Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida (54-son)

05.02.1999

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq hamda daromadlar va xarajatlarni buxgalteriyada hisobga olishning yagona uslubiyotini taʼminlash uchun Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi bir oy muddatda:

meʼyorlanadigan xarajatlar normativlarini tasdiqlash toʻgʻrisidagi qaror loyihasini ishlab chiqsin va Vazirlar Mahkamasiga kiritsin;

mazkur qaror bilan tasdiqlangan Nizomga sharhni ishlab chiqsin va eʼlon qilsin;

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi bilan birgalikda koʻrsatib oʻtilgan Nizomning soliq solishning soddalashtirilgan shaklini qoʻllovchi kichik korxonalar hamda yuridik shaxs boʻlmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslar tomonidan qoʻllanilishi boʻyicha yoʻriqnomani ishlab chiqsin va tasdiqlasin;

vazirliklar va idoralar bilan birgalikda idoraviy normativ hujjatlarning qayta koʻrib chiqilishini hamda mazkur qarorga muvofiqlashtirilishini taʼminlasin.

3. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobi va hisoboti toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash hamda buxgalteriya hisoboti schyotlari tizimini takomillashtirish haqida” 1994-yil 26-martdagi 164-son qarorining 1, 2 va 3-bandlari (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1994-yil, 3-son, 19-modda);

Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 26-martdagi 164-son qaroriga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida” 1995-yil 18-dekabrdagi 461-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1995-yil, 12-son, 48-modda).

4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazirning oʻrinbosari B.S. Hamidov zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining Raisi I. KARIMOV

Toshkent sh.,

1999-yil 5-fevral,

54-son

Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan TASDIQLANGAN

Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida

NIZOM

UMUMIY QOIDALAR

Mazkur Nizom xoʻjalik yurituvchi subyektlar — yuridik shaxslarning, shuningdek yuridik shaxs boʻlmagan holda tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslarning mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarini aniqlashning yagona metodologik asoslarini belgilaydi.

Nizom buxgalteriya hisobi va soliq solish maqsadlarida xarajatlarni hisoblab chiqishda paydo boʻladigan tafovutlar hisobga olingan holda ishlab chiqilgan. Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning raqobatbardoshliligini aniqlash maqsadida ular faoliyatining xarajatlarini hisoblab chiqish va moliyaviy natijalarini aniqlash buxgalteriya hisobining asosiy maqsadi hisoblanadi.

Nizomda xarajatlarni guruhlash va moliyaviy natijalarni shakllantirishning asosiy qoidalari mavjuddir.

Mazkur Nizom asosida ayrim tarmoqlar xarajatlari tarkibi va ularni hisobga olish xususiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat soliq qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tegishli vazirliklar va idoralar xoʻjalik birlashmalari (korporatsiyalar, konsernlar, uyushmalar, kompaniyalar va boshqalar) tomonidan aniqlanadi.

A. MOLIYAVIY NATIJALARNI SHAKLLANTIRISH

Nizomda keltirilgan xarajatlar tasnifi eng avvalo buxgalteriya hisobida xarajatlarni toʻgʻri va toʻliq aks ettirishga, shuningdek xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisobotini tuzish uchun uning faoliyati moliyaviy natijalarini (foyda yoki zararni) aniqlashga yoʻnaltirilgandir.

Xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyatining moliyaviy natijalari foydaning quyidagi koʻrsatkichlari bilan tavsiflanadi:

— mahsulotni sotishdan olingan yalpi foyda, bu sotishdan olingan sof tushum bilan sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi:

YAF=SST-IT,

bunda,

YAF — yalpi foyda;

SST — sotishdan olingan sof tushum;

IT — sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi;

— asosiy faoliyatdan koʻrilgan foyda, bu mahsulotni sotishdan olingan yalpi foyda bilan davr xarajatlari oʻrtasidagi tafovut, va plyus asosiy faoliyatdan koʻrilgan boshqa daromadlar yoki minus boshqa zararlar sifatida aniqlanadi:

AFF = YAF-DX+BD-BZ,

bunda,

AFF — asosiy faoliyatdan olingan foyda;

DX — davr xarajatlari;

BD — asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar;

BZ — asosiy faoliyatdan koʻrilgan boshqa zararlar;

— xoʻjalik faoliyatidan olingan foyda (yoki zarar), bu asosiy faoliyatdan olingan foyda summasi plyus moliyaviy faoliyatdan koʻrilgan daromadlar va minus zararlar sifatida hisoblab chiqiladi:

UF=AFF+MD-MX,

bunda,

UF — umumxoʻjalik faoliyatidan olingan foyda;

MD — moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar;

MX — moliyaviy faoliyat xarajatlari;

— soliq toʻlangungacha olingan foyda, u umumxoʻjalik faoliyatidan olingan foyda plyus favqulodda (koʻzda tutilmagan) vaziyatlardan koʻrilgan foyda va minus zarar sifatida aniqlanadi:

STF=UF+FP-FZ,

bunda,

STF — soliq toʻlangungacha olingan foyda;

FP — favqulodda vaziyatlardan olingan foyda;

FZ — favqulodda vaziyatlardan koʻrilgan zarar;

— yilning sof foydasi, u soliq toʻlangandan keyin xoʻjalik yurituvchi subyekt ixtiyorida qoladi, oʻzida foydadan toʻlanadigan soliqni va minus qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa soliqlar va toʻlovlarni chiqarib tashlagan holda soliqlar toʻlangunga qadar olingan foydani ifodalaydi:

SF= STF-DS-BS,

bunda,

SF — sof foyda;

DS — foydadan toʻlanadigan soliq;

BS — boshqa soliqlar va toʻlovlar.

B. XOʻJALIK YURITUVCHI SUBYEKTNING MOLIYA-XOʻJALIK FAOLIYATI BILAN BOGʻLIQ XARAJATLAR ROʻYXATI

Mazkur Nizomga muvofiq mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritiladigan xarajatlar va davr xarajatlari roʻyxati:

xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyatining rentabelligini va bozor raqobatbardoshliligini aniqlash uchun mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish davomida xoʻjalik yurituvchi subyektda paydo boʻladigan barcha xarajatlar toʻgʻrisida buxgalteriya hisobi schyotlarida toʻliq va aniq axborot shakllantirilishi;

soliq solinadigan bazani toʻgʻri aniqlash maqsadida belgilanadi.

Mazkur Nizomga muvofiq barcha xarajatlar quyidagilarga guruhlanadi:

mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar:

a) bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar;

b) bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari;

v) boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan ustama xarajatlar;

ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydigan, biroq asosiy faoliyatdan olingan foydada hisobga olinadigan hamda davr xarajatlariga kiritiladigan xarajatlar:

a) sotish xarajatlari;

b) boshqarish xarajatlari (maʼmuriy sarf-xarajatlar);

v) boshqa operatsion xarajatlar va zararlar;

xoʻjalik yurituvchi subyektning umumxoʻjalik faoliyatidan olingan foyda yoki zararlarni hisoblab chiqishda hisobga olinadigan xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy faoliyati boʻyicha xarajatlari:

a) foizlar boʻyicha xarajatlar;

b) xorijiy valyuta bilan operatsiya boʻyicha salbiy kurs tafovutlari;

v) qimmatli qogʻozlarga qoʻyilgan mablagʻlarni qayta baholash;

g) moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar;

favqulodda zararlar, u foydadan olinadigan soliq toʻlangunga qadar foyda yoki zararlarni hisoblab chiqishda hisobga olinadi.

1. Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar tarkibi

Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish tannarxiga bevosita mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan, ishlab chiqarish texnologiyasi va uni tashkil etish bilan shartlangan xarajatlar kiritiladi. Ularga quyidagilar tegishli boʻladi: bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari, boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan ustama xarajatlar.

Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxini hosil qiluvchi xarajatlar ularning iqtisodiy mazmuniga koʻra quyidagi elementlar bilan guruhlarga ajratiladi:

ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlar qiymati chiqarib tashlangan holda);

ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan mehnatga haq toʻlash xarajatlari;

ishlab chiqarishga tegishli boʻlgan ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar;

asosiy fondlar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi;

ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan boshqa xarajatlar.

1.1. Ishlab chiqarish bilan bogʻliq moddiy xarajatlar

Ishlab chiqarish bilan bogʻliq moddiy xarajatlarga quyidagilar tegishli boʻladi:

1.1.1. Ishlab chiqariladigan mahsulotning asosini tashkil etib uning tarkibiga kiradigan yoki mahsulot tayyorlashda (ishlarni bajarishda, xizmatlar koʻrsatishda) zarur tarkibiy qism hisoblangan chetdan sotib olinadigan xom ashyo va materiallar.

1.1.2. Normal texnologiya jarayonini taʼminlash va mahsulotlarni oʻrash uchun mahsulot (ishlar, xizmatlar) yoki boshqa ishlab chiqarish ehtiyojlariga sarflanadigan (asbob-uskunalar, binolar, inshootlar va boshqa asosiy vositalar sinovini oʻtkazish, nazorat qilish, saqlash, tuzatish va ulardan foydalanish) uchun ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan xarid qilinadigan materiallar, shuningdek asbob-uskunalarni tuzatish uchun ehtiyot qismlar, inventarlarning, xoʻjalik buyumlarining va asosiy vositalarga kirmaydigan boshqa mehnat vositalarining qiymati.

1.1.3 Sotib olinadigan, kelgusida ushbu xoʻjalik yurituvchi subyektda montaj qilinadigan yoki qoʻshimcha ishlov beriladigan butlovchi buyumlar va yarim tayyor mahsulotlar.

1.1.4. Tashqi yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek xoʻjalik yurituvchi subyektning ichki tarkibiy boʻlinmalari tomonidan bajariladigan faoliyatning asosiy turiga tegishli boʻlmagan ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan ishlar va xizmatlar.

Ishlab chiqarish xarakteriga ega boʻlgan ishlar va xizmatlarga mahsulot tayyorlash boʻyicha ayrim operatsiyalarni bajarish, xom ashyo va materiallarga ishlov berish, isteʼmol qilinayotgan ashyo va materiallar sifatini aniqlash uchun sinovlar oʻtkazish, belgilangan texnologik jarayonlarga rioya etilishi ustidan nazorat qilish, asosiy ishlab chiqarish fondlarini tuzatish va boshqalar tegishli boʻladi.

Xoʻjalik yurituvchi subyekt ichida tashqi yuridik shaxslarning transport xizmatlari (xom ashyo, materiallar, instrumentlar, detallar, tanavorlar, yuklarning boshqa turlarini bazis (markaziy) ombordan sexga keltirish va tayyor mahsulotni saqlash uchun omborga keltirish) ham ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan xizmatlarga tegishli boʻladi.

1.1.5. Tabiiy xom ashyo (yer rekultivatsiyasiga ajratmalar, ixtisoslashtirilgan yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan yerni rekultivatsiya qilish ishlariga haq toʻlash), ildizi bilan beriladigan daraxtga haq toʻlash, korxonalar tomonidan suv xoʻjaligi tizimlaridan beriladigan isteʼmol qilinadigan suv uchun haq toʻlash. Sanoatning xom ashyo tarmoqlari uchun — yogʻoch, taxta materiallaridan yoki foydali qazilmalardan (rudadan) foydalanishga huquqlarning amortizatsiya qilinadigan qiymati yoki atrof muhitni tiklash xarajatlari.

1.1.6. Texnologik maqsadlarga, energiyaning barcha turlarini ishlab chiqarishga, binolarni isitishga sarflanadigan yonilgʻining chetdan sotib olinadigan barcha turlari, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning transporti tomonidan bajariladigan ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatish boʻyicha transport ishlari.

1.1.7. Xoʻjalik yurituvchi subyektning texnologik, transport va boshqa ishlab chiqarish va xoʻjalik ehtiyojlariga sarflanadigan barcha turdagi xarid qilinadigan energiya. (Xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻzi tomonidan ishlab chiqariladigan elektr energiyasiga va energiyaning boshqa turlariga, shuningdek xarid qilinadigan energiyani isteʼmol joyigacha transformatsiya qilish va uzatish xarajatlari xarajatlarning tegishli elementlariga kiritiladi).

1.1.8. Ishlab chiqarish sohasida moddiy boyliklarning yaroqsizlanishi va kam chiqishi.

1.1.9. Xoʻjalik yurituvchi subyektning transporti va xodimlari tomonidan moddiy resurslarni yetkazish bilan bogʻliq xarajatlar (yuklash va tushirish ishlari ham shu jumlaga kiradi) ishlab chiqarish xarajatlarining tegishli elementlariga kirishi kerak (mehnatga haq toʻlash xarajatlari, asosiy fondlar amortizatsiyasi, moddiy xarajatlar va boshqalar).

1.1.10. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan moddiy resurslarni yetkazib beruvchilardan olinadigan idishlar ham moddiy resurslar qiymatiga kiritiladi.

1.1.11. Mahsulot tannarxiga kiritiladigan moddiy resurslar xarajatlaridan qaytariladigan chiqitlar qiymati va idish va oʻrash-joylash materiallari qiymati ularning amalda sotilishi, foydalanilishi yoki omborga kirim qilinishi narxi boʻyicha chiqarib tashlanadi.

1.1.12. “Moddiy xarajatlar” elementi boʻyicha aks ettiriladigan moddiy resurslar qiymati sotib olish narxidan, shu jumladan barter bitishuvlarida, qoʻshimcha narx (ustama)dan, taʼminot, tashqi iqtisodiy tashkilotlar tomonidan toʻlanadigan vositachilik taqdirlashlaridan, tovar birjalari xizmatlari qiymatidan, shu jumladan brokerlik xizmatlaridan, bojlar va yigʻimlardan, soliqlardan (korxona keyinchalik qarz surishish, masalan, qoʻshilgan qiymat soligʻi tarzida qaytarib oladiganlardan tashqari), transportda tashishga haq toʻlashdan, tashqi yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan saqlash va yetkazib berishga haq toʻlashdan kelib chiqib shakllanadi.

1.2. Ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan mehnatga haq toʻlash xarajatlari

Ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan mehnatga haq toʻlash xarajatlari tarkibiga quyidagi moddalar kiritiladi:

1.2.1. Xoʻjalik yurituvchi subyektda qabul qilingan mehnatga haq toʻlash shakllari va tizimlariga muvofiq bajarilgan narxnomalar, tarif stavkalari va lavozim maoshlaridan kelib chiqib hisoblangan amalda bajarilgan ish uchun ishlab chiqarish xususiyatiga ega boʻlgan hisoblangan ish haqi, shu jumladan xoʻjalik yurituvchi subyektni mukofotlash toʻgʻrisidagi nizomlarda nazarda tutilgan ragʻbatlantiruvchi tusdagi toʻlovlar.

1.2.2. Kasb mahorati va murabbiylik uchun tarif stavkalariga va okladlarga ustamalar.

1.2.3. Ish rejimi va mehnat sharoitlari bilan bogʻliq boʻlgan kompensatsiya tusidagi toʻlovlar, shu jumladan:

1.2.3.1. Texnologik jarayon jadvalida nazarda tutilgan tungi vaqtda, ishdan tashqari vaqtda, dam olish va bayram (ishlanmaydigan) kunlarda ishlaganlik uchun tarif stavkalari va okladlarga ustamalar va qoʻshimcha haq;

1.2.3.2. Koʻp smenali rejimda ishlaganlik, kasblarni birga qoʻshib olib borganlik va xizmat koʻrsatish zonalarini kengaytirganlik uchun ustamalar;

1.2.3.3. Hukumat tomonidan tasdiqlangan kasblar va ishlar roʻyxati boʻyicha ogʻir, zararli, alohida zararli mehnat va tabiiy-iqlim sharoitlarida ishlaganlik uchun ustamalar, shu jumladan ushbu sharoitlardagi uzluksiz ish staji uchun ustamalar;

1.2.3.4. Aloqa, temir yoʻl, daryo, avtomobil transporti va katta yoʻllar xodimlarining va doimiy ishi yoʻlda oʻtadigan yoki qatnov tusiga ega boʻlgan boshqa xodimlarning ish haqiga, xoʻjalik yurituvchi subyekt joylashgan joydan joʻnagan paytidan boshlab shu joyga qaytib kelgan paytigacha toʻlanadigan yoʻlda oʻtgan har bir sutka uchun toʻlanadigan ustamalar;

1.2.3.5. Qurilishda, rekonstruksiya qilishda va mukammal taʼmirlashda bevosita band boʻlgan, shuningdek qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda vaxta usuli bilan ishlarni bajarishgan xodimlar uchun ishning koʻchma va qatnov xususiyati uchun ustama;

1.2.3.6. Doimiy ravishda yer osti ishlarida band boʻlgan xodimlarga ularning shaxtada (konda) ish joyiga joʻnab ketishlaridan va orqaga qaytishlarigacha oʻtadigan normativ vaqt uchun qoʻshimcha haq;

1.2.3.7. Mehnatga haq toʻlashning rayonlar boʻyicha tartibga solinishiga, shu jumladan rayon koeffitsiyentlari va amaldagi qonunchilikka muvofiq choʻl, suvsiz va yuqori togʻ joylarida ishlaganlik uchun koeffitsiyentlar bilan belgilangan toʻlovlar;

1.2.3.8. Xoʻjalik yurituvchi subyekt joylashgan joydan (yigʻilish punktidan) ish joyiga va orqaga qaytadigan yoʻlda oʻtadigan kunlar uchun vaxtada ishlash jadvalida nazarda tutilgan, shuningdek xodimlarning meteorologiya sharoitlariga koʻra va transport tashkilotlarining aybi bilan yoʻlda tutilib qolingan kunlar uchun tarif stavkasi, oklad miqdorida toʻlanadigan summalar (vaxta usulida ishni bajarishda).

1.2.4. Ish vaxta usulida tashkil etilganda, ish vaqti jamlanib hisoblanganda va qonunchilik bilan belgilangan boshqa hollarda xodimlarga ularga ish vaqtining normal davom etishidan ortiq ishlaganligi munosabati bilan beriladigan dam olish (ortiqcha ishlangan ish vaqti uchun dam olish) kunlari uchun haq toʻlash.

1.2.5. Ishlanmagan vaqt uchun haq toʻlash:

1.2.5.1. Amaldagi qonunchilikka muvofiq navbatdagi (har yilgi) va qoʻshimcha taʼtillar, navbatdagi (har yilgi) foydalanilmagan va qoʻshimcha taʼtillar uchun kompensatsiyalar, oʻsmirlarning imtiyozli soatlari, bolani ovqatlantirish uchun onalar ishidagi tanaffuslar, shuningdek tibbiy koʻriklardan oʻtish bilan bogʻliq vaqt uchun haq toʻlash.

1.2.5.2. Majburiy taʼtilda boʻlgan xodimlarga, asosiy ish haqini qisman saqlab qolgan holda, haq toʻlash;

1.2.5.3. Donor xodimlarga qonni tekshirish, topshirish kunlari uchun va qon topshirilgan har bir kundan keyin beriladigan dam olish kunlari uchun haq toʻlash;

1.2.5.4. Davlat vazifalarini bajarganlik uchun (harbiy yigʻinlar, favqulodda vaziyatlar boʻyicha yigʻinlar va boshqalar) mehnat haqi toʻlash.

1.2.6. Xoʻjalik yurituvchi subyekt shtatida turmaydigan xodimlar mehnatiga ular tomonidan fuqarolik-huquqiy tusdagi tuzilgan shartnomalar boʻyicha ishlar bajarilganligi uchun haq toʻlash, agar bajarilgan ish uchun xodimlar bilan hisob-kitob xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻzi tomonidan amalga oshirilsa pudrat shartnomasi ham shu jumlaga kiradi.

1.2.7. Belgilangan tartibga muvofiq ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchi xodimlar mehnatiga haq toʻlash xarajatiga kiritiladigan toʻlovlarning boshqa turlari.

1.3. Ishlab chiqarishga tegishli boʻlgan ijtimoiy sugʻurtaga xarajatlar

Ijtimoiy sugʻurtaga xarajatlarga quyidagilar kiradi:

1.3.1. Qonunchilik bilan belgilangan stavkalar boʻyicha mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlarga ijtimoiy soliq.

1.3.2. Nodavlat pensiya jamgʻarmalariga ajratmalar va ixtiyoriy sugʻurtaga sugʻurta mukofotlari (badallari)ga.

1.4. Asosiy vositalar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi

Asosiy vositalar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi boʻyicha xarajatlar tarkibiga quyidagilar kiradi:

1.4.1. Asosiy ishlab chiqarish vositalarining, shu jumladan moliyaviy ijara (lizing) boʻyicha olingan, buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq hisoblangan amortizatsiya ajratmalari summasi.

1.4.2. Ishlab chiqarish ahamiyatiga ega boʻlgan nomoddiy aktivlar (Gudvill (firmaning narxi)dan tashqari), buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq hisoblangan amortizatsiya ajratmalari summasi. Foydali foydalanish muddatini aniqlash imkoni boʻlmagan nomoddiy aktivlar (Gudvill (firmaning narxi)dan tashqari) boʻyicha eskirish normasi besh yil hisobiga belgilanadi, biroq xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyati muddatidan ortiq emas.

1.5. Ishlab chiqarish tusidagi boshqa xarajatlar

Ishlab chiqarish tusidagi boshqa xarajatlarni hisobga olishning navbatdagi kompleks moddalari 1.1, 1.2, 1.3, 1.4-bandlarda keltirilgan xarajatlar elementlari boʻyicha ajratiladi.

1.5.1. Ishlab chiqarish jarayoniga xizmat koʻrsatish xarajatlari.

1.5.1.1. Ishlab chiqarishni xom ashyo, materiallar, yonilgʻi, energiya, instrument, moslamalar va boshqa mehnat vositalari va buyumlari bilan taʼminlash xarajatlari.

1.5.1.2. Asosiy ishlab chiqarish fondlarini ish holatida saqlash xarajatlari (texnik koʻrik va qarov, oʻrtacha, joriy va mukammal tuzatish xarajatlari). Asosiy ishlab chiqarish vositalarini barcha turda (joriy, oʻrtacha, mukammal) tuzatishlarni xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻz kuchi bilan oʻtkazish ishlab chiqarish xarajatlarining tegishli elementlari (moddiy xarajatlar, mehnat haqi toʻlash xarajatlari va boshqalar) boʻyicha mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritiladi

1.5.1.3. Yongʻindan saqlash va qoʻriqlashni hamda xoʻjalik yurituvchi subyektlarning texnikaviy foydalanish qoidalari bilan nazarda tutilgan boshqa maxsus talablarni taʼminlash, ular faoliyatini nazorat qilish xarajatlari.

Idoradan tashqari qoʻriqlash xarajatlari bunday qoʻriqlash mavjud boʻlishini talab qiluvchi mazkur ishlab chiqarishga maxsus talablar mavjud boʻlgan taqdirda mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritilishi mumkin.

1.5.1.4. Ishlab chiqarish faoliyatiga tegishli boʻlgan asosiy vositalarni joriy ijaraga olish bilan bogʻliq xarajatlar.

1.5.1.5. Tabiatni muhofaza qilish maqsadlaridagi fondlarni saqlash va ulardan foydalanish xarajatlari, shu jumladan atrof tabiiy muhit ifloslantirilganligi va chiqindilar joylashtirilganligi uchun kompensatsiya toʻlovlari.

1.5.1.6. Ishlab chiqarish xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan va qonunchilikda nazarda tutilgan mehnatning normal sharoitlarini va texnika xavfsizligini taʼminlash xarajatlari.

1.5.1.7. Xodimlarning ishlab chiqarish jarayonida bevosita qatnashishi bilan bogʻliq boʻlgan sogʻliqni muhofaza qilish tadbirlari.

1.5.1.8. Tekin koʻrsatiladigan kommunal xizmatlar, oziq-ovqat, ayrim tarmoqlar xodimlariga oziq-ovqatlar qiymati, xoʻjalik yurituvchi subyekt xodimlariga beriladigan tekin uy-joy haqini toʻlash xarajatlari (yoki uy-joy, kommunal xizmatlar va boshqalar uchun pul kompensatsiyasi summasi).

1.5.1.9. Amaldagi qonunchilikka muvofiq tekin beriladigan va shaxsiy foydalanishda qoladigan buyumlar qiymati (shu jumladan formali kiyim-bosh, maxsus ovqatlar) (yoki ular pasaytirilgan narxlar boʻyicha sotilishi munosabati bilan imtiyozlar summasi);

1.5.1.10. Ishlab chiqarish jarayoniga tegishli boʻlgan boshqaruvning texnik vositalarini, aloqa uzellarini, signalizatsiya vositalarini, boshqaruvning boshqa texnik vositalarini, hisoblash markazlarini saqlash va ularga xizmat koʻrsatish xarajatlari.

1.5.1.11. Qonunchilikka muvofiq ishlab chiqarishda band boʻlgan xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazganlik uchun tibbiy muassasalarga haq toʻlash.

1.5.2. Ishlab chiqarish xodimlarini ishlab chiqarish jarayoniga tegishli boʻlgan xizmat safarlariga yuborish boʻyicha xarajatlar.

1.5.3. Ishlab chiqarish xodimlarini va ishlab chiqarish aktivlarini majburiy va ixtiyoriy sugʻurta qilish xarajatlari.

1.5.4. Brak tufayli kelib chiqadigan yoʻqotishlar.

1.5.5. Ishlab chiqarishning ichki sabablariga koʻra bekor turishlar tufayli yoʻqotishlar.

1.5.6. Kafolatli xizmat muddati belgilangan buyumlarni kafolatli tuzatish va ularga kafolatli xizmat koʻrsatish xarajatlari.

1.5.7. Mahsulot (xizmatlar)ning majburiy sertifikatsiya qilish xarajatlari.

1.5.8. Ishlab chiqarish jarohatlari tufayli mehnat qobiliyati yoʻqolishi munosabati bilan tegishli vakolatli organlarning qarorlari asosida va qarorlarisiz toʻlanadigan nafaqalar.

1.5.9. Umumiy foydalaniladigan yoʻlovchilar transporti xizmat koʻrsatmaydigan yoʻnalishlarda xodimlarni ish joyiga olib borish va olib kelish bilan bogʻliq xarajatlar.

1.5.10. Obyektlarni davlat kapital qoʻyilmalari hisobiga qurishda qurilish tavakkalchiliklarini sugʻurta qilish bilan bogʻliq xarajatlar.

1.5.11. Gudvill (firma narxi)ning nomoddiy aktivi summasini hisobdan chiqarish bilan bogʻliq xarajatlar, ishlab chiqarish maqsadida boʻlmagan mol-mulk yuzasidan belgilangan tartibda.

1.5.12. Qazib oluvchi tarmoqlarda tayyorgarlik ishlari boʻyicha xarajatlar, agar ular kapital xarajatlarga tegishli boʻlmasa (yaʼni asosiy vositalar sifatida kapitallashtirilmasa). Ushbu xarajatlar “Kelgusi davrlar xarajatlari” sifatida qaraladi va ularni qaytarishning belgilangan muddati mobaynida teng ravishda ishlab chiqarish tannarxiga yoki qazib olingan mahsulotning hajmi va miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi. Kelgusi davrlar xarajatlarini hisobdan chiqarishning tanlangan metodi xoʻjalik yurituvchi subyektning hisobga olish siyosatida aks ettirilishi kerak.

1.5.13. Ishlab chiqarish jarayonida qatnashadigan xodimlarga vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tugʻish nafaqalari toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar qonunchilikda belgilangan tartibga muvofiq.

Qarang: Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 17-bobi (“Kafolatli toʻlovlar va kompensatsiya toʻlovlari”).

2. Davr xarajatlari

Davr xarajatlari deganda bevosita ishlab chiqarish jarayoni bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar va sarflar tushuniladi: boshqaruv xarajatlari, mahsulotni sotish xarajatlari va umumxoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan boshqa xarajatlar.

Quyida 2-band boʻyicha sanab oʻtilgan barcha xarajatlar xarajatlarning kompleks moddalari hisoblanadi va ularni hisobga olish mazkur Nizomning 1.5-bandi muqaddimasida koʻrsatilganidek xarajatlar elementlari boʻyicha tashkil etiladi.

“Davr xarajatlari”ga quyidagi moddalar kiradi:

2.1. Sotish xarajatlari

2.1.1. Tovarlarni temir yoʻl, havo, avtomobil, dengiz, daryo transportida va ot-ulovda tashish xarajatlari. Ushbu moddaga tashish xarajatlari hamda transport vositalari bekor turib qolganligi uchun toʻlangan jarimalar kiritiladi.

2.1.2. Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari sotish boʻyicha xarajatlari, shu jumladan:

2.1.2.1. Nizomning 1.2-bandida sanab oʻtilgan, mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni sotish bilan bogʻliq mehnatga haq toʻlash xarajatlari, maʼmuriy-boshqaruv xodimlaridan tashqari.

2.1.2.2. Nizomning 1.3-bandiga muvofiq, 2.1.2.1. bandga tegishli boʻlgan ijtimoiy sugʻurtaga xarajatlar.

2.1.2.3. Savdo ehtiyojlari uchun foydalaniladigan binolar, inshootlar va xonalarni ijaraga olish, saqlash va tuzatish xarajatlari.

2.1.2.4. Nizomning 1.4-bandiga muvofiq asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi.

2.1.2.5. Inventarlar va xoʻjalik buyumlari qiymatini hisobdan chiqarish xarajatlari hamda ularni belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holatda saqlash (taʼmirlash, yuvish, tuzatish, dezinfeksiya qilish va h. k.) bilan bogʻliq boshqa xarajatlar.

2.1.2.6. Gaz, yoqilgʻi, elektr energiyasi xarajatlari.

2.1.2.7. Tovarlarni saqlash, ularga ishlov berish va ularni sortlarga ajratish xarajatlari.

2.1.2.8. Savdo reklamasi xarajatlari.

2.1.2.9. Tashish, saqlash va sotish chogʻida tovarlarning yoʻqotilishi.

2.1.2.10. Oʻrash-joylash materiallari xarajatlari.

2.1.2.11. Mol-mulkni majburiy va ixtiyoriy sugʻurta qilish xarajatlari.

2.1.2.12. Mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi xarajatlari.

2.1.2.13. Ventilyatorlar, mashinalar va ularning harakatlanuvchi qismlarini oʻrnatish va saqlash, tuynuklar, oʻyiqlar va boshqalarning atrofini oʻrash boʻyicha joriy (nomukammal tusdagi) xarajatlar.

2.1.2.17. Umumiy ovqatlanish va savdo xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganligi uchun tibbiyot muassasalariga haq toʻlash.

2.1.2.18. Kassa xoʻjaligini va tushum inkassatsiyasini yuritish chiqimlari.

2.1.2.19. Umumiy ovqatlanish korxonalarida qogʻoz salfetkalar, qogʻoz dasturxonlar, qogʻoz stakanlar va tarelkalar, bir marta foydalaniladigan anjomlar qiymati.

2.1.3. Sotish bozorlarini oʻrganish boʻyicha xarajatlar (marketingga, reklamaga sarflangan xarajatlar).

2.1.4. Yuqorida sanab oʻtilmagan sotish boʻyicha boshqa xarajatlar.

2.2. Maʼmuriy xarajatlar

Maʼmuriy xarajatlarga quyidagilar kiradi:

2.2.1. 1.2-bandda sanab oʻtilgan boshqaruv xodimlariga tegishli boʻlgan mehnatga haq toʻlash xarajatlari.

2.2.2. 1.3-bandda sanab oʻtilgan boshqaruv xodimlariga tegishli boʻlgan ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar.

2.2.3. Xizmat yengil avtotransportiga va xizmat mikroavtobusini saqlash, yollash va ijaraga olish xarajatlari.

2.2.4. Xoʻjalik yurituvchi subyekt va uning tarkibiy boʻlinmalarini tashkil etish va ularni boshqarish xarajatlari.

2.2.5. Boshqaruvning texnik vositalari, aloqa uzellari, signalizatsiya vositalari, hisoblash markazlarini va ishlab chiqarishga tegishli boʻlmagan boshqaruvning boshqa texnik vositalarini saqlash va ularga xizmat koʻrsatish xarajatlari.

2.2.6. Telekommunikatsiyalar xizmatlari, shu jumladan: mahalliy tarmoqlar abonent raqamidan foydalanganlik uchun toʻlov; kanallarni ijaraga berish; koʻchma yoʻldosh va peyjing aloqa; radiochastota spektridan foydalanish; maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari, shu jumladan internet uchun haq toʻlash.

2.2.7. Shaharlararo va xalqaro telefon soʻzlashuvlari uchun haq toʻlash.

2.2.8. Maʼmuriy-boshqaruv ehtiyojlari uchun binolar va xonalar ijarasi uchun haq toʻlash.

2.2.9. Maʼmuriy ahamiyatga ega boʻlgan asosiy vositalarni saqlash va ularni tuzatish, shuningdek eskirish (amortizatsiya) xarajatlari.

2.2.10. Yuqori tashkilotlar va yuridik shaxslar birlashmalari: vazirliklar, idoralar, uyushmalar, konsernlar va boshqalar xarajatlariga ajratmalar.

2.2.11. Xodimlarni va ishlab chiqarish jarayoni bilan bogʻliq boʻlmagan mol-mulkni majburiy va ixtiyoriy sugʻurta qilish xarajatlari.

2.2.12. Boshqaruv xodimlarini xizmat safarlariga yuborish boʻyicha xarajatlar.

2.2.13. Vakillik xarajatlari.

2.2.14. Umumiy ovqatlanish korxonalari va boshqalarga binolarni tekin berish va kommunal xizmatlar qiymatiga haq toʻlash xarajatlari.

2.2.15. Bevosita ishlab chiqarish jarayoniga tegishli boʻlmagan, tabiatni muhofaza qilish ahamiyatiga ega boʻlgan jamgʻarmalarni saqlash va ulardan foydalanish bilan bogʻliq joriy xarajatlar, tabiiy atrof muhitni ifloslantirganlik va chiqindilarni joylashtirganlik uchun kompensatsiya toʻlovlari.

2.2.16. Xizmatlar qiymatini toʻlash hamda investitsiya aktivlarining ishonchli boshqaruvchilari va ishonchli boshqaruvchilarning mukofotlari boʻyicha xarajatlar.

2.2.17. Maʼmuriy maqsadlar uchun foydalaniladigan inventarlar va xoʻjalik anjomlari qiymatini hisobdan chiqarish boʻyicha xarajatlar hamda ularni belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holatda saqlash bilan bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlar.

2.3. Boshqa operatsiya xarajatlari

Boshqa operatsiya xarajatlariga quyidagilar kiradi:

2.3.1. Kadrlar tayyorlash va ularni qayta tayyorlash xarajatlari, yangi tashkil etilayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektda ishlash uchun kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash bundan mustasno.

2.3.2. Loyiha va qurilish-montaj ishlarida chala ishlarni bartaraf etish xarajatlarini qoplash, shuningdek obyekt qoshidagi omborgacha transportda tashish chogʻidagi shikastlanishlar va buzilishlar, korroziyaga qarshi himoya nuqsonlari tufayli kelib chiqqan taftish xarajatlari (asbob-uskunalarni qismlarga ajratish) va shunga oʻxshash boshqa xarajatlar yetkazib berish va ishlarni bajarish shartlarini buzgan yuridik shaxslar hisobiga mazkur xarajatlar chala ishlar, shikastlanish yoki zarar koʻrish uchun javobgar boʻlgan yetkazib beruvchi yoki boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlar hisobiga undirilishi mumkin boʻlmagan darajada amalga oshiriladi.

2.3.3. Maslahat va axborot xizmatlariga haq toʻlash.

2.3.4. Auditorlik xizmatlariga haq toʻlash, oʻtkaziladigan auditorlik xizmatlariga haq toʻlash.

2.3.5. Oʻzining xizmat koʻrsatuvchi ishlab chiqarishlari va xoʻjaliklarni saqlashdan koʻrilgan zararlar.

2.3.6. Salomatlikni muhofaza qilish va xodimlarning ishlab chiqarish jarayonida bevosita qatnashuvi bilan bogʻliq boʻlmagan dam olishlarni tashkil etish tadbirlari.

2.3.7. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan mahsulot ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlmagan ishlar (xizmatlar)ni (shahar va shaharchalarni obodonlashtirish ishlari, qishloq xoʻjaligiga yordam berish va boshqa xil ishlarni) bajarish xarajatlari.

2.3.8. Kompensatsiya va ragʻbatlantirish tusidagi toʻlovlar.

2.3.8.1. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlariga koʻra kompensatsiya toʻlovlari.

2.3.8.2. Bir marta beriladigan mukofotlar, yil davomidagi ish yakunlari boʻyicha ragʻbatlantirishlar, uzoq muddat ishlaganlik uchun ragʻbatlantirish va toʻlovlar, shu jumladan xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻz qaroriga koʻra natura bilan toʻlovlar, shuningdek yagona ijtimoiy toʻlov summasi, ular boʻyicha hisoblangan haq.

2.3.8.3. Qonunchilikka yoki xoʻjalik yurituvchi subyektning oʻzining qaroriga muvofiq majburiy progul vaqti yoki past haq toʻlanadigan ishni bajarganlik uchun haq toʻlash.

2.3.8.4. Vaqtincha mehnat layoqatini yoʻqotgan taqdirda qonunchilik bilan belgilangan, haqiqiy ish haqi miqdorigacha qoʻshimcha haq.

2.3.8.5. Asosiy ish joyi boʻyicha ishchilarga, xoʻjalik yurituvchi subyekt ishchi va mutaxassislariga ular ishdan ajragan holda malaka oshirish va kadrlarni qayta tayyorlash tizimida oʻqigan vaqtda ish haqi toʻlash.

2.3.8.6. Ikki va undan koʻp bolalari yoki oʻn sakkiz yoshgacha nogironligi boʻlgan bolasi bor ayollarga qonunchilikka muvofiq qoʻshimcha mehnat taʼtili haqini toʻlash.

2.3.8.7. Xodimlarga tovarlar, mahsulotlar va boshqa narsalarni bepul berish yoki xodimlar uchun ishlar, xizmatlarni bajarish.

2.3.8.8. Xodimlarning (ovqatlanishi, yoʻl kirasi, davolanish va dam olishga, ekskursiya va sayohatlarga yoʻllanmalari, sport seksiyalarida, toʻgaraklarda, klublardagi mashgʻulotlari, madaniy-koʻngilochar va jismoniy tarbiya (sport) tadbirlariga qatnashishi, xodimlarning shaxsiy obunasi va isteʼmoli hamda boshqa shunga oʻxshash toʻlovlari) xarajatlarini qoplash.

2.3.9. Ish haqini hisoblashda hisobga olinmaydigan toʻlovlar va xarajatlar:

2.3.9.1. Qonunchilikka muvofiq bolani ikki yoshga toʻlgungacha parvarish qilish boʻyicha har oylik nafaqani toʻlash boʻyicha xarajatlar.

2.3.9.2. Pensiyalarga ustamalar, pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yoʻla toʻlanadigan nafaqalar.

2.3.9.3. Amaldagi qonunchilikka muvofiq xoʻjalik yurituvchi subyektlardan ularning qayta tashkil etilishi, xodimlar va shtatlar sonining qisqarishi munosabati bilan boʻshab qoladigan xodimlarga toʻlovlar.

2.3.9.4. Xodimlarga toʻlanadigan moddiy yordam.

2.3.10. Sogʻliqni saqlash obyektlari, qariyalar va nogironligi boʻlgan shaxslar uylari, bolalar maktabgacha tarbiya muassasalari, sogʻlomlashtirish lagerlari, madaniyat va sport obyektlari, xalq taʼlimi muassasalari, shuningdek uy-joy fondi obyektlari taʼminotiga (shu jumladan barcha turdagi taʼmirlash ishlarini oʻtkazishga amortizatsiya ajratmalari va xarajatlarni ham qoʻshgan holda) xarajatlar.

2.3.11. Vaqtincha toʻxtatib qoʻyilgan ishlab chiqarish quvvatlari va obyektlarini saqlash xarajatlari (boshqa manbalar hisobiga qoplanadigan xarajatlardan tashqari).

2.3.12. Bankning, Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysining va qimmatli qogʻozlar bozori professional ishtirokchilarining xizmatlariga haq toʻlash.

2.3.13. Ekologiya, sogʻlomlashtirish va boshqa xayriya jamgʻarmalariga, madaniyat, xalq taʼlimi, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy taʼminot, jismoniy tarbiya va sport korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga badallar.

2.3.14. Amaldagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladigan va xoʻjalik yurituvchi subyekt xarajatlariga kiritiladigan budjetga majburiy toʻlovlar, soliqlar, yigʻimlar, davlat maqsadli jamgʻarmalariga ajratmalar, shuningdek hukumat qarorlariga binoan xalqaro tashkilotlarga aʼzolik badallarini toʻlash.

2.3.15. Zararlar, jarimalar, penyalar:

2.3.15.1. Bekor qilingan ishlab chiqarish buyurtmalari boʻyicha yoʻqotishlar.

2.3.15.2. Moddiy boyliklarning bevosita ishlab chiqarish jarayoniga tegishli boʻlmagan yoʻqotishlar hamda kamomadlar.

2.3.15.3. Ishlab chiqarish zaxiralarini va tayyor mahsulotni eng past baholash usuli yoki sotishning sof qiymati boʻyicha qayta baholash yoki bahosini pasaytirish natijasidagi zararlar.

2.3.15.4. Idishlarga doir ishlar boʻyicha zararlar.

2.3.15.5. Sud xarajatlari.

2.3.15.6. Toʻlanishi shubhali qarzlar boʻyicha zaxiraga ajratmalar.

2.3.15.7. Qonunchilikka muvofiq daʼvo bildirish muddati oʻtgan va undirish noreal boʻlgan boshqa qarzlar boʻyicha debitorlik qarzlarni hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zararlar, shuningdek qonunchilikka muvofiq yuridik va jismoniy shaxslar bilan hisob-kitoblar boʻyicha toʻlanishi shubhali qarzlarni hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zararlar.

2.3.15.8. Hisobot yilida aniqlangan oʻtgan yillar operatsiyalari boʻyicha koʻrilgan zararlar.

2.3.15.9. Tabiiy ofatlar (ishlab chiqarish zaxiralari, tayyor mahsulotlar va boshqa moddiy boyliklarning nobud boʻlishi va buzilishi, ishlab chiqarishning toʻxtashi va boshqalar tufayli yoʻqotishlar) tufayli koʻrilgan qoplanmaydigan yoʻqotishlar va zararlar, shu jumladan tabiiy ofatlar oqibatlarining oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish bilan bogʻliq xarajatlar.

2.3.15.10. Aybdorlari aniqlanmagan oʻgʻirliklardan yoki aybdor tomon hisobidan zarur summani undirish mumkin boʻlmagan hollarda koʻrilgan zararlar.

2.3.15.11. Xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy vositalari va boshqa mol-mulki (aktivlari)ning chiqib ketishi (balansdan chiqarish)dan koʻrilgan zararlar.

2.3.15.12. Xoʻjalik shartnomalari shartlarining, shu jumladan mahsulotni yetkazib beruvchilar va debitorlar aybi bilan buzilganligi uchun belgilangan yoki eʼtirof etilgan jarimalar, penyalar, vaqtida toʻlanmagan toʻlovlar va boshqa xil sanksiyalar, shuningdek yetkazilgan zararlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar.

2.3.15.13. Soliq qonuni va boshqa qonunlarni buzganlik uchun jarima va penyalar.

2.3.15.14. Toʻlangan boshqa jarimalar.

2.3.16. Xodimlarga beriladigan yoki yordamchi xoʻjaliklar tomonidan xoʻjalik yurituvchi subyektning umumiy ovqatlanish korxonasi uchun ishlab chiqariladigan mahsulot (ishlar, xizmatlar) boʻyicha narx tafovutlari.

2.3.17. Gudvill (firma narxi)ning nomoddiy aktivi summasini hisobdan chiqarish bilan bogʻliq xarajatlar, ishlab chiqarish jarayoni bilan bogʻliq boʻlmagan mol-mulk boʻyicha, belgilangan tartibda.

2.3.18. Yangi texnologiyalar yaratish va qoʻllanilayotgan texnologiyalarni takomillashtirish, shuningdek ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik ishlari olib borish, xom ashyo va materiallarning yangi turlarini yaratish, ishlab chiqarishni qayta jihozlash bilan bogʻliq mahsulotlar sifatini oshirish xarajatlari.

2.3.19. Ishlab chiqarish tusidagi ixtirochilik, ratsionalizatorlik, tajriba-eksperiment ishlari olib borish, ixtirochilik va ratsionalizatorlik takliflari boʻyicha modellar va namunalarni tayyorlash va sinash, koʻrgazmalar va koʻriklar, tanlovlarni, sertifikatlashni hamda ixtirochilik va ratsionalizatorlik boʻyicha boshqa tadbirlarni tashkil etish, mualliflar haqini toʻlash xarajatlari va boshqa xarajatlar.

2.3.20. Ijaraga berilgan asosiy vositalarni taʼminlash xarajatlari;

2.3.21. Boshqaruv xodimlariga va ishlab chiqarish jarayonida qatnashmaydigan boshqa xodimlarga vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tugʻish nafaqalari toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar qonunchilikda belgilangan tartibga muvofiq.

2.3.22. Yangi ishlab chiqarishlarni, sexlar, agregatlarni, shuningdek seriyali va ommaviy mahsulotlarning yangi turlarini ishlab chiqarishni va texnologik jarayonlarni oʻzlashtirish xarajatlari.

2.3.23. Ayrim mashinalar va mexanizmlarni yakka tartibda sinab koʻrish hamda foydalanilayotgan uskunalar va texnik qurilmalarning barcha turlarini ularni montaj qilish sifatini tekshirib koʻrish maqsadida kompleks (mahsulot chiqarmasdan) ishlatib koʻrish.

2.3.24. Yangidan ishga tushirilgan korxonada ishlash uchun ishchi kuchlarini jalb qilish va kadrlar tayyorlash bilan bogʻliq xarajatlar.

2.3.25. Foydalanishdagi toʻliq eskirgan uskuna uchun toʻlov.

2.3.26. Ishlab chiqarish jarayonini toʻxtatib turish davrida ishlab chiqarish quvvatlari va obyektlarni saqlash hamda ularga xizmat koʻrsatish xarajatlari.

2.3.27. Boshqa xarajatlar.

3. Moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar

3.1. Banklar va boshqa moliya-kredit tashkilotlari kreditlari boʻyicha foizlar (investitsiya davrida kapital qoʻyilmalar tarkibiga kiruvchi investitsiyalarga olingan bank va boshqa moliya-kredit tashkilotlari kreditlari boʻyicha foizlardan tashqari), shu jumladan, muddati oʻtgan va uzaytirilgan ssudalar boʻyicha foizlar.

3.2. Mol-mulkni moliyaviy ijaraga olish (lizing) boʻyicha foizlarni toʻlash xarajatlari.

3.3. Chet el valyutasi bilan operatsiyalar boʻyicha salbiy kurs tafovutlari va zararlar.

3.4. Sarflangan (qimmatli qogʻozlarga, shuʼba korxonalarga va hokazolarga) mablagʻlarni qayta baholashdan koʻrilgan zararlar.

3.5. Oʻz qimmatli qogʻozlarini chiqarish va tarqatish bilan bogʻliq xarajatlar.

3.6. Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar, shu jumladan salbiy diskont.

4. Favqulodda zararlar

Favqulodda zararlar — bu xoʻjalik yurituvchi subyektlarning odatdagi faoliyatidan chetga chiquvchi hodisalar yoki operatsiyalar natijasida vujudga keladigan va roʻy berishi kutilmagan odatdan tashqari xarajatlar moddalaridir. Bunga favqulodda moddalar va davr xarajatlari tarkibida aks ettirilishi kerak boʻlgan oʻtgan davr moddalari kirmaydi.

U yoki bu moddaning favqulodda zararlar moddasi sifatida aks ettirilishi uchun u quyidagi mezonlarga javob berishi kerak:

— korxonaning odatdagi xoʻjalik faoliyatiga xos emaslik;

— bir necha yil mobaynida takrorlanmasligi kerak;

— boshqaruv xodimi tomonidan qabul qilinadigan qarorlarga bogʻliq emaslik.

Tegishli moddalarni favqulodda xarajatlarga kiritish yoki kiritmaslik toʻgʻrisida qarorlar qabul qilishda ishlar amalga oshiriladigan sharoitlarni ham hisobga olish lozim. Masalan, agar xoʻjalik yurituvchi subyekt alohida iqlim sharoitlarida joylashgan boʻlsa, u holda — iqlim sharoitlariga bogʻliq holdagi ishlamay turib qolishlar favqulodda deb baholanishi mumkin emas, chunki ushbu modda “bir necha yil mobaynida takrorlanmasligi kerak” mezoniga javob bermaydi.

V. XOʻJALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARNING ISHLAB CHIQARISH — XOʻJALIK FAOLIYATI NATIJASIDA OLINADIGAN DAROMADLAR ROʻYXATI

Xoʻjalik yurituvchi subyektlar tomonidan ularning xoʻjalik faoliyatini amalga oshirishi natijasida olinadigan daromadlari hisobotga quyidagi asosiy boʻlimlar boʻyicha kiritiladi:

— Sotishdan olingan sof tushum.

— Asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar (operatsiya daromadlari).

— Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar.

— Favqulodda daromadlar.

1.Sotishdan olinadigan sof tushum

1.1. Sotishdan olingan sof tushum tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni sotishdan olingan, tovarlar (ishlar, xizmatlar) narxida hisobga olinadigan, unga qoʻshilgan qiymat soligʻi, aksiz soligʻi, benzin, dizel yoqilgʻisi va gaz isteʼmoli soliqlari summasi kiritilmagan tushum sifatida aniqlanadi. Unga tovarlarning qaytarilishi, xaridorlar uchun berilgan chegirmalar va boshqalar kiritilmaydi.

1.2. Eksport faoliyatini amalga oshiruvchi xoʻjalik yurituvchi subyektlar, daromad (foyda)ni amaldagi qonunchilikka muvofiq hisoblab chiqaradilar.

1.3. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ni sotishdan tushum buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq aniqlanadi.

2. Asosiy ishlab chiqarish faoliyatidan olinadigan boshqa daromadlar

Asosiy ishlab chiqarish faoliyatidan olinadigan boshqa daromadlarga quyidagilar kiradi:

2.1. Undirilgan yoki qarzdor tomonidan eʼtirof etilgan jarimalar, penyalar, vaqtida toʻlanmagan qarzlar va xoʻjalik shartnomalari shartlarini buzganlik uchun boshqa xil jazo jarimalari, shuningdek yetkazilgan zararlarni undirish boʻyicha daromadlar.

2.2. Hisobot yilida aniqlangan oʻtgan yillardagi foyda.

2.3. Ishlab chiqarish va mahsulotlar (ishlar, xizmatlar)ni sotish bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan operatsiyalardan renta daromadi, xoʻjalik yurituvchi subyektlar huzuridagi oshxonalardan tushumlar, yordamchi xizmatlardan daromadlar sifatidagi boshqa daromadlar.

2.4. Xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy vositalari va boshqa mol-mulki chiqib ketishidan olingan daromadlar.

2.5. Daʼvo bildirish muddati oʻtgan kreditorlik va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan olingan daromadlar.

2.6. Tovar-moddiy boyliklarni puxta baholash. Tovar-moddiy boyliklarni puxta baholash summasi ularning sotilishiga qarab foyda sifatida eʼtirof etiladi.

2.7. Davlat subsidiyalaridan daromadlar*.

* — soliq solishda yalpi daromadga kiritilmaydi.

2.8. Xolisona moliyaviy yordam.

2.9. Boshqa operatsion daromadlar.

3. Moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar

Moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlarga quyidagilar kiradi:

3.1. Olingan royaltilar va sarmoya transferti.

3.2. Oʻzbekiston Respublikasi hududida va uning tashqarisida boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatida ulush qoʻshgan holda qatnashishdan olingan daromad, aksiyalar boʻyicha dividendlar va obligatsiyalar hamda xoʻjalik yurituvchi subyektga tegishli qimmatli qogʻozlar boʻyicha daromadlar.

3.3. Mol-mulkni moliyaviy ijaraga berishdan olingan daromadlar (lizing toʻlovini olish).

3.4. Valyuta schyotlari, shuningdek chet el valyutalaridagi operatsiyalar boʻyicha ijobiy kurs tafovutlari.

3.5. Sarflangan (qimmatli qogʻozlarga, shuʼba korxonalarga va hokazolarga) mablagʻlarni qayta baholashdan olingan daromadlar.

3.6. Moliyaviy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar.

4. Favqulodda foyda

Favqulodda foyda moddalari — bu koʻzda tutilmagan, tasodifiy tusga ega boʻlgan, hodisa yoki xoʻjalik yurituvchi subyektning odatdagi faoliyati doirasidan chetga chiqadigan tusdagi operatsiyalar natijasida paydo boʻladigan va olinishi kutilmagan foydadir. Bunga daromadlarning favqulodda moddalari yoki asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar boʻlimida aks ettirilishi kerak boʻlgan oʻtgan davrlardagi foyda kirmaydi.

G. TOVAR-MODDIY ZAXIRALARNI, TUGALLANMAGAN ISHLAB CHIQARISHLARNI, SHUNINGDEK KELGUSI DAVRLAR XARAJATLARINI BAHOLASH

Ushbu Nizomga muvofiq ishlab chiqarish xarajatlari hisobot davri mobaynida ishlab chiqarish schyotlarida va tayyor mahsulot schyotida shakllanishi kerak. Biroq bir turdagi mahsulotni seriyali (keng koʻlamda) ishlab chiqarishda favqulodda holatlar tufayli kelib chiqqan favqulodda yoki bir galgi xarajatlar tayyor mahsulot tannarxiga kiritilmasligi, balki sotish xarajatlari sifatida toʻgʻridan-toʻgʻri hisobdan chiqarilishi kerak.

Tovar-moddiy boyliklar zaxiralarini, tugallanmagan ishlab chiqarishni, shuningdek kelgusi davrlar xarajatlarini baholash “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.

Kelgusi davrlar xarajatlari xarajatlarning alohida toifasini tashkil qiladi.Ular joriy davrda amalga oshiriladi, biroq keyingi hisobot davrlaridagi ishlab chiqarish xarajatlariga qoʻshiladi.