konvensiyada boshqa koʻrsatmalar boʻlmasa, eski Konvensiya qayta koʻrib chiqilgan matnni oʻz ichiga olgan yangi Konvensiya kuchga kirgandan boshlab tasdiqlash, qabul qilish yoki aʼzo boʻlish uchun yopiq hisoblanadi.

19-modda

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 102-moddasiga muvofiq, ushbu Konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti Bosh direktorining iltimosiga binoan Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kotibiyatida roʻyxatga olinadi.

Parijda 1960-yil 15-dekabrda 11-sessiya yigʻinida bosh anjuman raisi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti Bosh direktori tomonidan ikkita haqiqiy nusxadagi Konvensiya imzolangan; bu nusxalar Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti arxivida saqlanadi va tegishli tarzda tasdiqlangan nusxalari 12 va 13-moddalarda koʻrsatilgan barcha davlatlarga, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkilotiga yuborilgan.

Yuqoridagi matn, Konvensiyaning Parijda 11-sessiyada boʻlib oʻtgan va 1960-yil 15-dekabrda tugagan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, ilm-fan va madaniyat tashkiloti bosh anjumanining asl matni hisoblanadi.

Asos sifatida ushbu Konvensiyaning 1960-yil 15-dekabrda imzolanganligini koʻrsatish mumkin.

(imzolar)